अक्षर आकार:

बृहत्पाराशरहोराशास्त्रम् ४१-४५

bRihatpArAsharahorAshAstramh 41-45

बृहत्पाराशरहोराशास्त्रम् ४१-४५


अथ विशेषधनयोगाऽध्यायः ॥ ४१॥ अथाऽतः सम्प्रवक्ष्यामि धनयोगं विशेषतः । यस्मिन् योगे समुत्पन्नो निश्चितो धनवान् भवेत् ॥ १॥ पण्चमे भृगुजक्षेत्रे तस्मिन् शुक्रेण संयुते । लाभे भौमेन संयुक्ते बहुद्रव्यस्य नायकः ॥ २॥ पंचमे तु बुधक्षेत्रे तस्मिन् बुधयुतो सति । चन्द्रे भौमे गुरौ लाभे बहुद्रव्यस्य नायकः ॥ ३॥ पण्चमे च रविक्षेत्रे तस्मिन् रवियुते सति । लाभे शनीन्दुजीवाढ्ये बहुद्रव्यस्य नायकः ॥ ४॥ पंचमे तु शनिक्षेत्रे तस्मिन् शनियुते सति । लाभे रवीन्दुसंयुक्ते बहुद्रव्यस्य नायकः ॥ ५॥ पंचमे तु गुरुक्षेत्रे तस्मिन् गुरुयुते सति । लाभे चन्द्रसुते जातो बहुद्रव्यस्य नायकः ॥ ६॥ पंचमे तु कुजक्षेत्रे तस्मिन् कुजयुते सति । लाभस्थे भृगुपुत्रे तु बहुद्रव्यस्य नायकः ॥ ७॥ पंचमे तु शशिक्षेत्रे तस्मिन् शशियुते सति । शनौ लाभस्थिते जातो बहुद्रव्यस्य नायकः ॥ ८॥ भानुक्षेत्रगते लग्ने तस्मिन् भानुयुते पुनः । भौमेन गुरुणा युक्ते दृष्टे जातो युतो धनैः ॥ ९॥ चन्द्रक्षेत्रगते लग्ने तस्मिन् चन्द्रयुते सति । बुधेन गुरुणा युक्ते दृष्टे जातो धनी भवेत् ॥ १०॥ भौमक्षेत्रे गते लग्ने तस्मिन् भौमेन संयुते । सौम्यशुक्रार्कजैर्युक्ते दृष्टे श्रीमान्नरो भवेत् ॥ ११॥ बुधक्षेत्रगते लग्ने तस्मिन् बुधयुते सति । शनिजीवयुते दृष्टे जातो धनयुतो भवेत् ॥ १२॥ गुरुक्षेत्रगते लग्ने तस्मिन् गुरुयुते सति । बुधभौमयुते दृष्टे जायते धनवान्नरः ॥ १३॥ भृगुक्षेत्रगते लग्ने तस्मिन् भृगुयुते सति । शनिसौम्ययुते दृष्टे यो जातः स धनी भवेत् ॥ १४॥ शनिक्षेत्रगते लग्ने तस्मिन् शनियुते सति । भौमेन गुरुणा युक्ते दृष्टे जातो धनैर्युतः ॥ १५॥ धनदौ धर्मधीनाथौ ये वा ताभ्यां युता ग्रहाः । तेऽपि स्वस्वदशाकाले धनदा नाऽत्र संशयः ॥ १६॥ ग्रहाणामुक्तयोगेषु क्रूरसौम्यविभागतः । बलाबलविवेकेन फलमूह्यं विचक्षणैः ॥ १७॥ केन्द्रेशः पारिजातस्थस्तदा दाता भवेन्नरः । उत्तमे ह्युत्तमो दाता गोपुरे पुरुषत्वयुक् ॥ १८॥ सिंहासने भवेन्मान्यः शूरः पारावतांशके । सभाध्यक्षो देवलोके ब्रह्मलोके मुनिर्मत । ऐरावतांशके तृष्टो दिग्योगो नैव जायते ॥ १९॥ पारिजाते सुताधीशे विद्या चैव कुलोचिता । उत्तमे चोत्तमा ज्ञेया गोपुरे भुवनांकिता ॥ २०॥ सिंहासने तथा वाच्या साचिव्येन समन्विता । पारावते च विज्ञेया ब्रह्मविद्या द्विजोत्तम ॥ २१॥ सुतेशे देवलोकस्थे कर्मयोगश्च जायते । उपासना ब्रह्मलोके भक्तिस्त्वरावतांशके ॥ २२॥ धर्मेशे पारिजातस्थे तीर्थकृत्त्वत्र जन्मनि । पूर्वजन्मन्यपि ज्ञेयस्तीर्थकृच्चोत्तमांशके ॥ २३॥ गौपुरे मखकर्ता च परे चैवाऽत्र जन्मनि । सिंहासने भवेद्वीरः सत्यवादी जितेन्द्रियः ॥ २४॥ सर्वधर्मान् परित्यज्य ब्रह्मैकपदमाश्रितः । पारवते च परमो हंअश्चैवात्र जन्मनि ॥ २५॥ लगुडी वा त्रिदण्डी स्याद्देवलोके न संशयः । ब्रह्मलोके शक्रतदं याति कृत्वाऽश्वमेधकम् ॥ २६॥ ऐरावते तु धर्मात्मा स्वयं धर्मो भविष्यति । श्रीरामः कुन्तिपुत्राद्यो यथा जातो द्विजोत्तम ॥ २७॥ विष्णुस्थानं च केन्द्रं स्याल्लक्ष्मीस्थानं त्रिकोणकम् । तदीशयोश्च सम्बन्धाद्राजयोगः पुरोदितः ॥ २८॥ पारिजाते स्थितौ तौ चेन्नृपो लोकानुरक्षकः । उत्तमे चोत्तमो भूपो गजवाजिरथादिमान् ॥ २९॥ गोपुरे नृपशार्दूलः पूजितांध्रिर्नृपैर्भवेत् । सिंहासने चक्रवर्ती सर्वभूमिप्रपालकः ॥ ३०॥ अस्मिन् योगे हरिश्चन्द्रो मनुश्चैवोत्तमस्तथा । बलिर्वैश्वानरो जातस्तथान्ये चक्रवर्तिनः ॥ ३१॥ वर्तमानयुगे जातस्तथा राजा युधिष्ठिरः । भविता शालिवाहाद्यस्तथैव द्विजसत्तम ॥ ३२॥ पारावतांशकेऽप्येवं जाता मन्वादयस्तथा । विष्णोः सर्वेऽवताराश्च जायन्ते देवलोकके ॥ ३३॥ ब्रह्मलोकके तु ब्रह्माद्या जायन्ते विश्वपालकाः । ऐरावतांशके जातः पूर्व स्वायंभुवो मनुः ॥ ३४॥
अथ दारिद्रय्योगाध्यायः ॥ ४२॥ बहवो धनदा योगा श्रुतास्त्वत्तो मया मुने । दरिद्रजन्मदान् योगान् कृपया कथय प्रभो ॥ १॥ लग्नेशे च व्ययस्थाने व्ययेशे लग्नमागते । मारकेशयुते दृष्टे निर्धनो जायते नरः ॥ २॥ लग्नेशे षष्ठभावस्थे षष्ठेशे लग्नमागते । मारकेशेन युग्दृष्टे धनहीनः प्रजायते ॥ ३॥ लग्नेन्दू केतुसंयुक्तौ लग्नपे निधनं गते । मारकेशयुते दृष्टे जातो वै निर्धनो भवेत् ॥ ४॥ षष्ठाष्टमव्ययगते लग्नपे पापसंयुते । धनेशे रिपुभे नीचे राजवंश्योऽपि निर्धनः ॥ ५॥ त्रिकेशेन समायुक्ते पापदृष्टे विलग्नपे । शनियुक्तेऽधवा सौम्यैरदृष्टे निर्धनो नरः ॥ ६॥ मन्त्रेशो धर्मनाथश्च क्रमात् षष्ठव्ययस्थितौ । दृष्टौ चेन्मारकेशेन निर्धनो जायते नरः ॥ ७॥ पापग्रहे लग्नगते राज्यधर्माधिपौ विना । मारकेशयुते दृष्टे जातः स्यन्निर्धनो भवेत् ॥ ८॥ त्रिकेशा यत्र भावस्था तद्भावेशास्त्रिकस्थिताः । पापदृष्टयुत बालो दुःखाक्रान्तश्च निर्धनः ॥ ९॥ चन्द्राक्रान्तनवंशेशो मारकेशयुतो यदि । मारकस्थानगो वाऽपि जातोऽत्र निर्धनो नरः ॥ १०॥ लग्नेशलग्नभागेशौ रिश्फरन्ध्रारिगौ यदि । मारकेशयुतौ दृष्टौ जातोऽसौ निर्धनो नरः ॥ ११॥ शुभस्थानगताः पापाः पापस्थानगताः शुभाः । निर्धनो जायते बालो भोजनेन प्रपीडितः ॥ १२॥ कोणेशदृष्टिहीना ये त्रिकेशैः संयुता ग्रहाः । ते सर्वे स्वदशाकाले धनहानिकराः स्मृताः ॥ १३॥ कारकाद् वा विलग्नाद् वा रन्ध्रेरिष्फे द्विजोत्तम । कारकाङ्गपयोदृष्ट्या धनहीनः प्रजायते ॥ १४॥ कारकेशो व्ययं स्वस्मात् लग्नेशो लग्नतो व्ययम् । वीक्षते चेत् तदा बालो व्ययशीलो भवेद्ध्रुवम् ॥ १५॥ अथ दारिद्र्ययोगांस्त् कथयामि सभङ्गकान् । धनसंस्थौ तु भौमार्की कथितौ धननाशकौ ॥ १६॥ बुधेक्षितौ महावित्तं कुरुतो नात्र संशयः । निःस्वतां कुरुते तत्र रविर्नित्यं यमेक्षितः ॥ १७॥ महाधनयुतं ख्यातं शन्यदृष्टः करोत्यसौ । शनिश्चापि रवेर्दृष्ट्या फलमेवं प्रयच्छति ॥ १८॥
अथायुर्दायाध्यायः ॥ ४३॥ धनाध्नाख्ययोगौ च कथितौ भवता मुने । नराणामायुषो ज्ञानं कथयस्व महामते ॥ १॥ साधु पृष्टं त्वया विप्र जनानां च हितेच्छया । कथयाम्यायुषो ज्ञानं दुर्ज्ञेयं यत् सुरैरपि ॥ २॥ आयुर्ज्ञानविभेदास्तु बहुभिर्बहुधोदिताः । तेषां सारांशमादाय प्र्वदामि तवाऽग्रतः ॥ ३॥ स्वोच्चनीचादिसंस्थित्या ग्रहा आयुःप्रदायकाः । स्वस्ववीर्यवशैर्नैवं नक्षत्राण् च राशयः ॥ ४॥ पिण्डायुः प्रथमं तत्र ग्रहस्थितिवशादहम् । कथयामि द्विजश्रेष्ठ श्रणुष्वेकाग्रमानसः ॥ ५॥ क्रमात् सूर्यादिखेटेषु स्वस्वोच्चस्थानगेष्विह । नन्देन्दवस्तच्वमितास्तिथयोऽर्काः शरेन्दवः ॥ ६॥ प्रकृयतो विंशतिश्चाब्दा आयुःपिण्डाः प्रकीर्तिताः । नीचगेष्वेतदर्धञ्च ज्ञेयं मध्येऽनुपाततः ॥ ७॥ स्वच्चशुद्धौ ग्रहः शोध्यः षड्भादूनो भमण्ड्लात् । स्वपिण्डगुणितो भक्तो भादिमानेन वत्सराः ॥ ८॥ अस्तगस्तु हरेत्स्वार्ध विना शुक्रशनैश्चरौ । वक्रचारं विना त्र्यांशां शज्ञुराशौ हरेद् ग्रहः ॥ ९॥ सर्वार्धत्रिचतुःपञ्चषष्ठभागं क्रमाद् ग्रहः । व्ययाद्वामं स्थितः पापो हरेत् सौम्यश्च तद्दलम् ॥ १०॥ एकभे तु बहुष्वेको हरेत्स्वांशां बली ग्रहः । नाऽत्र क्षीणस्य चन्द्रस्य पापत्वं मुनिभिः स्मृतम् ॥ ११॥ लग्नांशलिप्तिका हत्वा प्रत्येकं विहगायुषा । भाज्या मण्डललिप्ताभिर्लब्धं वर्षादि शोधयेत् ॥ १२॥ स्वायुषो लग्नगे सूर्ये मङ्गले च शनैश्चरे । तदर्धं शुभसंदृष्टे पातयेद् द्विजसत्तम ॥ १३॥ लग्नराशिसमाश्चाब्दा भागाद्यैरनुपाततः । मासादिका इतीच्छन्ति लग्नायुः केऽपि कोविदाः ॥ १४॥ लग्नादायोंऽशतुल्यः स्यादन्तरे चाऽनुपाततः । तत्पतौ बलसंयुक्ते राशितुल्यं च भाघिपे ॥ १५॥ अथ विप्र निसर्गायुः खेटानां कथयाम्यहम् । चन्द्रारज्ञसितेज्यार्कशनीनां क्रमशोब्दका ॥ १६॥ एकद्वयंकनखा धृत्यः कृतिः पंचाशदेव हि । जन्मकालात् क्रमाज् ज्ञेया दशाश्चैता निसर्गजाः ॥ १७॥ अथांशायु सलग्नानां खेटानां कथयाम्यहम् । नवांश्राशितुल्यानि खेटो वर्षाणि यच्छति ॥ १८॥ भादिं खगं खगैः सूर्यैर्हत्वा तद्भगणादिकम् । कृत्वाऽर्क्रशेषितं ज्ञेयमब्दाद्यंशायुषः स्फुटम् ॥ १९॥ पिण्डायुरिव तत्रापि हानिं कुर्याद् विचक्षणः । अत्राऽपरो विशेषोऽपि कैम्चिद् विज्ञैरुदाहृतः ॥ २०॥ साधितायुः खगे स्वोच्चे स्वर्क्षे वा त्रिगुणं स्मृतम् । द्विगुणं स्वनवांशस्थे स्वद्रेष्काणे तथोत्तमे ॥ २१॥ उभयत्र गते खेटे कार्यं त्रिगुणमेव हि । हानिद्वयेऽर्धहानिः स्यादित्यायुः प्रस्फुटं नृणाम् ॥ २२॥ एवं संसाध्य चान्येषां हन्यात् स्वस्वपरायुषा । नृणां परायुषा भक्त्वा तेषामायुः स्फुटं भवेत् ॥ २३॥ अथायुः परमं वक्ष्ये नानाजातिसमुद्भवम् । अनन्तसंख्यं देवानामृषीणां च द्विजोत्तम ॥ २४॥ गृध्रोलूक्शुकध्वांक्षसर्पाणां च सहस्रकम् । श्येनवानरभल्लुकमण्डूकानां शतत्रयम् ॥ २५॥ पंचशदुत्तरशतं राक्षसानां प्रकीर्तितम् । नगणां कुञ्जराणां च विंशोत्तरशतं तथा ॥ २६॥ द्वात्रिंशद् घोटकानाञ्च पंचविंशत् खरोष्ट्रयोः । वृषाणां महिषाणां च चतुर्विंशतिवत्सरम् ॥ २७॥ विंशत्यायुर्मयूराणां छागादीनां च षोडश । हंसानां पंचनव च पिकानां द्वादशाब्दकाः ॥ २८॥ शुनां पारावतानां च कुक्कुटानां द्वादशाब्दकाः । बुद्बुदाद्यण्डजानां च परायुः सप्तवत्सराः ॥ २९॥ यदेतदधुना प्रोक्तं त्रिधायुद्विजसत्तम । तेषु किञ्च कदा ग्राह्यमिति ते कथयाम्यहम् ॥ ३०॥ विलग्नपे बलोपेते शुभदृष्टेंश्शसम्भवभ् । रवौ पिंडोद्भवं ग्राह्यं चन्द्रे नैसर्गिकं तथा ॥ ३१॥ बलसाम्ये द्वयोर्योगदलमायुः प्रकीर्तितम् । त्रयाणां त्रियुतेस्त्र्यंशसमं ज्ञेयं द्विजोत्तम ॥ ३२॥ अथाऽन्यदपि वक्ष्यामि श्र्रिणु त्वं द्विजसत्तम । कैश्चिल्लग्नाष्टमेशाभ्यां मन्देन्दुभ्यां तथैव च ॥ ३३॥ लग्नहोराविलग्नाभ्यां स्फुटमायुः प्रकीर्तितम् । आदौ लग्नाष्टमेशाभ्यां योगमेकं विचिन्तयेत् ॥ ३४॥ द्वितीयं मन्दचन्द्राभ्यां योगं पश्येद् द्विजोत्तम । लग्नहोराविलग्नाभ्यां तृतीयं परिचिन्तयेत् ॥ ३५॥ चरराशौ स्थितौ द्वौ चित् तदा दीर्घमुदाहृतम् । एकः स्थिरेऽपरो द्वन्द्वे दीर्घमायुस्तथापि हि ॥ ३६॥ एकश्चरे स्थिरेऽन्यश्चेत् तदामध्यमुदाहृतम् । द्वौ वा द्वन्द्वे स्थितौ विप्र मध्यमायुस्तथापि च ॥ ३७॥ एकश्चरेऽपरो द्वन्द्वे द्वौ वा स्थिरगतौ तदा । जातकस्य तदाऽल्पायुर्ज्ञेयमेवं द्विजोत्तम ॥ ३८॥ योगत्रयेण योगाभ्यां सिद्धं यद् ग्राह्यमेव तत् । योगत्रयविसंवादे लग्नहोराविलग्नतः ॥ ३९॥ लग्ने वा सप्तमे चन्द्रे ग्राह्यं मन्देन्दुतस्तदा । ह्रासो वृद्धिश्च कक्ष्याया विचिन्त्या सर्वदा बुधैः ॥ ४०॥ दीर्घे योगत्रयेणैवं नखचन्द्रसमाब्दकाः । योगद्वयेन वस्वाशा योगैकेन रसांककाः ॥ ४१॥ मध्ये योगत्रयेणैवं खाष्टतुल्याब्दकाः स्मृताः । द्व्यगा योगद्वयेनाऽत्रयोगैकेनाब्धिषण्मिताः ॥ ४२॥ अल्पे योगत्रयेणाऽत्रद्वात्रिंशन्मितवत्सराः । योगद्वयेन षट्त्रिंशात् योगैकेन च खाब्धयः ॥ ४३॥ एवं दीर्घसमाल्पेषु खाब्धयो रसवह्नयः । खण्डा दन्तमितास्तेभ्यः स्फुटमायुः प्रसाधयेत् ॥ ४४॥ पूर्ण राश्यादिगे चान्ते हानिर्मध्येऽनुपाततः । योगकारकखेटांशयोगस्तत्संख्यया हृतः ॥ ४५॥ लब्धांशास्तु यथाप्राप्तखण्डघ्नास्त्रिंशतोद्धृताः । लब्धवर्षादिभिर्हीनं प्राप्तायुः प्रस्फुटं भवेत् ॥ ४६॥ योगहेतौ शनौ कक्ष्याह्रासोऽन्यैर्वृद्धिरुच्यते । न स्वर्क्षतुङ्गगे नो वा पापमात्रयुतेक्षिते ॥ ४७॥ लग्नसप्तमगे जीवे शुभमात्रयुतेक्षिते । कथितस्यायुषो विप्र कक्ष्यावृद्धिः प्रजायते ॥ ४८॥ अनायुश्चेद् भवेदल्पमल्पान्मध्यं प्रजायते । मध्यमाज्जायते दीर्घं दीर्घायुश्चेत्ततोऽधिकम् ॥ ४९॥ योगहेतौ गुरवेवं कक्ष्यावृद्धेश्च लक्षणम् । एतस्माद् वैपरीत्येन कक्ष्याह्रासः शनौ भवेत् ॥ ५०॥ आयुषो बहुधा भेदाः कथिता भवताऽधुना । कतिधा सा कदाऽनायुरमितायुः कदा भवेत् ॥ ५१॥ बालारिष्टं योगारिष्टमल्पं मध्यञ्च दीर्घकम् । दिव्यं चैवाऽमितं चैवं सप्तधायुः प्रकीर्तितम् ॥ ५२॥ बालारिष्टे समा अष्टौ योगारिष्टे च विंशतिः । द्वात्रिंशद् वत्ररा अल्पे चतुष्षष्टिस्तु मध्यमे ॥ ५३॥ विंशाधिकश्तं दीर्घे दिव्ये वर्षसहस्रकम् । तदूर्ध्वममितं पुण्यैरमितैराप्यते जनैः ॥ ५४॥ चन्द्रेज्यौ च कुलीरांगे ज्न्!असिअतु केन्द्रसंस्थितौ । अन्ये त्र्यायारिगाः खेटा अमितायुस्तदा भवेत् ॥ ५५॥ सौम्याः केन्द्रत्रिकोणस्थाः पापास्त्र्यायारिगास्तथा । शुभराशौ स्थिते रन्ध्रे दिव्यमायुस्तदा भवेत् ॥ ५६॥ गोपुरांशे गुरौ केन्द्रे शुक्रे पारावतांशके । त्रिकोणे कर्कटे लग्ने युगान्तायुस्तदा द्विज ॥ ५७॥ देवलोकांशके मन्दे कुजे पारावतांशके । गुरौ सिंहासनांशेऽङ्गे जातो मुनिसमो भवेत् ॥ ५८॥ सुयोगैर्वर्ध्यते ह्यायुः कुयोगैर्हीयते तथा । अतो योगानहं वक्ष्ये पूर्णमध्याल्पकारकान् ॥ ५९॥ केन्द्रे शुभग्रहैर्युक्ते लग्नेशे च शुभान्विते । सन्दृष्टे गुरुणा वाऽपि पूर्णमायुयुस्तदा भवेत् ॥ ६०॥ केन्द्रस्थिते विलग्नेशे गुरुशुक्रसमन्विते । ताभ्यां निरीक्षिते वाऽपि पूर्णमायुर्विनिर्दिशेत् ॥ ६१॥ उच्चस्थितैस्त्रिभिः खेटैर्लग्नरन्ध्रशसंयुतैः । अष्टमे पापहीने च पूर्णमायुर्विनिर्दिशेत् ॥ ६२॥ अष्टमस्थैस्त्रिभि खेटैः स्वोच्चमित्रस्ववर्गगैः । लग्नेशे बलसंयुक्ते दीर्घमायुस्तदा भवेत् ॥ ६३॥ स्वभोच्चस्थेन केनापि नभौगेन समन्वितः । अष्टमेशः शनिर्वापि दीर्घमायुर्विनिर्दिशेत् ॥ ६४॥ त्रिषडायगतैः पापैः शुभैः केन्द्रत्रिकोणगैः । लग्नेशे बलसंयुक्ते दीर्घमायुर्विनिर्दिशेत् ॥ ६५॥ षट्सप्तरन्ध्रभवेषु शुभखेटयुतेषु च । त्रिभवेषु च पापेषु पूर्णमायुर्विनिर्दिशेत् ॥ ६६॥ शत्रुव्ययगताः पापा लग्नेशो यदि केन्द्रगः । रविमित्रं च रन्ध्रेशः पूर्णमायुस्तथापि हि ॥ ६७॥ आयुः स्थानस्थिताः पापाः कर्मेशः स्वोच्चगो यदा । तथापि दीर्घमायु स्यात् विज्ञेयं द्विजसत्तम ॥ ६८॥ द्विस्वभावगृहे लग्ने लग्नेशे केन्द्रसंस्थिते । स्वोच्चराशित्रिकोणे वा दीर्घमायुर्विनिर्दिशेत् ॥ ६९॥ द्विस्वभावगृहे लग्ने लग्नेशाद् बलसंयुतात् । द्वौ पापौ यदि केन्द्रस्थौ दीर्घमायुस्तदा भवेत् ॥ ७०॥ लग्नाष्टमेशयोर्मध्ये यः खेटः प्रबलो भवेत् । तस्मिन् केन्द्रगते दीर्घ मध्यं पणफरस्थिते ॥ ७१॥ आपोक्लिमे स्थिते स्वल्पमायुर्भवति निश्चितम् । लग्नेशे च रवेर्मित्रे दीर्घंमायुः समे समम् ॥ ७२॥ शत्रौ स्वल्पं वदेदित्थमष्टमेशादपि स्मृतम् । मित्रमध्याऽरिभावस्थे तस्मिन्नेवं फलं वदेत् ॥ ७३॥ सहजाधीशभूपुत्रौ द्वौ रन्ध्रेशशनैश्चरौ । अस्तौ वा पापदृग्युक्तौ स्वल्पमायुः प्रयच्छतः ॥ ७४॥ षष्ठेऽष्टमे व्यये वाऽपि लग्नेशे पापसंयुते । स्व पायुरनपत्यो वा शुभदृग्योगवर्जिते ॥ ७५॥ चतुष्ट्यगते पापे शुभदृष्टिविवर्जिते । बलहीने विग्लनेशे स्वल्पमायुर्विनिर्दिशेत् ॥ ७६॥ व्ययार्थौ पापसंयुक्तौ शुभदृग्योगवर्जितौ । स्वल्पमायुस्तदा ज्ञेयं निर्विशंकं द्विजोत्तम ॥ ७७॥ लग्नरन्ध्रेशयोरेवं दुःस्थयोर्बलहीनयोः । स्वल्पमायुर्बुधैर्ज्ञेयं मिश्रयोगाच्च मध्यमम् ॥ ७८॥
अथ मारकभेदाध्यायः ॥ ४४॥ बहुधाऽऽयुर्भवा योगाः कथिता भवताऽधुना । नृणां मारकभेदाश्च कथ्यन्तां कृपया मुने ॥ १॥ तृतीयमष्टमस्थानमायुःस्थानां द्वयं द्विज । मारकं तद्व्ययस्थानं द्वितीयं सप्तमं तथा ॥ २॥ तत्रापि सप्तमस्थानाद् द्वितीयं बलवत्तरम् । तयोरीशौ तत्र गताः पापिनस्तेन संयुताः ॥ ३॥ ये खेटाः पापिनस्ते च सर्वे मारकसंज्ञकाः । तेषां दशाविपाकेषु सम्भवे निधनं नृणाम् ॥ ४॥ अल्पमध्यमपूर्णायुः प्रमाणमिह योगजम् । विज्ञाय प्रथमं पुंसां मारकं परिचिन्तयेत् ॥ ५॥ अलाभे पुनरेतेषां सम्बन्धेन व्ययेशितुः । क्वचिच्छुभानां च दशस्वष्टमेशदशासु च ॥ ६॥ केवलानां च पापानां दशासु निधनं क्वचित् । अल्पनीयं बुधैर्नृणां मारकाणामदर्शने ॥ ७॥ सत्यपि स्वेन सम्बन्धे न हन्ति शुभभुक्तिषु । हन्ति सत्यप्यसम्बन्धे मारकः पापभुक्तिषु ॥ ८॥ मारकग्रहसम्बन्धान्निहन्ता पापकृच्छनिः । अतिक्रम्येतरान् सर्वान् भवत्यत्र न संशयः ॥ ९॥ अथाऽन्यदपि वक्ष्यामि द्विज मारकलक्षणं । त्रिविधाश्चायुषो योगाः स्वल्पायुर्मध्यमोत्तमाः ॥ १०॥ द्वाविंशात् पूर्वमल्पायुर्मध्यमायुस्ततः परम् । चतुष्षष्ट्याः पुरस्तात् तु ततो दीर्घमुदाहृतम् ॥ ११॥ उत्तमायुः शतादूर्ध्वं ज्ञातव्यं द्विजसत्तम । जनैर्विंशतिवर्षान्त्यमायुर्ज्ञातं न शक्यते ॥ १२॥ जपहोमचिकित्साद्यैर्बालरक्षां हि कारयेत् । म्रियन्ते पितृदोषैश्च केचिन्मातृग्रहैरपि ॥ १३॥ केचित् स्वारिष्ट्योगाच्च त्रिविधा बालमृत्यवः । ततः परं नृणामायुर्गणयेद् द्विजसत्तम ॥ १४॥ अथाऽन्यदपि वक्ष्यामि नृणां मारकलक्षणम् । अल्पायुर्योगजातस्य विप्भे च मृतिर्भवेत् ॥ १५॥ मध्यायुर्योगजस्यैवं प्रत्यरौ च मृतिर्भवेत् । दीर्घायुर्योगजातस्य वधभे तु मृतिर्भवेत् ॥ १६॥ द्वाविंशत्र्यंशपश्चैव तथा वैनाशिकाधिपः । विपत्ताराप्रत्यरीशा वधभेशंस्तथैव च ॥ १७॥ आद्यान्तपौ च विज्ञेयौ चन्द्राक्रान्तगृहाद् द्विज । मारकौ पापखेटौ तौ शुभौ चेद्रोगदौ स्मृतौ ॥ १८॥ षष्ठाधिपदशायां च नृणां निधनसम्भवः । षष्ठाष्टरिष्फनाथानामपहारे मृतिर्भवेत् ॥ १९॥ मारका बहवः खेटा यदि वीर्यसमन्विताः । तत्तद्दशान्तरे विप्र रोगकष्टादिसंभवः ॥ २०॥ उक्ता ये मारकास्तेषु प्रबलो मुख्यमारकः । तदवस्थानुसारेण मृतिं वा कष्टमादिशेत् ॥ २१॥ रहुश्चेदथवा केतुर्लग्ने कामेऽष्टमे व्यये । मारकेशान्मदे वाऽपि मारकेशेन संयुतः ॥ २२॥ मारकः स च विज्ञेयः स्वदशान्तर्दशास्वपि । मकरे वृश्चिके जन्म राहुस्तस्य मृतिप्रदः ॥ २३॥ षष्ठाऽष्टरिष्फगो राहुस्तद्दये कष्टदो भवेत् । शुभग्रहयुतो दृष्टो न तदा कष्टकृन्मतः ॥ २४॥ लग्नात् तृतीयभावे तु बलिना रविणा युते । राजहेतुश्च मरणं तस्य ज्ञेयं द्विजोत्तम ॥ २५॥ त्रितीये चेन्दुना युक्ते दृष्टे वा यक्ष्मणा मृतिः । कुजेन व्रणशस्त्राग्निदाहाद्यैर्मरणं भवेत् ॥ २६॥ तृतीये शनिराहुभ्यां युक्ते दृष्टेऽपि वा द्विज । विषार्तितो मृतिर्वाच्या जलाद्वा वह्निपीडनात् ॥ २७॥ गर्तादुच्चात् प्रपतनाद् बन्धनाद् वा मृतिर्भवेत् । तृतीये चन्द्रमान्दिभ्यां युक्ते वा वीक्षिते द्विज ॥ २८॥ कृमिकुष्ठादिना तस्य मरणं भवति ध्रुवम् । तृतीये बुधसंयुक्ते वीक्षिते वापि तेन च ॥ २९॥ ज्वरेण मरणं तस्य विज्ञेयं द्विजसत्तम । तृतीये गुरुणा युक्ते दृष्टे शोफादिना मृतिः ॥ ३०॥ तृतीये भृगुयुग्दृष्टे मेहरोगेण तन्मृतिः । बहुखेटयुते तस्मिन् बहुरोगभवा मृतिः ॥ ३१॥ तृतीये च शुभैर्युक्ते शुभदेशे मृतिर्भवेत् । पापैश्च कीकटे देशे मिश्रैर्मिश्रस्थले मृतिः ॥ ३२॥ तृतीये गुरुशुक्राभ्यां युक्ते ज्ञानन वै मृतिः । अज्ञानेनाऽन्यखेटैश्च मृतिर्ज्ञेया द्विजोत्तम ॥ ३३॥ चरराशौ तृतीयस्थे परदेशे मृतिर्भवेत् । स्थिरराशौ स्वगेहे च द्विस्वभावे पथि द्विज ॥ ३४॥ लग्नादष्टमभावाच्च निमित्तं कथितं बुधैः । सूर्येऽष्टमेऽग्नितो मृत्युश्चन्द्रे मृत्युर्जलेन च ॥ ३५॥ शास्त्राद् भौमे ज्वराज् ज्ञे च गुरौ रोगात् क्षुधा भृगौ । पिपासया शनौ मृत्युर्विज्ञेयो द्विजसत्तम ॥ ३६॥ अष्टमे शुभदृग्युक्ते धर्मपे च शुभैर्युते । तीर्थे मृतिस्तदा ज्ञेया पापाख्यैरन्यथा मृतिः ॥ ३७॥ अग्न्यम्बुमिश्रत्र्यंशैर्ज्ञेयो मृत्युर्गृहाश्रितैः । परिणामः शवस्याऽत्र भस्मसंक्लेदशोषकैः ॥ ३८॥ व्यालवर्गदृकाणैस्तु विडम्बो भवति ध्रुवम् । शवस्य श्वश‍ृगालाद्यैर्गृध्रकाकादिपक्षिभिः ॥ ३९॥ कर्कटे मध्यमोऽन्त्यश्च वृश्चिकाद्यद्वितीयकौ । मीनेऽन्तिमस्त्रिभागश्च व्यालवर्गाः प्रकीर्तिताः ॥ ४०॥ रविश्चन्द्रबलाक्रान्तत्र्यंशनाथे गुरौ जनः । देवलोकात् समायातो विज्ञेयो द्विजसत्तम ॥ ४१॥ शुक्रेन्द्वोः पितृलोकात्तु मर्त्याच्च रविभौमयोः । बुधाऽऽर्क्योर्नरकादेवं जन्मकालाद् वदेत् सुधिः ॥ ४२॥ गुरुश्चन्द्रसितौ सूर्यभौमौ ज्ञार्की यथाक्रमम् । देवेन्दुभूम्यधोलोकान् नयन्त्यस्तारिरन्ध्रगाः ॥ ४३॥ अथ तत्र ग्रहभावे रन्ध्रारित्र्यंशनाथयोः । यो बली स निजं लोकं नयत्यन्ते द्विजोत्तम ॥ ४४॥ तस्य स्वोच्चादि संस्थित्या वरमध्याऽधमाः क्रमात् । तत्तल्लोकेऽपि सञ्जाता विज्ञेया द्विजसत्तम ॥ ४५॥ अन्यान् मारकभेदांश्च राशिग्रहकृतान् द्विज । दशाध्यायप्रसंगेषु कथयिष्यामि सुव्रत ॥ ४६॥
अथ ग्रहावस्थाध्यायः ॥ ४५॥ अवस्थावशतः प्रोक्तं ग्रहाणां यत् फलं मुने । का साऽवस्था मुनिश्रेष्ठ कतिधा चेति कथ्ययाम् ॥ १॥ अवस्था विविधाः सन्ति ग्रहाणां दिवजसत्तम । सारभूताश्च यास्तासु बालाद्यास्ता वदाम्यहम् ॥ २॥ क्रमाद् बालः कुमारोऽथ युवा वृद्धस्तथा मृतः । षडंशैरसमे खेटः समे ज्ञेयो विपर्ययात् ॥ ३॥ फलं पादमितं बाले फलार्धं च कुमारके । यूनि पूर्णं फलं ज्ञेयं वृद्धे किञ्चित् मृते च खम् ॥ ४॥ स्वभोच्चयोः समसुहृद्भयोः शत्रुभनीचयोः । जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्याख्या अवस्था नामदृक्फलाः ॥ ५॥ जागरे च फलं पूर्णं स्वप्ने मध्यफलं तथा । सुषुप्तौ तु फलं शून्यं विज्ञेयं द्विजसत्तम ॥ ६॥ दीप्तः स्वस्थः प्रमुदितः शान्तो दीनोऽथ दुःखितः । विकलश्च खलः कोऽपीत्यवस्था नवधाऽपराः ॥ ७॥ स्वोच्चस्थः खेचरो दीप्तः स्वर्क्षे स्वस्थोऽधिमित्रभे । मुदितो मित्रभे शान्तः समभे दीन उच्यते ॥ ८॥ शत्रुभे दुःखितः प्रोक्तो विकलः पापसंयुतः । खलः खलगृहे ज्ञेयः कोपी स्यादर्कसंयुतः ॥ ९॥ यादृशो जन्मकाले यः खेटो यद्भावगो भवेत् । तादृशं तस्य भावस्य फलमुह्यं द्विजोत्तम ॥ १०॥ लज्जितो गर्वितश्चैव क्षुधितस्तृषितस्तथा । मुदितः क्षोभितश्चैव ग्रहभावाः प्रकीर्तिताः ॥ ११॥ पुत्रगेहगतः खेटो राहुकेतुयुतोऽथवा । रविमन्दकुजैर्युक्तो लज्जितो ग्रह उच्यते ॥ १२॥ तुङ्गस्थानगतो वाऽपि त्रिकोणेऽपि भवेत्पुनः । गर्वितः सोऽपि गदितो निर्विशंकं द्विजोत्तम ॥ १३॥ शत्रुगेही शत्रुयुक्तो रिपुदृष्टो भवेद्यदि । क्षुधितः स च विज्ञेयः शनियुक्तो यथा तथा ॥ १४॥ जलराशौ स्थितः खेटः शत्रुणा चाऽवलोकितः । शुभग्रहा न पश्यन्ति तृषितः स उदाहृतः ॥ १५॥ मित्रगेही मित्रयुक्तो मित्रेण च विलोकितः । गुरुणा सहितो यश्च मुदितः स प्रकीर्तितः ॥ १६॥ रविणा सहितो यश्च पापा पश्यन्ति सर्वथा । क्षोभितं तं विजानीयाच्छत्रुणा यदि वीक्षितः ॥ १७॥ येषु येषु च भावेषु ग्रहास्तिष्ठन्ति सर्वथा । क्षुधितः क्षोभितो वापि तद्भावफलनाशनः ॥ १८॥ एवं क्रमेण बोद्धव्यं सर्वभावेषु पण्डितैः । बलाऽबलविचारेण वक्तव्यः फलनिर्णयः ॥ १९॥ अन्योन्यं च मुदा युक्तं फलं मिश्रं वदेत्पुनः । बलहीने तदा हानिः सबले च महाफलम् ॥ २०॥ कर्मस्थाने स्थितो यस्य लज्जितस्तृषितस्तथा । क्षुधितः क्षोभितो वापि स नरो दुःखभाजनम् ॥ २१॥ सुतस्थाने भवेद्यस्य लज्जितो ग्रह एव च । सुतनाशो भवेत्तस्य एकस्तिष्ठति सर्वदा ॥ २२॥ क्षोभितस्तृषितश्चैव सप्तमे यस्य वा भवेत् । म्रियते तस्य नारी च सत्यमाहुर्द्विजोत्तम ॥ २३॥ नवालयारामसुखं नृपत्वं कलापटुत्वं विदधाति पुंसाम् । सदार्थलाभं व्यवहारवृद्धिं फलं विशेषादिह गर्वितस्य ॥ २४॥ भवति मुदितयोगे वासशालाविशाला । विमलवसनभूषाभूमियोषासु सौख्यम् । स्वजनजनविलासो भूमिपागारवासो । रिपुनिवहविनाशो बुद्धिविद्याविकाशः ॥ २५॥ दिशति लज्जितभाववशाद्रतिं विगतराममतिं विमतिक्षयम् । सुतगदागमनं गमनं वृथा कलिकथाभिरुचिं न रुचिं शुभे ॥ २६॥ संक्षोभितस्यापि फलं विशेषाद्द्रिद्रजातं कुमतिं च कष्टम् । करोति वित्तक्षयमंध्रिबाधां धनाप्तिबाधामवनीशकोपात् ॥ २७॥ क्षुधितखगवशाद्वै शोकमोहादिपातः । परिजनपरितापादाधिभीत्या कृशत्वम् । कलिरपि रिपुलोकैरर्थबाधा नराणा । मखिलब्बलनिरोधो बुद्धिरोधो विषादात् ॥ २८॥ तृषितखगभवे स्वादंगनासंगमध्ये । भवति गदविकारो दृष्टकार्याधिकारः । निजजनपरिवादादर्थहानिः कृशत्वं । खलकृतपरितापो मानहानिः सदैव ॥ २९॥ शयनं चोपवेशं च नेत्रपाणिप्रकाशनम् । गमनागमनं चाऽथ सभायां वसतिं तथा ॥ ३०॥ आगमं भोजनं चैव नृत्यं लिप्सां च कौतुकम् । निद्रां ग्रहाणां चेष्टां च कथयामि तवाग्रितः ॥ ३१॥ यस्मिन्नृक्षे भवेत्खेटस्तेन तं परिपूरयेत् । पुनरंशेन सम्पूर्य स्वनक्षत्रं नियोजयेत् ॥ ३२॥ यातदण्डं तथा लग्नमेकीकृत्य सदा बुधः । रविभिस्तु हरेद् भागं शेषं कार्ये नियोजयेत् ॥ ३३॥ नाक्षत्रिकदशारीत्या पुनः पूरणमाचरेत् । नामाद्यस्वरसंख्याढ्यं हर्तव्यं रविभिस्ततः ॥ ३४॥ रवौ पञ्च तथा देयाश्चन्द्रे दद्याद्द्वयं तथा । कुजे द्वयं च संय्क्तं बुधे त्रीत्रि नियोजयेत् ॥ ३५॥ गुरौ बाणाः प्रदेयाश्च त्रयं दद्याच्च भार्गवे । शनौ त्रयमथो देयं राहौ दद्याच्चतुष्टयम् ॥ ३६॥ त्रिभिर्भक्तं च शेषांकैः सा पुनस्त्रिबिधा स्मृता । दष्टिश्चेष्टा विचेष्टा च तत्फलं तथयाम्यहम् ॥ ३७॥ दृष्टौ मध्यफलं ज्ञेयं चेष्टायां विपुलं फलम् । विचेष्टायां फलं स्वल्पमेवं दृष्टिफलं विदुः ॥ ३८॥ शुभाऽशुभं ग्रहाणां च समीक्ष्याऽथ बलाऽबलम् । तुङ्गस्थाने विशेषेण बलं ज्ञेयं तथा बुधैः ॥ ३९॥ मन्दाग्निरोगो बहुधा नराणां स्थूलत्वमन्ङ् घ्रेरपिपित्तकोपः । व्रणं गुदे शूलमुरःप्रदेशे यदोष्णभानुः शयनं प्रयातः ॥ ४०॥ दरिद्रताभारविहाराशाली विवादविद्याभिरतो नरः स्यात् । कथोरचित्तः खलु नष्टवित्तः सूर्यो यदा चेदुपवेशनस्थः ॥ ४१॥ नरः सदानन्दधरो विवेकी परोपकारी बलवित्तयुक्तः । महामुखी राजकृपाभिमानी दिवाधिनाथो यदि नेत्रपानौ ॥ ४२॥ उदारचित्तः परिपूर्णवित्तः सभासु वक्ता बहुपुण्यकर्त्ता । महाबली सुन्दरररूपशाली प्रकाशने जन्मनि पदिमनीशे ॥ ४३॥ प्रवासशाली किल दुःखमाली सदालसी धीधनवर्जितश्च । भयातुरः कोपपरो विशेषाद्दिवाधिनाथे गमने मनुष्यः ॥ ४४॥ परदाररतो जनतारहितो बहुधागमने गमनाभिरुचिः । खलताकुशलो मलिनो दिवसाधिपतौ मनुजः कुमतिः कृपणः ॥ ४५॥ सभागते हिते नरः परोपकारतत्परः । सदार्थरत्नपूरितो दिवाकरे गुणाकरः । वसुन्धरानवांबरालयान्वितो महाबली । विचित्रमित्रवत्सलः कृपाकलाधरः परः ॥ ४६॥ क्षोभितो रिपुगणैः सदा नरश्चञ्चलः खलमतिः कृशस्तथा । धर्मकर्मरहितो मदोद्धतश्चागमे दिनपतौ तदा तदा ॥ ४७॥ सदाङ्गसन्धिवेदनापराङ्गनाधनक्षयो । बलक्षयः पदे पदे यदा यदा हि भोजने । असत्यता शिरोव्यथा तथा वृथान्नभोजनं । रवावसत्तथारतिः कुमार्गगामिनी मति ॥ ४८॥ विज्ञलोकैः स्दा मण्डितः पण्डितः काव्यविद्यानवद्यप्रलापान्वितः । राजपूज्यो धरामण्डले सर्वदा नृत्यलिप्सागते पद्मिनीनायके ॥ ४९॥ सर्वदानन्दधर्ता जनो ज्ञानवान् यज्ञकर्ता धराधीशसद्मस्थितः । पद्मबन्धावरातेर्भयं स्वाननः काव्यविद्याप्रलापी मुदा कौतुके ॥ ५०॥ निद्राभरारक्तनिभे भवेतां निद्रागते लोचनपद्मयुग्मे । रवौ विदेशे वसतिर्जनस्य कलत्रहानिः कातिधार्थनाशः ॥ ५१॥ जानुःकाले क्षपानाथे शयनं चेदुपागते । मानी शीतप्रधानश्च कामी वित्तविनाशकः ॥ ५२॥ रोगार्दितो मन्दमतिर्विशेषाद्वित्तेन हीनो मनुजः कठोरः । अकार्यकारी परवित्तहारी क्षपाकरे चेदुपवेशनस्थे ॥ ५३॥ नेत्रपाणौ क्षपानाथे महारोगी नरो भवेत् । अनल्पजल्पको धूर्तः कुकर्मनिरतः सदा ॥ ५४॥ यदा राकानाथे गतवति विकाशं च जनने । विकाशः संसारे विमलगुणराशेरवनिपात् । नवाशामाला स्यात्करितुरगलक्ष्म्या परिवृता । विभूषा योषाभिः सुखमनुदिनं तीर्थगमनम् ॥ ५५॥ सितेतरे पापरतो निशाकरे विशेषतः क्रूरकरो नरो भवेत् । सदाक्षिरोगैः परिपीड्यमानो वलक्षपक्षे गमने भयातुरः ॥ ५६॥ विधावागमगे मानी पादरोगी नरो भवेत् । गुप्तपापरतो दीनो मतितोषविवर्जितः ॥ ५७॥ सकलजनवदान्यो राजराजेन्द्रमान्यो । रतिपतिसमाकान्तिः शान्तिकृत्कामिनीनाम् । सपदि सदसि याते चारुबिम्बे शशंके । भवति परमरीतिप्रीतिविज्ञो गुणज्ञः ॥ ५८॥ विधावागमके मत्यों वावालो धर्मपूरितः । कृष्णपक्षे द्विभार्यः स्याद्रोगी दुष्टतरो हठी ॥ ५९॥ भोजने जनुषि पूर्णचन्द्रमा मानयानजनतासुखं नृणाम् । आतनोति वनितासुतासुखं सर्वमेव न सितेतरे शुभम् ॥ ६०॥ नृत्यलिप्सागते चन्द्रे सबले बलवान्नरः । गीतज्ञो हि रसज्ञश्च कृष्णे पापकरो भवेत् ॥ ६१॥ कौतकभवनं गतवति चन्द्रे भवति नृपत्वं वा धनपत्वम् । कामकलासु सदा कुशलत्वं वारवधूरतितमणपटुत्वम् ॥ ६२॥ निद्रागते जन्मनि मानवानां कलाधरे जीवयुते महत्त्वम् । हीनेऽङ्गनासञ्चितवित्तनाशः शिवालये रौति विचित्रमुच्चैः ॥ ६३॥ शयने वसुधापुत्रे व्रणयुक्तो जनो भवेत् । बहुना कण्डुना युक्तो दद्रुणा च विशेषतः ॥ ६४॥ बली सदा पापरतो नरः स्यादसत्यवादी नितरां प्रगल्भः । धनेन पूर्णो निजधर्महीनो धरासुतश्चेदुपवेशनस्थः ॥ ६५॥ यदा भूमिसुतो लग्ने नेत्रपाणिमुपागतः । दरिद्रता तदा पुंसामन्यभे नगरेशता ॥ ६६॥ प्रकाशो गुणस्यापि वासः प्रकाशे धराधीशभ्रतुः सदा मानवृद्धिः । सुते भूसुते पुत्रकान्तावियोगो भवेद्राहुणा दारुणो वा निपातः ॥ ६७॥ गमने गमनं कुरुतेऽनुदिनं व्रणजालभयं वनिताकलहः । बहुदद्रुककण्डुभयं बहुधा वसुधातनयो वसुहानिकरः ॥ ६८॥ आगमने गुणशाली मणिमालीवा करालकरवाली । गजहन्ता रिपुहन्ता परिजनसन्तापहारको भौमे ॥ ६९॥ तुङ्गे युद्धकलाकलापकुशलो धर्मध्वजो वित्तपः । कोणे भूमिसुते सभामुपगते विद्याविहीनः पुमान् । अन्तेऽपत्यकलत्रमित्ररहितः प्रोक्तेतरस्थानगे । ऽवश्यं राजसभाबुधो बहुधनी मानी च दानी जनः ॥ ७०॥ आगमे भवति भूमिजे जनो धर्मकर्मरहितो गदातुरः । कर्णमूलगुरुशूलरोगवानेव कातरमतिः कुसङ्गमी ॥ ७१॥ भोजने मिष्टभोजी च जनने सबले कुजे । नीचकर्मकरो नित्यं मनुजो मानवर्जितः ॥ ७२॥ नृत्यलिप्सागते भूसुते जन्मिनामिन्दिराराशिरायाति भूमीपतेः । स्वर्नरत्नप्रवालैः सदा मण्डिता वासशाला नराणां भवेत्सर्वदा ॥ ७३॥ कौतुकी भव्ति कौतुके कुजे मित्रपुत्रपरिपूरितो जनः । उच्चगे नृपतिगेहमण्डितः पूजितो गुणवरैर्गुणाकरैः ॥ ७४॥ निद्रावस्थां गते भौमे क्रोधी धीधनवर्जितः । धूर्तो धर्मपरिभ्रष्टो मनुष्यो गदपीडितः ॥ ७५॥ क्षुधातुरो भवेदंगे खञ्जो गुञ्जानिभेक्षणः । अन्यभे लम्पटो धूर्तो मनुजः शयने बुधे ॥ ७६॥ शशांकपुत्रे जनुरण्गगेहे यदोपवेशे गुणराशिपूर्णः । पापेक्षिते पापयुते दरिद्रो हिते शुभे वित्तसुखी मनुष्यः ॥ ७७॥ विद्याविवेकरहितो हिततोषहीनो मनी । जनोभवति चन्द्रसुतेऽक्षि पाणौ । पुत्रालये सुतकलत्रसुखेन हीनः कन्या । प्रजा नृपतिगेहबुधो वरार्थः ॥ ७८॥ दाता दयालुः खलु पुण्यकर्ता विकाशने चन्द्रसुते मनुष्यः । अनेकविद्यार्णवपारङ्गता विवेकपूर्णः खलवर्गहन्ता ॥ ७९॥ गमनागमने भवतो गमने बहुधा वसुधाधिपतेर्भवने । भवनं च विचित्रमलं रमया विदि नुश्च जनुःसमये नितराम् ॥ ८०॥ सपदि विदि जनानामुच्चगे जन्मकाले । सदसि धनसमृद्धिः सर्वदा पुण्यवृद्धिः । धनपतिसमता वा भूपता मंत्रिता वा । हरिहरपदभक्तिः सात्त्विकी मुक्तिलब्धिः ॥ ८१॥ आगमे जनुषि जन्मिनां यदा चन्द्रजे भवति हीनसेवया । अर्थसिद्धिरपि पुत्रयुग्मता बालिका भवति मानदायिका ॥ ८२॥ भोजने चन्द्रजे जन्मकाले यदा जन्मिनानर्थहानिः सदा वादतः । राजभीत्या कृशत्वंचलत्वं मतेरङ्गसङ्गो न जाया न जायासुखम् ॥ ८३॥ नृत्यलिप्सागते चन्द्रजे मानवो मानयानप्रवालव्रजैः संयुतः । मित्रपुत्रप्रतापैः सभापण्डितः पापभे वारवामारतो लम्पटः ॥ ८४॥ कौतुके चन्द्रजे जन्मकाले नृणामंगभे गीतविद्याऽनवद्या भवेत् । सप्तमे नैधने वारवध्वा रतिः पुण्यभे पुण्ययुक्ता मतिः सद्गतिः ॥ ८५॥ निद्राश्रिते चन्द्रसुते न निद्रासुखं सदा व्याधिसमाधियोगः । सहोत्थवैकल्यमनल्पतापो निजेन वादो धनमाननाशः ॥ ८६॥ वचसामधिपे तु जनुःसमये शयने बलवानपि हीनरवः । अतिगौरतनुः खलुदीर्घहनुः सुतरामरिभीतियुतो मनुजः ॥ ८७॥ उपवेशं गतवति यदि जीवे वाचालो बहुगर्वपरीतः । क्षोणीपतिरिपुजनपतिर्तप्तः पदजंघास्यकरव्रणयुक्तः ॥ ८८॥ नेत्रपाणिं गते देवराजार्चिते रोगयुक्तो वियुक्तो वरार्थश्रिया । गीतनृत्यप्रियः कामुकः सर्वदा गौरवर्णो विवर्णोद्भवप्रीतियुक् ॥ ८९॥ गुणानामानन्दं विमलसुखकन्दं वितनुते । सदा तेजःपुञ्जं व्रजपतिनिकुञ्जं प्रतिगमम् । प्रकाशं चेदुच्चे द्रुतमुपगतो वासवगुरु । र्गुरुत्वं लोकानां धनपतिसमत्वं तनुभृताम् ॥ ९०॥ साहसी भवति मानवः सदा मित्रवर्गसुखपूरितो मुदा । पण्डितो विविधवित्तमण्डितो देवविद्यदि गुरौ गमं गते ॥ ९१॥ आगमने जनता वरजाया यस्य जनुःसमये हरिमाया । मुञ्चति नालमिहालयमद्धा देवगुरौ परितः परिबद्धा ॥ ९२॥ सुरगुरुसमवक्ता शुभ्रमुक्ताफलाढ्यः । सदसि सपदि पूर्णो वित्तमाणिक्यमानैः । गजतुरगरथाढ्यो देवताधीशपूज्यो । जनुषि विविधविद्यागर्वितो मानवः स्यात् ॥ ९३॥ नानावाहनमानयानपटलीसौख्यं गुरावागमे । भृत्यापत्यकलत्रमित्रजसुखं विद्याऽनवद्या भवेत् । क्षोणीपालसमानतानवरतं चाऽतीव हृद्या मतिः । काव्यानन्दरतिः सदा हिनगतिः सर्वत्र मानोन्नतिः ॥ ९४॥ भोजने भवति देवतागुरौ यस्य तस्य सततं सुभोजनम् । नैव मुञ्चति रमालयं तदा वाजिवारणरथैश्च मण्डितम् ॥ ९५॥ नृत्यलिप्सागते राजमानी धनी देवताधीशवन्द्यः सदा धर्मवित् । तन्त्रविज्ञो बुधैर्मण्डितः पंडितः शब्दविद्यानविद्यो हि सद्यो जनः ॥ ९६॥ कुतूहली सकौतुके माहाधनी जनः सदा । निजान्वये च भास्करः कृपाकलाधरः सुखी । निलिम्पराजपूजिते सुतेन भूनयेन वा । युतो महाबली धराधिपेन्द्रसद्मपण्डितः ॥ ९७॥ गुरौ निद्रागते यस्य मूर्खता सर्वकर्मणि । दरिद्रतापरिक्रन्तं भवनें पुण्यवर्जितम् ॥ ९८॥ जनो बलीयानपिदन्तरोगी भृगौ महारोषसमन्वितः स्यात् । धनेन हीनः शयनं प्रयाते वारांगनासंगमलम्पटश्च ॥ ९९॥ यदि भवेदुशना उपवेशने नवमणिव्रजकाञ्चनभूषणैः । सुखमजस्रमरिक्षय आदरादवनिपादपि मानसमुन्नतिः ॥ १००॥ नेत्रपाणिंगते लग्नगेहे कवौ सप्तमे मानभे यस्य तस्य ध्रुवम् । नेत्रपाते निपातो धनानामलं चान्यभे वासशाला विशाला भवेत् ॥ १०१॥ स्वालये तुंगभे मित्रभे भार्गवे तुंगमातंगलीलाकलापी जनः । भूपतेस्तुल्य एव प्रकाशं गते काव्यविद्याकलाकैतुकी गीतवित् ॥ १०२॥ गमने जनने शुक्रे तस्य माता न जीवति । आधियोगो वियोगश्च जनानामरिभीतितः ॥ १०३॥ आगमनं भृगुपुत्रे गतवति वित्तेश्वरो मनुजः । सत्तेर्थभ्रमशाली नित्योत्साही करांघ्रिरोगी च ॥ १०४॥ अनायासेनालं सपदि महसा याति सहसा । प्रगल्भत्वंराज्ञः सदसि गुणविज्ञः किल कवौ । सभायामायाते रिपुनिवहहन्ता धनपतेः । समत्वं वा दाता बलतुरगगन्ता नरवरः ॥ १०५॥ आगमे भार्गवे मागमो जन्मिनामर्थराशेररातेरतीव क्षतिः । पुत्रपातो निपातो जनानामपिव्याधिभीतिः प्रियाभोगहानिर्भवेत् ॥ १०६॥ क्षुधातुरो व्याधिनिपीडितः स्यादनेकधारातिभयर्द्दितश्च । कवौ यदा भोजनगे युवत्या महाधनी पण्डितमण्डितश्च ॥ १०७॥ काव्यविद्यानवद्या च हृद्या मतिः सर्वदा नृत्यलिप्सागते भार्गवे । शंखवीणामृदंगादिगानध्वनिव्रातनैपुण्यमेतस्य वित्तोन्नतिः ॥ १०८॥ कौतुकभवनं गतवति शुक्रे शक्रेशत्वं सदसि महत्त्वम् । हृद्या विद्या भविति च पुंसः पदमा निवसति सदमारतः ॥ १०९॥ परसेवारतो नित्यं निद्रामुपगते कवौ । परनिन्दापरो वीरो वाचालो भ्रमते महीम् ॥ ११०॥ क्षुत्पिपासापरिक्रान्तो विश्रान्तः शयने शनौ । वयसि प्रथमे रोगी ततो भाग्यवतां वरः ॥ १११॥ भानओः सुते चेदुपवेशनस्थे करालकारातिजनानुतप्ताः । अपायुशाली खलु दद्रुमाली नरोभिमानी नृपदण्डयुक्तः ॥ ११२॥ नयनपाणिगते रविनन्दने परमया रमया रमयायुतः । नृपतितो हिततो महितोषकृद्बहुकलाकलितो विमलोक्तिकृत् ॥ ११३॥ नानागुणप्रामधनाधिशाली सदा नरो बुद्धिविनोदमाली । प्रकाशने भानुसुते सुभानुः कृपानुतक्तो हरपादभक्तः ॥ ११४॥ महाधनी नन्दननन्दितः स्यादपायकारी रिपुभूमिहारी । गमे शनौ पण्डितराजाभावं धरापतेरायातने प्रयाति ॥ ११५॥ आगमने गर्दभपदयुक्तः पुत्रकलत्रसुखेन विमुक्तः । भानुसुते भ्रमते भुवि नित्यं दीनमना विजनाश्रयभावम् ॥ ११६॥ रत्नावलीकाञ्चनमौक्तिकानां व्रातेन नित्यं व्रजति प्रमोदम् । सभागते भानुसुते नितान्तं नयेन पूर्णो मनुजो महौजाः ॥ ११७॥ आगमे गदसमागमो नृणामब्जबन्धुतनये यदा तदा । मन्दमेव गमनं धरापतेर्याचनाविरहिता मतिः सदा ॥ ११८॥ संगते जनुषि भानुनन्दने भोजनं भवति भोजनं रसैः । संयुतं नयनमन्दता तता मोहतापपरितापिता मतिः ॥ ११९॥ नृत्यलिप्सागते मन्दे धर्मात्मा वित्तपूरितः । राजपूज्यो नरो धीरो महावीरो रणाङ्गणे ॥ १२०॥ भवति कौतकभावमुपागते रविसुते वसुधावसुपूरितः । अतिसुखी सुमुखीसुखपूरितः कवितयामलया कलयानरः ॥ १२१॥ निद्रागते वासरनाथपुत्रे धनी सदा चारुगुणैरुपेतः । पराक्रमी चण्डविपक्षहन्ता सुवारकान्तारतिरीतिविज्ञः ॥ १२२॥ यदागमो जन्मनि यस्य राहौ क्लेशाधिकत्वं शयनं प्रयाते । वृषेऽथ युग्मेऽपि च कन्यकायामजे समाजो धनधान्यराशेः ॥ १२३॥ उपवेशनमिह गतवति राहौ दद्रुगदेन जनः परितप्तः । राजसमाजयुतो बहुमानी वित्तसुखेन सदा रहितः स्यात् ॥ १२४॥ नेत्रपाणावगौ नेत्रे भवतो रोगपीडिते । दुष्टव्यालारिचौराणां भयं तस्य धनक्षयः ॥ १२५॥ प्रकाशने शुभासने स्थितिः कृतिः शुभा नृणां । धनोन्नतिर्गुणोन्नतिः सदा विदामगाविह । धराधिपाधिकारिता यशोलता तता भवे । न्नवीननीरदाकृतिर्विदेशतो महोन्नतिः ॥ १२६॥ गमने च यदा राहौ बहुसन्तानवान्नरः । पण्डितो धनवान् दाता राजपूज्यो नरो भवेत् ॥ १२७॥ राहावागमने क्रोधी सदा धीधनवर्जितः । कुटिलः कृपणः कामी नरो भवति सर्वथा ॥ १२८॥ सभागतो यदा राहुः पण्डितः कृपणो नरः । नानागुणपरिक्रान्तो वित्त सौख्यसमन्वितः ॥ १२९॥ चेदगावागमं यस्य याते तदा व्याकुलत्वं सदारातिभीत्या भयम् । महद्बन्धुवादो जनानां निपातो भवेद्वित्तहानिः शठत्वं कृशत्वं ॥ १३०॥ भोजने भोजनेनालं विकलो मनुजो भवेत् । मन्दबुद्धिः क्रियाभीरुः स्त्रीपुत्रसुखवर्जितः ॥ १३१॥ नृत्यलिप्सागते राहौ महाव्याधिविवर्द्धनम् । नेत्ररोगी रिपोर्भीतिर्धनधर्मक्षयो नृणाम् ॥ १३२॥ कौतुके च यदा राहौ स्थानहीनो नरो भवेत् । परदाररतो नित्यं परवित्तापहारकः ॥ १३३॥ निद्रावस्थां गते राहौ गुणग्रामयुतो नरः । कान्तासन्तानवान् धीरो गर्वितो बहुवित्तवान् ॥ १३४॥ मेषे वृषेऽथ वा युग्मे कन्ययां शयनं गते । केतौ धनसमृद्धिः स्यादन्यभे रोगवर्धनम् ॥ १३५॥ उपवेशं गतौ केतौ दद्रुरोगविवर्द्धनम् । अरिवातनृपव्यालचैरशंका समन्ततः ॥ १३६॥ नेत्रपाणिं गते केतौ नेत्ररोगः प्रजायते । दुष्टसर्पादिभीतिश्च रिपुराजकुलादपि ॥ १३७॥ केतौ प्रकाशने संज्ञे धनवान् धार्मिकः सदा । नित्यं प्रवासी चोत्साही सात्त्विको राजसेवकः ॥ १३८॥ गमेच्छायां भवेत्केतुर्बहुपुत्रो महाधनः । पण्डितो गुणवान् दाता जायते च नरोत्तमः ॥ १३९॥ आगमने च यदा केतुर्नानारोगो धनक्षयः । दन्तघाती महारोगी पिशुनः परनिन्दकः ॥ १४०॥ सभावस्थां गते केतौ वाचालो बहुगर्वितः । कृपणो लम्पटश्चैव धूर्तविद्द्याविशारदः ॥ १४१॥ यदागमे भवेत्केतुः केतुः स्यात्पापकर्मणाम् । बन्धुवादरतो दुष्टो रिपुरोगनिपीडितः ॥ १४२॥ भोजने तु जनो नित्यं क्षुधया परिपीडितः । दरिद्रो रोगसंतप्तः केतौ भ्रामति मेदिनीम् ॥ १४३॥ नृत्यलिप्साङ्गते केतौ व्याधिना विकलो भवेत् । बुद्बुदाक्षो दुराघर्षो धूर्तोऽनर्थकरो नरः ॥ १४४॥ कौतुकी कौतुके केतौ नटवामारतिप्रियः । स्थानभ्रष्टो दुराचारी दरिद्रो भ्रमते महीम् ॥ १४५॥ निद्रावस्थां गते केतौ धनधान्यसुखं महत् । नानागुणविनोदेन कालो गच्छति जन्मिनाम् ॥ १४६॥ शयने द्विज भावेषु यत्र तिष्ठन्ति सद्ग्रहाः । नित्यं तस्य शुभज्ञानं निर्विशंकं वदेत् बुधः ॥ १४७॥ भोजने येषु भावेषु पापास्तिष्ठन्ति सर्वथा । तदा सर्वविनाशेऽपि नाऽत्र कार्या विचारणा ॥ १४८॥ निद्रायां च यदा पापो जायास्थाने शुभं वदेत् । यदि पापग्रहैर्दृष्टो न शुभं च कदाचन ॥ १४९॥ सुतस्थाने स्थितः पापो निद्रायां शयनेऽपि वा । तदा शुभं वदेत्तस्य नाऽत्र कार्या विचारणा ॥ १५०॥ मृत्युस्थानस्थितः पापो निद्रायां शयनेऽपि वा । तदा तस्याऽपमृत्युः स्याद्राजतः परतस्तथा ॥ १५१॥ शुभग्रहैर्यदा युक्तः शुभैर्वा यदि वीक्षितः । तदा तु मरणं तस्य गङ्गादौ च विशेषतः ॥ १५२॥ कर्मस्थाने यदा पापः शयने भोजनेऽपि वा । तदा कर्मविपाकः स्यान्नानादुःखप्रदायकः ॥ १५३॥ दशमस्थो निशानाथः कौतुके च प्रकाशने । तदैव राजयोगः स्यान्निर्विशकं द्विजोत्तम ॥ १५४॥ बलाऽबलविचारेण ज्ञातव्यञ्च शुभाऽशुभम् । एवं क्रमेण बोद्धव्यं सर्वाभावेषु बुद्धिमन् ॥ १५५॥