अक्षर आकार:

सनत्सुजातीयम्

sanatsujAtIyam

सनत्सुजातीयम्

महाभारते उद्योग्पर्वान्तर्गतम् अध्याय ४१-४५
४१ धृतराष्ट्र उवाच । अनुक्तं यदि ते किं चिद्वाचा विदुर विद्यते । तन्मे शुश्रूषवे ब्रूहि विचित्राणि हि भाषसे ॥ १॥ धृतराष्ट्र कुमारो वै यः पुराणः सनातनः । सनत्सुजातः प्रोवाच मृत्युर्नास्तीति भारत ॥ २॥ स ते गुह्यान्प्रकाशांश्च सर्वान्हृदयसंश्रयान् । प्रवक्ष्यति महाराज सर्वबुद्धिमतां वरः ॥ ३॥ किं त्वं न वेद तद्भूयो यन्मे ब्रूयात्सनातनः । त्वमेव विदुर ब्रूहि प्रज्ञा शेषोऽस्ति चेत्तव ॥ ४॥ शूद्रयोनावहं जातो नातोऽन्यद्वक्तुमुत्सहे । कुमारस्य तु या बुद्धिर्वेद तां शाश्वतीम् अहम् ॥ ५॥ ब्राह्मीं हि योनिमापन्नः सुगुह्यमपि यो वदेत् । न तेन गर्ह्यो देवानां तस्मादेतद्ब्रवीमि ते ॥ ६॥ ब्रवीहि विदुर त्वं मे पुराणं तं सनातनम् । कथमेतेन देहेन स्यादिहैव समागमः ॥ ७॥ चिन्तयामास विदुरस्तमृषिं संशितव्रतम् । स च तच्चिन्तितं ज्ञात्वा दर्शयामास भारत ॥ ८॥ स चैनं प्रतिजग्राह विधिदृष्टेन कर्मणा । सुखोपविष्टं विश्रान्तमथैनं विदुरोऽब्रवीत् ॥ ९॥ भगवन्संशयः कश्चिद्धृतराष्ट्रस्य मानसे । यो न शक्यो मया वक्तुं तमस्मै वक्तुमर्हसि । यं श्रुत्वायं मनुष्येन्द्रः सुखदुःखातिगो भवेत् ॥ १०॥ लाभालाभौ प्रिय द्वेष्यौ यथैनं न जरान्तकौ । विषहेरन्भयामर्षौ क्षुत्पिपासे मदोद्भवौ । अरतिश्चैव तन्द्री च कामक्रोधौ क्षयोदयौ ॥ ११॥
४२ वैशम्पायन उवाच । ततो राजा धृतराष्ट्रो मनीषी सम्पूज्य वाक्यं विदुरेरितं तत् । सनत्सुजातं रहिते महात्मा पप्रच्छ बुद्धिं परमां बुभूषन् ॥ १॥ सनत्सुजात यदीदं श‍ृणोमि मृत्युर्हि नासीह तवोपदेशम् । देवासुरा ह्याचरन्ब्रह्मचर्यम् अमृत्यवे तत्कतरन्न सत्यम् ॥ २॥ सनत्सुजात उवाच । अमृत्युः कर्मणा के चिन्मृत्युर्नास्तीति चापरे । श‍ृणु मे ब्रुवतो राजन्यथैतन्मा विशङ्किथाः ॥ ३॥ उभे सत्ये क्षत्रियाद्य प्रवृत्ते मोहो मृत्युः संमतो यः कवीनाम् । प्रमादं वै मृत्युमहं ब्रवीमि सदाप्रमादममृतत्वं ब्रवीमि ॥ ४॥ प्रमादाद्वै असुराः पराभवन्न् अप्रमादाद्ब्रह्मभूता भवन्ति । न वै मृत्युर्व्याघ्र इवात्ति जन्तून् न ह्यस्य रूपमुपलभ्यते ह ॥ ५॥ यमं त्वेके मृत्युमतोऽन्यमाहुर् आत्मावसन्नममृतं ब्रह्मचर्यम् । पितृलोके राज्यमनुशास्ति देवः शिवः शिवानामशिवोऽशिवानाम् ॥ ६॥ आस्यादेष निःसरते नराणां क्रोधः प्रमादो मोहरूपश्च मृत्युः । ते मोहितास्तद्वशे वर्तमाना इतः प्रेतास्तत्र पुनः पतन्ति ॥ ७॥ ततस्तं देवा अनु विप्लवन्ते अतो मृत्युर्मरणाख्याम् उपैति । कर्मोदये कर्मफलानुरागास् तत्रानु यान्ति न तरन्ति मृत्युम् ॥ ८॥ योऽभिध्यायन्नुत्पतिष्णून्निहन्याद् अनादरेणाप्रतिबुध्यमानः । स वै मृत्युर्मृत्युरिवात्ति भूत्वा एवं विद्वान्यो विनिहन्ति कामान् ॥ ९॥ कामानुसारी पुरुषः कामाननु विनश्यति । कामान्व्युदस्य धुनुते यत्किं चित्पुरुषो रजः ॥ १०॥ तमोऽप्रकाशो भूतानां नरकोऽयं प्रदृश्यते । गृह्यन्त इव धावन्ति गच्छन्तः श्वभ्रमुन्मुखाः ॥ ११॥ अभिध्या वै प्रथमं हन्ति चैनं कामक्रोधौ गृह्य चैनं तु पश्चात् । एते बालान्मृत्यवे प्रापयन्ति धीरास्तु धैर्येण तरन्ति मृत्युम् ॥ १२॥ अमन्यमानः क्षत्रिय किं चिदन्यन् नाधीयते तार्ण इवास्य व्याघ्रः । क्रोधाल्लोभान्मोहमयान्तरात्मा स वै मृत्युस्त्वच्छरीरे य एषः ॥ १३॥ एवं मृत्युं जायमानं विदित्वा ज्ञाने तिष्ठन्न बिभेतीह मृत्योः । विनश्यते विषये तस्य मृत्युर् मृत्योर्यथा विषयं प्राप्य मर्त्यः ॥ १४॥ येऽस्मिन्धर्मान्नाचरन्तीह के चित् तथा धर्मान्के चिदिहाचरन्ति । धर्मः पापेन प्रतिहन्यते स्म उताहो धर्मः प्रतिहन्ति पापम् ॥ १५॥ सनत्सुजात उवाच । उभयमेव तत्रोपभुज्यते फलं धर्मस्यैवेतरस्य च । धर्मेणाधर्मं प्रणुदतीह विद्वान् धर्मो बलीयानिति तस्य विद्धि ॥ १६॥ यानिमानाहुः स्वस्य धर्मस्य लोकान् द्विजातीनां पुण्यकृतां सनातनान् । तेषां परिक्रमान्कथयन्तस्ततोऽन्यान् नैतद्विद्वन्नैव कृतं च कर्म ॥ १७॥ सनत्सुजात उवाच । येषां बले न विस्पर्धा बले बलवताम् इव । ते ब्राह्मणा इतः प्रेत्य स्वर्गलोके प्रकाशते ॥ १८॥ यत्र मन्येत भूयिष्ठं प्रावृषीव तृणोलपम् । अन्नं पानं च ब्राह्मणस्तज्जीवन्नानुसञ्ज्वरेत् ॥ १९॥ यत्राकथयमानस्य प्रयच्छत्यशिवं भयम् । अतिरिक्तमिवाकुर्वन्स श्रेयान्नेतरो जनः ॥ २०॥ यो वाकथयमानस्य आत्मानं नानुसञ्ज्वरेत् । ब्रह्म स्वं नोपभुञ्जेद्वा तदन्नं संमतं सताम् ॥ २१॥ यथा स्वं वान्तमश्नाति श्वा वै नित्यमभूतये । एवं ते वान्तमश्नन्ति स्ववीर्यस्योपजीवनात् ॥ २२॥ नित्यमज्ञातचर्या मे इति मन्येत ब्राह्मणः । ज्ञातीनां तु वसन्मध्ये नैव विद्येत किं चन ॥ २३॥ को ह्येवमन्तरात्मानं ब्राह्मणो हन्तुमर्हति । तस्माद्धि किं चित्क्षत्रिय ब्रह्मावसति पश्यति ॥ २४॥ अश्रान्तः स्यादनादानात्संमतो निरुपद्रवः । शिष्टो न शिष्टवत्स स्याद्ब्राह्मणो ब्रह्मवित्कविः ॥ २५॥ अनाढ्या मानुषे वित्ते आढ्या वेदेषु ये द्विजाः । ते दुर्धर्षा दुष्प्रकम्प्या विद्यात्तान्ब्रह्मणस्तनुम् ॥ २६॥ सर्वान्स्विष्टकृतो देवान्विद्याद्य इह कश् चन । न समानो ब्राह्मणस्य यस्मिन्प्रयतते स्वयम् ॥ २७॥ यम प्रयतमानं तु मानयन्ति स मानितः । न मान्यमानो मन्येत नामानादभिसञ्ज्वरेत् ॥ २८॥ विद्वांसो मानयन्तीह इति मन्येत मानितः । अधर्मविदुषो मूढा लोकशास्त्रविशारदाः । न मान्यं मानयिष्यन्ति इति मन्येदमानितः ॥ २९॥ न वै मानं च मौनं च सहितौ चरतः सदा । अयं हि लोको मानस्य असौ मानस्य तद्विदुः ॥ ३०॥ श्रीः सुखस्येह संवासः सा चापि परिपन्थिनी । ब्रह्मी सुदुर्लभा श्रीर्हि प्रज्ञा हीनेन क्षत्रिय ॥ ३१॥ द्वाराणि तस्या हिवदन्ति सन्तो बहुप्रकाराणि दुरावराणि । सत्यार्जवे ह्रीर्दमशौचविद्याः षण्मानमोहप्रतिबाधनानि ॥ ३२॥
४३ धृतराष्ट्र उवाच । ऋचो यजूंष्यधीते यः सामवेदं च यो द्विजः । पापानि कुर्वन्पापेन लिप्यते न स लिप्यते ॥ १॥ सनत्सुजात उवाच । नैनं सामान्यृचो वापि न यजूंषि विचक्षण । त्रायन्ते कर्मणः पापान्न ते मिथ्या ब्रवीम्यहम् ॥ २॥ न छन्दांसि वृजिनात्तारयन्ति मायाविनं मायया वर्तमानम् । नीडं शकुन्ता इव जातपक्षाश् छन्दांस्येनं प्रजहत्यन्तकाले ॥ ३॥ न चेद्वेदा वेदविदं शक्तास्त्रातुं विचक्षण । अथ कस्मात्प्रलापोऽयं ब्राह्मणानां सनातनः ॥ ४॥ सनत्सुजात उवाच । अस्मिँल्लोके तपस्तप्तं फलमन्यत्र दृश्यते । ब्राह्मणानामिमे लोका ऋद्धे तपसि संयताः ॥ ५॥ कथं समृद्धमप्यृद्धं तपो भवति केवलम् । सनत्सुजात तद्ब्रूहि यथा विद्याम तद्वयम् ॥ ६॥ सनत्सुजात उवाच । क्रोधादयो द्वादश यस्य दोषास् तथा नृशंसादि षडत्र राजन् । धर्मादयो द्वादश चाततानाः शास्त्रे गुणा ये विदिता द्विजानाम् ॥ ७॥ क्रोधः कामो लोभमोहौ विवित्सा कृपासूया मानशोकौ स्पृहा च । ईर्ष्या जुगुप्सा च मनुष्यदोषा वर्ज्याः सदा द्वादशैते नरेण ॥ ८॥ एकैकमेत राजेन्द्र मनुष्यान्पर्युपासते । लिप्समानोऽन्तरं तेषां मृगाणामिव लुब्धकः ॥ ९॥ विकत्थनः स्पृहयालुर्मनस्वी बिभ्रत्कोपं चपलोऽरक्षणश् च । एते प्राप्ताः षण्नरान्पापधर्मान् प्रकुर्वते नोत सन्तः सुदुर्गे ॥ १०॥ सम्भोगसंविद्द्विषमेधमानो दत्तानुतापी कृपणोऽबलीयान् । वर्ग प्रशंसी वनितासु द्वेष्टा एतेऽपरे सप्त नृशंसधर्माः ॥ ११॥ धर्मश्च सत्यं च दमस्तपश् च अमात्सर्यं ह्रीस्तितिक्षानसूया । यज्ञश्च दानं च धृतिः श्रुतं च महाव्रता द्वादश ब्राह्मणस्य ॥ १२॥ यस्त्वेतभ्यः प्रवसेद्द्वादशेभ्यः सर्वामपीमां पृथिवीं प्रशिष्यात् । त्रिभिर्द्वाभ्यामेकतो वा विशिष्टो नास्य स्वमस्तीति स वेदितव्यः ॥ १३॥ दमस्त्यागोऽप्रमादश्च एतेष्वमृतमाहितम् । तानि सत्यमुखान्याहुर्ब्राह्मणा ये मनीषिणः ॥ १४॥ दमोऽष्टादश दोषः स्यात्प्रतिकूलं कृताकृते । अनृतं चाभ्यसूया च कामार्थौ च तथा स्पृहा ॥ १५॥ क्रोधः शोकस्तथा तृष्णा लोभः पैशुन्यमेव च । मत्सरश्च विवित्सा च परितापस्तथा रतिः ॥ १६॥ अपस्मारः सातिवादस्तथा सम्भावनात्मनि । एतैर्विमुक्तो दोषैर्यः स दमः सद्भिरुच्यते ॥ १७॥ श्रेयांस्तु षड्विधस्त्यागः प्रियं प्राप्य न हृष्यति । अप्रिये तु समुत्पन्ने व्यथां जातु न चार्च्छति ॥ १८॥ इष्टान्दारांश्च पुत्रांश्च न चान्यं यद्वचो भवेत् । अर्हते याचमानाय प्रदेयं तद्वचो भवेत् । अप्यवाच्यं वदत्येव स तृतीयो गुणः स्मृतः ॥ १९॥ त्यक्तैर्द्रव्यैर्यो भवति नोपयुङ्क्ते च कामतः । न च कर्मसु तद्धीनः शिष्यबुद्धिर्नरो यथा । सर्वैरेव गुणैर्युक्तो द्रव्यवानपि यो भवेत् ॥ २०॥ अप्रमादोऽष्ट दोषः स्यात्तान्दोषान्परिवर्जयेत् । इन्द्रियेभ्यश्च पञ्चभ्यो मनसश्चैव भारत । अतीतानागतेभ्यश्च मुक्तो ह्येतैः सुखी भवेत् ॥ २१॥ दोषैरेतैर्विमुक्तं तु गुणैरेतैः समन्वितम् । एतत्समृद्धमप्यृद्धं तपो भवति केवलम् । यन्मां पृच्छसि राजेन्द्र किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ २२॥ आख्यान पञ्चमैर्वेदैर्भूयिष्ठं कथ्यते जनः । तथैवान्ये चतुर्वेदास्त्रिवेदाश्च तथापरे ॥ २३॥ द्विवेदाश्चैकवेदाश्च अनृचश्च तथापरे । तेषां तु कतमः स स्याद्यमहं वेद ब्राह्मणम् ॥ २४॥ सनत्सुजात उवाच । एकस्य वेदस्याज्ञानाद्वेदास्ते बहवोऽभवन् । सत्यस्यैकस्य राजेन्द्र सत्ये कश्चिदवस्थितः । एवं वेदमनुत्साद्य प्रज्ञां महति कुर्वते ॥ २५॥ दानमध्ययनं यज्ञो लोभादेतत्प्रवर्तते । सत्यात्प्रच्यवमानानां सङ्कल्पो वितथो भवेत् ॥ २६॥ ततो यज्ञः प्रतायेत सत्यस्यैवावधारणात् । मनसान्यस्य भवति वाचान्यस्योत कर्मणा । सङ्कल्पसिद्धः पुरुषः सङ्कल्पानधितिष्ठति ॥ २७॥ अनैभृत्येन वै तस्य दीक्षित व्रतमाचरेत् । नामैतद्धातुनिर्वृत्तं सत्यमेव सतां परम् । ज्ञानं वै नाम प्रत्यक्षं परोक्षं जायते तपः ॥ २८॥ विद्याद्बहु पठन्तं तु बहु पाठीति ब्राह्मणम् । तस्मात्क्षत्रिय मा मंस्था जल्पितेनैव ब्राह्मणम् । य एव सत्यान्नापैति स ज्ञेयो ब्राह्मणस्त्वया ॥ २९॥ छन्दांसि नाम क्षत्रिय तान्यथर्वा जगौ पुरस्तादृषिसर्ग एषः । छन्दोविदस्ते य उ तानधीत्य न वेद्य वेदस्य विदुर्न वेद्यम् ॥ ३०॥ न वेदानां वेदिता कश् चिदस्ति कश्चिद्वेदान्बुध्यते वापि राजन् । यो वेद वेदान्न स वेद वेद्यं सत्ये स्थितो यस्तु स वेद वेद्यम् ॥ ३१॥ अभिजानामि ब्राह्मणमाख्यातारं विचक्षणम् । यश्छिन्नविचिकित्सः सन्नाचष्टे सर्वसंशयान् ॥ ३२॥ तस्य पर्येषणं गच्छेत्प्राचीनं नोत दक्षिणम् । नार्वाचीनं कुतस्तिर्यङ्नादिशं तु कथं चन ॥ ३३॥ तूष्णीम्भूत उपासीत न चेष्टेन्मनसा अपि । अभ्यावर्तेत ब्रह्मास्य अन्तरात्मनि वै श्रितम् ॥ ३४॥ मौनाद्धि स मुनिर्भवति नारण्य वसनान्मुनिः । अक्षरं तत्तु यो वेद स मुनिः श्रेष्ठ उच्यते ॥ ३५॥ सर्वार्थानां व्याकरणाद्वैयाकरण उच्यते । प्रत्यक्षदर्शी लोकानां सर्वदर्शी भवेन्नरः ॥ ३६॥ सत्ये वै ब्राह्मणस्तिष्ठन्ब्रह्म पश्यति क्षत्रिय । वेदानां चानुपूर्व्येण एतद्विद्वन्ब्रवीमि ते ॥ ३७॥
४४ धृतराष्ट्र उवाच । सनत्सुजात यदिमां परार्थां ब्राह्मीं वाचं प्रवदसि विश्वरूपाम् । परां हि कामेषु सुदुर्लभां कथां तद्ब्रूहि मे वाक्यमेतत्कुमार ॥ १॥ सनत्सुजात उवाच । नैतद्ब्रह्म त्वरमाणेन लभ्यं यन्मां पृच्छस्यभिहृष्यस्यतीव । अव्यक्तविद्यामभिधास्ये पुराणीं बुद्ध्या च तेषां ब्रह्मचर्येण सिद्धाम् ॥ २॥ अव्यक्तविद्यामिति यत्सनातनीं ब्रवीषि त्वं ब्रह्मचर्येण सिद्धाम् । अनारभ्या वसतीहार्य काले कथं ब्राह्मण्यममृतत्वं लभेत ॥ ३॥ सनत्सुजात उवाच । येऽस्मिँल्लोके विजयन्तीह कामान् ब्राह्मीं स्थितिमनुतितिक्षमाणाः । त आत्मानं निर्हरन्तीह देहान् मुञ्जादिषीकामिव सत्त्वसंस्थाः ॥ ४॥ शरीरमेतौ कुरुतः पिता माता च भारत । आचार्य शास्ता या जातिः सा सत्या साजरामरा ॥ ५॥ आचार्य योनिमिह ये प्रविश्य भूत्वा गर्भं ब्रह्मचर्यं चरन्ति । इहैव ते शास्त्रकारा भवन्ति प्रहाय देहं परमं यान्ति योगम् ॥ ६॥ य आवृणोत्यवितथेन कर्णा वृतं कुर्वन्नमृतं सम्प्रयच्छन् । तं मन्येत पितरं मातरं च तस्मै न द्रुह्येत्कृतमस्य जानन् ॥ ७॥ गुरुं शिष्यो नित्यमभिमन्यमानः स्वाध्यायमिच्छेच्छुचिरप्रमत्तः । मानं न कुर्यान्न दधीत रोषम् एष प्रथमो ब्रह्मचर्यस्य पादः ॥ ८॥ आचार्यस्य प्रियं कुर्यात्प्राणैरपि धनैरपि । कर्मणा मनसा वाचा द्वितीयः पाद उच्यते ॥ ९॥ समा गुरौ यथावृत्तिर्गुरु पत्न्यां तथा भवेत् । यथोक्तकारी प्रियकृत्तृतीयः पाद उच्यते ॥ १०॥ नाचार्यायेहोपकृत्वा प्रवादं प्राज्ञः कुर्वीत नैतदहं करोमि । इतीव मन्येत न भाषयेत स वै चतुर्थो ब्रह्मचर्यस्य पादः ॥ ११॥ एवं वसन्तं यदुपप्लवेद्धनम् आचार्याय तदनुप्रयच्छेत् । सतां वृद्धिं बहुगुणाम् एवमेति गुरोः पुत्रे भवति च वृत्तिरेषा ॥ १२॥ एवं वसन्सर्वतो वर्धतीह बहून्पुत्राँल्लभते च प्रतिष्ठाम् । वर्षन्ति चास्मै प्रदिशो दिशश् च वसन्त्यस्मिन्ब्रह्मचर्ये जनाश् च ॥ १३॥ एतन ब्रह्मचर्येण देवा देवत्वमाप्नुवन् । ऋषयश्च महाभागा ब्रह्मलोकं मनीषिणः ॥ १४॥ गन्धर्वाणामनेनैव रूपमप्सरसामभूत् । एतेन ब्रह्मचर्येण सूर्यो अह्नाय जायते ॥ १५॥ य आशयेत्पाटयेच्चापि राजन् सर्वं शरीरं तपसा तप्यमानः । एतेनासौ बाल्यमत्येति विद्वान् मृत्युं तथा रोधयत्यन्तकाले ॥ १६॥ अन्तवन्तः क्षत्रिय ते जयन्ति लोकाञ्जनाः कर्मणा निर्मितेन । ब्रह्मैव विद्वांस्तेनाभ्येति सर्वं नान्यः पन्था अयनाय विद्यते ॥ १७॥ आभाति शुक्लमिव लोहितमिव अथो कृष्णमथाञ्जनं काद्रवं वा । तद्ब्राह्मणः पश्यति योऽत्र विद्वान् कथंरूपं तदमृतमक्षरं पदम् ॥ १८॥ नाभाति शुक्लमिव लोहितमिव अथो कृष्णमायसमर्कवर्णम् । न पृथिव्यां तिष्ठति नान्तरिक्षे नैतत्समुद्रे सलिलं बिभर्ति ॥ १९॥ न तारकासु न च विद्युदाश्रितं न चाभ्रेषु दृश्यते रूपमस्य । न चापि वायौ न च देवतासु न तच्चन्द्रे दृश्यते नोत सूर्ये ॥ २०॥ नैवर्क्षु तन्न यजुःषु नाप्यथर्वसु न चैव दृश्यत्यमलेषु सामसु । रथन्तरे बार्हते चापि राजन् महाव्रते नैव दृश्येद्ध्रुवं तत् ॥ २१॥ अपारणीयं तमसः परस्तात् तदन्तकोऽप्येति विनाशकाले । अणीय रूपं क्षुर धारया तन् महच्च रूपं त्वपि पर्वतेभ्यः ॥ २२॥ सा प्रतिष्ठा तदमृतं लोकास्तद्ब्रह्म तद्यशः । भूतानि जज्ञिरे तस्मात्प्रलयं यान्ति तत्र च ॥ २३॥ अनामयं तन्महदुद्यतं यशो वाचो विकारान्कवयो वदन्ति । तस्मिञ्जगत्सर्वमिदं प्रतिष्ठितं ये तद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ २४॥
४५ सनत्सुजात उवाच । यत्तच्छुक्रं महज्ज्योतिर्दीप्यमानं महद्यशः । तद्वै देवा उपासन्ते यस्मादर्को विराजते । योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ १॥ शुक्राद्ब्रह्म प्रभवति ब्रह्म शुक्रेण वर्धते । तच्छुक्रं ज्योतिषां मध्येऽतप्तं तपति तापनम् । योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ २॥ आपोऽथ अद्भ्यः सलिलस्य मध्ये उभौ देवौ शिश्रियातेऽन्तरिक्षे । स सध्रीचीः स विषूचीर्वसाना उभे बिभर्ति पृथिवीं दिवं च । योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ ३॥ उभौ च देवौ पृथिवीं दिवं च दिशश्च शुक्रं भुवनं बिभर्ति । तस्माद्दिशः सरितश् च स्रवन्ति तस्मात्समुद्रा विहिता महान्तः । योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ ४॥ चक्रे रथस्य तिष्ठन्तं ध्रुवस्याव्यय कर्मणः । केतुमन्तं वहन्त्यश्वास्तं दिव्यमजरं दिवि । योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ ५॥ न सादृश्ये तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कश् चिदेनम् । मनीषयाथो मनसा हृदा च यैवं विदुरमृतास्ते भवन्ति । योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ ६॥ द्वादश पूगां सरितं देव रक्षितम् । मधु ईशन्तस्तदा सञ्चरन्ति घोरम् । योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ ७॥ तदर्धमासं पिबति सञ्चित्य भ्रमरो मधु । ईशानः सर्वभूतेषु हविर्भूतमकल्पयत् । योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ ८॥ हिरण्यपर्णमश्वत्थमभिपत्य अपक्षकाः । योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ ९॥ पूर्णात्पूर्णान्युद्धरन्ति पूर्णात्पूर्णानि चक्रिरे । हरन्ति पूर्णात्पूर्णानि पूर्णमेवावशिष्यते । योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ १०॥ तस्माद्वै वायुरायातस्तस्मिंश्च प्रयतः सदा । तस्मादग्निश्च सोमश्च तस्मिंश्च प्राण आततः ॥ ११॥ सर्वमेव ततो विद्यात्तत्तद्वक्तुं न शक्नुमः । योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ १२॥ अपानं गिरति प्राणः प्राणं गिरति चन्द्रमाः । आदित्यो गिरते चन्द्रमादित्यं गिरते परः । योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ १३॥ एकं पादं नोत्क्षिपति सलिलाद्धंस उच्चरन् । तं चेत्सततमृत्विजं न मृत्युर्नामृतं भवेत् । योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ १४॥ एवं देवो महात्मा स पावकं पुरुषो गिरन् । यो वै तं पुरुषं वेद तस्येहात्मा न रिष्यते । योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ १५॥ यः सहस्रं सहस्राणां पक्षान्सन्तत्य सम्पतेत् । मध्यमे मध्य आगच्छेदपि चेत्स्यान्मनोजवः । योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ १६॥ न दर्शने तिष्ठति रूपमस्य पश्यन्ति चैनं सुविशुद्धसत्त्वाः । हितो मनीषी मनसाभिपश्येद् ये तं श्रयेयुरमृतास्ते भवन्ति । योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ १७॥ गूहन्ति सर्पा इव गह्वराणि स्वशिक्षया स्वेन वृत्तेन मर्त्याः । तेषु प्रमुह्यन्ति जना विमूढा यथाध्वानं मोहयन्ते भयाय । योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ १८॥ सदा सदासत्कृतः स्यान्न मृत्युरमृतं कुतः । सत्यानृते सत्यसमान बन्धने सतश्च योनिरसतश् चैक एव । योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ १९॥ न साधुना नोत असाधुना वा समानमेतद्दृश्यते मानुषेषु । समानमेतदमृतस्य विद्याद् एवं युक्तो मधु तद्वै परीप्सेत् । योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ २०॥ नास्यातिवादा हृदयं तापयन्ति नानधीतं नाहुतमग्निहोत्रम् । मनो ब्राह्मीं लघुतामादधीत प्रज्ञानमस्य नाम धीरा लभन्ते । योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ २१॥ एवं यः सर्वभूतेषु आत्मानमनुपश्यति । अन्यत्रान्यत्र युक्तेषु किं स शोचेत्ततः परम् ॥ २२॥ यथोद पाने महति सर्वतः सम्प्लुतोदके । एवं सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः ॥ २३॥ अङ्गुष्ठ मात्रः पुरुषो महात्मा न दृश्यतेऽसौ हृदये निविष्टः । अजश्चरो दिवारात्रमतन्द्रितश् च स तं मत्वा कविरास्ते प्रसन्नः ॥ २४॥ अहमेवास्मि वो माता पिता पुत्रोऽस्म्यहं पुनः । आत्माहमपि सर्वस्य यच्च नास्ति यदस्ति च ॥ २५॥ पितामहोऽस्मि स्थविरः पिता पुत्रश्च भारत । ममैव यूयमात्मस्था न मे यूयं न वोऽप्यहम् ॥ २६॥ आत्मैव स्थानं मम जन्म चात्मा वेदप्रोक्तोऽहमजर प्रतिष्ठः ॥ २७॥ अणोरणीयान्सुमनाः सर्वभूतेषु जागृमि । पितरं सर्वभूतानां पुष्करे निहितं विदुः ॥ २८॥ ॥ इति सनत्सुजातीय ॥