अक्षर आकार:

अद्वैतरसमञ्जरी

Advaita-rasa-manjari

अद्वैतरसमञ्जरी

श्री गणेशाय नमः ॥ श्री गुरुभ्यो नमः ॥ ॥ अद्वैतरसमञ्जरी ॥ अखण्डसत्यज्ञानानन्दामृतस्यात्मस्तव- स्तवादिकं कथं कुर्यां करणागोचरत्वतः ॥ (१) स्वभक्तलोकानुजिधृक्षयैवया समस्तलोकानुगता विराजते । अकादिरूपेण शुकादिवन्दितां नमामि तं श्रीललितां स्वदेवताम् ॥ (२) गजमुखमुपरिष्टान्मानवाङ्गं त्वधस्ता- नरपरपरमैक्यज्ञापनायभ्युपेत्य । परिलसतिपरस्तान्मोहजालान्महोय- त्तदिह मम पुरस्तादस्तु वस्तुपशस्तम् ॥ (३) वटतरुनिकटे श्रीदक्षिणामूर्तिरूपं यदधिवसति सच्चिन्मुद्रया भद्रयार्थम् । परमममृतमन्तेवासिनां सम्प्रदातुं तदिहवरदमेकं भावये भावशून्यम् ॥ (४) यतीन्द्रमण्डलं ध्यायन्नखण्डरसमण्डलम् । अद्वैतरसमञ्जर्याः कुर्वेद्य सुविकासिनीम् ॥ (५) अबद्धाऽपि सुबद्धैषा सता बद्धसुदृष्टिना । भवेत्सन्तोषवन्तो हि सन्तस्सन्ति समेक्षणाः ॥ (६) पादशून्यपतगायितस्य मे खेरत्वमतिदुर्लभं खलु । तद्विदोऽपि तदवाप्तुमिच्छत- स्साहसं सहतु सौहृदीजनः ॥ (७) अद्वैतमेव परमार्थतया विवेक्तु- मङ्गीकृतद्विपनराकृतिसन्निवेशः । अद्वैतगोचरमशेषविदोषमन्त- राविष्करोतु वरदो मम विघ्नराजः ॥ १॥ अज्ञानविस्फुरदनेकविधात्मभेद- मज्ञानमाश्रिवतस्सुलभा न मुक्तिः । आदर्शगेहममितः प्रतिबिम्बितान्त- र्द्वारं गतस्य न बहिर्गतिरर्भकस्य ॥ २॥ शान्त्यादिसाधनवता पुरुषोत्तमेन सम्प्राप्यते निजपदं वरदेशिकोक्त्या । चोरैरण्यसरिणीं गमितेन पुंसा देशो निजो हि तदभिज्ञगिरैव गम्यः ॥ ३॥ भूमा भवानिति गुरूपनिषद्वचोभिः कर्त्रात्मता गलति सिद्ध्यति भूमभावः । राजात्मजस्य निजतत्वनिबोधनेन व्याधात्मताविगलनादिव राजभावः ॥ ४॥ कूटस्थनित्यसुखबोधतनोः प्रतीचो बन्धो विमोचनमिति भ्रम दुर्विलासः । वन्ध्यासुतस्य वपुरादिगुणप्रपञ्च- स्तत्पञ्चताऽपि सुतरां परिकल्पनैव ॥ ५॥ आपाततः प्रतिभया जगदस्तिवादः सत्यं निरूपणविधौ न हि किञ्चिदस्ति । भीरोर्विभाति परितस्तिमिरं पिशाच- स्तत्रैव दीपकलिकाऽऽनयते किमस्ति ॥ ६॥ चिज्ज्योतिरेव जगदात्मतया चकास्ति वस्त्वन्तरं किमपि नास्ति विचार्यमाणे । रज्ज्वौ भ्रमाधिकरणादपि रज्जुसर्प तत्वान्तरं भवितुमर्हति किं कथञ्चित् ॥ ७॥ विश्वं समस्तमपि विभ्रममात्रमेत- दात्मैव सन्नयनन्यसुखप्रकाशः । स्फूर्त्यैव विश्वमपि सत्यमितीर्यते चेत् को नाम शुक्तिरजतेन धनीनभावि ॥ ८॥ नास्ति प्रतीत्यवसरे न पुरा न पश्चा- दाश्चर्यमेतदवभाति तथाऽपि विश्वम् । यद्वा किमद्भुतविवेह महेन्द्रजालं मायाविकल्पितमिति प्रतिभासते हि ॥ ९॥ एकोऽपि सन्नयमनेकतया विभाति भूमा स्वकल्पिततमः पटलानुषङ्गात् । इन्दुर्द्वितीयरहितोऽपि च सद्वितीय- भावेन भाति पुरुषस्य निजाक्षिदोषात् ॥ १०॥ आलोक्यते भुवनचक्रमलातचक्र- मत्यन्तविभ्रमविजृम्भितमस्थिरं च । दैवात् भ्रमस्यविरतौ समुपस्थितायां नालोक्यते किल पुरेव पुनस्तदेव ॥ ११॥ गन्धर्वपत्तनमिदं जगदव्यवस्थं चैतन्यनामनि विहायसि नश्चकास्ति । विद्योतते यदि च विद्युदिवात्मविद्या सद्यस्तिरोभवति सर्वमिदं तदैव ॥ १२॥ आरोपितस्य जगतः प्रविलापनेन चित्तं शिवात्मकतया परिशिष्यते नः । शत्रून् निहत्य हतयिन्तुरधोनिप्रातात् गन्धद्विपो भवति केवलमद्वितीयः ॥ १३॥ अद्यास्तमेतु वपुराशितारमास्तां कस्तावतापि मम चिद्वपुषो विशेषः । कुम्भेऽपि नश्यति चिरं समवस्थिते वा कुम्भांबरस्य नहि कोऽपि विशेषलेशः ॥ १४॥ सङ्कल्पमात्रसविकल्पितमूर्तिविश्वं विश्वं च सत्यमिति मूर्च्छितमन्दबुद्धिः । चिन्ताप्रकर्षजनितां वनितां विदित्वा शैवेति वल्गति यथा चिरविप्रयुक्तः ॥ १५॥ स्वस्ये मयि स्वरससत्यसुखावबोधे व्यामोहनाज्जगदिति व्यपदिश्यते यत् । अन्यत्र कुत्रचिददृष्टमरूपरूप- मस्थानचित्रमिति निश्चिनुमस्तदेतत् ॥ १६॥ आध्यासिकस्फुरणभेदतिरोहितोऽपि चिद्धातुरेकरसतां न जहाति जातु । नानाचराचरविचित्रविचित्रितोऽपि चित्रः पटो न पटभावमपास्यति स्वम् ॥ १७॥ सच्चित् सुखात्मकमखण्डितमात्मतत्त्वं मन्येत कश्चिदहमित्यतिनिश्चितार्थम् । देहेन्द्रियादकमपि विभ्रमवासनाभि व्याप्तो ममाहमितियद्वदविद्वदात्मा ॥ १८॥ विश्वं मृषा विरसमित्यवधार्य धैर्य- मास्वाद्यते मुनिभिरन्तरसौ रसात्मा । सन्तापजं मरुमरीचिरसं निरस्य संसेव्यते सुमतिभिस्सुरसिन्धुपूरः ॥ १९॥ एकान्तसन्निहितमीदृशमात्मतत्त्वं लोका विमूढमतयो बत नाद्रियन्ते । आकाशगोचरमशेषजगत्प्रकाशं घूका न भास्करमुदीक्षितुमुत्सहन्ते ॥ २०॥ आनन्दविस्फुरणरूपमपि प्रपञ्च- मन्यं विभाव्य परितापमुपैति मुग्धः । दीपादिषु स्ववपुषः परिदृश्यमानां छायां विगाह्य परिमुह्यति किं न बालः ॥ २१॥ माया स्वकीयवियदादिविकारजालै- र्नात्मानमन्यथयितुं प्रभवत्यसङ्गम् । आधारपुष्करपलाशकमंबुधारा स्वीयैः किमार्द्रयितुमर्हति शीकरौघैः ॥ २२॥ आभासमात्रतनवो जगतीविकल्पा मां न स्पृश्यन्त्यपि विमुक्तसमस्तसङ्गम् । आरोपिता मलिनतादिविचित्रधर्मा लिम्पन्ति किं नु विमलं वियदन्तरालम् ॥ २३॥ स्वप्नस्सुषुप्तिरथजाग्रदिति ह्यवस्था- स्तिस्रोऽपि शश्वदुदयास्तमयैरुपेताः । निर्मोकराजय इवोरगराजभोगे मय्येव साक्षिणि विभान्त्यनुवर्तमाने ॥ २४॥ स्वप्नः प्रजाग्रदिति शब्दकृतो विशेषो मायामयत्वमुभयोरपि तुल्यमेव । प्रत्यग्परागिति नामकृतो विकल्पः सत्यावबोधसुखतां तु तयोस्स्वरूपम् ॥ २५॥ सर्वेन्द्रियोपरमशान्तजगद्विकल्पाः स्वानन्दमात्रपरिशेषितचैत्यबोधे । ते जाग्रतोऽप्यनुभवन्ति सुषुप्त्यवस्थां क्रीडन्ति ये सततमात्मनि सत्यबोधे ॥ २६॥ कर्तेति कायिकविचेष्टितदर्शिनो मां गृह्णन्ति चेत् किमु यथैव तथा भवामि । पारिप्लवोऽयमिति पामरधीगृहीत- श्चन्द्रस्तथा नहि चलांबुदसन्निकृष्टः ॥ २७॥ मिथ्या समुल्लसतु नाम जगद्विचित्र- मेतावता विमलतत्वविदो न हानिः । स्वप्ने भयङ्करगजादिनिरीक्षणेऽपि न स्वाप्नकत्वमनुसन्धधतोऽस्ति भीतिः ॥ २८॥ अत्यन्तमेतदसदित्यपि चाव्यवस्थं मय्यात्मदृष्टिरनुवर्तत एव लोकम् । नास्त्यत्र वक्त्रमिति निश्चितवानपि द्रा- गादत्त एव मुकुरं मुखदर्शनाय ॥ २९॥ उद्बोधितोऽपि कबले कबले जनन्या निद्रालसश्शिशुरिवाविदितान्यभावः । आलोकयन्नपि बहिर्जगदिन्द्रजाल- मन्तः कयापि कलया न परिच्युतोऽस्मि ॥ ३०॥ दृश्ये स्फुटीभवति नेक्ष्यत एव भूमा भूम्नि स्फुटीभवति नेक्ष्यत एव दृश्यम् । द्वीपान्तरे स्फुरति भूमिरियं न दृश्या भूमण्डले स्फुरति तच्च तथा न दृश्यम् ॥ ३१॥ बोधे शनैरुपचयं प्रतिपद्यमाने विच्छिद्यते हृदि तदा विमलं भ्रमोऽपि । चन्द्रे कलाभिरनुवासरमेधमाने मन्दीभवत्यपि यथैव महान्धकारः ॥३२॥ ब्रह्मानुभूतिरसनिर्भरिते मुनीन्द्रे कर्मानुबन्धविधयो विमुखीभवन्ति । सिद्धोपदर्शितरसायनपानतृप्ते किन्नु व्यपाकविषया विधयः क्रमन्ते ॥ ३३॥ सर्वात्मतामुपगतोऽपि मुनिस्समाधिं पूर्वानुवृत्तमयते समयापनुत्यै । पर्याप्तसर्वविभवः क्षितिपोऽपि काल- निर्यापणाय जुषते चतुरङ्गलीलाम् ॥ ३४॥ आत्मज्ञमस्तमितसर्वविधिप्रवृत्ति- मानन्दयन्ति निगमाभिमता निषेधाः । व्यापारमात्रविमुखस्य महालसस्य माशब्दकव्यवहृतानि मनोहराणि ॥ ३५॥ तत्त्वानुचिन्तनपरो मुनिसार्वभौमः स्वच्छन्दतो व्यवहरन्नपि नानुयोज्यः । साम्राज्यमेत्य हि यथारुचि वर्तमानो राजा प्रजाभिरनुयोक्तुमशक्य एव ॥ ३६॥ प्रारब्धजामधिकसम्पदमापदं वा भुञ्जान एव पुरुषः परिशुद्धियेति । किं वाऽऽहितुण्डिकगृहीततनुर्भुजङ्ग- स्तत्क्लृप्तदण्डनविधिं परिहर्तुमीष्टे ॥ ३७॥ पूर्वोत्तरार्जितशुभाशुभकर्मभिस्स्व- सम्पद्विपश्च न भवेत् परमार्थदृष्टेः । जात्योषरस्य धनवर्षजलाभिषेकै- रत्योष्मणा च नहि सस्यविवृद्धिहानी ॥ ३८॥ प्रारब्धकर्मपरिपाकवशंवदो न क्लिश्नाति निश्चितपरावधिरात्मवेदी । ग्रामान्तमार्गपरिमाणविदध्वनीनो मध्येपथं न हि विषीदति दुःखितोऽपि ॥ ३९॥ अन्तर्बहिश्च परमार्थतयानुपश्यन् न क्लिश्यति व्यसनमुत्कटमप्युपेतः । धीरः किलाहमुखे विजयैकदृष्टिः प्रत्यर्थिभिः प्रमथितोऽपि न विक्लवस्स्यात् ॥ ४०॥ प्रापञ्चिकस्तु विभवः परमाद्भुतोऽपि धीरं न रञ्जयति दृष्टतदीयतत्वम् । स्त्रीवेषभूषिततनुः पुरुषो विलासै- स्तज्ञं युवानमपि मोहयितुं हि नालम् ॥ ४१॥ अन्तर्निरन्तरनिगूढनिजात्मतत्वो न प्रागिव व्यसनितां विषयेषु धत्ते । भाग्यात् कुतश्चिदपि लब्धनिधिर्मनस्वी किं पूर्ववत् कृपणतामुररीकरोति ॥ ४२॥ अध्यास्थितस्वमहिमानमलक्रिया व- दाध्यात्मिकाश्शुभगुणास्स्वयमाविशन्ति । स्वाधीनिते सुहृदि राजनि तस्य भृत्या एतेऽपि च स्वयमुपेत्य तमाश्रयन्ते ॥ ४३॥ अज्ञानमेव न कुतो जगतः प्रसङ्गो जीवेशदेशिकविकल्पकथाऽपि दूरे । एकान्तनिर्मलचिदेकरसस्वरूपं ब्रह्मैव केवलमहं परिपूर्णमस्मि ॥ ४४॥ इति श्रीमत्परमहंस परिव्राजक सदाशिव ब्रह्मेन्द्र विरचिता अद्वैतरसमञ्जरी सम्पूर्णा ॥