प्रसादप्रतिभोधव (शतपञ्चाशतकनामस्तोत्रम्) मातृचेटविरचितम् ।
परिच्छेद सूचि Sections
१. उपोद्घातस्तवः 1. The purpose of composition.
२. हेतुस्तवः 2. Buddha's struggle for the perfection of his life.
३. निरुपमस्तवः 3. His unparalleled qualities.
४. अद्भुतस्तवः 4. His wonderful deeds.
५. रूपस्तवः 5. His perfection of body.
६. करुणास्तवः 6. His great mercy.
७. वचनस्तवः 7. His power and perfection of speech.
८. शासनस्तवः 8. His spotless law.
९. प्रणिधिस्तवः 9. The benefits derived from the Buddha's deeds.
१०. मार्गावतारस्तवः 10. His perfect method of conversion.
११. दुष्करस्तवः 11. He suffered great hardships in the attainment of the Buddhahood.
१२. कौशलस्तवः 12. His cleverness in the method of teaching.
१३. अनृण्यस्तवः 13. His great debt to humanity.
यत् सौरत्यं गतास्तीक्ष्णाः कदर्याश्च वदान्यताम् ।
क्रूराः पेशलतां यातास्तत् तवोपायकौशलम् ॥ १२४॥
इन्द्रियोपशमो नन्दे मानस्तब्धे च सन्नतिः ।
क्षमित्वं चाङ्गुलीमाले कं न विस्मयमानयेत् ॥ १२५॥
बहवस्तृणशय्यासु हित्वा शय्यां हिरण्मयीम् ।
अशेरत सुखं धीरास्तृप्ता धर्मरसस्य ते ॥ १२६॥
पृष्टेनापि क्व चिन्नोक्तमुपेत्यापि कथा कृता ।
तर्षयित्वा परत्रोक्तं कालाशयविदा त्वया ॥ १२७॥
पूर्वं दानकथाद्याभिश्चेतस्युत्पाद्य सौष्ठवम् ।
ततो धर्मो गतमले वस्त्रे रङ्ग इवार्पितः ॥ १२८॥
न सोऽस्त्युपायः शक्तिर्वा येन न व्यायतं तव ।
घोरात् संसारपातालादुद्धर्तुं कृपणं जगत् ॥ १२९॥
बहूनि बहुरूपाणि वचांसि चरितानि च ।
विनेयाशयभेदेन तत्र तत्र गतानि ते ॥ १३०॥
विशुद्धान्यविरुद्धानि पूजितान्यर्चितानि च ।
सर्वाण्येव नृदेवानां हितानि महितानि च ॥ १३१॥
न हि वक्तुं च कर्तुं च बहु साधु च शक्यते ।
अन्यथानन्यथावादिन्दृष्टं तदुभयं त्वयि ॥ १३२॥
केवलात्मविशुद्ध्यैव त्वया पूतं जगद्भवेत् ।
यस्मान्नैवंविधं क्षेत्रं त्रिषु लोकेषु विद्यते ॥ १३३॥
प्रागेवात्यन्तनष्टानामनादौ भवसङ्कटे ।
हिताय सर्वसत्त्वानां यस्त्वमेवं समुद्यतः ॥ १३४॥
कौशलस्तवो नाम द्वादशः परिच्छेदः ।
१३. आनृण्यस्तवः
न तां प्रतिपदं वेद्मि स्याद्ययापचितिस्तव ।
अपि ये परिनिर्वान्ति तेऽपि ते नानृणा जनाः ॥ १३५॥
तव तेऽवस्थिता धर्मे स्वार्थमेव तु कुर्वते ।
यः श्रमस्तन्निमित्तं तु तव का तस्य निष्कृतिः ॥ १३६॥
त्वं हि जागर्षि सुप्तानां सन्तानान्यवलोकयन् ।
अप्रमत्तः प्रमत्तानां सत्त्वानां भद्रबान्धवः ॥ १३७॥
क्लेशानां वध आख्यातो मारमाया विघाटिता ।
उक्तं संसारदौरात्म्यमभया दिग्विदर्शिता ॥ १३८॥
किमन्यदर्थकामेन सत्त्वानां करुणायता ।
करणीयं भवेद्यत्र न दत्तानुनयो भवान् ॥ १३९॥
यदि सञ्चारिणो धर्माः स्युरिमे नियतं त्वया ।
देवदत्तमुपादाय सर्वत्र स्युर्निवेशिताः ॥ १४०॥
अत एव जगन्नाथ नेहान्योऽन्यस्य कारकः ।
इति त्वमुक्तवान्भूतं जगत् संज्ञपयन्न् इव ॥ १४१॥
चिराय भुवि सद्धर्मं प्रेर्य लोकानुकम्पया ।
बहूनुत्पाद्य सच्छिष्यांस्त्रैलोक्यानुग्रहक्षमान् ॥ १४२॥
साक्षाद्विनेयवर्गीयान्सुभद्रान्तान्विनीय च ।
ऋणशेषं किमद्यापि सत्त्वेषु यदभूत् तव ॥ १४३॥
यस्त्वं समाधिवज्रेण तिलशोऽस्थीनि चूर्णयन् ।
अतिदुष्करकारित्वमन्तेऽपि न विमुक्तवान् ॥ १४४॥
परार्थावेव मे धर्मरूपकायाविति त्वया ।
दुष्कुहस्यास्य लोकस्य निर्वाणेऽपि विदर्शितम् ॥ १४५॥
तथा हि सत्सु सङ्क्राम्य धर्मकायमशेषतः ।
तिलशो रूपकायं च भित्त्वासि परिनिर्वृतः ॥ १४६॥
अहो स्थितिरहो वृत्तमहो रूपमहो गुणाः ।
न नाम बुद्धधर्माणामस्ति किं चिदनद्भुतम् ॥ १४७॥
उपकारिणि चक्षुष्ये शान्तवाक्कायकर्मणि ।
त्वय्यपि प्रतिहन्यन्ते पश्य मोहस्य रौद्रताम् ॥ १४८॥
पुण्योदधिं रत्ननिधिं धर्मराशिं गुणाकरम् ।
ये त्वां सत्त्वा नमस्यन्ति तेभ्योऽपि सुकृतं नमः ॥ १४९॥
अक्षयास्ते गुणा नाथ शक्तिस्तु क्षयिणी मम ।
अतः प्रसङ्गभीरुत्वात् स्थीयते न वितृप्तितः ॥ १५०॥
अप्रमेयमसङ्ख्येयमचिन्त्यमनिदर्शनम् ।
स्वयमेवात्मनात्मानं त्वमेव ज्ञातुमर्हसि ॥ १५१॥
न ते गुणांशावयवोऽपि कीर्तितः
परा च नस्तुष्टिरवस्थिता हृदि ।
अकर्शनेनैव महाह्रदाम्भसां
जनस्य तर्षाः प्रशमं व्रजन्ति ह ॥ १५२॥
फलोदयेनास्य शुभस्य कर्मणो
मुनिप्रसादप्रतिभोद्भवस्य मे ।
असद्वितर्काकुलमारुतेरितं
प्रयातु चित्तं जगतां विधेयताम् ॥ १५३॥
आनृण्यस्तवो नाम त्रयोदशमः परिच्छेदः ।
अध्यर्धशतकं समाप्तम् । कृतिराचार्यमातृचेटस्य ॥
इति मातृचेटविरचितं अध्यर्धशतकं
अथवा प्रसादप्रतिभोधव शतपञ्चाशतकं च सम्पूर्णम् ।
adhyarddhashataka, Hymn of One Hundred-fifty Verses
is a famous work by the poet Matricheta, an
elder contemporary of king Kanishka (78 A.D.). Its simplicity,
good choice of words, and easy and graceful style has made it
popular among Buddhist literature. It serves the purpose of
a manual of BuddhisM for the novices.
In some places like the shlokas 12, 13, 17 and 18, jAtaka
stories are pointed out; the shlokas 89, 111, 115 and 125
point to some events found in the suttapiTaka.
📤 ज्ञान-प्रसार एवं संग्रह
साझा करें एवं सहेजें (Share & Save)
सनातन धर्म के इस पावन पाठ को परिजनों व मित्रों के साथ सोशल मीडिया पर साझा करें अथवा पीडीएफ, चित्र व प्रिंट रूप में सुरक्षित रखें: