कपिलमुनिप्रणीत तत्त्वसमास
अथातस्तत्त्वसमासः ॥ १॥ अष्टौ प्रकृतयः ॥ २॥ षोडश विकाराः ॥ ३॥ पुरुषः ॥ ४॥ त्रैगुण्यम् ॥ ५॥ सञ्चरः प्रतिसञ्चरः ॥ ६॥ अध्यात्ममधिभूतमधिदैवं च ॥ ७॥ पञ्चाभिबुद्धयः ॥ ८॥ पञ्च दृग्योनयः ॥ ९॥ पञ्च वायवः ॥ १०॥ पञ्च कर्मात्मानः ॥ ११॥ पञ्चपर्वा अविद्या ॥ १२॥ अष्टाविंशतिधाऽशक्तिः ॥ १३॥ नवधा तुष्टिः ॥ १४॥ अष्टधा सिद्धिः ॥ १५॥ दश मौलिकार्थाः ॥ १६॥ अनुग्रहः सर्गः ॥ १७॥ चतुर्दशविधो भूतसर्गः ॥ १८॥ त्रिविधो बन्धः ॥ १९॥ त्रिविधो मोक्षः ॥ २०॥ त्रिविधं प्रमाणम् ॥ २१॥ ॥ इति ॥The notes corresponding to numbers and items: अष्टौ प्रकृतयः ॥ २॥ jaDatattva has two categories: prakRiti and vikRiti. The eight prakRiti-s are: 3 pradhAna 1) mUla pprakRiti 2) mahattattva 3) ahaMkAra; and five tanmAtrA-s: 4) shabda 5) sparsha 6) rUpa 7) rasa 8) gandha. षोडश विकाराः ॥ ३॥ They are: 5 sthUla bhUta [1-5]; 11 indriya-s [6-16] 5 sthUla bhUta-s 1) AkAsha 2) vAyu 3) agni 4) jala 5) pRithvI 5 j~nAnendriya-s 6) shrotra 7) tvachA 8) netra 9) rasanA 10) ghrANa 5 karmendriya-s 11) vANI 12) hasta 13) pAda 14) upastha 15) gudA and 16) manaH त्रैगुण्यम् ॥ ५॥ they are: 1) sattva 2) rajas 3) tamas पञ्चाभिबुद्धयः ॥ ८॥ The 5 'vRitti-s' of buddhi are: 1) pramANa 2) viparyaya 3) vikalpa 4) nidrA 5) smRiti पञ्च दृग्योनयः ॥ ९॥ 5 j~nAnendriya-s: 1) shrotra 2) tvachA 3) netra 4) rasanA 5) ghrANa पञ्च वायवः ॥ १०॥ 5 life forces: 1) prANa 2) apAna (30 samAna 4) vyAna 5) udAna पञ्च कर्मात्मानः ॥ ११॥ karmendriya-s: 1) vANI 2) hasta 3) pAda 4) upastha 5) gudA पञ्चपर्वा अविद्या ॥ १२॥ The avidyA-s, the 5 knots or joints, are: 1) avidyA 2) asmitA 3) rAga 4) dveSha 5) abhinivesha अष्टाविंशतिधाऽशक्तिः ॥ १३॥ 11 ashakti-s exist on the annihilation of the 11 indriya-s. 17 ashakti-s arise from the buddhi: 9 opposites of the 9 tuShTi-s see .14.); and 8 opposites of siddhi-s, i.e. asiddhi-s see .15.. नवधा तुष्टिः ॥ १४॥ Of the 9, 4 are adhyAtmika [1-4], and 5 are bAhya [5-9]. 1) prakRiti 2) upAdAna 3) kAla 4) bhAgya 5) shabda-tuShTi 6) sparsha-tuShTi 7) rUpa-tuShTi 8) rasa-tuShTi 9) gandha-tuShTi अष्टधा सिद्धिः ॥ १५॥ They are as under; their opposites are the 8 asiddhi-s: The 8 siddhi-s: 1) Uha 2) shabda 3) adhyayana 4) suhRit- prApti 5) dAna 6) AdhyAtmika duHkhahAna 7) Adhibhautika duHkhahAna 8) Adhidaivika duHkhahAna दश मौलिकार्थाः ॥ १६॥ 10 mUla dharma-s : 1) astitva 2) saMyoga 3) viyoga 4) sheShavRittva 5) ekatva 6) arthavattva 7) parArthya 8) anyatA 9) akartRitva 10) bahutva चतुर्दशविधो भूतसर्गः ॥ १८॥ The 14 bhUta worlds are: The bhUta-s, here, are deva-s, having 8 daivika sRiShTi-s [1-8]; 5 tiryak yoni-s (᳚animal/lower worlds᳚) [9-13]; 1 human world [14]. 1) brAhma 2) prAjApatya 3) aindra 4) daiva 5) gAndharva 6) pitrya 7) videha 8) prakRiti-laya; 9) pashu 10) pakShI 11) sarIsRipa 12) kITa 13) sthAvara 14) human -- these are the 14 yoni-s (worlds) त्रिविधो बन्धः ॥ १९॥ The 3 bandha-s are: 1) vaikRitika 2) dAkShiNika 3) prakRitika. त्रिविधो मोक्षः ॥ २०॥ The three types of liberation (from the bandha-s mentioned in .19.): Liberation from 1) vaikArika bandha 2) dAkShiNika bandha 3) prakRitika bandha. त्रिविधं प्रमाणम् ॥ २१॥ The 3 means of acquiring correct perception (pramANa) are: 1) pratyakSha 2) anumAna 3) Agama or Aptavachana. एतत् सम्यग् ज्ञात्वा कृतकृत्यः स्यात् । न पुनस्त्रिविधेन दुःखेनाभिभूयते ॥ २२॥