धनुर्वेद
अथ धनुर्वेदः ईश्वरोक्ताद्धनुर्वेदाद्व्यासस्यापि सुभाषितात् । पदान्याकृष्य रचितो ग्रन्थः संक्षेपतो मया ॥ १॥ 1714 विना शार्ङ्गधरं नान्यो धनुर्वेदार्थतत्त्ववित् । यतः स्वप्ने निशि प्राप्ता शिवात्तत्त्वविचारणा ॥ २॥ 1715 अतः संदेहदोलायां रोपणीयं न मानसम् । ग्रन्थेस्मिंश्चापचतुरैर्वीरचिन्तामणौ क्वचित् ॥ ३॥ 1716 यस्याभ्यासप्रसादेन निष्पद्यन्ते धनुर्धराः । जेतारः परसैन्यानां तस्याभ्यासो विधीयताम् ॥ ४॥ 1717 एकोऽपि यत्र नगरे प्रसिद्धः स्याद्धनुर्धरः । ततो यान्त्यरयो दूरं मृगाः सिंहगृहादिव ॥ ५॥ 1718अथ धनुर्धारणविधिः आचार्येण धनुर्देयं ब्राह्मणे सुपरीक्षिते । लुब्धे धूर्ते कृतघ्ने च मन्दबुद्धौ न दीयते ॥ ६॥ 1719 ब्राह्मणाय धनुर्देयं खड्गं वै क्षत्रियाय च । वैश्याय दापयेत्कुन्तं गदां शूद्रस्य दापयेत् ॥ ७॥ 1720 धनुश्चक्रं च कुन्तं च खड्गं च च्छुरिका गदा । सप्तमं बाहुयुद्धं स्यादेवं युद्धानि सप्तधा ॥ ८॥ 1721 आचार्यः सप्तयुद्धः स्याच्चतुर्युद्धस्तु भार्गवः । द्वाभ्यां चैव भवेद्योध एकेन गणको भवेत् ॥ ९॥ 1722 हस्तः पुनर्वसुः पुष्यो रोहिणी चोत्तरात्रयम् । अनुराधाश्विनी चैव रेवती दशमी तथा ॥ १० । 1723 जन्मस्थे च तृतीये च षष्ठे वै सप्तमे तथा । दशमैकादशे चन्द्रे सर्वकर्माणि कारयेत् ॥ ११॥ 1724 तृतीया पञ्चमी चैव सप्तमी दशमी तथा । त्रयोदशी द्वादशी च तिथयस्तु शुभा मताः ॥ १२॥ 1725 सूर्यवारः शुक्रवारो गुरुवारस्तथैव च । एतद्वारत्रयं धन्यं प्रारम्भे शस्त्रकर्मणाम् ॥ १३॥ 1726 एभिर्दिनैस्तु शिष्याय गुरुः शस्त्राणि दापयेत् । संतर्प्य दानहोमाभ्यां सुरान्वेदविधानतः ॥ १४॥ 1727 ब्राह्मणान्भोजयेत्तत्र कुमारीश्चाप्यनेकशः । तापसानर्चयेद् भक्त्या ये चान्ये शिवयोगिनः ॥ १५॥ 1728 अन्नपानादिभिश्चैव वस्त्रालंकारभूषणैः । गन्धमाल्यैर्विचित्रैश्च गुरुं तत्र प्रपूजयेत् ॥ १६॥ 1729 कृतोपवासः शिष्यस्तु मृगाजिनपरिग्रहः । बद्धाञ्जलिपुटस्तत्र याचयेद्गुरुतो धनुः ॥ १७॥ 1730 अङ्गन्यासस्ततः कार्यः शिवोक्तः सिद्धिमिच्छता । आचार्येण च शिष्यस्य पापघ्नो विघ्ननाशनः ॥ १८॥ 1731 शिखास्थाने न्यसेदीशं बाहुयुग्मे च केशवम् । ब्रह्माणं नाभिकूपे तु जङ्घयोश्च गणाधिपम् ॥ १९॥ 1732 ॐ हों शिखास्थाने शंकराय नमः । ॐ हों बाह्वोः केशवाय नमः । ॐ हों नाभिमध्ये ब्रह्मणे नमः । ॐ हों जङ्घयोर्गणपतये नमः । 1733 ईदृशं कारयेन्न्यासं येन श्रेयो भविष्यति । अन्येऽपि दुष्टमन्त्रेण न हिंसन्ति कदाचन ॥ २० । 1734 शिष्याय मानुषं चापं धनुर्मन्त्राभिमन्त्रितम् । काण्डात्काण्डाभिमन्त्रेण दद्याद्वेदविधानतः ॥ २१॥ 1735 प्रथमं पुष्पवेधं च फलहीनेन पत्रिणा । ततः फलयुतेनैव मत्स्यवेधं च कारयेत् ॥ २२॥ 1736 मांसवेधं ततः कुर्यादेवं वेधो भवेत्रिधा । एतैर्वेधैः कृतैः पुंसां शराः स्युः सर्वसाधकाः ॥ २३॥ 1737 वेधने चैव मांसस्य शरपातो यदा भवेत् । पूर्वदिग्भागमाश्रित्य तदा स्याद्विजयी सुखी ॥ २४॥ 1738 दक्षिणे कलहो घोरो विदेशगमनं पुनः । पश्चिमे धनधान्यं च सर्वं चैवोत्तरे शुभम् ॥ २५॥ 1739 ऐशान्यां पतनं दुष्टं विदिशोऽन्याश्च शोभनाः । हर्षपुष्टिकराश्चैव सिद्धिदाः शस्त्रकर्मणि ॥ २६॥ 1740 एवं वेधत्रयं कुर्याच्छङ्खदुन्दुभिनिः स्वनैः । ततः प्रणम्य गुरवे धनुर्बाणान्निवेदयेत् ॥ २७॥ 1741
अथ चापप्रमाणम् प्रथमं यौगिकं चापं युद्धचापं द्वितीयकम् । निजबाहुबलान्मानात्किंचिदूनं शुभं धनुः ॥ २८॥ 1742 वरं प्राणाधिको धन्वी न तु प्राणाधिकं धनुः । धनुषा पीड्यमानस्तु धन्वी लक्ष्यं न पश्यति ॥ २९॥ 1743 अतो निजबलोन्मानं चापं स्याच्छुभकारकम् । देवानामुत्तमं चापं ततो न्यूनं च मानवम् ॥ ३० । 1744 अर्धपञ्चमहस्तं तु श्रेष्ठं चापं प्रकीर्तितम् । तद्विज्ञेयं धनुर्दिव्यं शंकरेण धृतं पुरा ॥ ३१॥ 1745 तस्मात्परशुरामेण ततो द्रोणेन धारितम् । द्रोणाद् गृहीतं पार्थेन ततः सात्यकिना धृतम् ॥ ३२॥ 1746 कृते युगे महादेवस्त्रेतायां चापि राघवः । द्वापरे द्रोणविप्रश्च दैवं चापमधारयत् ॥ ३३॥ 1747 चतुर्विशाङ्गुलो हस्तश्चतुर्हस्तं धनुः स्मृतम् । तद्भवेन्मानवं चापं सर्वलक्षणसंयुतम् ॥ ३४॥ 1748 त्रिपर्व पञ्चपर्व च सप्तपर्व प्रकीर्तितम् । नवपर्व च कोदण्डं चतुर्धा शुभकारकम् ॥ ३५॥ 1749 चतुःपर्व च षट्पर्व अष्टपर्व विवर्जयेत् । केषांचिच्च भवेच्चापं वितस्तिनवसंमितम् ॥ ३६॥ 1750 अतिजीर्णमपक्वं च ज्ञातिधृष्टं तथैव च । दग्धं छिद्रं न कर्तव्यं बाह्याभ्यन्तरहस्तकम् ॥ ३७॥ 1751 गुणहीनं गुणाक्रान्तं काण्डदोषसमन्वितम् । गलग्रन्थि न कर्तव्यं तलमध्ये तथैव च ॥ ३८॥ 1752 अपक्वं भङ्गमायाति अतिजीर्णं तु कर्कशम् । ज्ञातिधृष्टं तु सोद्वेगं कलहो बान्धवैः सह ॥ ३९॥ 1753 दग्धेन दह्यते वेश्म छिद्रं युद्धविनाशनम् । बाह्ये लक्ष्यं न लभ्येत तथैवाभ्यन्तरेपि वा ॥ ४० । 1754 हीने तु संधिते बाणे संग्रामे भङ्गकारकम् । आक्रान्ते तु पुनः क्वापि न लक्ष्यं प्राप्यते दृढम् ॥ ४१॥ 1755 गलग्रन्थि तलग्रन्थि घनहानिकरं धनुः । एभिर्दोषैर्विनिर्मुक्तं सर्वकार्यकरं स्मृतम् ॥ ४२॥ 1756 शार्ङ्ग पुनर्धनुर्दिव्यं विष्णोः परममायुधम् । वितस्तिसप्तसंमानं निर्मितं विश्वकर्मणा ॥ ४३॥ 1757 न च स्वर्गे न पाताले न भूमौ कस्यचित्करे । तद्धनुर्वशमायाति मुक्त्वैकं पुरुषोत्तमम् ॥ ४४॥ 1758 पौरुषेयं तु यच्छार्ङ्ग बहुवत्सरशोषितम् । वितस्तिभिः सार्धषड्भिर्मितं सर्वार्थसाधनम् ॥ ४५॥ 1759 प्रायो योग्यं धनुः शार्ङ्ग गजारोहाश्वसादिनाम् । रथिनां च पदातीनां वांशं चापं प्रकीर्तितम् ॥ ४६॥ 1760
अथ गुणलक्षणानि गुणानां लक्षणं वक्ष्ये यादृशं कारयेद्गुणम् । पट्टसूत्रो गुणः कार्यः कनिष्ठामानसंमितः ॥ ४७॥ 1761 धनुःप्रमाणो निःसन्धिः शुद्धैस्त्रिगुणतन्तुभिः । वर्तितः स्याद्गुणः श्लक्ष्णः सर्वकर्मसहो युधि ॥ ४८॥ 1762 अभावे पट्टसूत्रस्य हारिणी स्नायुरिष्यते । गुणार्थमथवा ग्राह्याः स्नायवो महिषीगवाम् ॥ ४९॥ 1763 तत्कालहतगोकर्णचर्मणा छागलेन वा । निर्लोम्ना तन्तुरूपेण कुर्याद्धा गुणमुत्तमम् ॥ ५० । 1764 पक्ववंशत्वचा कार्यो गुणस्तु स्थावरो दृढः । पट्टसूत्रेण संनद्धः सर्वकर्मसहो युधि ॥ ५१॥ 1765 प्राप्ते भाद्रपदे मासि त्वगर्कस्य प्रशस्यते । तस्यास्तत्र गुणः कार्यः पवित्रः स्थावरो दृढः ॥ ५२॥ 1766 वृत्तार्कसूत्रतन्तूनां हस्तास्त्वष्टादश स्मृताः । सद्वृत्तं त्रिगुणं कार्यं प्रमाणोऽयं गुणे स्मृतः ॥ ५३॥ 1767
अथ शरलक्षणानि अतः परं प्रवक्ष्यामि शराणां लक्षणं शुभम् । स्थूलं न चातिसूक्ष्मं च न पक्वं न कुभूमिजम् । हीनग्रन्थिविदीर्णं च वर्जयेदीदृशं शरम् ॥ ५४॥ 1768 पूर्णग्रन्थि सुपक्वं च पाण्डुरं समयाहृतम् । कठिनं वर्तुलं काण्डं गृह्णीयात्सुप्रदेशजम् ॥ ५५॥ 1769 द्वौ हस्तौ मुष्टिहीनौ तु दैर्घ्ये स्थौल्ये कनिष्ठिका । विधेया शरमानेषु यन्त्रेष्वाकर्षयेत्ततः ॥ ५६॥ 1770 कङ्कहंसशशादानां मत्स्यादक्रौञ्चकेकिनाम् । गृध्राणां कुक्कुटानां च पक्षा एतेषु शोभनाः ॥ ५७॥ 1771 एकैकस्य शरस्यैव चतुष्पक्षाणि योजयेत् । षडङ्गुलप्रमाणेन पक्षच्छेदं च कारयेत् ॥ ५८॥ 1772 दशाङ्गुलमिताः पक्षाः शार्ङ्गचापस्य मार्गणे । योज्या दृढाश्चतुःसंख्याः संनद्धाः स्नायुतन्तुभिः ॥ ५९॥ 1773 शराश्च त्रिविधा ज्ञेयाः स्त्री पुमांश्च नपुंसकः । अग्रे स्थूलो भवेन्नारी पश्चात्स्थूलो भवेत्पुमान् ॥ ६०॥ 1774 समं नपुंसकं ज्ञेयं तल्लक्ष्यार्थं प्रशस्यते । दूरापातं युवत्या च पुरुषो भेदयेद् दृढम् ॥ ६१॥ 1775
अथ फललक्षणानि फलं तु शुद्धलोहस्य सुधारं तीक्ष्णमक्षतम् । योजयेद्वज्रलेपेन शरे पक्षानुमानतः ॥ ६२॥ 1776 आरामुखं क्षुरप्रं च गोपुच्छं चार्धचन्द्रकम् । सूचिमुखं च भल्लं च वत्सदन्तं द्विभल्लकम् ॥ ६३॥ 1777 कर्णिकं काकतुण्डं च तथान्यान्यप्यनेकशः । फलानि देशभेदेषु भवन्ति बहुरूपतः ॥ ६४॥ 1778 आरामुखेन वै चर्म क्षुरप्रेण च कार्मुकम् । सूचीमुखेन कवचमर्धचन्द्रेण मस्तकम् ॥ ६५॥ 1779 भल्लेन हृदयं वेध्यं द्विभल्लेन गुणः शरः । लोहं च काकतुण्डेन लक्ष्यं गोपुच्छकेन च ॥ ६६॥ 1780 अन्यद्गोपुच्छकं ज्ञेयं शुद्धकाष्ठविनिर्मितम् । मुखे च लोहकण्टेन वेध्यं त्र्यङ्गुलसंमितम् ॥ ६७॥ 1781
अथ फलपायनम् फलस्य पायनं वक्ष्ये दिव्यौषधिविलेपनैः । येन दुर्भेद्यवर्माणि भेदयेत्तरुपर्णवत् ॥ ६८॥ 1782 पिप्पली सैन्धवं कुष्ठं गोमूत्रेण तु पेषयेत् । अनेन लेपयेच्छस्त्रं लिप्तं चाग्नौ प्रतापयेत् ॥ ६९॥ 1783 अविशीतमनाविद्धं पीतनष्टं तथौषधम् । ततो निर्वापितं तैले लोहं तत्र विशिष्यते ॥ ७०॥ 1784 पञ्चभिर्लवणैः पिष्टैर्मधुसिक्तैः ससर्षपैः । एभिः प्रलेपयेच्छस्त्रं लिप्तं चाग्नौ प्रतापयेत् ॥ ७१॥ 1785 शिखिग्रीवानुवर्णाभं तप्तपीतं तथौषधम् । ततस्तु विमलं तोयं पाययेच्छस्त्रमुत्तमम् ॥ ७२॥ 1786
अथ नाराचनालीकौ सर्वलोहास्तु ये बाणा नाराचास्ते प्रकीर्तिताः । पञ्चभिः पृथुलैः पक्षैर्युक्ताः सिद्ध्यन्ति कस्यचित् ॥ ७३॥ 1787 नालीका लघवो बाणा तलयन्त्रेण चोदिताः । अत्युच्चदूरपातेषु दुर्गयुद्धेषु ते मताः ॥ ७४॥ 1788
अथ स्थानमुष्टयाकर्षणलक्षणानि स्थानान्यष्टौ विधेयानि योजने भिन्नकर्मणाम् । मुष्टयः पञ्च समाख्याता व्यायाः पञ्च प्रकीर्तिता ॥ ७५॥ 1789 अग्रतो वामपादं च दक्षिणं जानु कुञ्चितम् । आलीढं तु प्रकर्तव्यं हस्तद्वयसविस्तरम् ॥ ७६॥ 1790 प्रत्यालीढं तु कर्तव्यं सव्यं चेवानुकुञ्चितम् । दक्षिणं च पुरस्तद्वद्दूरपाते विशिष्यते ॥ ७७॥ 1791 पादौ सुविस्तरौ कार्यौ समौ हस्तप्रमाणतः । विशाखस्थानकं ज्ञेयं कूटलक्ष्यस्य वेधने ॥ ७८॥ 1792 समपादे समौ पादौ निष्कम्पौ च सुसंगतौ । असमे च पुरो वामो हस्तमात्रे नतं वपुः ॥ ७९॥ 1793 आकुञ्चितोरू द्वौ यत्र जानुभ्यां धरणिं गतौ । दर्दुरक्रममित्याहुः स्थानकं दृढभेदने ॥ ८०॥ 1794 सव्यं जानु गतं भूमौ दक्षिणं च सकुञ्चितम् । अग्रतो यत्र वातव्यं तं विद्याद्गरुडक्रमम् ॥ ८१॥ 1795 पद्मासनं प्रसिद्धं तु उपविश्य यथाक्रमम् । धन्विनां तत्तु विज्ञेयं स्थानकं शुभलक्षणम् ॥ ८२॥ 1796
अथ गुणमुष्टयः पताका वज्रमुष्टिश्च सिंहकणीं तथैव च । मत्सरी काकतुण्डी च योजनीया यथाक्रमम् ॥ ८३॥ 1797 दीर्घा तु तर्जनी यत्र आश्रिताङ्गुष्ठमूलकम् । पताका सा च विज्ञेया नलिका दूरमोक्षणे ॥ ८४॥ 1798 तर्जनी मध्यमामध्यमङ्गुष्ठो विशते यदि । वज्रमुष्टिस्तु सा ज्ञेया स्थूले नाराचमोक्षणे ॥ ८५॥ 1799 अङ्गुष्ठनखमूले तु तर्जन्यग्रं सुसंस्थितम् । मत्सरी सा च विज्ञेया चित्रलक्ष्यस्य वेधने ॥ ८६॥ 1800 अङ्गुष्ठाग्रे तु तर्जन्या मुखं यत्र निवेशितम् । काकतुण्डी च विज्ञेया सूक्ष्मलक्ष्येषु योजिता ॥ ८७॥ 1801
अथ धनुर्मुष्टिसंधानम् संधानं त्रिविधं प्रोक्तमध ऊर्ध्वं समं तथा । योजयेत् त्रिप्रकारं हि कार्येष्वपि यथाक्रमम् ॥ ८८॥ 1802 अधश्च दूरपातित्वं समे लक्ष्यं सुनिश्चितम् । दृढस्फोटं प्रकुर्वीत ऊर्ध्वसंस्थानयोगतः ॥ ८९॥ 1803
अथ व्यायाः कैशिकः केशमूले चेच्छरः शृङ्गे च सात्त्विकः । श्रवणे वत्सकर्णश्च ग्रीवायां भरतो भवेत् ॥ ९०॥ 1804 अंसके स्कन्धनामा च व्यायाः पञ्च प्रकीर्तिताः । कैशिकश्चित्रयुद्धेषु अधोलक्ष्येषु सात्त्विकः ॥ ९१॥ 1805 वत्सकर्णः स विज्ञेयो भरतो दृढभेदने । दृढभेदे च दूरे च स्कन्धनामानमुद्दिशेत् ॥ ९२॥ 1806
अथ लक्ष्यम् लक्ष्यं चतुर्विधं ज्ञेयं स्थिरं चैव चलं तथा । वेधयेत्रिप्रकारं तु स्थिरवेधी स उच्यते ॥ ९३॥ 1807 आत्मानं सुस्थिरं कृत्वा लक्ष्यं चैव स्थिरं बुधः । वेधयेत् त्रिप्रकारं तु स्थिरवेधी स उच्यते ॥ ९४॥ 1808 चलं तु वेधयेद्यस्तु आत्मना स्थिरसंस्थितः । चललक्ष्यं तु तत्प्रोक्तमाचार्येण सुधीमता ॥ ९५॥ 1809 धन्वी तु चलते यत्र स्थिरलक्ष्ये समाहितः । चलाचलं भवेत्तत्र अप्रमेयमनिन्दितम् ॥ ९६॥ 1810 उभावेव चलौ यत्र लक्ष्यं चापि धनुर्धरः । तद्विज्ञेयं द्वयचलं श्रमेणैव हि साध्यते ॥ ९७॥ 1811 श्रमेणास्खलितं लक्ष्यं दूरं च बहुभेदनम् । श्रमेण कठिना मुष्टिः शीघ्रसंधानमाप्यते ॥ ९८॥ 1812 श्रमेण चित्रयोधित्वं श्रमेण प्राप्यते जयः । तस्माद्गुरुसमक्षं हि श्रमः कार्यो विजानता ॥ ९९॥ 1813 प्रथमं वामहस्तेन यः श्रमं कुरुते नरः । तस्य चापक्रियासिद्धिरचिरादेव जायते ॥ १००॥ 1814 वामहस्ते तु संसिद्धे पश्चाद्दक्षिणमारभेत् । उभाभ्यां च श्रमं कुर्यान्नाराचैश्च शरैस्तथा ॥ १०१॥ 1815 वामेनैव श्रमं कुर्यात्सुसिद्धे दक्षिणे करे । विशाखेनासमेनैव तथा व्याये च कैशिके ॥ १०२॥ 1816 उदिते भास्करे लक्ष्यं पश्चिमायां निवेशयेत् । अपराह्ने च कर्तव्यं लक्ष्यं पूर्वदिगाश्रितम् ॥ १०३॥ 1817 उत्तरेण सदा कार्यं प्राणस्य न विरोधकम् । संग्रामेण विना कार्यं न लक्ष्यं दक्षिणामुखम् ॥ १०४॥ 1818 षष्टिधन्वन्तरे लक्ष्यं ज्येष्ठलक्ष्यं प्रकीर्तितम् । चत्वारिंशन्मध्यमं च विंशतिश्च कनिष्ठकम् ॥ १०५॥ 1819 शराणां कथितं ह्येतन्नाराचानामथोच्यते । चत्वारिंशच्च त्रिंशच्च षोडशैव भवेत्ततः ॥ १०६॥ 1820 चतुःशतैश्च काण्डानां यो हि लक्ष्यं विसर्जयेत् । सूर्योदये चास्तमये स ज्येष्ठो धन्विनां भवेत् ॥ १०७॥ 1821 त्रिशतैर्मध्यमश्चैव द्विशताभ्यां कनिष्ठकः । लक्ष्यं च पुरुषोन्मानं कुर्याच्चन्द्रकसंयुतम् ॥ १०८॥ 1822 ऊर्ध्ववेदी भवेज्ज्येष्ठो नाभिवेधी च मध्यमः । यः पादवेधी लक्ष्यस्य स कनिष्ठो मतो मया ॥ १०९॥ 1823
अथानध्यायः अष्टमी च अमावास्या वर्जनीया चतुर्दशी । पूर्णिमार्धदिनं यावन्निषिद्धा सर्वकर्मसु ॥ ११०॥ 1824 अकाले गर्जिने देवे दुर्दिनं वाथवा भवेत् । पूर्वकाण्डहतं लक्ष्यमनध्यायं प्रचक्षते ॥ १११॥ 1825 श्रमं च कुर्वतस्तत्र भुजंगो यदि दृश्यते । अथवा भज्यते चापं यदैव श्रमकर्मणि ॥ ११२॥ 1826 त्रुट्यते वा गुणो यत्र प्रथमे बाणमोक्षणे । श्रमं तत्र न कुर्वीत शस्त्रे मतिमतां वरः ॥ ११३॥ 1827
अथ श्रमक्रिया क्रियाकलापान्वक्ष्यामि श्रमसाध्याञ्शुचिष्मताम् । येषां विज्ञानमात्रेण सिद्धिर्भवति नान्यथा ॥ ११४॥ 1828 प्रथमं चापमारोप्य चूलिकां बन्धयेत्ततः । स्थानकं तु ततः कृत्वा बाणोपरि करं न्यसेत् ॥ ११५॥ 1829 तुलनं धनुषश्चैव कर्तव्यं वामपाणिना । आदानं च ततः कृत्वा संधानं च ततः परम् ॥ ११६॥ 1830 सकृदाकृष्टचापेन भूमिवेधं तु कारयेत् । नमस्कुर्याच्छिवं विघ्नराजं गुरुधनुःशरान् ॥ ११७॥ 1831 याचितव्या गुरोराज्ञा बाणस्याकर्षणं प्रति । प्राणवायुं प्रयत्नेन बाणेन सह पूरयेत् ॥ ११८॥ 1832 कुम्भकेन स्थिरं कृत्वा हुंकारेण विसर्जयेत् । इत्यभ्यासक्रिया कार्या धन्विना सिद्धिमिच्छता ॥ ११९॥ 1833 षण्मासात्सिद्ध्यते मुष्टिः शराः संवत्सरेण तु । नाराचास्तस्य सिद्धयन्ति यस्य तुष्टो महेश्वरः ॥ १२०॥ 1834 पुष्पवद्धारयेद् बाणं सर्पवत्पीडयेद्धनुः । धनवच्चिन्तयेल्लक्ष्यं यदीच्छेत्सिद्धिमात्मनः ॥ १२१॥ 1835 क्रियामिच्छन्ति आचार्या दूरमिच्छन्ति भार्गवाः । राजानो दृष्टिमिच्छन्ति लक्ष्यमिच्छन्ति चेतरे ॥ १२२॥ 1836 जनानां रञ्जनं येन लक्ष्यघातात्प्रजायते । हीनेनापीषुणा तस्मात्प्रशस्तं लक्ष्यवेधनम् ॥ १२३॥ 1837 विशाखस्थानके स्थित्वा समसंधानमाचरेत् । गोपुच्छमुखबाणेन सिंहकर्ण्या च मुष्टिना ॥ १२४॥ 1838 आकर्षेत्कैशिकव्याये न शिखां चालयेत्ततः । पूर्वापरौ समौ कार्यौ समांसौ निश्चलौ करौ ॥ १२५॥ 1839 चक्षुषी स्पन्दयेन्नैव दृष्टिं लक्ष्ये नियोजयेत् । मुष्टिनाच्छादितं लक्ष्यं शरस्याग्रे नियोजयेत् ॥ १२६॥ 1840 मनो दृष्टिगतं ज्ञात्वा ततः काण्डं विसर्जयेत् । स्खलत्येवं कदाचिन्न लक्ष्ये योधो जितश्रमः ॥ १२७॥ 1841 आदानं चैव तूणीरात्संधानं कर्षणं तथा । क्षेपणं च त्वरायुक्तो बाणस्य कुरुते तु यः । 1842 नित्याभ्यासवशात्तस्य शीघ्रसंधानता भवेत् ॥ १२८। । प्रत्यालीढे कृते स्थाने अधःसंधानमाचरेत् । मुष्ट्या पताकया बाणं स्त्रीचिह्नं दूरपातनम् ॥ १२९॥ 1843 दर्दुरक्रममास्थाय ऊर्ध्वसंधानमाचरेत् । स्कन्धव्यायेन वज्रस्य मुष्ट्या पुंमार्गणेन च । 1844 अत्यन्तसौष्ठवाद्वाह्वोर्जायते दृढवेधिता ॥ १३०। । सूचीमुखा मीनपुच्छा भ्रमरी च तृतीयका । शराणां गतयस्तिस्रः प्रशस्ताः कथिता बुधैः ॥ १३१॥ 1845 सूचीमुखगतिस्तस्य सायकस्य प्रजायते । पत्रं विलोमितं यस्य अथवा हीनपत्रकम् ॥ १३२॥ 1846 कर्कशेन तु चापेन यः कृष्टो हीनमुष्टिना । मत्स्यपुच्छा गतिस्तस्य सायकस्य प्रकीर्तिता ॥ १३३॥ 1847 भ्रमरी कथिता ह्येषा विद्वद्भिः श्रमकर्मणि । ऋजुत्वेन विना याति क्षेप्यमाणस्तु सायकः ॥ १३४॥ 1848 वामगा दक्षगा चैव ऊर्ध्वगाधोगमा तथा । चतस्रो गतयः प्रोक्ता बाणस्खलनहेतवः ॥ १३५॥ 1849 कम्पते गुणमुष्टिस्तु मार्गणस्य हि पृष्ठतः । संमुखी स्याद्धनुर्मुष्ठिस्तदा वामे गतिर्भवेत् ॥ १३६॥ 1850 ग्रहणं शिथिलं यस्य ऋजुत्वेन विसर्जितम् । पार्श्वं तु दक्षिणं याति सायकस्य न संशयः ॥ १३७॥ 1851 ऊर्ध्वं याति चापमुष्टिर्गुणमुष्टिरधो भवेत् । स मुक्तो मार्गणो लक्ष्याद्दूरं याति न संशयः ॥ १३८॥ 1852 मोक्षणे चैव बाणस्य चापमुष्टिरधो भवेत् । गुणमुष्टिर्भवेदूर्ध्वं तदाधोगामिनी गतिः ॥ १३९॥ 1853 लक्ष्यबाणाग्रदृष्टीनां संगतिस्तु यदा भवेत् । तदानीमुज्झितो बाणो लक्ष्यान्न स्खलति ध्रुवम् ॥ १४०॥ 1854 निर्दोषः शब्दहीनश्च सममुष्टिद्वयोज्झितः । भिनत्ति दृढवेध्यानि सायको नास्ति संशयः ॥ १४१॥ 1855 स्वाकृष्टस्तेजितो यश्च सुशुद्धो गाढमुक्तितः । नरनागाश्वकायेषु न स तिष्ठति मार्गणः ॥ १४२॥ 1856 यस्य तृणसमा बाणा यस्येन्धनसमं धनुः । यस्य प्राणसमा मौर्वी स धन्वी धन्विनां वरः ॥ १४३॥ 1857 अयश्चर्म घतश्चैव मृत्पिण्डं च चतुष्टयम् । यो भिनत्ति हि तस्येषुर्वज्रेणापि न धार्यते ॥ १४४॥ 1858 सार्धाङ्गुलप्रमाणेन लोहपात्राणि कारयेत् । तानि भित्त्वैकबाणेन दृढघाती भवेन्नरः ॥ १४५॥ 1859 चतुर्विंशतिचर्माणि भिनत्त्येकेषुणा नरः । तस्य बाणो गजेन्द्रस्य कायं निर्भिद्य गच्छति ॥ १४६॥ 1860 भ्राम्यञ्जले घटो वेद्ध्यश्चक्रे मृत्पिण्डकं तथा । भ्रमन्तं वेधयेद्यस्तु दृढभेदी स उच्यते ॥ १४७॥ 1861 अयस्तु काकतुण्डेन चर्म आरामुखेन हि । मृत्पिण्डं च घटं चैव विध्येत्सूचिमुखेन हि ॥ १४८॥ 1862 बाणभङ्गं करावर्तं काष्ठच्छेदनमेव च । बिन्दुकं गोलकयुगं यो वेत्ति स जयी भवेत् ॥ १४९॥ 1863 लक्ष्यस्थाने धृतं काण्डं ससुखं छेदयेत्ततः । किंचिन्मुष्टिं विधाय स्वां तिर्यग्विफलिकेषुणा ॥ १५०॥ 1864 संमुखं वा समायान्तं तिर्यक्छायं तमम्बरे । शरं शरेण यश्छिन्द्याद्वाणच्छेदी स जायते ॥ १५१॥ 1865 काष्ठेऽश्वकेशं संयम्य तत्र बद्ध्वा वराटिकाम् । हस्तेन भ्राम्यमाणां च यो हन्ति स धनुर्धरः ॥ १५२॥ 1866 लक्ष्यस्थाने न्यसेत्काष्ठं सार्द्रं गोपुच्छसंनिभम् । यश्छिन्द्यात्तं क्षुरप्रेण काष्ठच्छेत्ता स जायते ॥ १५३॥ 1867 लक्ष्ये बिन्दुं न्यसेच्छुभ्रं शुभ्रबन्धूकपुष्पवत् । हन्ति तं बिन्दुकं यस्तु चित्रयोधी स जायते ॥ १५४॥ 1868 काष्ठगोलयुगं क्षिप्तं दूरमूर्ध्वपुरःस्थितैः । अप्राप्तधारं पृष्ठेन गच्छेत्पुच्छमुखेन हि ॥ १५५॥ 1869 यो हन्ति शरयुग्मेन शीघ्रसंधानयोगतः । स स्याद्धनुर्भृतां श्रेष्ठः पूजितः सर्वपार्थिवैः ॥ १५६॥ 1870 रथस्थेन गजस्थेन हयस्थेन च पत्तिना । धावता वै श्रमः कार्यो लक्ष्यं हन्तुं सुनिश्चितम् ॥ १५७॥ 1871 लक्ष्यस्थाने न्यसेत्कांस्यपात्रं हस्तद्वयान्तरे । ताडयेच्छर्कराभिस्तच्छब्दः संजायते यथा ॥ १५८॥ 1872 यत्रैवोत्पद्यते शब्दस्तं सम्यक्तत्र चिन्तयेत् । कर्णेन्द्रियमनोयोगाल्लक्ष्यंनिश्चयतां नयेत् ॥ १५९॥ 1873 पुनः शर्करया तच्च ताडयेच्छब्दहेतवे । पुनर्निश्चयतां नेयं शब्दस्थानानुसारतः ॥ १६०॥ 1874 ततः किंचित्कृतं दूरे नित्यं नित्यं विधानतः । लक्ष्यं समभ्यसेद्ध्वान्ते शब्दव्यधनहेतवे ॥ १६१॥ 1875 ततो बाणेन हन्यात्तदवधानेन तीक्ष्णधीः । एतच्च दुष्करं कर्म भाग्यैः कस्यापि सिद्धयति ॥ १६२॥ 1876 एवं श्रमविधिं कुर्याद्यावत्सिद्धिः प्रजायते । श्रमे सिद्धे च वर्षासु नैव ग्राह्यं धनुः करे ॥ १६३॥ 1877 पूर्वाभ्यासस्य शस्त्राणामविस्मरणहेतवे । मासद्वयं श्रमं कुर्यात्प्रतिवर्षं शरदृतौ ॥ १६४॥ 1878 जाते वाश्वयुजे मासि नक्मीदेवतादिने । पूजयेदीश्वरं चण्डीं गुरुं शस्त्राणि वाजिनः ॥ १६५॥ 1879 विप्रेभ्यो दक्षिणां दत्त्वा कुमारी भोजयेत्तत्तः । देव्यै पशुवलिं दत्त्वा हृष्टो वादित्रमङ्गलैः ॥ १६६॥ 1880 ततस्तु साधयेन्मन्त्रान्वेदोक्तांश्चागमोदितान् । अस्त्राणां कर्मसिद्ध्यर्थं जपहोमविधानतः ॥ १६७॥ 1881 ब्राह्मं नारायणं शैवमैन्द्रं वायव्यवारुणे । आग्नेयं चापरास्त्राणि गुरुदत्तानि साधयेत् ॥ १६८॥ 1882 मनोवाक्कर्मभिर्भाव्यं लब्धास्त्रेण शुचिष्मता । अपात्रमसमर्थं च घ्नत्यस्त्राणि कुपूरुषम् ॥ १६९॥ 1883 प्रयोगं चोपसंहारं यो वेत्ति स धनुर्धरः । सामान्ये कर्मणि प्राज्ञो नैवास्त्राणि प्रयोजयेत् ॥ १७०॥ 1884 हस्तार्के लाङ्गलीकन्दं गृहीत्वा तस्य लेपतः । शूरस्यापि रणे पुंसो दर्पं हरति सत्वरः ॥ १७१॥ 1885 गृहीतं योगनक्षत्रैरपामार्गस्य मूलकम् । लेपमात्रेण वीराणां सर्वशस्त्रनिवारणम् ॥ १७२॥ 1886 अधःपुष्पी शङ्खपुष्पी लज्जालुर्गिरिकर्णिका । नीलिनी सहदेवा च पुत्रमार्जारिका तथा ॥ १७३॥ 1887 विष्णुक्रान्ता च सर्वासां जटा ग्राह्या रवेर्दिने । बद्धा भुजे विलेपाद्वा काये शस्त्रौघवारिका ॥ १७४॥ 1888 सर्पव्याघ्रादिसत्त्वानां भूतादीनां न जायते । भीतिस्तस्य स्थिता यस्य मातरोऽष्टौ शरीरके ॥ १७५॥ 1889 गृहीतं हस्तनक्षत्रे चूर्णं छुच्छुन्दरीभवम् । तत्प्रभावाद्गजः पुंसः संमुखो नैति निश्चितम् ॥ १७६॥ 1890 छुच्छुन्दरी श्रीफलपुष्पचूर्णै- रालिप्तगात्रस्य नरस्य दूरात् । आघ्राय गन्धं द्विरदोऽतिमत्तो मदं त्यजेत्केसरिणो यथोग्रम् ॥ १७७॥ 1891 श्वेताद्रिकर्णिकामूलं पाणिस्थं वारयेद्गजम् । श्वेतकण्टारिकामूलं व्याघ्रादीनां भयं हरेत् ॥ १७८॥ 1892 पुष्यार्कोत्पाटिते मूले पाठाया मुखसंस्थिते । देहे स्फुटति नो तीक्ष्णं मण्डलाग्रं रणे नृणाम् ॥ १७९॥ 1893 गन्धार्या उत्तरं मूलं मुखस्थं संमुखागतम् । शस्त्रौघं वारयत्येव पुष्यार्के विधिना धृतम् ॥ १८०॥ 1894 शुभ्रायाः शरपुङ्खाया जटानीलीजटाथवा । भुजे शिरसि वक्त्रे वा स्थिता शस्त्रनिवारिका । 1895 भूपाहिचौरभीतिघ्नी गृहीता पुष्यभास्करे ॥ १८१। । प्रथमं क्रियते स्नानं शुक्लवस्त्रावृतो भवेत् । मङ्गल्यगीतसंयुक्तो देवविप्रांश्च पूजयेत् ॥ १८२॥ 1896 क्षेत्रपालस्य नाम्ना च बलिं दद्याद्दिशो दश । शस्त्राणि चापि संपूज्य रक्षामन्त्रं स्मरेत्ततः ॥ १८३॥ 1897 ॐ शूलेन पाहि नो देवि पाहि खङ्गेन चाम्बिके । घण्टास्वनेन नः पाहि चापज्यानिःस्वनेन च ॥ १८४॥ 1898 प्राच्यां रक्ष प्रतीच्यां च चण्डिके रक्ष दक्षिणे । भ्रामणेनात्मशूलस्य उत्तरस्यां तथेश्वरि ॥ १८५॥ 1899 सौम्यानि यानि रूपाणि त्रैलोक्ये विचरन्ति ते । यानि चात्यन्तघोराणि तै रक्षास्मांस्तथा भुवम् ॥ १८६॥ 1900 खङ्गशूलगदादीनि यानि चास्त्राणि तेऽम्बिके । करपल्लवसङ्गीनि तैरस्मान् रक्ष सर्वतः ॥ १८७॥ 1901 दिव्यौषधीनां लेपं च रक्षाबन्धं च कारयेत् । किंचिद् भुक्त्वा च पीत्वा च ततः संनाहमाचरेत् ॥ १८८॥ 1902 सेनापतिं गजारोहानन्यांश्च सुभटांस्तथा । मुख्यानन्यानपि धनैर्वस्त्रैश्च परितोषयेत् ॥ १८९॥ 1903 पूर्वं सारथिमारोप्य रथे सज्जेत्ततः स्वयम् । योजयेद्वाजिनः शुद्धान्सुसंतुष्टाञ्जितश्रमान् ॥ १९०॥ 1904 रथे च धारयेद् भद्रं कार्मुकाणां चतुष्टयम् । चतुःशतानि बाणानां तूणीरे च प्रयोजयेत् ॥ १९१॥ 1905 खङ्गं चर्म गदां शक्तिं परिघं मुद्गरं तथा । नाराचं परशुं कुन्तं पट्टिशादींश्च धारयेत् ॥ १९२॥ 1906 न रथा न गजा यस्य सोऽश्वमेव समारुहेत् । कटिबद्धैकतूणीरः खङ्गशक्तिधनुर्युतः ॥ १९३॥ 1907 ततोर्जुनस्य नामानि विष्णुस्मरणपूर्वकम् । जपेत्ततः प्रतिष्ठेत चतुरङ्गबलैर्युतः ॥ १९४॥ 1908 लाभस्तेषां जयस्तेषां कुतस्तेषां पराजयः । येषामिन्दीवरश्यामो हृदयस्थो जनार्दनः ॥ १९५॥ 1909 अर्जुनः फाल्गुनः पार्थः किरीटी श्वेतवाहनः । बीभत्सुर्विजयी कृष्णः सव्यसाची धनंजयः ॥ १९६॥ 1910 खं तथा स्वरवस्विन्दुनेत्रैरक्षौहिणी मता । अक्षौहिण्यां संप्रदिष्टा रथानां वर्मधारिणाम् । 1911 संख्या गणिततत्त्वज्ञैः सहस्राण्येकविंशतिः ॥ १९७। । उपर्यष्टौ शतान्याहुस्तथा भूयश्च सप्ततिः । गजानां तु परीमाणमेतदेव विनिर्दिशेत् ॥ १९८॥ 1912 ज्ञेयं लक्षं पदातीनां सहस्राणि तथा नव । शतानि त्रीणि पञ्चाशच्छूराणां शस्त्रधारिणाम् ॥ १९९॥ 1913 पञ्चषष्टिसहस्राणि तथाश्वानां शतानि च । दशोत्तराणि षट् प्राहुः संख्यातत्त्वविदो जनाः ॥ २००॥ 1914 खद्वयं निधिवेदाक्षिचन्द्राक्ष्यग्निहिमांशुभिः । महाक्षौहिणिका प्रोक्ता संख्या गणितकोविदैः ॥ २०१॥ 1915 कोटयस्त्रयोदश प्रोक्ता लक्षाणामेकविंशतिः । चतुर्विंशत्सहस्राणि तथा नवशतानि च ॥ २०२॥ 1916 महाक्षौहिणिकां प्राहुरिमां तत्त्वविदो जनाः । महाक्षौहिणिकायां तु रथाः कोटिमिताः स्मृताः । 1917 सप्तत्रिंशच्च लक्षाणि गीयन्ते तत्त्वभेदिभिः ॥ २०३। । द्वादशैव सहस्राणि चत्वार्येव शतानि च । प्रोक्तानि नवतिस्तद्वदेवमेव मतंगजाः ॥ २०४॥ 1918 अश्वाश्चतुष्कोटिमिता लक्षाण्येकादशैव च । सप्तत्रिंशत्सहस्राणि तथा शतचतुष्टयम् ॥ २०५॥ 1919 सप्ततिश्चैव संख्याताः प्रोच्यन्ते पत्तयस्ततः । षट्कोटयोऽशीतिलक्षाणि पञ्चाधिकमितानि च ॥ २०६॥ 1920 द्विषष्टि च सहस्राणि तथा शतचतुष्टयम् । पञ्चाशदिति संख्याता महाक्षौहिणिका बुधैः ॥ २०७॥ 1921 मुखे रथा गजाः पृष्ठे तत्पृष्ठे च पदातयः । पार्श्वयोश्च हयाः कार्या व्यूहस्यायं विधिः स्मृतः ॥ २०८॥ 1922 अर्धचन्द्रं च चक्रं च शकटं मकरं तथा । कमलं श्रेणिकां गुल्मं व्यूहानेवं प्रकल्पयेत् ॥ २०९॥ 1923 ये राजपुत्राः सामन्ता आप्ताः सेवकजातयः । तान्सर्वानात्मनः पार्श्वे रक्षायै स्थापयेन्नृपः ॥ २१०॥ 1924 यस्मिन्कुले यः पुरुषः प्रधानः स सर्वयत्नेन हि रक्षणीयः । तस्मिन्विनष्टे किल सारभूते न नाभिभङ्गे ह्यरका वहन्ति ॥ २११॥ 1925 क्षत्रसारभृतं शूरं शस्त्रज्ञमनुरागि चेत् । अपि स्वल्पं श्रिये सैन्यं वृथेयं मुण्डमण्डली ॥ २१२॥ 1926 अपि पञ्चशतं शूरा मृद्नन्ति महतीं चमूम् । अथवा पञ्च षट् सप्त विजयन्तेऽनिवर्तिनः ॥ २१३॥ 1927 धनुःसंगतिसंशुद्धा वाजिनो मुखदुर्बलाः । आकर्णपलिता योधाः संग्रामे जयवादिनः ॥ २१४॥ 1928 परस्परानुरक्ता ये योधाः शार्ङ्गधनुर्धराः । युद्धज्ञास्तुरगारूढास्ते जयन्ति रणे रिपून् ॥ २१५॥ 1929 एकः कापुरुषो दीर्णो दारयेन्महतीं चमूम् । तं दीर्णमनु दीर्यन्ते योधाः शूरतमा अपि ॥ २१६॥ 1930 दुर्निवारतरा चैव प्रभग्ना महती चमूः । अपामिव महावेगत्रस्ता मृगगणा इव ॥ २१७॥ 1931 यस्तु भग्नेषु सैन्येषु विद्रुतेषु निवर्तते । पदे पदेऽश्वमेधस्य लभते फलमक्षयम् ॥ २१८॥ 1932 द्वाविमौ पुरुषौ लोके सूर्यमण्डलभेदिनौ । परिव्राड् योगयुक्तश्च रणे चाभिमुखो हतः ॥ २१९॥ 1933 यत्र यत्र हतः शूरः शत्रुभिः परिवेष्टितः । अक्षयं लभते लोकं यदि क्लीबं न भाषते ॥ २२०॥ 1934 मूर्छितं नैव विकलं नाशस्त्रं नान्ययोधिनम् । पलायमानं शरणं गतं चैव न हिंसयेत् ॥ २२१॥ 1935 भीरुः पलायमानोऽपि नान्वेष्टव्यो बलीयसा । कदाचिच्छूरतां याति मरणे कृतनिश्चयः ॥ २२२॥ 1936 संभृत्य महतीं सेनां चतुरङ्गां महीपतिः । व्यूहयित्वाग्रतः शूरान्स्थापयेज्जयलिप्सया ॥ २२३॥ 1937 अल्पायां वा महत्यां वा सेनायामिति निश्चयः । हर्षो योधगणस्यैको जयलक्षणमुच्यते ॥ २२४॥ 1938 अन्वेतं वायवो यान्ति पृष्ठे भानुर्वयांसि च । अनुप्लवन्ते मेघाश्च यस्य तस्य रणे जयः ॥ २२५॥ 1939 अपूर्णे नैव मर्तव्यं संपूर्णें नैव जीवति । तस्माद्धैर्यं विधातव्यं हन्तव्या परवाहिनी ॥ २२६॥ 1940 जिते लक्ष्मीर्मृते स्वर्गः कीर्तिश्च धरणीतले । तस्माद्धैर्यं विधातव्यं हन्तव्या परवाहिनी ॥ २२७॥ 1941 एतम् शिवधनुर्वेदस्य भगवतो व्यासस्य च ।
The numerals correspond to English translation available at http://www.atarn.org/india/dhanurveda\_engtm