अक्षर आकार:

ब्रह्मपुराण

Brahmapurana

ब्रह्मपुराण

१.१/१यस्मात् सर्वमिदं प्रपञ्चरचितं मायाजगज्जायते । १.१/२यस्मिंस्तिष्ठति याति चान्तसमये कल्पानुकल्पे पुनः । १.१/३यं ध्यात्वा मुनयः प्रपञ्चरहितं विन्दन्ति मोक्षं ध्रुवम् । १.१/४तं वन्दे पुरुषोत्तमाख्यममलं नित्यं विभुं निश्चलम् ॥ १.१॥ १.२/१यं ध्यायन्ति बुधाः समाधिसमये शुद्धं वियत्संनिभम् । १.२/२नित्यानन्दमयं प्रसन्नममलं सर्वेश्वरं निर्गुणम् । १.२/३व्यक्ताव्यक्तपरं प्रपञ्चरहितं ध्यानैकगम्यं विभुम् । १.२/४तं संसारविनाशहेतुमजरं वन्दे हरिं मुक्तिदम् ॥ १.२॥ १.३/१सुपुण्ये नैमिषारण्ये पवित्रे सुमनोहरे । १.३/२नानामुनिजनाकीर्णे नानापुष्पोपशोभिते ॥ १.३॥ १.४/१सरलैः कर्णिकारैश्च पनसैर्धवखादिरैः । १.४/२आम्रजम्बूकपित्थैश्च न्यग्रोधैर्देवदारुभिः ॥ १.४॥ १.५/१अश्वत्थैः पारिजातैश्च चन्दनागुरुपाटलैः । १.५/२बकुलैः सप्तपर्णैश्च पुंनागैर्नागकेसरैः ॥ १.५॥ १.६/१शालैस्तालैस्तमालैश्च नारिकेलैस्तथार्जुनैः । १.६/२अन्यैश्च बहुभिर्वृक्षैश्चम्पकाद्यैश्च शोभिते ॥ १.६॥ १.७/१नानापक्षिगणाकीर्णे नानामृगगणैर्युते । १.७/२नानाजलाशयैः पुण्यैर्दीर्घिकाद्यैरलंकृते ॥ १.७॥ १.८/१ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैः शूद्रैश्चान्यैश्च जातिभिः । १.८/२वानप्रस्थैर्गृहस्थैश्च यतिभिर्ब्रह्मचारिभिः ॥ १.८॥ १.९/१सम्पन्नैर्गोकुलैश्चैव सर्वत्र समलंकृते । १.९/२यवगोधूमचणकैर्माषमुद्गतिलेक्षुभिः ॥ १.९॥ १.१०/१चीनकाद्यैस्तथा मेध्यैः सस्यैश्चान्यैश्च शोभिते । १.१०/२तत्र दीप्ते हुतवहे हूयमाने महामखे ॥ १.१०॥ १.११/१यजतां नैमिषेयाणां सत्त्रे द्वादशवार्षिके । १.११/२आजग्मुस्तत्र मुनयस्तथान्येऽपि द्विजातयः ॥ १.११॥ १.१२/१तान् आगतान् द्विजांस्ते तु पूजां चक्रुर्यथोचिताम् । १.१२/२तेषु तत्रोपविष्टेषु ऋत्विग्भिः सहितेषु च ॥ १.१२॥ १.१३/१तत्राजगाम सूतस्तु मतिमांल्लोमहर्षणः । १.१३/२तं दृष्ट्वा ते मुनिवराः पूजां चक्रुर्मुदान्विताः ॥ १.१३॥ १.१४/१सोऽपि तान् प्रतिपूज्यैव संविवेश वरासने । १.१४/२कथां चक्रुस्तदान्योन्यं सूतेन सहिता द्विजाः ॥ १.१४॥ १.१५/१कथान्ते व्यासशिष्यं ते पप्रच्छुः संशयं मुदा । १.१५/२ऋत्विग्भिः सहिताः सर्वे सदस्यैः सह दीक्षिताः ॥ १.१५॥ १.१६/१मुनय ऊचुः । पुराणागमशास्त्राणि सेतिहासानि सत्तम । १.१६/२जानासि देवदैत्यानां चरितं जन्म कर्म च ॥ १.१६॥ १.१७/१न तेऽस्त्यविदितं किंचिद् वेदे शास्त्रे च भारते । १.१७/२पुराणे मोक्षशास्त्रे च सर्वज्ञोऽसि महामते ॥ १.१७॥ १.१८/१यथापूर्वमिदं सर्वमुत्पन्नं सचराचरम् । १.१८/२ससुरासुरगन्धर्वं सयक्षोरगराक्षसम् ॥ १.१८॥ १.१९/१श्रोतुमिच्छामहे सूत ब्रूहि सर्वं यथा जगत् । १.१९/२बभूव भूयश्च यथा महाभाग भविष्यति ॥ १.१९॥ १.२०/१यतश्चैव जगत् सूत यतश्चैव चराचरम् । १.२०/२लीनमासीत् तथा यत्र लयमेष्यति यत्र च ॥ १.२०॥ १.२१/१लोमहर्षण उवाच । अविकाराय शुद्धाय नित्याय परमात्मने । १.२१/२सदैकरूपरूपाय विष्णवे सर्वजिष्णवे ॥ १.२१॥ १.२२/१नमो हिरण्यगर्भाय हरये शङ्कराय च । १.२२/२वासुदेवाय ताराय सर्गस्थित्यन्तकर्मणे ॥ १.२२॥ १.२३/१एकानेकस्वरूपाय स्थूलसूक्ष्मात्मने नमः । १.२३/२अव्यक्तव्यक्तभूताय विष्णवे मुक्तिहेतवे ॥ १.२३॥ १.२४/१सर्गस्थितिविनाशाय जगतो योऽजरामरः । १.२४/२मूलभूतो नमस्तस्मै विष्णवे परमात्मने ॥ १.२४॥ १.२५/१आधारभूतं विश्वस्याप्यणीयांसमणीयसाम् । १.२५/२प्रणम्य सर्वभूतस्थमच्युतं पुरुषोत्तमम् ॥ १.२५॥ १.२६/१ज्ञानस्वरूपमत्यन्तं निर्मलं परमार्थतः । १.२६/२तमेवार्थस्वरूपेण भ्रान्तिदर्शनतः स्थितम् ॥ १.२६॥ १.२७/१विष्णुं ग्रसिष्णुं विश्वस्य स्थितौ सर्गे तथा प्रभुम् । १.२७/२सर्वज्ञं जगतामीशमजमक्षयमव्ययम् ॥ १.२७॥ १.२८/१आद्यं सुसूक्ष्मं विश्वेशं ब्रह्मादीन् प्रणिपत्य च । १.२८/२इतिहासपुराणज्ञं वेदवेदाङ्गपारगम् ॥ १.२८॥ १.२९/१सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञं पराशरसुतं प्रभुम् । १.२९/२गुरुं प्रणम्य वक्ष्यामि पुराणं वेदसम्मितम् ॥ १.२९॥ १.३०/१कथयामि यथा पूर्वं दक्षाद्यैर्मुनिसत्तमैः । १.३०/२पृष्टः प्रोवाच भगवान् अब्जयोनिः पितामहः ॥ १.३०॥ १.३१/१श‍ृणुध्वं सम्प्रवक्ष्यामि कथां पापप्रणाशिनीम् । १.३१/२कथ्यमानां मया चित्रां बह्वर्थां श्रुतिविस्तराम् ॥ १.३१॥ १.३२/१यस्त्विमां धारयेन् नित्यं श‍ृणुयाद् वाप्यभीक्ष्णशः । १.३२/२स्ववंशधारणं कृत्वा स्वर्गलोके महीयते ॥ १.३२॥ १.३३/१अव्यक्तं कारणं यत् तन् नित्यं सदसदात्मकम् । १.३३/२प्रधानं पुरुषस्तस्मान् निर्ममे विश्वमीश्वरः ॥ १.३३॥ १.३४/१तं बुध्यध्वं मुनिश्रेष्ठा ब्रह्माणममितौजसम् । १.३४/२स्रष्टारं सर्वभूतानां नारायणपरायणम् ॥ १.३४॥ १.३५/१अहंकारस्तु महतस्तस्माद् भूतानि जज्ञिरे । १.३५/२भूतभेदाश्च भूतेभ्य इति सर्गः सनातनः ॥ १.३५॥ १.३६/१विस्तरावयवं चैव यथाप्रज्ञं यथाश्रुति । १.३६/२कीर्त्यमानं श‍ृणुध्वं वः सर्वेषां कीर्तिवर्धनम् ॥ १.३६॥ १.३७/१कीर्तितं स्थिरकीर्तीनां सर्वेषां पुण्यवर्धनम् । १.३७/२ततः स्वयम्भूर्भगवान् सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः ॥ १.३७॥ १.३८/१अप एव ससर्जादौ तासु वीर्यमथासृजत् । १.३८/२आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः ॥ १.३८॥ १.३९/१अयनं तस्य ताः पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः । १.३९/२हिरण्यवर्णमभवत् तद् अण्डमुदकेशयम् ॥ १.३९॥ १.४०/१तत्र जज्ञे स्वयं ब्रह्मा स्वयम्भूरिति नः श्रुतम् । १.४०/२हिरण्यवर्णो भगवान् उषित्वा परिवत्सरम् ॥ १.४०॥ १.४१/१तद् अण्डमकरोद् द्वैधं दिवं भुवमथापि च । १.४१/२तयोः शकलयोर्मध्य आकाशमकरोत् प्रभुः ॥ १.४१॥ १.४२/१अप्सु पारिप्लवां पृथ्वीं दिशश्च दशधा दधे । १.४२/२तत्र कालं मनो वाचं कामं क्रोधमथो रतिम् ॥ १.४२॥ १.४३/१ससर्ज सृष्टिं तद्रूपां स्रष्टुमिच्छन् प्रजापतीन् । १.४३/२मरीचिमत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् ॥ १.४३॥ १.४४/१वसिष्ठं च महातेजाः सोऽसृजत् सप्त मानसान् । १.४४/२सप्त ब्रह्माण इत्येते पुराणे निश्चयं गताः ॥ १.४४॥ १.४५/१नारायणात्मकानां तु सप्तानां ब्रह्मजन्मनाम् । १.४५/२ततोऽसृजत् पुरा ब्रह्मा रुद्रं रोषात्मसम्भवम् ॥ १.४५॥ १.४६/१सनत्कुमारं च विभुं पूर्वेषामपि पूर्वजम् । १.४६/२सप्तस्वेता अजायन्त प्रजा रुद्राश्च भो द्विजाः ॥ १.४६॥ १.४७/१स्कन्दः सनत्कुमारश्च तेजः संक्षिप्य तिष्ठतः । १.४७/२तेषां सप्त महावंशा दिव्या देवगणान्विताः ॥ १.४७॥ १.४८/१क्रियावन्तः प्रजावन्तो महर्षिभिरलंकृताः । १.४८/२विद्युतोऽशनिमेघांश्च रोहितेन्द्रधनूंषि च ॥ १.४८॥ १.४९/१वयांसि च ससर्जादौ पर्जन्यं च ससर्ज ह । १.४९/२ऋचो यजूंषि सामानि निर्ममे यज्ञसिद्धये ॥ १.४९॥ १.५०/१साध्यान् अजनयद् देवान् इत्येवमनुसंजगुः । १.५०/२उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस्तस्य जज्ञिरे ॥ १.५०॥ १.५१/१आपवस्य प्रजासर्गं सृजतो हि प्रजापतेः । १.५१/२सृज्यमानाः प्रजा नैव विवर्धन्ते यदा तदा ॥ १.५१॥ १.५२/१द्विधा कृत्वात्मनो देहमर्धेन पुरुषोऽभवत् । १.५२/२अर्धेन नारी तस्यां तु सोऽसृजद् द्विविधाः प्रजाः ॥ १.५२॥ १.५३/१दिवं च पृथिवीं चैव महिम्ना व्याप्य तिष्ठति । १.५३/२विराजमसृजद् विष्णुः सोऽसृजत् पुरुषं विराट् ॥ १.५३॥ १.५४/१पुरुषं तं मनुं विद्यात् तस्य मन्वन्तरं स्मृतम् । १.५४/२द्वितीयं मानसस्यैतन् मनोरन्तरमुच्यते ॥ १.५४॥ १.५५/१स वैराजः प्रजासर्गं ससर्ज पुरुषः प्रभुः । १.५५/२नारायणविसर्गस्य प्रजास्तस्याप्ययोनिजाः ॥ १.५५॥ १.५६/१आयुष्मान् कीर्तिमान् पुण्य+ ।प्रजावांश्च भवेन् नरः । १.५६/२आदिसर्गं विदित्वेमं यथेष्टां चाप्नुयाद् गतिम् ॥ १.५६॥ २.१/१लोमहर्षण उवाच । स सृष्ट्वा तु प्रजास्त्वेवमापवो वै प्रजापतिः । २.१/२लेभे वै पुरुषः पत्नीं शतरूपामयोनिजाम् ॥ २.१॥ २.२/१आपवस्य महिम्ना तु दिवमावृत्य तिष्ठतः । २.२/२धर्मेणैव मुनिश्रेष्ठाः शतरूपा व्यजायत ॥ २.२॥ २.३/१सा तु वर्षायुतं तप्त्वा तपः परमदुश्चरम् । २.३/२भर्तारं दीप्ततपसं पुरुषं प्रत्यपद्यत ॥ २.३॥ २.४/१स वै स्वायम्भुवो विप्राः पुरुषो मनुरुच्यते । २.४/२तस्यैकसप्ततियुगं मन्वन्तरमिहोच्यते ॥ २.४॥ २.५/१वैराजात् पुरुषाद् वीरं शतरूपा व्यजायत । २.५/२प्रियव्रतोत्तानपादौ वीरात् काम्या व्यजायत ॥ २.५॥ २.६/१काम्या नाम सुता श्रेष्ठा कर्दमस्य प्रजापतेः । २.६/२काम्यापुत्रास्तु चत्वारः सम्राट् कुक्षिर्विराट् प्रभुः ॥ २.६॥ २.७/१उत्तानपादं जग्राह पुत्रमत्रिः प्रजापतिः । २.७/२उत्तानपादाच्चतुरः सूनृता सुषुवे सुतान् ॥ २.७॥ २.८/१धर्मस्य कन्या सुश्रोणी सूनृता नाम विश्रुता । २.८/२उत्पन्ना वाजिमेधेन ध्रुवस्य जननी शुभा ॥ २.८॥ २.९/१ध्रुवं च कीर्तिमन्तं च आयुष्मन्तं वसुं तथा । २.९/२उत्तानपादोऽजनयत् सूनृतायां प्रजापतिः ॥ २.९॥ २.१०/१ध्रुवो वर्षसहस्राणि त्रीणि दिव्यानि भो द्विजाः । २.१०/२तपस्तेपे महाभागः प्रार्थयन् सुमहद् यशः ॥ २.१०॥ २.११/१तस्मै ब्रह्मा ददौ प्रीतः स्थानमात्मसमं प्रभुः । २.११/२अचलं चैव पुरतः सप्तर्षीणां प्रजापतिः ॥ २.११॥ २.१२/१तस्याभिमानम् ऋद्धिं च महिमानं निरीक्ष्य च । २.१२/२देवासुराणामाचार्यः श्लोकं प्राग् उशना जगौ ॥ २.१२॥ २.१३/१अहोऽस्य तपसो वीर्यमहो श्रुतमहोऽद्भुतम् । २.१३/२यमद्य पुरतः कृत्वा ध्रुवं सप्तर्षयः स्थिताः ॥ २.१३॥ २.१४/१तस्माच्छ्लिष्टिं च भव्यं च ध्रुवाच्छम्भुर्व्यजायत । २.१४/२श्लिष्टेराधत्त सुच्छाया पञ्च पुत्रान् अकल्मषान् ॥ २.१४॥ २.१५/१रिपुं रिपुंजयं वीरं वृकलं वृकतेजसम् । २.१५/२रिपोराधत्त बृहती चक्षुषं सर्वतेजसम् ॥ २.१५॥ २.१६/१अजीजनत् पुष्करिण्यां वैरिण्यां चाक्षुषं मनुम् । २.१६/२प्रजापतेरात्मजायां वीरण्यस्य महात्मनः ॥ २.१६॥ २.१७/१मनोरजायन्त दश नड्वलायां महौजसः । २.१७/२कन्यायां मुनिशार्दूला वैराजस्य प्रजापतेः ॥ २.१७॥ २.१८/१कुत्सः पुरुः शतद्युम्नस्तपस्वी सत्यवाक् कविः । २.१८/२अग्निष्टुद् अतिरात्रश्च सुद्युम्नश्चेति ते नव ॥ २.१८॥ २.१९/१अभिमन्युश्च दशमो नड्वलायां महौजसः । २.१९/२पुरोरजनयत् पुत्रान् षड् आग्नेयी महाप्रभान् ॥ २.१९॥ २.२०/१अङ्गं सुमनसं स्वातिं क्रतुमङ्गिरसं मयम् । २.२०/२अङ्गात् सुनीथापत्यं वै वेणमेकं व्यजायत ॥ २.२०॥ २.२१/१अपचारेण वेणस्य प्रकोपः सुमहान् अभूत् । २.२१/२प्रजार्थम् ऋषयो यस्य ममन्थुर्दक्षिणं करम् ॥ २.२१॥ २.२२/१वेणस्य मथिते पाणौ सम्बभूव महान् नृपः । २.२२/२तं दृष्ट्वा मुनयः प्राहुरेष वै मुदिताः प्रजाः ॥ २.२२॥ २.२३/१करिष्यति महातेजा यशश्च प्राप्स्यते महत् । २.२३/२स धन्वी कवची जातो ज्वलज्ज्वलनसंनिभः ॥ २.२३॥ २.२४/१पृथुर्वैण्यस्तथा चेमां ररक्ष क्षत्रपूर्वजः । २.२४/२राजसूयाभिषिक्तानामाद्यः स वसुधापतिः ॥ २.२४॥ २.२५/१तस्माच्चैव समुत्पन्नौ निपुणौ सूतमागधौ । २.२५/२तेनेयं गौर्मुनिश्रेष्ठा दुग्धा सस्यानि भूभृता ॥ २.२५॥ २.२६/१प्रजानां वृत्तिकामेन देवैः सर्षिगणैः सह । २.२६/२पितृभिर्दानवैश्चैव गन्धर्वैरप्सरोगणैः ॥ २.२६॥ २.२७/१सर्पैः पुण्यजनैश्चैव वीरुद्भिः पर्वतैस्तथा । २.२७/२तेषु तेषु च पात्रेषु दुह्यमाना वसुंधरा ॥ २.२७॥ २.२८/१प्रादाद् यथेप्सितं क्षीरं तेन प्राणान् अधारयन् । २.२८/२पृथोस्तु पुत्रौ धर्मज्ञौ यज्ञान्तेऽन्तर्धिपातिनौ ॥ २.२८॥ २.२९/१शिखण्डिनी हविर्धानमन्तर्धानाद् व्यजायत । २.२९/२हविर्धानात् षड् आग्नेयी धिषणाजनयत् सुतान् ॥ २.२९॥ २.३०/१प्राचीनबर्हिषं शुक्रं गयं कृष्णं व्रजाजिनौ । २.३०/२प्राचीनबर्हिर्भगवान् महान् आसीत् प्रजापतिः ॥ २.३०॥ २.३१/१हविर्धानान् मुनिश्रेष्ठा येन संवर्धिताः प्रजाः । २.३१/२प्राचीनबर्हिर्भगवान् पृथिवीतलचारिणीः ॥ २.३१॥ २.३२/१समुद्रतनयायां तु कृतदारोऽभवत् प्रभुः । २.३२/२महतस्तपसः पारे सवर्णायां प्रजापतिः ॥ २.३२॥ २.३३/१सवर्णाधत्त सामुद्री दश प्राचीनबर्हिषः । २.३३/२सर्वान् प्रचेतसो नाम धनुर्वेदस्य पारगान् ॥ २.३३॥ २.३४/१अपृथग्धर्मचरणास्तेऽतप्यन्त महत् तपः । २.३४/२दश वर्षसहस्राणि समुद्रसलिलेशयाः ॥ २.३४॥ २.३५/१तपश्चरत्सु पृथिवीं प्रचेतःसु महीरुहाः । २.३५/२अरक्षमाणामावव्रुर्बभूवाथ प्रजाक्षयः ॥ २.३५॥ २.३६/१नाशकन् मारुतो वातुं वृतं खमभवद् द्रुमैः । २.३६/२दश वर्षसहस्राणि न शेकुश्चेष्टितुं प्रजाः ॥ २.३६॥ २.३७/१तद् उपश्रुत्य तपसा युक्ताः सर्वे प्रचेतसः । २.३७/२मुखेभ्यो वायुमग्निं च ससृजुर्जातमन्यवः ॥ २.३७॥ २.३८/१उन्मूलान् अथ वृक्षांस्तु कृत्वा वायुरशोषयत् । २.३८/२तान् अग्निरदहद् घोर एवमासीद् द्रुमक्षयः ॥ २.३८॥ २.३९/१द्रुमक्षयमथो बुद्ध्वा किंचिच्छिष्टेषु शाखिषु । २.३९/२उपगम्याब्रवीद् एतांस्तदा सोमः प्रजापतीन् ॥ २.३९॥ २.४०/१कोपं यच्छत राजानः सर्वे प्राचीनबर्हिषः । २.४०/२वृक्षशून्या कृता पृथ्वी शाम्येतामग्निमारुतौ ॥ २.४०॥ २.४१/१रत्नभूता च कन्येयं वृक्षाणां वरवर्णिनी । २.४१/२भविष्यं जानता तात धृता गर्भेण वै मया ॥ २.४१॥ २.४२/१मारिषा नाम नाम्नैषा वृक्षाणामिति निर्मिता । २.४२/२भार्या वोऽस्तु महाभागाः सोमवंशविवर्धिनी ॥ २.४२॥ २.४३/१युष्माकं तेजसोऽर्धेन मम चार्धेन तेजसः । २.४३/२अस्यामुत्पत्स्यते विद्वान् दक्षो नाम प्रजापतिः ॥ २.४३॥ २.४४/१स इमां दग्धभूयिष्ठां युष्मत्तेजोमयेन वै । २.४४/२अग्निनाग्निसमो भूयः प्रजाः संवर्धयिष्यति ॥ २.४४॥ २.४५/१ततः सोमस्य वचनाज्जगृहुस्ते प्रचेतसः । २.४५/२संहृत्य कोपं वृक्षेभ्यः पत्नीं धर्मेण मारिषाम् ॥ २.४५॥ २.४६/१दशभ्यस्तु प्रचेतोभ्यो मारिषायां प्रजापतिः । २.४६/२दक्षो जज्ञे महातेजाः सोमस्यांशेन भो द्विजाः ॥ २.४६॥ २.४७/१अचरांश्च चरांश्चैव द्विपदोऽथ चतुष्पदः । २.४७/२स सृष्ट्वा मनसा दक्षः पश्चाद् असृजत स्त्रियः ॥ २.४७॥ २.४८/१ददौ दश स धर्माय कश्यपाय त्रयोदश । २.४८/२शिष्टाः सोमाय राज्ञे च नक्षत्राख्या ददौ प्रभुः ॥ २.४८॥ २.४९/१तासु देवाः खगा गावो नागा दितिजदानवाः । २.४९/२गन्धर्वाप्सरसश्चैव जज्ञिरेऽन्याश्च जातयः ॥ २.४९॥ २.५०/१ततः प्रभृति विप्रेन्द्राः प्रजा मैथुनसम्भवाः । २.५०/२संकल्पाद् दर्शनात् स्पर्शात् पूर्वेषां प्रोच्यते प्रजा ॥ २.५०॥ २.५१/१मुनय ऊचुः । देवानां दानवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम् । २.५१/२सम्भवस्तु श्रुतोऽस्माभिर्दक्षस्य च महात्मनः ॥ २.५१॥ २.५२/१अङ्गुष्ठाद् ब्रह्मणो जज्ञे दक्षः किल शुभव्रतः । २.५२/२वामाङ्गुष्ठात् तथा चैवं तस्य पत्नी व्यजायत ॥ २.५२॥ २.५३/१कथं प्राचेतसत्वं स पुनर्लेभे महातपाः । २.५३/२एतं नः संशयं सूत व्याख्यातुं त्वमिहार्हसि । २.५३/३दौहित्रश्चैव सोमस्य कथं श्वशुरतां गतः ॥ २.५३॥ २.५४/१लोमहर्षण उवाच । उत्पत्तिश्च निरोधश्च नित्यं भूतेषु भो द्विजाः । २.५४/२ऋषयोऽत्र न मुह्यन्ति विद्यावन्तश्च ये जनाः ॥ २.५४॥ २.५५/१युगे युगे भवन्त्येते पुनर्दक्षादयो नृपाः । २.५५/२पुनश्चैव निरुध्यन्ते विद्वांस्तत्र न मुह्यति ॥ २.५५॥ २.५६/१ज्यैष्ठ्यं कानिष्ठमप्येषां पूर्वं नासीद् द्विजोत्तमाः । २.५६/२तप एव गरीयोऽभूत् प्रभावश्चैव कारणम् ॥ २.५६॥ २.५७/१इमां विसृष्टिं दक्षस्य यो विद्यात् सचराचराम् । २.५७/२प्रजावान् आयुरुत्तीर्णः स्वर्गलोके महीयते ॥ २.५७॥ ३.१/१मुनय ऊचुः । देवानां दानवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम् । ३.१/२उत्पत्तिं विस्तरेणैव लोमहर्षण कीर्तय ॥ ३.१॥ ३.२/१लोमहर्षण उवाच । प्रजाः सृजेति व्यादिष्टः पूर्वं दक्षः स्वयम्भुवा । ३.२/२यथा ससर्ज भूतानि तथा श‍ृणुत भो द्विजाः ॥ ३.२॥ ३.३/१मानसान्येव भूतानि पूर्वमेवासृजत् प्रभुः । ३.३/२ऋषीन् देवान् सगन्धर्वान् असुरान् यक्षराक्षसान् ॥ ३.३॥ ३.४/१यदास्य मानसी विप्रा न व्यवर्धत वै प्रजा । ३.४/२तदा संचिन्त्य धर्मात्मा प्रजाहेतोः प्रजापतिः ॥ ३.४॥ ३.५/१स मैथुनेन धर्मेण सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः । ३.५/२असिक्नीमावहत् पत्नीं वीरणस्य प्रजापतेः ॥ ३.५॥ ३.६/१सुतां सुतपसा युक्तां महतीं लोकधारिणीम् । ३.६/२अथ पुत्रसहस्राणि वैरण्यां पञ्च वीर्यवान् ॥ ३.६॥ ३.७/१असिक्न्यां जनयामास दक्ष एव प्रजापतिः । ३.७/२तांस्तु दृष्ट्वा महाभागान् संविवर्धयिषून् प्रजाः ॥ ३.७॥ ३.८/१देवर्षिः प्रियसंवादो नारदः प्राब्रवीद् इदम् । ३.८/२नाशाय वचनं तेषां शापायैवात्मनस्तथा ॥ ३.८॥ ३.९/१यं कश्यपः सुतवरं परमेष्ठी व्यजीजनत् । ३.९/२दक्षस्य वै दुहितरि दक्षशापभयान् मुनिः ॥ ३.९॥ ३.१०/१पूर्वं स हि समुत्पन्नो नारदः परमेष्ठिनः । ३.१०/२असिक्न्यामथ वैरण्यां भूयो देवर्षिसत्तमः ॥ ३.१०॥ ३.११/१तं भूयो जनयामास पितेव मुनिपुंगवम् । ३.११/२तेन दक्षस्य वै पुत्रा हर्यश्वा इति विश्रुताः ॥ ३.११॥ ३.१२/१निर्मथ्य नाशिताः सर्वे विधिना च न संशयः । ३.१२/२तस्योद्यतस्तदा दक्षो नाशायामितविक्रमः ॥ ३.१२॥ ३.१३/१ब्रह्मर्षीन् पुरतः कृत्वा याचितः परमेष्ठिना । ३.१३/२ततोऽभिसंधिश्चक्रे वै दक्षस्य परमेष्ठिना ॥ ३.१३॥ ३.१४/१कन्यायां नारदो मह्यं तव पुत्रो भवेद् इति । ३.१४/२ततो दक्षः सुतां प्रादात् प्रियां वै परमेष्ठिने । ३.१४/३स तस्यां नारदो जज्ञे भूयः शापभयाद् ऋषिः ॥ ३.१४॥ ३.१५/१मुनय ऊचुः । कथं प्रणाशिताः पुत्रा नारदेन महर्षिणा । ३.१५/२प्रजापतेः सूतवर्य श्रोतुमिच्छाम तत्त्वतः ॥ ३.१५॥ ३.१६/१लोमहर्षण उवाच । दक्षस्य पुत्रा हर्यश्वा विवर्धयिषवः प्रजाः । ३.१६/२समागता महावीर्या नारदस्तान् उवाच ह ॥ ३.१६॥ ३.१७/१नारद उवाच । बालिशा बत यूयं वै नास्या जानीत वै भुवः । ३.१७/२प्रमाणं स्रष्टुकामा वै प्रजाः प्राचेतसात्मजाः ॥ ३.१७॥ ३.१८/१अन्तरूर्ध्वमधश्चैव कथं सृजथ वै प्रजाः । ३.१८/२ते तु तद्वचनं श्रुत्वा प्रयाताः सर्वतो दिशः ॥ ३.१८॥ ३.१९/१अद्यापि न निवर्तन्ते समुद्रेभ्य इवापगाः । ३.१९/२हर्यश्वेष्वथ नष्टेषु दक्षः प्राचेतसः पुनः ॥ ३.१९॥ ३.२०/१वैरण्यामथ पुत्राणां सहस्रमसृजत् प्रभुः । ३.२०/२विवर्धयिषवस्ते तु शबलाश्वास्तथा प्रजाः ॥ ३.२०॥ ३.२१/१पूर्वोक्तं वचनं ते तु नारदेन प्रचोदिताः । ३.२१/२अन्योन्यमूचुस्ते सर्वे सम्यग् आह महान् ऋषिः ॥ ३.२१॥ ३.२२/१भ्रातृणां पदवीं ज्ञातुं गन्तव्यं नात्र संशयः । ३.२२/२ज्ञात्वा प्रमाणं पृथ्व्याश्च सुखं स्रक्ष्यामहे प्रजाः ॥ ३.२२॥ ३.२३/१तेऽपि तेनैव मार्गेण प्रयाताः सर्वतो दिशम् । ३.२३/२अद्यापि न निवर्तन्ते समुद्रेभ्य इवापगाः ॥ ३.२३॥ ३.२४/१तदा प्रभृति वै भ्राता भ्रातुरन्वेषणे द्विजाः । ३.२४/२प्रयातो नश्यति क्षिप्रं तन् न कार्यं विपश्चिता ॥ ३.२४॥ ३.२५/१तांश्चैव नष्टान् विज्ञाय पुत्रान् दक्षः प्रजापतिः । ३.२५/२षष्टिं ततोऽसृजत् कन्या वैरण्यामिति नः श्रुतम् ॥ ३.२५॥ ३.२६/१तास्तदा प्रतिजग्राह भार्यार्थं कश्यपः प्रभुः । ३.२६/२सोमो धर्मश्च भो विप्रास्तथैवान्ये महर्षयः ॥ ३.२६॥ ३.२७/१ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश । ३.२७/२सप्तविंशति सोमाय चतस्रोऽरिष्टनेमिने ॥ ३.२७॥ ३.२८/१द्वे चैव बहुपुत्राय द्वे चैवाङ्गिरसे तथा । ३.२८/२द्वे कृशाश्वाय विदुषे तासां नामानि मे श‍ृणु ॥ ३.२८॥ ३.२९/१अरुन्धती वसुर्यामी लम्बा भानुर्मरुत्वती । ३.२९/२संकल्पा च मुहूर्ता च साध्या विश्वा च भो द्विजाः ॥ ३.२९॥ ३.३०/१धर्मपत्न्यो दश त्वेतास्तास्वपत्यानि बोधत । ३.३०/२विश्वेदेवास्तु विश्वायाः साध्या साध्यान् व्यजायत ॥ ३.३०॥ ३.३१/१मरुत्वत्यां मरुत्वन्तो वसोस्तु वसवः सुताः । ३.३१/२भानोस्तु भानवः पुत्रा मुहूर्तास्तु मुहूर्तजाः ॥ ३.३१॥ ३.३२/१लम्बायाश्चैव घोषोऽथ नागवीथी च यामिजा । ३.३२/२पृथिवी विषयं सर्वमरुन्धत्यां व्यजायत ॥ ३.३२॥ ३.३३/१संकल्पायास्तु विश्वात्मा जज्ञे संकल्प एव हि । ३.३३/२नागवीथ्यां च यामिन्यां वृषलश्च व्यजायत ॥ ३.३३॥ ३.३४/१परा याः सोमपत्नीश्च दक्षः प्राचेतसो ददौ । ३.३४/२सर्वा नक्षत्रनाम्न्यस्ता ज्योतिषे परिकीर्तिताः ॥ ३.३४॥ ३.३५/१ये त्वन्ये ख्यातिमन्तो वै देवा ज्योतिष्पुरोगमाः । ३.३५/२वसवोऽष्टौ समाख्यातास्तेषां वक्ष्यामि विस्तरम् ॥ ३.३५॥ ३.३६/१आपो ध्रुवश्च सोमश्च धवश्चैवानिलोऽनलः । ३.३६/२प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवो नामभिः स्मृताः ॥ ३.३६॥ ३.३७/१आपस्य पुत्रो वैतण्ड्यः श्रमः श्रान्तो मुनिस्तथा । ३.३७/२ध्रुवस्य पुत्रो भगवान् कालो लोकप्रकालनः ॥ ३.३७॥ ३.३८/१सोमस्य भगवान् वर्चा वर्चस्वी येन जायते । ३.३८/२धवस्य पुत्रो द्रविणो हुतहव्यवहस्तथा । ३.३८/३मनोहरायाः शिशिरः प्राणोऽथ रमणस्तथा ॥ ३.३८॥ ३.३९/१अनिलस्य शिवा भार्या तस्याः पुत्रो मनोजवः । ३.३९/२अविज्ञातगतिश्चैव द्वौ पुत्रावनिलस्य च ॥ ३.३९॥ ३.४०/१अग्निपुत्रः कुमारस्तु शरस्तम्बे श्रिया वृतः । ३.४०/२तस्य शाखो विशाखश्च नैगमेयश्च पृष्ठजः ॥ ३.४०॥ ३.४१/१अपत्यं कृत्तिकानां तु कार्त्तिकेय इति स्मृतः । ३.४१/२प्रत्यूषस्य विदुः पुत्रम् ऋषिं नाम्नाथ देवलम् ॥ ३.४१॥ ३.४२/१द्वौ पुत्रौ देवलस्यापि क्षमावन्तौ मनीषिणौ । ३.४२/२बृहस्पतेस्तु भगिनी वरस्त्री ब्रह्मवादिनी ॥ ३.४२॥ ३.४३/१योगसिद्धा जगत् कृत्स्नमसक्ता विचचार ह । ३.४३/२प्रभासस्य तु सा भार्या वसूनामष्टमस्य तु ॥ ३.४३॥ ३.४४/१विश्वकर्मा महाभागो यस्यां जज्ञे प्रजापतिः । ३.४४/२कर्ता शिल्पसहस्राणां त्रिदशानां च वार्धकिः ॥ ३.४४॥ ३.४५/१भूषणानां च सर्वेषां कर्ता शिल्पवतां वरः । ३.४५/२यः सर्वेषां विमानानि दैवतानां चकार ह ॥ ३.४५॥ ३.४६/१मानुषाश्चोपजीवन्ति यस्य शिल्पं महात्मनः । ३.४६/२सुरभी कश्यपाद् रुद्रान् एकादश विनिर्ममे ॥ ३.४६॥ ३.४७/१महादेवप्रसादेन तपसा भाविता सती । ३.४७/२अजैकपाद् अहिर्बुध्न्यस्त्वष्टा रुद्रश्च वीर्यवान् ॥ ३.४७॥ ३.४८/१हरश्च बहुरूपश्च त्र्यम्बकश्चापराजितः । ३.४८/२वृषाकपिश्च शम्भुश्च कपर्दी रैवतस्तथा ॥ ३.४८॥ ३.४९/१मृगव्याधश्च शर्वश्च कपाली च द्विजोत्तमाः । ३.४९/२एकादशैते विख्याता रुद्रास्त्रिभुवनेश्वराः ॥ ३.४९॥ ३.५०/१शतं त्वेवं समाख्यातं रुद्राणाममितौजसाम् । ३.५०/२पुराणे मुनिशार्दूला यैर्व्याप्तं सचराचरम् ॥ ३.५०॥ ३.५१/१दाराञ् श‍ृणुध्वं विप्रेन्द्राः कश्यपस्य प्रजापतेः । ३.५१/२अदितिर्दितिर्दनुश्चैव अरिष्टा सुरसा खसा ॥ ३.५१॥ ३.५२/१सुरभिर्विनता चैव ताम्रा क्रोधवशा इरा । ३.५२/२कद्रुर्मुनिश्च भो विप्रास्तास्वपत्यानि बोधत ॥ ३.५२॥ ३.५३/१पूर्वमन्वन्तरे श्रेष्ठा द्वादशासन् सुरोत्तमाः । ३.५३/२तुषिता नाम तेऽन्योन्यमूचुर्वैवस्वतेऽन्तरे ॥ ३.५३॥ ३.५४/१उपस्थितेऽतियशसश्चाक्षुषस्यान्तरे मनोः । ३.५४/२हितार्थं सर्वलोकानां समागम्य परस्परम् ॥ ३.५४॥ ३.५५/१आगच्छत द्रुतं देवा अदितिं सम्प्रविश्य वै । ३.५५/२मन्वन्तरे प्रसूयामस्तन् नः श्रेयो भविष्यति ॥ ३.५५॥ ३.५६/१लोमहर्षण उवाच । एवमुक्त्वा तु ते सर्वे चाक्षुषस्यान्तरे मनोः । ३.५६/२मारीचात् कश्यपाज्जातास्त्वदित्या दक्षकन्यया ॥ ३.५६॥ ३.५७/१तत्र विष्णुश्च शक्रश्च जज्ञाते पुनरेव हि । ३.५७/२अर्यमा चैव धाता च त्वष्टा पूषा तथैव च ॥ ३.५७॥ ३.५८/१विवस्वान् सविता चैव मित्रो वरुण एव च । ३.५८/२अंशो भगश्चातितेजा आदित्या द्वादश स्मृताः ॥ ३.५८॥ ३.५९/१सप्तविंशति याः प्रोक्ताः सोमपत्न्यो महाव्रताः । ३.५९/२तासामपत्यान्यभवन् दीप्तान्यमिततेजसः ॥ ३.५९॥ ३.६०/१अरिष्टनेमिपत्नीनामपत्यानीह षोडश । ३.६०/२बहुपुत्रस्य विदुषश्चतस्रो विद्युतः स्मृताः ॥ ३.६०॥ ३.६१/१चाक्षुषस्यान्तरे पूर्वे ऋचो ब्रह्मर्षिसत्कृताः । ३.६१/२कृशाश्वस्य च देवर्षेर्देवप्रहरणाः स्मृताः ॥ ३.६१॥ ३.६२/१एते युगसहस्रान्ते जायन्ते पुनरेव हि । ३.६२/२सर्वे देवगणाश्चात्र त्रयस्त्रिंशत् तु कामजाः ॥ ३.६२॥ ३.६३/१तेषामपि च भो विप्रा निरोधोत्पत्तिरुच्यते । ३.६३/२यथा सूर्यस्य गगन उदयास्तमयाविह ॥ ३.६३॥ ३.६४/१एवं देवनिकायास्ते सम्भवन्ति युगे युगे । ३.६४/२दित्याः पुत्रद्वयं जज्ञे कश्यपाद् इति नः श्रुतम् ॥ ३.६४॥ ३.६५/१हिरण्यकशिपुश्चैव हिरण्याक्षश्च वीर्यवान् । ३.६५/२सिंहिका चाभवत् कन्या विप्रचित्तेः परिग्रहः ॥ ३.६५॥ ३.६६/१सैंहिकेया इति ख्याता यस्याः पुत्रा महाबलाः । ३.६६/२हिरण्यकशिपोः पुत्राश्चत्वारः प्रथितौजसः ॥ ३.६६॥ ३.६७/१ह्रादश्च अनुह्रादश्च प्रह्रादश्चैव वीर्यवान् । ३.६७/२संह्रादश्च चतुर्थोऽभूद् ध्रादपुत्रो ह्रदस्तथा ॥ ३.६७॥ ३.६८/१ह्रदस्य पुत्रौ द्वौ वीरौ शिवः कालस्तथैव च । ३.६८/२विरोचनश्च प्राह्रादिर्बलिर्जज्ञे विरोचनात् ॥ ३.६८॥ ३.६९/१बलेः पुत्रशतमासीद् बाणज्येष्ठं तपोधनाः । ३.६९/२धृतराष्ट्रश्च सूर्यश्च चन्द्रमाश्चन्द्रतापनः ॥ ३.६९॥ ३.७०/१कुम्भनाभो गर्दभाक्षः कुक्षिरित्येवमादयः । ३.७०/२बाणस्तेषामतिबलो ज्येष्ठः पशुपतेः प्रियः ॥ ३.७०॥ ३.७१/१पुरा कल्पे तु बाणेन प्रसाद्योमापतिं प्रभुम् । ३.७१/२पार्श्वतो विहरिष्यामि इत्येवं याचितो वरः ॥ ३.७१॥ ३.७२/१हिरण्याक्षसुताश्चैव विद्वांसश्च महाबलाः । ३.७२/२भर्भरः शकुनिश्चैव भूतसंतापनस्तथा ॥ ३.७२॥ ३.७३/१महानाभश्च विक्रान्तः कालनाभस्तथैव च । ३.७३/२अभवन् दनुपुत्राश्च शतं तीव्रपराक्रमाः ॥ ३.७३॥ ३.७४/१तपस्विनो महावीर्याः प्राधान्येन ब्रवीमि तान् । ३.७४/२द्विमूर्धा शङ्कुकर्णश्च तथा हयशिरा विभुः ॥ ३.७४॥ ३.७५/१अयोमुखः शम्बरश्च कपिलो वामनस्तथा । ३.७५/२मारीचिर्मघवांश्चैव इल्वलः स्वसृमस्तथा ॥ ३.७५॥ ३.७६/१विक्षोभणश्च केतुश्च केतुवीर्यशतह्रदौ । ३.७६/२इन्द्रजित् सर्वजिच्चैव वज्रनाभस्तथैव च ॥ ३.७६॥ ३.७७/१एकचक्रो महाबाहुस्तारकश्च महाबलः । ३.७७/२वैश्वानरः पुलोमा च विद्रावणमहाशिराः ॥ ३.७७॥ ३.७८/१स्वर्भानुर्वृषपर्वा च विप्रचित्तिश्च वीर्यवान् । ३.७८/२सर्व एते दनोः पुत्राः कश्यपाद् अभिजज्ञिरे ॥ ३.७८॥ ३.७९/१विप्रचित्तिप्रधानास्ते दानवाः सुमहाबलाः । ३.७९/२एतेषां पुत्रपौत्रं तु न तच्छक्यं द्विजोत्तमाः ॥ ३.७९॥ ३.८०/१प्रसंख्यातुं बहुत्वाच्च पुत्रपौत्रमनन्तकम् । ३.८०/२स्वर्भानोस्तु प्रभा कन्या पुलोम्नस्तु शची सुता ॥ ३.८०॥ ३.८१/१उपदीप्तिर्हयशिराः शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी । ३.८१/२पुलोमा कालिका चैव वैश्वानरसुते उभे ॥ ३.८१॥ ३.८२/१बह्वपत्ये महापत्ये मरीचेस्तु परिग्रहः । ३.८२/२तयोः पुत्रसहस्राणि षष्टिर्दानवनन्दनाः ॥ ३.८२॥ ३.८३/१चतुर्दशशतान् अन्यान् हिरण्यपुरवासिनः । ३.८३/२मरीचिर्जनयामास महता तपसान्वितः ॥ ३.८३॥ ३.८४/१पौलोमाः कालकेयाश्च दानवास्ते महाबलाः । ३.८४/२अवध्या देवतानां हि हिरण्यपुरवासिनः ॥ ३.८४॥ ३.८५/१पितामहप्रसादेन ये हताः सव्यसाचिना । ३.८५/२ततोऽपरे महावीर्या दानवास्त्वतिदारुणाः ॥ ३.८५॥ ३.८६/१सिंहिकायामथोत्पन्ना विप्रचित्तेः सुतास्तथा । ३.८६/२दैत्यदानवसंयोगाज्जातास्तीव्रपराक्रमाः ॥ ३.८६॥ ३.८७/१सैंहिकेया इति ख्यातास्त्रयोदश महाबलाः । ३.८७/२वंश्यः शल्यश्च बलिनौ नलश्चैव तथा बलः ॥ ३.८७॥ ३.८८/१वातापिर्नमुचिश्चैव इल्वलः स्वसृमस्तथा । ३.८८/२अञ्जिको नरकश्चैव कालनाभस्तथैव च ॥ ३.८८॥ ३.८९/१सरमानस्तथा चैव स्वरकल्पश्च वीर्यवान् । ३.८९/२एते वै दानवाः श्रेष्ठा दनोर्वंशविवर्धनाः ॥ ३.८९॥ ३.९०/१तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च शतशोऽथ सहस्रशः । ३.९०/२संह्रादस्य तु दैत्यस्य निवातकवचाः कुले ॥ ३.९०॥ ३.९१/१समुत्पन्नाः सुमहता तपसा भावितात्मनः । ३.९१/२तिस्रः कोट्यः सुतास्तेषां मणिवत्यां निवासिनः ॥ ३.९१॥ ३.९२/१अवध्यास्तेऽपि देवानामर्जुनेन निपातिताः । ३.९२/२षट् सुताः सुमहाभागास्ताम्रायाः परिकीर्तिताः ॥ ३.९२॥ ३.९३/१क्रौञ्ची श्येनी च भासी च सुग्रीवी शुचिगृध्रिका । ३.९३/२क्रौञ्ची तु जनयामास उलूकप्रत्युलूककान् ॥ ३.९३॥ ३.९४/१श्येनी श्येनांस्तथा भासी भासान् गृध्रांश्च गृध्र्यपि । ३.९४/२शुचिरौदकान् पक्षिगणान् सुग्रीवी तु द्विजोत्तमाः ॥ ३.९४॥ ३.९५/१अश्वान् उष्ट्रान् गर्दभांश्च ताम्रावंशः प्रकीर्तितः । ३.९५/२विनतायास्तु द्वौ पुत्रौ विख्यातौ गरुडारुणौ ॥ ३.९५॥ ३.९६/१गरुडः पततां श्रेष्ठो दारुणः स्वेन कर्मणा । ३.९६/२सुरसायाः सहस्रं तु सर्पाणाममितौजसाम् ॥ ३.९६॥ ३.९७/१अनेकशिरसां विप्राः खचराणां महात्मनाम् । ३.९७/२काद्रवेयास्तु बलिनः सहस्रममितौजसः ॥ ३.९७॥ ३.९८/१सुपर्णवशगा नागा जज्ञिरे नैकमस्तकाः । ३.९८/२येषां प्रधानाः सततं शेषवासुकितक्षकाः ॥ ३.९८॥ ३.९९/१ऐरावतो महापद्मः कम्बलाश्वतरावुभौ । ३.९९/२एलापत्त्रश्च शङ्खश्च कर्कोटकधनंजयौ ॥ ३.९९॥ ३.१००/१महानीलमहाकर्णौ धृतराष्ट्रबलाहकौ । ३.१००/२कुहरः पुष्पदंष्ट्रश्च दुर्मुखः सुमुखस्तथा ॥ ३.१००॥ ३.१०१/१शङ्खश्च शङ्खपालश्च कपिलो वामनस्तथा । ३.१०१/२नहुषः शङ्खरोमा च मणिरित्येवमादयः ॥ ३.१०१॥ ३.१०२/१तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च शतशोऽथ सहस्रशः । ३.१०२/२चतुर्दशसहस्राणि क्रूराणामनिलाशिनाम् ॥ ३.१०२॥ ३.१०३/१गणं क्रोधवंशं विप्रास्तस्य सर्वे च दंष्ट्रिणः । ३.१०३/२स्थलजाः पक्षिणोऽब्जाश्च धरायाः प्रसवाः स्मृताः ॥ ३.१०३॥ ३.१०४/१गास्तु वै जनयामास सुरभिर्महिषीस्तथा । ३.१०४/२इरा वृक्षलता वल्लीस्तृणजातीश्च सर्वशः ॥ ३.१०४॥ ३.१०५/१खसा तु यक्षरक्षांसि मुनिरप्सरसस्तथा । ३.१०५/२अरिष्टा तु महासिद्धा गन्धर्वान् अमितौजसः ॥ ३.१०५॥ ३.१०६/१एते कश्यपदायादाः कीर्तिताः स्थाणुजङ्गमाः । ३.१०६/२येषां पुत्राश्च पौत्राश्च शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ३.१०६॥ ३.१०७/१एष मन्वन्तरे विप्राः सर्गः स्वारोचिषे स्मृतः । ३.१०७/२वैवस्वतेऽतिमहति वारुणे वितते क्रतौ ॥ ३.१०७॥ ३.१०८/१जुह्वानस्य ब्रह्मणो वै प्रजासर्ग इहोच्यते । ३.१०८/२पूर्वं यत्र समुत्पन्नान् ब्रह्मर्षीन् सप्त मानसान् ॥ ३.१०८॥ ३.१०९/१पुत्रत्वे कल्पयामास स्वयमेव पितामहः । ३.१०९/२ततो विरोधे देवानां दानवानां च भो द्विजाः ॥ ३.१०९॥ ३.११०/१दितिर्विनष्टपुत्रा वै तोषयामास कश्यपम् । ३.११०/२कश्यपस्तु प्रसन्नात्मा सम्यग् आराधितस्तया ॥ ३.११०॥ ३.१११/१वरेण च्छन्दयामास सा च वव्रे वरं तदा । ३.१११/२पुत्रमिन्द्रवधार्थाय समर्थममितौजसम् ॥ ३.१११॥ ३.११२/१स च तस्मै वरं प्रादात् प्रार्थितः सुमहातपाः । ३.११२/२दत्त्वा च वरमत्युग्रो मारीचः समभाषत ॥ ३.११२॥ ३.११३/१इन्द्रं पुत्रो निहन्ता ते गर्भं वै शरदां शतम् । ३.११३/२यदि धारयसे शौच+ ।तत्परा व्रतमास्थिता ॥ ३.११३॥ ३.११४/१तथेत्यभिहितो भर्ता तया देव्या महातपाः । ३.११४/२धारयामास गर्भं तु शुचिः सा मुनिसत्तमाः ॥ ३.११४॥ ३.११५/१ततोऽभ्युपागमद् दित्यां गर्भमाधाय कश्यपः । ३.११५/२रोधयन् वै गणं श्रेष्ठं देवानाममितौजसम् ॥ ३.११५॥ ३.११६/१तेजः संहृत्य दुर्धर्षमवध्यममरैरपि । ३.११६/२जगाम पर्वतायैव तपसे संशितव्रता ॥ ३.११६॥ ३.११७/१तस्याश्चैवान्तरप्रेप्सुरभवत् पाकशासनः । ३.११७/२जाते वर्षशते चास्या ददर्शान्तरमच्युतः ॥ ३.११७॥ ३.११८/१अकृत्वा पादयोः शौचं दितिः शयनमाविशत् । ३.११८/२निद्रां चाहारयामास तस्यां कुक्षिं प्रविश्य सः ॥ ३.११८॥ ३.११९/१वज्रपाणिस्ततो गर्भं सप्तधा तं न्यकृन्तयत् । ३.११९/२स पाट्यमानो गर्भोऽथ वज्रेण प्ररुरोद ह ॥ ३.११९॥ ३.१२०/१मा रोदीरिति तं शक्रः पुनः पुनरथाब्रवीत् । ३.१२०/२सोऽभवत् सप्तधा गर्भस्तमिन्द्रो रुषितः पुनः ॥ ३.१२०॥ ३.१२१/१एकैकं सप्तधा चक्रे वज्रेणैवारिकर्षणः । ३.१२१/२मरुतो नाम ते देवा बभूवुर्द्विजसत्तमाः ॥ ३.१२१॥ ३.१२२/१यथोक्तं वै मघवता तथैव मरुतोऽभवन् । ३.१२२/२देवाश्चैकोनपञ्चाशत् सहाया वज्रपाणिनः ॥ ३.१२२॥ ३.१२३/१तेषामेवं प्रवृत्तानां भूतानां द्विजसत्तमाः । ३.१२३/२रोचयन् वै गणश्रेष्ठान् देवानाममितौजसाम् ॥ ३.१२३॥ ३.१२४/१निकायेषु निकायेषु हरिः प्रादात् प्रजापतीन् । ३.१२४/२क्रमशस्तानि राज्यानि पृथुपूर्वाणि भो द्विजाः ॥ ३.१२४॥ ३.१२५/१स हरिः पुरुषो वीरः कृष्णो जिष्णुः प्रजापतिः । ३.१२५/२पर्जन्यस्तपनोऽनन्तस्तस्य सर्वमिदं जगत् ॥ ३.१२५॥ ३.१२६/१भूतसर्गमिमं सम्यग् जानतो द्विजसत्तमाः । ३.१२६/२नावृत्तिभयमस्तीह परलोकभयं कुतः ॥ ३.१२६॥ ४.१/१लोमहर्षण उवाच । अभिषिच्याधिराजेन्द्रं पृथुं वैण्यं पितामहः । ४.१/२ततः क्रमेण राज्यानि व्यादेष्टुमुपचक्रमे ॥ ४.१॥ ४.२/१द्विजानां वीरुधां चैव नक्षत्रग्रहयोस्तथा । ४.२/२यज्ञानां तपसां चैव सोमं राज्येऽभ्यषेचयत् ॥ ४.२॥ ४.३/१अपां तु वरुणं राज्ये राज्ञां वैश्रवणं पतिम् । ४.३/२आदित्यानां तथा विष्णुं वसूनामथ पावकम् ॥ ४.३॥ ४.४/१प्रजापतीनां दक्षं तु मरुतामथ वासवम् । ४.४/२दैत्यानां दानवानां वै प्रह्रादममितौजसम् ॥ ४.४॥ ४.५/१वैवस्वतं पितृणां च यमं राज्येऽभ्यषेचयत् । ४.५/२यक्षाणां राक्षसानां च पार्थिवानां तथैव च ॥ ४.५॥ ४.६/१सर्वभूतपिशाचानां गिरीशं शूलपाणिनम् । ४.६/२शैलानां हिमवन्तं च नदीनामथ सागरम् ॥ ४.६॥ ४.७/१गन्धर्वाणामधिपतिं चक्रे चित्ररथं प्रभुम् । ४.७/२नागानां वासुकिं चक्रे सर्पाणामथ तक्षकम् ॥ ४.७॥ ४.८/१वारणानां तु राजानमैरावतमथादिशत् । ४.८/२उच्चैःश्रवसमश्वानां गरुडं चैव पक्षिणाम् ॥ ४.८॥ ४.९/१मृगाणामथ शार्दूलं गोवृषं तु गवां पतिम् । ४.९/२वनस्पतीनां राजानं प्लक्षमेवाभ्यषेचयत् ॥ ४.९॥ ४.१०/१एवं विभज्य राज्यानि क्रमेणैव पितामहः । ४.१०/२दिशां पालान् अथ ततः स्थापयामास स प्रभुः ॥ ४.१०॥ ४.११/१पूर्वस्यां दिशि पुत्रं तु वैराजस्य प्रजापतेः । ४.११/२दिशः पालं सुधन्वानं राजानं सोऽभ्यषेचयत् ॥ ४.११॥ ४.१२/१दक्षिणस्यां दिशि तथा कर्दमस्य प्रजापतेः । ४.१२/२पुत्रं शङ्खपदं नाम राजानं सोऽभ्यषेचयत् ॥ ४.१२॥ ४.१३/१पश्चिमस्यां दिशि तथा रजसः पुत्रमच्युतम् । ४.१३/२केतुमन्तं महात्मानं राजानं सोऽभ्यषेचयत् ॥ ४.१३॥ ४.१४/१तथा हिरण्यरोमाणं पर्जन्यस्य प्रजापतेः । ४.१४/२उदीच्यां दिशि दुर्धर्षं राजानं सोऽभ्यषेचयत् ॥ ४.१४॥ ४.१५/१तैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपत्तना । ४.१५/२यथाप्रदेशमद्यापि धर्मेण प्रतिपाल्यते ॥ ४.१५॥ ४.१६/१राजसूयाभिषिक्तस्तु पृथुरेतैर्नराधिपैः । ४.१६/२वेददृष्टेन विधिना राजा राज्ये नराधिपः ॥ ४.१६॥ ४.१७/१ततो मन्वन्तरेऽतीते चाक्षुषेऽमिततेजसि । ४.१७/२वैवस्वताय मनवे पृथिव्यां राज्यमादिशत् ॥ ४.१७॥ ४.१८/१तस्य विस्तरमाख्यास्ये मनोर्वैवस्वतस्य ह । ४.१८/२भवतां चानुकूल्याय यदि श्रोतुमिहेच्छथ । ४.१८/३महद् एतद् अधिष्ठानं पुराणे तद् अधिष्ठितम् ॥ ४.१८॥ ४.१९/१मुनय ऊचुः । विस्तरेण पृथोर्जन्म लोमहर्षण कीर्तय । ४.१९/२यथा महात्मना तेन दुग्धा वेयं वसुंधरा ॥ ४.१९॥ ४.२०/१यथा वापि नृभिर्दुग्धा यथा देवैर्महर्षिभिः । ४.२०/२यथा दैत्यैश्च नागैश्च यथा यक्षैर्यथा द्रुमैः ॥ ४.२०॥ ४.२१/१यथा शैलैः पिशाचैश्च गन्धर्वैश्च द्विजोत्तमैः । ४.२१/२राक्षसैश्च महासत्त्वैर्यथा दुग्धा वसुंधरा ॥ ४.२१॥ ४.२२/१तेषां पात्रविशेषांश्च वक्तुमर्हसि सुव्रत । ४.२२/२वत्सक्षीरविशेषांश्च दोग्धारं चानुपूर्वशः ॥ ४.२२॥ ४.२३/१यस्माच्च कारणात् पाणिर्वेणस्य मथितः पुरा । ४.२३/२क्रुद्धैर्महर्षिभिस्तात कारणं तच्च कीर्तय ॥ ४.२३॥ ४.२४/१लोमहर्षण उवाच । श‍ृणुध्वं कीर्तयिष्यामि पृथोर्वैण्यस्य विस्तरम् । ४.२४/२एकाग्राः प्रयताश्चैव पुण्यार्थं वै द्विजर्षभाः ॥ ४.२४॥ ४.२५/१नाशुचेः क्षुद्रमनसो नाशिष्यस्याव्रतस्य च । ४.२५/२कीर्तयेयमिदं विप्राः कृतघ्नायाहिताय च ॥ ४.२५॥ ४.२६/१स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं धन्यं वेदैश्च सम्मितम् । ४.२६/२रहस्यम् ऋषिभिः प्रोक्तं श‍ृणुध्वं वै यथातथम् ॥ ४.२६॥ ४.२७/१यश्चेमं कीर्तयेन् नित्यं पृथोर्वैण्यस्य विस्तरम् । ४.२७/२ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य न स शोचेत् कृताकृतम् ॥ ४.२७॥ ४.२८/१आसीद् धर्मस्य संगोप्ता पूर्वमत्रिसमः प्रभुः । ४.२८/२अत्रिवंशे समुत्पन्नस्त्वङ्गो नाम प्रजापतिः ॥ ४.२८॥ ४.२९/१तस्य पुत्रोऽभवद् वेणो नात्यर्थं धर्मकोविदः । ४.२९/२जातो मृत्युसुतायां वै सुनीथायां प्रजापतिः ॥ ४.२९॥ ४.३०/१स मातामहदोषेण तेन कालात्मजात्मजः । ४.३०/२स्वधर्मं पृष्ठतः कृत्वा कामलोभेष्ववर्तत ॥ ४.३०॥ ४.३१/१मर्यादां भेदयामास धर्मोपेतां स पार्थिवः । ४.३१/२वेदधर्मान् अतिक्रम्य सोऽधर्मनिरतोऽभवत् ॥ ४.३१॥ ४.३२/१निःस्वाध्यायवषट्काराः प्रजास्तस्मिन् प्रजापतौ । ४.३२/२प्रवृत्तं न पपुः सोमं हुतं यज्ञेषु देवताः ॥ ४.३२॥ ४.३३/१न यष्टव्यं न होतव्यमिति तस्य प्रजापतेः । ४.३३/२आसीत् प्रतिज्ञा क्रूरेयं विनाशे प्रत्युपस्थिते ॥ ४.३३॥ ४.३४/१अहमिज्यश्च यष्टा च यज्ञश्चेति भृगूद्वह । ४.३४/२मयि यज्ञो विधातव्यो मयि होतव्यमित्यपि ॥ ४.३४॥ ४.३५/१तमतिक्रान्तमर्यादमाददानमसाम्प्रतम् । ४.३५/२ऊचुर्महर्षयः सर्वे मरीचिप्रमुखास्तदा ॥ ४.३५॥ ४.३६/१वयं दीक्षां प्रवेक्ष्यामः संवत्सरगणान् बहून् । ४.३६/२अधर्मं कुरु मा वेण एष धर्मः सनातनः ॥ ४.३६॥ ४.३७/१निधनेऽत्रेः प्रसूतस्त्वं प्रजापतिरसंशयम् । ४.३७/२प्रजाश्च पालयिष्येऽहमितीह समयः कृतः ॥ ४.३७॥ ४.३८/१तांस्तथा ब्रुवतः सर्वान् महर्षीन् अब्रवीत् तदा । ४.३८/२वेणः प्रहस्य दुर्बुद्धिरिममर्थमनर्थवित् ॥ ४.३८॥ ४.३९/१वेण उवाच । स्रष्टा धर्मस्य कश्चान्यः श्रोतव्यं कस्य वा मया । ४.३९/२श्रुतवीर्यतपःसत्यैर्मया वा कः समो भुवि ॥ ४.३९॥ ४.४०/१प्रभवं सर्वभूतानां धर्माणां च विशेषतः । ४.४०/२सम्मूढा न विदुर्नूनं भवन्तो मां विचेतसः ॥ ४.४०॥ ४.४१/१इच्छन् दहेयं पृथिवीं प्लावयेयं जलैस्तथा । ४.४१/२द्यां वै भुवं च रुन्धेयं नात्र कार्या विचारणा ॥ ४.४१॥ ४.४२/१यदा न शक्यते मोहाद् अवलेपाच्च पार्थिवः । ४.४२/२अपनेतुं तदा वेणस्ततः क्रुद्धा महर्षयः ॥ ४.४२॥ ४.४३/१तं निगृह्य महात्मानो विस्फुरन्तं महाबलम् । ४.४३/२ततोऽस्य सव्यमूरुं ते ममन्थुर्जातमन्यवः ॥ ४.४३॥ ४.४४/१तस्मिन् निमथ्यमाने वै राज्ञ ऊरौ तु जज्ञिवान् । ४.४४/२ह्रस्वोऽतिमात्रः पुरुषः कृष्णश्चेति बभूव ह ॥ ४.४४॥ ४.४५/१स भीतः प्राञ्जलिर्भूत्वा तस्थिवान् द्विजसत्तमाः । ४.४५/२तमत्रिर्विह्वलं दृष्ट्वा निषीदेत्यब्रवीत् तदा ॥ ४.४५॥ ४.४६/१निषादवंशकर्तासौ बभूव वदतां वराः । ४.४६/२धीवरान् असृजच्चापि वेणकल्मषसम्भवान् ॥ ४.४६॥ ४.४७/१ये चान्ये विन्ध्यनिलयास्तथा पर्वतसंश्रयाः । ४.४७/२अधर्मरुचयो विप्रास्ते तु वै वेणकल्मषाः ॥ ४.४७॥ ४.४८/१ततः पुनर्महात्मानः पाणिं वेणस्य दक्षिणम् । ४.४८/२अरणीमिव संरब्धा ममन्थुर्जातमन्यवः ॥ ४.४८॥ ४.४९/१पृथुस्तस्मात् समुत्पन्नः कराज्ज्वलनसंनिभः । ४.४९/२दीप्यमानः स्ववपुषा साक्षाद् अग्निरिव ज्वलन् ॥ ४.४९॥ ४.५०/१अथ सोऽजगवं नाम धनुर्गृह्य महारवम् । ४.५०/२शरांश्च दिव्यान् रक्षार्थं कवचं च महाप्रभम् ॥ ४.५०॥ ४.५१/१तस्मिञ् जातेऽथ भूतानि सम्प्रहृष्टानि सर्वशः । ४.५१/२समापेतुर्महाभागा वेणस्तु त्रिदिवं ययौ ॥ ४.५१॥ ४.५२/१समुत्पन्नेन भो विप्राः सत्पुत्रेण महात्मना । ४.५२/२त्रातः स पुरुषव्याघ्रः पुंनाम्नो नरकात् तदा ॥ ४.५२॥ ४.५३/१तं समुद्राश्च नद्यश्च रत्नान्यादाय सर्वशः । ४.५३/२तोयानि चाभिषेकार्थं सर्व एवोपतस्थिरे ॥ ४.५३॥ ४.५४/१पितामहश्च भगवान् देवैराङ्गिरसैः सह । ४.५४/२स्थावराणि च भूतानि जङ्गमानि च सर्वशः ॥ ४.५४॥ ४.५५/१समागम्य तदा वैण्यमभ्यषिञ्चन् नराधिपम् । ४.५५/२महता राजराजेन प्रजास्तेनानुरञ्जिताः ॥ ४.५५॥ ४.५६/१सोऽभिषिक्तो महातेजा विधिवद् धर्मकोविदैः । ४.५६/२आधिराज्ये तदा राज्ञां पृथुर्वैण्यः प्रतापवान् ॥ ४.५६॥ ४.५७/१पित्रापरञ्जितास्तस्य प्रजास्तेनानुरञ्जिताः । ४.५७/२अनुरागात् ततस्तस्य नाम राजाभ्यजायत ॥ ४.५७॥ ४.५८/१आपस्तस्तम्भिरे तस्य समुद्रमभियास्यतः । ४.५८/२पर्वताश्च ददुर्मार्गं ध्वजभङ्गश्च नाभवत् ॥ ४.५८॥ ४.५९/१अकृष्टपच्या पृथिवी सिध्यन्त्यन्नानि चिन्तनात् । ४.५९/२सर्वकामदुघा गावः पुटके पुटके मधु ॥ ४.५९॥ ४.६०/१एतस्मिन्न् एव काले तु यज्ञे पैतामहे शुभे । ४.६०/२सूतः सूत्यां समुत्पन्नः सौत्येऽहनि महामतिः ॥ ४.६०॥ ४.६१/१तस्मिन्न् एव महायज्ञे जज्ञे प्राज्ञोऽथ मागधः । ४.६१/२पृथोः स्तवार्थं तौ तत्र समाहूतौ महर्षिभिः ॥ ४.६१॥ ४.६२/१तावूचुरृषयः सर्वे स्तूयतामेष पार्थिवः । ४.६२/२कर्मैतद् अनुरूपं वां पात्रं चायं नराधिपः ॥ ४.६२॥ ४.६३/१तावूचतुस्तदा सर्वांस्तान् ऋषीन् सूतमागधौ । ४.६३/२आवां देवान् ऋषींश्चैव प्रीणयावः स्वकर्मभिः ॥ ४.६३॥ ४.६४/१न चास्य विद्मो वै कर्म नाम वा लक्षणं यशः । ४.६४/२स्तोत्रं येनास्य कुर्याव राज्ञस्तेजस्विनो द्विजाः ॥ ४.६४॥ ४.६५/१ऋषिभिस्तौ नियुक्तौ तु भविष्यैः स्तूयतामिति । ४.६५/२यानि कर्माणि कृतवान् पृथुः पश्चान् महाबलः ॥ ४.६५॥ ४.६६/१ततः प्रभृति वै लोके स्तवेषु मुनिसत्तमाः । ४.६६/२आशीर्वादाः प्रयुज्यन्ते सूतमागधबन्दिभिः ॥ ४.६६॥ ४.६७/१तयोः स्तवान्ते सुप्रीतः पृथुः प्रादात् प्रजेश्वरः । ४.६७/२अनूपदेशं सूताय मगधं मागधाय च ॥ ४.६७॥ ४.६८/१तं दृष्ट्वा परमप्रीताः प्रजाः प्रोचुर्मनीषिणः । ४.६८/२वृत्तीनामेष वो दाता भविष्यति नराधिपः ॥ ४.६८॥ ४.६९/१ततो वैण्यं महात्मानं प्रजाः समभिदुद्रुवुः । ४.६९/२त्वं नो वृत्तिं विधत्स्वेति महर्षिवचनात् तदा ॥ ४.६९॥ ४.७०/१सोऽभिद्रुतः प्रजाभिस्तु प्रजाहितचिकीर्षया । ४.७०/२धनुर्गृह्य पृषत्कांश्च पृथिवीमाद्रवद् बली ॥ ४.७०॥ ४.७१/१ततो वैण्यभयत्रस्ता गौर्भूत्वा प्राद्रवन् मही । ४.७१/२तां पृथुर्धनुरादाय द्रवन्तीमन्वधावत ॥ ४.७१॥ ४.७२/१सा लोकान् ब्रह्मलोकादीन् गत्वा वैण्यभयात् तदा । ४.७२/२प्रददर्शाग्रतो वैण्यं प्रगृहीतशरासनम् ॥ ४.७२॥ ४.७३/१ज्वलद्भिर्निशितैर्बाणैर्दीप्ततेजसमन्ततः । ४.७३/२महायोगं महात्मानं दुर्धर्षममरैरपि ॥ ४.७३॥ ४.७४/१अलभन्ती तु सा त्राणं वैण्यमेवान्वपद्यत । ४.७४/२कृताञ्जलिपुटा भूत्वा पूज्या लोकैस्त्रिभिस्तदा ॥ ४.७४॥ ४.७५/१उवाच वैण्यं नाधर्मं स्त्रीवधे परिपश्यसि । ४.७५/२कथं धारयिता चासि प्रजा राजन् विना मया ॥ ४.७५॥ ४.७६/१मयि लोकाः स्थिता राजन् मयेदं धार्यते जगत् । ४.७६/२मद्विनाशे विनश्येयुः प्रजाः पार्थिव विद्धि तत् ॥ ४.७६॥ ४.७७/१न मामर्हसि हन्तुं वै श्रेयश्चेत् त्वं चिकीर्षसि । ४.७७/२प्रजानां पृथिवीपाल श‍ृणु चेदं वचो मम ॥ ४.७७॥ ४.७८/१उपायतः समारब्धाः सर्वे सिध्यन्त्युपक्रमाः । ४.७८/२उपायं पश्य येन त्वं धारयेथाः प्रजामिमाम् ॥ ४.७८॥ ४.७९/१हत्वापि मां न शक्तस्त्वं प्रजानां पोषणे नृप । ४.७९/२अनुकूला भविष्यामि यच्छ कोपं महामते ॥ ४.७९॥ ४.८०/१अवध्यां च स्त्रियं प्राहुस्तिर्यग्योनिगतेष्वपि । ४.८०/२यद्येवं पृथिवीपाल न धर्मं त्यक्तुमर्हसि ॥ ४.८०॥ ४.८१/१एवं बहुविधं वाक्यं श्रुत्वा राजा महामनाः । ४.८१/२कोपं निगृह्य धर्मात्मा वसुधामिदमब्रवीत् ॥ ४.८१॥ ४.८२/१पृथुरुवाच । एकस्यार्थे तु यो हन्याद् आत्मनो वा परस्य वा । ४.८२/२बहून् वा प्राणिनोऽनन्तं भवेत् तस्येह पातकम् ॥ ४.८२॥ ४.८३/१सुखमेधन्ति बहवो यस्मिंस्तु निहतेऽशुभे । ४.८३/२तस्मिन् हते नास्ति भद्रे पातकं चोपपातकम् ॥ ४.८३॥ ४.८४/१सोऽहं प्रजानिमित्तं त्वां हनिष्यामि वसुंधरे । ४.८४/२यदि मे वचनान् नाद्य करिष्यसि जगद्धितम् ॥ ४.८४॥ ४.८५/१त्वां निहत्याद्य बाणेन मच्छासनपराङ्मुखीम् । ४.८५/२आत्मानं प्रथयित्वाहं प्रजा धारयिता स्वयम् ॥ ४.८५॥ ४.८६/१सा त्वं शासनमास्थाय मम धर्मभृतां वरे । ४.८६/२संजीवय प्रजाः सर्वाः समर्था ह्यसि धारणे ॥ ४.८६॥ ४.८७/१दुहितृत्वं च मे गच्छ तत एनमहं शरम् । ४.८७/२नियच्छेयं त्वद्वधार्थमुद्यन्तं घोरदर्शनम् ॥ ४.८७॥ ४.८८/१वसुधोवाच । सर्वमेतद् अहं वीर विधास्यामि न संशयः । ४.८८/२वत्सं तु मम सम्पश्य क्षरेयं येन वत्सला ॥ ४.८८॥ ४.८९/१समां च कुरु सर्वत्र मां त्वं धर्मभृतां वर । ४.८९/२यथा विस्यन्दमानं मे क्षीरं सर्वत्र भावयेत् ॥ ४.८९॥ ४.९०/१लोमहर्षण उवाच । तत उत्सारयामास शैलाञ् शतसहस्रशः । ४.९०/२धनुष्कोट्या तदा वैण्यस्तेन शैला विवर्धिताः ॥ ४.९०॥ ४.९१/१नहि पूर्वविसर्गे वै विषमे पृथिवीतले । ४.९१/२संविभागः पुराणां वा ग्रामाणां वाभवत् तदा ॥ ४.९१॥ ४.९२/१न सस्यानि न गोरक्ष्यं न कृषिर्न वणिक्पथः । ४.९२/२नैव सत्यानृतं चासीन् न लोभो न च मत्सरः ॥ ४.९२॥ ४.९३/१वैवस्वतेऽन्तरे तस्मिन् साम्प्रतं समुपस्थिते । ४.९३/२वैण्यात् प्रभृति वै विप्राः सर्वस्यैतस्य सम्भवः ॥ ४.९३॥ ४.९४/१यत्र यत्र समं त्वस्या भूमेरासीत् तदा द्विजाः । ४.९४/२तत्र तत्र प्रजाः सर्वा निवासं समरोचयन् ॥ ४.९४॥ ४.९५/१आहारः फलमूलानि प्रजानामभवत् तदा । ४.९५/२कृच्छ्रेण महता युक्त इत्येवमनुशुश्रुम ॥ ४.९५॥ ४.९६/१स कल्पयित्वा वत्सं तु मनुं स्वायम्भुवं प्रभुम् । ४.९६/२स्वपाणौ पुरुषव्याघ्रो दुदोह पृथिवीं ततः ॥ ४.९६॥ ४.९७/१सस्यजातानि सर्वाणि पृथुर्वैण्यः प्रतापवान् । ४.९७/२तेनान्नेन प्रजाः सर्वा वर्तन्तेऽद्यापि सर्वशः ॥ ४.९७॥ ४.९८/१ऋषयश्च तदा देवाः पितरोऽथ सरीसृपाः । ४.९८/२दैत्या यक्षाः पुण्यजना गन्धर्वाः पर्वता नगाः ॥ ४.९८॥ ४.९९/१एते पुरा द्विजश्रेष्ठा दुदुहुर्धरणीं किल । ४.९९/२क्षीरं वत्सश्च पात्रं च तेषां दोग्धा पृथक् पृथक् ॥ ४.९९॥ ४.१००/१ऋषीणामभवत् सोमो वत्सो दोग्धा बृहस्पतिः । ४.१००/२क्षीरं तेषां तपो ब्रह्म पात्रं छन्दांसि भो द्विजाः ॥ ४.१००॥ ४.१०१/१देवानां काञ्चनं पात्रं वत्सस्तेषां शतक्रतुः । ४.१०१/२क्षीरमोजस्करं चैव दोग्धा च भगवान् रविः ॥ ४.१०१॥ ४.१०२/१पितृणां राजतं पात्रं यमो वत्सः प्रतापवान् । ४.१०२/२अन्तकश्चाभवद् दोग्धा क्षीरं तेषां सुधा स्मृता ॥ ४.१०२॥ ४.१०३/१नागानां तक्षको वत्सः पात्रं चालाबुसंज्ञकम् । ४.१०३/२दोग्धा त्वैरावतो नागस्तेषां क्षीरं विषं स्मृतम् ॥ ४.१०३॥ ४.१०४/१असुराणां मधुर्दोग्धा क्षीरं मायामयं स्मृतम् । ४.१०४/२विरोचनस्तु वत्सोऽभूद् आयसं पात्रमेव च ॥ ४.१०४॥ ४.१०५/१यक्षाणामामपात्रं तु वत्सो वैश्रवणः प्रभुः । ४.१०५/२दोग्धा रजतनाभस्तु क्षीरान्तर्धानमेव च ॥ ४.१०५॥ ४.१०६/१सुमाली राक्षसेन्द्राणां वत्सः क्षीरं च शोणितम् । ४.१०६/२दोग्धा रजतनाभस्तु कपालं पात्रमेव च ॥ ४.१०६॥ ४.१०७/१गन्धर्वाणां चित्ररथो वत्सः पात्रं च पङ्कजम् । ४.१०७/२दोग्धा च सुरुचिः क्षीरं तेषां गन्धः शुचिः स्मृतः ॥ ४.१०७॥ ४.१०८/१शैलं पात्रं पर्वतानां क्षीरं रत्नौषधीस्तथा । ४.१०८/२वत्सस्तु हिमवान् आसीद् दोग्धा मेरुर्महागिरिः ॥ ४.१०८॥ ४.१०९/१प्लक्षो वत्सस्तु वृक्षाणां दोग्धा शालस्तु पुष्पितः । ४.१०९/२पालाशपात्रं क्षीरं च *च्छिन्नदग्धप्ररोहणम् ॥ ४.१०९॥ ४.११०/१सेयं धात्री विधात्री च पावनी च वसुंधरा । ४.११०/२चराचरस्य सर्वस्य प्रतिष्ठा योनिरेव च ॥ ४.११०॥ ४.१११/१सर्वकामदुघा दोग्ध्री सर्वसस्यप्ररोहणी । ४.१११/२आसीद् इयं समुद्रान्ता मेदिनी परिविश्रुता ॥ ४.१११॥ ४.११२/१मधुकैटभयोः कृत्स्ना मेदसा समभिप्लुता । ४.११२/२तेनेयं मेदिनी देवी उच्यते ब्रह्मवादिभिः ॥ ४.११२॥ ४.११३/१ततोऽभ्युपगमाद् राज्ञः पृथोर्वैण्यस्य भो द्विजाः । ४.११३/२दुहितृत्वमनुप्राप्ता देवी पृथ्वीति चोच्यते ॥ ४.११३॥ ४.११४/१पृथुना प्रविभक्ता च शोधिता च वसुंधरा । ४.११४/२सस्याकरवती स्फीता पुरपत्तनशालिनी ॥ ४.११४॥ ४.११५/१एवम्प्रभावो वैण्यः स राजासीद् राजसत्तमः । ४.११५/२नमस्यश्चैव पूज्यश्च भूतग्रामैर्न संशयः ॥ ४.११५॥ ४.११६/१ब्राह्मणैश्च महाभागैर्वेदवेदाङ्गपारगैः । ४.११६/२पृथुरेव नमस्कार्यो ब्रह्मयोनिः सनातनः ॥ ४.११६॥ ४.११७/१पार्थिवैश्च महाभागैः पार्थिवत्वमिहेच्छुभिः । ४.११७/२आदिराजो नमस्कार्यः पृथुर्वैण्यः प्रतापवान् ॥ ४.११७॥ ४.११८/१योधैरपि च विक्रान्तैः प्राप्तुकामैर्जयं युधि । ४.११८/२आदिराजो नमस्कार्यो योधानां प्रथमो नृपः ॥ ४.११८॥ ४.११९/१यो हि योद्धा रणं याति कीर्तयित्वा पृथुं नृपम् । ४.११९/२स घोररूपात् संग्रामात् क्षेमी भवति कीर्तिमान् ॥ ४.११९॥ ४.१२०/१वैश्यैरपि च वित्ताढ्यैर्वैश्यवृत्तिविधायिभिः । ४.१२०/२पृथुरेव नमस्कार्यो वृत्तिदाता महायशाः ॥ ४.१२०॥ ४.१२१/१तथैव शूद्रैः शुचिभिस्त्रिवर्णपरिचारिभिः । ४.१२१/२पृथुरेव नमस्कार्यः श्रेयः परमिहेप्सुभिः ॥ ४.१२१॥ ४.१२२/१एते वत्सविशेषाश्च दोग्धारः क्षीरमेव च । ४.१२२/२पात्राणि च मयोक्तानि किं भूयो वर्णयामि वः ॥ ४.१२२॥ ५.१/१ऋषय ऊचुः । मन्वन्तराणि सर्वाणि विस्तरेण महामते । ५.१/२तेषां पूर्वविसृष्टिं च लोमहर्षण कीर्तय ॥ ५.१॥ ५.२/१यावन्तो मनवश्चैव यावन्तं कालमेव च । ५.२/२मन्वन्तराणि भोः सूत श्रोतुमिच्छाम तत्त्वतः ॥ ५.२॥ ५.३/१लोमहर्षण उवाच । न शक्यो विस्तरो विप्रा वक्तुं वर्षशतैरपि । ५.३/२मन्वन्तराणां सर्वेषां संक्षेपाच्छृणुत द्विजाः ॥ ५.३॥ ५.४/१स्वायम्भुवो मनुः पूर्वं मनुः स्वारोचिषस्तथा । ५.४/२उत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चाक्षुषस्तथा ॥ ५.४॥ ५.५/१वैवस्वतश्च भो विप्राः साम्प्रतं मनुरुच्यते । ५.५/२सावर्णिश्च मनुस्तद्वद् रैभ्यो रौच्यस्तथैव च ॥ ५.५॥ ५.६/१तथैव मेरुसावर्ण्यश्चत्वारो मनवः स्मृताः । ५.६/२अतीता वर्तमानाश्च तथैवानागता द्विजाः ॥ ५.६॥ ५.७/१कीर्तिता मनवस्तुभ्यं मयैवैते यथा श्रुताः । ५.७/२ऋषींस्त्वेषां प्रवक्ष्यामि पुत्रान् देवगणांस्तथा ॥ ५.७॥ ५.८/१मरीचिरत्रिर्भगवान् अङ्गिराः पुलहः क्रतुः । ५.८/२पुलस्त्यश्च वसिष्ठश्च सप्तैते ब्रह्मणः सुताः ॥ ५.८॥ ५.९/१उत्तरस्यां दिशि तथा द्विजाः सप्तर्षयस्तथा । ५.९/२आग्नीध्रश्चाग्निबाहुश्च मेध्यो मेधातिथिर्वसुः ॥ ५.९॥ ५.१०/१ज्योतिष्मान् द्युतिमान् हव्यः सवलः पुत्रसंज्ञकः । ५.१०/२मनोः स्वायम्भुवस्यैते दश पुत्रा महौजसः ॥ ५.१०॥ ५.११/१एतद् वै प्रथमं विप्रा मन्वन्तरमुदाहृतम् । ५.११/२और्वो वसिष्ठपुत्रश्च स्तम्बः कश्यप एव च ॥ ५.११॥ ५.१२/१प्राणो बृहस्पतिश्चैव दत्तोऽत्रिच्च्यवनस्तथा । ५.१२/२एते महर्षयो विप्रा वायुप्रोक्ता महाव्रताः ॥ ५.१२॥ ५.१३/१देवाश्च तुषिता नाम स्मृताः स्वारोचिषेऽन्तरे । ५.१३/२हविघ्नः सुकृतिर्ज्योतिरापो मूर्तिरपि स्मृतः ॥ ५.१३॥ ५.१४/१प्रतीतश्च नभस्यश्च नभ ऊर्जस्तथैव च । ५.१४/२स्वारोचिषस्य पुत्रास्ते मनोर्विप्रा महात्मनः ॥ ५.१४॥ ५.१५/१कीर्तिताः पृथिवीपाला महावीर्यपराक्रमाः । ५.१५/२द्वितीयमेतत् कथितं विप्रा मन्वन्तरं मया ॥ ५.१५॥ ५.१६/१इदं तृतीयं वक्ष्यामि तद् बुध्यध्वं द्विजोत्तमाः । ५.१६/२वसिष्ठपुत्राः सप्तासन् वासिष्ठा इति विश्रुताः ॥ ५.१६॥ ५.१७/१हिरण्यगर्भस्य सुता ऊर्जा जाताः सुतेजसः । ५.१७/२ऋषयोऽत्र मया प्रोक्ताः कीर्त्यमानान् निबोधत ॥ ५.१७॥ ५.१८/१औत्तमेयान् मुनिश्रेष्ठा दश पुत्रान् मनोरिमान् । ५.१८/२इष ऊर्जस्तनूर्जस्तु मधुर्माधव एव च ॥ ५.१८॥ ५.१९/१शुचिः शुक्रः सहश्चैव नभस्यो नभ एव च । ५.१९/२भानवस्तत्र देवाश्च मन्वन्तरमुदाहृतम् ॥ ५.१९॥ ५.२०/१मन्वन्तरं चतुर्थं वः कथयिष्यामि साम्प्रतम् । ५.२०/२काव्यः पृथुस्तथैवाग्निर्जह्नुर्धाता द्विजोत्तमाः ॥ ५.२०॥ ५.२१/१कपीवान् अकपीवांश्च तत्र सप्तर्षयो द्विजाः । ५.२१/२पुराणे कीर्तिता विप्राः पुत्राः पौत्राश्च भो द्विजाः ॥ ५.२१॥ ५.२२/१तथा देवगणाश्चैव तामसस्यान्तरे मनोः । ५.२२/२द्युतिस्तपस्यः सुतपास्तपोभूतः सनातनः ॥ ५.२२॥ ५.२३/१तपोरतिरकल्माषस्तन्वी धन्वी परंतपः । ५.२३/२तामसस्य मनोरेते दश पुत्राः प्रकीर्तिताः ॥ ५.२३॥ ५.२४/१वायुप्रोक्ता मुनिश्रेष्ठाश्चतुर्थं चैतद् अन्तरम् । ५.२४/२देवबाहुर्यदुध्रश्च मुनिर्वेदशिरास्तथा ॥ ५.२४॥ ५.२५/१हिरण्यरोमा पर्जन्य ऊर्ध्वबाहुश्च सोमजः । ५.२५/२सत्यनेत्रस्तथात्रेय एते सप्तर्षयोऽपरे ॥ ५.२५॥ ५.२६/१देवाश्चाभूतरजसस्तथा प्रकृतयः स्मृताः । ५.२६/२वारिप्लवश्च रैभ्यश्च मनोरन्तरमुच्यते ॥ ५.२६॥ ५.२७/१अथ पुत्रान् इमांस्तस्य बुध्यध्वं गदतो मम । ५.२७/२धृतिमान् अव्ययो युक्तस्तत्त्वदर्शी निरुत्सुकः ॥ ५.२७॥ ५.२८/१आरण्यश्च प्रकाशश्च निर्मोहः सत्यवाक् कृती । ५.२८/२रैवतस्य मनोः पुत्राः पञ्चमं चैतद् अन्तरम् ॥ ५.२८॥ ५.२९/१षष्ठं तु सम्प्रवक्ष्यामि तद् बुध्यध्वं द्विजोत्तमाः । ५.२९/२भृगुर्नभो विवस्वांश्च सुधामा विरजास्तथा ॥ ५.२९॥ ५.३०/१अतिनामा सहिष्णुश्च सप्तैते च महर्षयः । ५.३०/२चाक्षुषस्यान्तरे विप्रा मनोर्देवास्त्विमे स्मृताः ॥ ५.३०॥ ५.३१/१आबालप्रथितास्ते वै पृथक्त्वेन दिवौकसः । ५.३१/२लेखाश्च नामतो विप्राः पञ्च देवगणाः स्मृताः ॥ ५.३१॥ ५.३२/१ऋषेरङ्गिरसः पुत्रा महात्मानो महौजसः । ५.३२/२नाड्वलेया मुनिश्रेष्ठा दश पुत्रास्तु विश्रुताः ॥ ५.३२॥ ५.३३/१रुरुप्रभृतयो विप्राश्चाक्षुषस्यान्तरे मनोः । ५.३३/२षष्ठं मन्वन्तरं प्रोक्तं सप्तमं तु निबोधत ॥ ५.३३॥ ५.३४/१अत्रिर्वसिष्ठो भगवान् कश्यपश्च महान् ऋषिः । ५.३४/२गौतमोऽथ भरद्वाजो विश्वामित्रस्तथैव च ॥ ५.३४॥ ५.३५/१तथैव पुत्रो भगवान् ऋचीकस्य महात्मनः । ५.३५/२सप्तमो जमदग्निश्च ऋषयः साम्प्रतं दिवि ॥ ५.३५॥ ५.३६/१साध्या रुद्राश्च विश्वे च वसवो मरुतस्तथा । ५.३६/२आदित्याश्चाश्विनौ चापि देवौ वैवस्वतौ स्मृतौ ॥ ५.३६॥ ५.३७/१मनोर्वैवस्वतस्यैते वर्तन्ते साम्प्रतेऽन्तरे । ५.३७/२इक्ष्वाकुप्रमुखाश्चैव दश पुत्रा महात्मनः ॥ ५.३७॥ ५.३८/१एतेषां कीर्तितानां तु महर्षीणां महौजसाम् । ५.३८/२तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च दिक्षु सर्वासु भो द्विजाः ॥ ५.३८॥ ५.३९/१मन्वन्तरेषु सर्वेषु प्राग् आसन् सप्त सप्तकाः । ५.३९/२लोके धर्मव्यवस्थार्थं लोकसंरक्षणाय च ॥ ५.३९॥ ५.४०/१मन्वन्तरे व्यतिक्रान्ते चत्वारः सप्तका गणाः । ५.४०/२कृत्वा कर्म दिवं यान्ति ब्रह्मलोकमनामयम् ॥ ५.४०॥ ५.४१/१ततोऽन्ये तपसा युक्ताः स्थानं तत् पूरयन्त्युत । ५.४१/२अतीता वर्तमानाश्च क्रमेणैतेन भो द्विजाः ॥ ५.४१॥ ५.४२/१अनागताश्च सप्तैते स्मृता दिवि महर्षयः । ५.४२/२मनोरन्तरमासाद्य सावर्णस्येह भो द्विजाः ॥ ५.४२॥ ५.४३/१रामो व्यासस्तथात्रेयो दीप्तिमन्तो बहुश्रुताः । ५.४३/२भारद्वाजस्तथा द्रौणिरश्वत्थामा महाद्युतिः ॥ ५.४३॥ ५.४४/१गौतमश्चाजरश्चैव शरद्वान् नाम गौतमः । ५.४४/२कौशिको गालवश्चैव और्वः काश्यप एव च ॥ ५.४४॥ ५.४५/१एते सप्त महात्मानो भविष्या मुनिसत्तमाः । ५.४५/२वैरी चैवाध्वरीवांश्च शमनो धृतिमान् वसुः ॥ ५.४५॥ ५.४६/१अरिष्टश्चाप्यधृष्टश्च वाजी सुमतिरेव च । ५.४६/२सावर्णस्य मनोः पुत्रा भविष्या मुनिसत्तमाः ॥ ५.४६॥ ५.४७/१एतेषां कल्यमुत्थाय कीर्तनात् सुखमेधते । ५.४७/२यशश्चाप्नोति सुमहद् आयुष्मांश्च भवेन् नरः ॥ ५.४७॥ ५.४८/१एतान्युक्तानि भो विप्राः सप्त सप्त च तत्त्वतः । ५.४८/२मन्वन्तराणि संक्षेपाच्छृणुतानागतान्यपि ॥ ५.४८॥ ५.४९/१सावर्णा मनवो विप्राः पञ्च तांश्च निबोधत । ५.४९/२एको वैवस्वतस्तेषां चत्वारस्तु प्रजापतेः ॥ ५.४९॥ ५.५०/१परमेष्ठिसुता विप्रा मेरुसावर्ण्यतां गताः । ५.५०/२दक्षस्यैते हि दौहित्राः प्रियायास्तनया नृपाः ॥ ५.५०॥ ५.५१/१महता तपसा युक्ता मेरुपृष्ठे महौजसः । ५.५१/२रुचेः प्रजापतेः पुत्रो रौच्यो नाम मनुः स्मृतः ॥ ५.५१॥ ५.५२/१भूत्यां चोत्पादितो देव्यां भौत्यो नाम रुचेः सुतः । ५.५२/२अनागताश्च सप्तैते कल्पेऽस्मिन् मनवः स्मृताः ॥ ५.५२॥ ५.५३/१तैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपत्तना । ५.५३/२पूर्णं युगसहस्रं तु परिपाल्या द्विजोत्तमाः ॥ ५.५३॥ ५.५४/१प्रजापतिश्च तपसा संहारं तेषु नित्यशः । ५.५४/२युगानि सप्ततिस्तानि साग्राणि कथितानि च ॥ ५.५४॥ ५.५५/१कृतत्रेतादियुक्तानि मनोरन्तरमुच्यते । ५.५५/२चतुर्दशैते मनवः कथिताः कीर्तिवर्धनाः ॥ ५.५५॥ ५.५६/१वेदेषु सपुराणेषु सर्वेषु प्रभविष्णवः । ५.५६/२प्रजानां पतयो विप्रा धन्यमेषां प्रकीर्तनम् ॥ ५.५६॥ ५.५७/१मन्वन्तरेषु संहाराः संहारान्तेषु सम्भवाः । ५.५७/२न शक्यतेऽन्तस्तेषां वै वक्तुं वर्षशतैरपि ॥ ५.५७॥ ५.५८/१विसर्गस्य प्रजानां वै संहारस्य च भो द्विजाः । ५.५८/२मन्वन्तरेषु संहाराः श्रूयन्ते द्विजसत्तमाः ॥ ५.५८॥ ५.५९/१सशेषास्तत्र तिष्ठन्ति देवाः सप्तर्षिभिः सह । ५.५९/२तपसा ब्रह्मचर्येण श्रुतेन च समन्विताः ॥ ५.५९॥ ५.६०/१पूर्णे युगसहस्रे तु कल्पो निःशेष उच्यते । ५.६०/२तत्र भूतानि सर्वाणि दग्धान्यादित्यरश्मिभिः ॥ ५.६०॥ ५.६१/१ब्रह्माणमग्रतः कृत्वा सहादित्यगणैर्द्विजाः । ५.६१/२प्रविशन्ति सुरश्रेष्ठं हरिनारायणं प्रभुम् ॥ ५.६१॥ ५.६२/१स्रष्टारं सर्वभूतानां कल्पान्तेषु पुनः पुनः । ५.६२/२अव्यक्तः शाश्वतो देवस्तस्य सर्वमिदं जगत् ॥ ५.६२॥ ५.६३/१अत्र वः कीर्तयिष्यामि मनोर्वैवस्वतस्य वै । ५.६३/२विसर्गं मुनिशार्दूलाः साम्प्रतस्य महाद्युतेः ॥ ५.६३॥ ५.६४/१अत्र वंशप्रसङ्गेन कथ्यमानं पुरातनम् । ५.६४/२यत्रोत्पन्नो महात्मा स हरिर्वृष्णिकुले प्रभुः ॥ ५.६४॥ ६.१/१लोमहर्षण उवाच । विवस्वान् कश्यपाज्जज्ञे दाक्षायण्यां द्विजोत्तमाः । ६.१/२तस्य भार्याभवत् संज्ञा त्वाष्ट्री देवी विवस्वतः ॥ ६.१॥ ६.२/१सुरेश्वरीति विख्याता त्रिषु लोकेषु भाविनी । ६.२/२सा वै भार्या भगवतो मार्तण्डस्य महात्मनः ॥ ६.२॥ ६.३/१भर्तृरूपेण नातुष्यद् रूपयौवनशालिनी । ६.३/२संज्ञा नाम सुतपसा सुदीप्तेन समन्विता ॥ ६.३॥ ६.४/१आदित्यस्य हि तद् रूपं मण्डलस्य सुतेजसा । ६.४/२गात्रेषु परिदग्धं वै नातिकान्तमिवाभवत् ॥ ६.४॥ ६.५/१न खल्वयं मृतोऽण्डस्य इति स्नेहाद् अभाषत । ६.५/२अजानन् काश्यपस्तस्मान् मार्तण्ड इति चोच्यते ॥ ६.५॥ ६.६/१तेजस्त्वभ्यधिकं तस्य नित्यमेव विवस्वतः । ६.६/२येनातितापयामास त्रींल्लोकान् कश्यपात्मजः ॥ ६.६॥ ६.७/१त्रीण्यपत्यानि भो विप्राः संज्ञायां तपतां वरः । ६.७/२आदित्यो जनयामास कन्यां द्वौ च प्रजापती ॥ ६.७॥ ६.८/१मनुर्वैवस्वतः पूर्वं श्राद्धदेवः प्रजापतिः । ६.८/२यमश्च यमुना चैव यमजौ सम्बभूवतुः ॥ ६.८॥ ६.९/१श्यामवर्णं तु तद् रूपं संज्ञा दृष्ट्वा विवस्वतः । ६.९/२असहन्ती तु स्वां छायां सवर्णां निर्ममे ततः ॥ ६.९॥ ६.१०/१मायामयी तु सा संज्ञा तस्यां छायासमुत्थिताम् । ६.१०/२प्राञ्जलिः प्रणता भूत्वा छाया संज्ञां द्विजोत्तमाः ॥ ६.१०॥ ६.११/१उवाच किं मया कार्यं कथयस्व शुचिस्मिते । ६.११/२स्थितास्मि तव निर्देशे शाधि मां वरवर्णिनि ॥ ६.११॥ ६.१२/१संज्ञोवाच । अहं यास्यामि भद्रं ते स्वमेव भवनं पितुः । ६.१२/२त्वयैव भवने मह्यं वस्तव्यं निर्विशङ्कया ॥ ६.१२॥ ६.१३/१इमौ च बालकौ मह्यं कन्या चेयं सुमध्यमा । ६.१३/२सम्भाव्यास्ते न चाख्येयमिदं भगवते क्वचित् ॥ ६.१३॥ ६.१४/१सवर्णोवाच । आ कचग्रहणाद् देवि आ शापान् नैव कर्हिचित् । ६.१४/२आख्यास्यामि नमस्तुभ्यं गच्छ देवि यथासुखम् ॥ ६.१४॥ ६.१५/१लोमहर्षण उवाच । समादिश्य सवर्णां तु तथेत्युक्ता तया च सा । ६.१५/२त्वष्टुः समीपमगमद् व्रीडितेव तपस्विनी ॥ ६.१५॥ ६.१६/१पितुः समीपगा सा तु पित्रा निर्भर्त्सिता शुभा । ६.१६/२भर्तुः समीपं गच्छेति नियुक्ता च पुनः पुनः ॥ ६.१६॥ ६.१७/१आगच्छद् वडवा भूत्वा *आच्छाद्य रूपमनिन्दिता । ६.१७/२कुरून् अथोत्तरान् गत्वा तृणान्यथ चचार ह ॥ ६.१७॥ ६.१८/१द्वितीयायां तु संज्ञायां संज्ञेयमिति चिन्तयन् । ६.१८/२आदित्यो जनयामास पुत्रमात्मसमं तदा ॥ ६.१८॥ ६.१९/१पूर्वजस्य मनोर्विप्राः सदृशोऽयमिति प्रभुः । ६.१९/२मनुरेवाभवन् नाम्ना सावर्ण इति चोच्यते ॥ ६.१९॥ ६.२०/१द्वितीयो यः सुतस्तस्याः स विज्ञेयः शनैश्चरः । ६.२०/२संज्ञा तु पार्थिवी विप्राः स्वस्य पुत्रस्य वै तदा ॥ ६.२०॥ ६.२१/१चकाराभ्यधिकं स्नेहं न तथा पूर्वजेषु वै । ६.२१/२मनुस्तस्याः क्षमत् तत् तु यमस्तस्या न चक्षमे ॥ ६.२१॥ ६.२२/१स वै रोषाच्च बाल्याच्च भाविनोऽर्थस्य वानघ । ६.२२/२पदा संतर्जयामास संज्ञां वैवस्वतो यमः ॥ ६.२२॥ ६.२३/१तं शशाप ततः क्रोधात् सावर्णजननी तदा । ६.२३/२चरणः पततामेष तवेति भृशदुःखिता ॥ ६.२३॥ ६.२४/१यमस्तु तत् पितुः सर्वं प्राञ्जलिः प्रत्यवेदयत् । ६.२४/२भृशं शापभयोद्विग्नः संज्ञावाक्यैर्विशङ्कितः ॥ ६.२४॥ ६.२५/१शापोऽयं विनिवर्तेत प्रोवाच पितरं द्विजाः । ६.२५/२मात्रा स्नेहेन सर्वेषु वर्तितव्यं सुतेषु वै ॥ ६.२५॥ ६.२६/१सेयमस्मान् अपास्येह विवस्वन् सम्बुभूषति । ६.२६/२तस्यां मयोद्यतः पादो न तु देहे निपातितः ॥ ६.२६॥ ६.२७/१बाल्याद् वा यदि वा लौल्यान् मोहात् तत् क्षन्तुमर्हसि । ६.२७/२शप्तोऽहमस्मि लोकेश जनन्या तपतां वर । ६.२७/३तव प्रसादाच्चरणो न पतेन् मम गोपते ॥ ६.२७॥ ६.२८/१विवस्वान् उवाच । असंशयं पुत्र महद् भविष्यत्यत्र कारणम् । ६.२८/२येन त्वामाविशत् क्रोधो धर्मज्ञं सत्यवादिनम् ॥ ६.२८॥ ६.२९/१न शक्यमेतन् मिथ्या तु कर्तुं मातृवचस्तव । ६.२९/२कृमयो मांसमादाय यास्यन्त्यवनिमेव च ॥ ६.२९॥ ६.३०/१कृतमेवं वचस्तथ्यं मातुस्तव भविष्यति । ६.३०/२शापस्य परिहारेण त्वं च त्रातो भविष्यसि ॥ ६.३०॥ ६.३१/१आदित्यश्चाब्रवीत् संज्ञां किमर्थं तनयेषु वै । ६.३१/२तुल्येष्वभ्यधिकः स्नेह एकस्मिन् क्रियते त्वया ॥ ६.३१॥ ६.३२/१सा तत् परिहरन्ती तु नाचचक्षे विवस्वते । ६.३२/२स चात्मानं समाधाय योगात् तथ्यमपश्यत ॥ ६.३२॥ ६.३३/१तां शप्तुकामो भगवान् नाशपन् मुनिसत्तमाः । ६.३३/२मूर्धजेषु निजग्राह स तु तां मुनिसत्तमाः ॥ ६.३३॥ ६.३४/१ततः सर्वं यथावृत्तमाचचक्षे विवस्वते । ६.३४/२विवस्वान् अथ तच्छ्रुत्वा क्रुद्धस्त्वष्टारमभ्यगात् ॥ ६.३४॥ ६.३५/१दृष्ट्वा तु तं यथान्यायमर्चयित्वा विभावसुम् । ६.३५/२निर्दग्धुकामं रोषेण सान्त्वयामास वै तदा ॥ ६.३५॥ ६.३६/१त्वष्टोवाच । तवातितेजसाविष्टमिदं रूपं न शोभते । ६.३६/२असहन्ती च संज्ञा सा वने चरति शाड्वले ॥ ६.३६॥ ६.३७/१द्रष्टा हि तां भवान् अद्य स्वां भार्यां शुभचारिणीम् । ६.३७/२श्लाघ्यां योगबलोपेतां योगमास्थाय गोपते ॥ ६.३७॥ ६.३८/१अनुकूलं तु ते देव यदि स्यान् मम सम्मतम् । ६.३८/२रूपं निर्वर्तयाम्यद्य तव कान्तमरिंदम ॥ ६.३८॥ ६.३९/१ततोऽभ्युपगमात् त्वष्टा मार्तण्डस्य विवस्वतः । ६.३९/२भ्रमिमारोप्य तत् तेजः शातयामास भो द्विजाः ॥ ६.३९॥ ६.४०/१ततो निर्भासितं रूपं तेजसा संहतेन वै । ६.४०/२कान्तात् कान्ततरं द्रष्टुमधिकं शुशुभे तदा ॥ ६.४०॥ ६.४१/१ददर्श योगमास्थाय स्वां भार्यां वडवां ततः । ६.४१/२अधृष्यां सर्वभूतानां तेजसा नियमेन च ॥ ६.४१॥ ६.४२/१वडवावपुषा विप्राश्चरन्तीमकुतोभयाम् । ६.४२/२सोऽश्वरूपेण भगवांस्तां मुखे समभावयत् ॥ ६.४२॥ ६.४३/१मैथुनाय विचेष्टन्तीं परपुंसोऽवशङ्कया । ६.४३/२सा तन् निरवमच्छुक्रं नासिकाभ्यां विवस्वतः ॥ ६.४३॥ ६.४४/१देवौ तस्यामजायेतामश्विनौ भिषजां वरौ । ६.४४/२नासत्यश्चैव दस्रश्च स्मृतौ द्वावश्विनाविति ॥ ६.४४॥ ६.४५/१मार्तण्डस्यात्मजावेतावष्टमस्य प्रजापतेः । ६.४५/२तां तु रूपेण कान्तेन दर्शयामास भास्करः ॥ ६.४५॥ ६.४६/१सा तु दृष्ट्वैव भर्तारं तुतोष मुनिसत्तमाः । ६.४६/२यमस्तु कर्मणा तेन भृशं पीडितमानसः ॥ ६.४६॥ ६.४७/१धर्मेण रञ्जयामास धर्मराज इमाः प्रजाः । ६.४७/२स लेभे कर्मणा तेन शुभेन परमद्युतिः ॥ ६.४७॥ ६.४८/१पितृणामाधिपत्यं च लोकपालत्वमेव च । ६.४८/२मनुः प्रजापतिस्त्वासीत् सावर्णिः स तपोधनाः ॥ ६.४८॥ ६.४९/१भाव्यः समागते तस्मिन् मनुः सावर्णिकेऽन्तरे । ६.४९/२मेरुपृष्ठे तपो नित्यमद्यापि स चरत्युत ॥ ६.४९॥ ६.५०/१भ्राता शनैश्चरस्तस्य ग्रहत्वं स तु लब्धवान् । ६.५०/२त्वष्टा तु तेजसा तेन विष्णोश्चक्रमकल्पयत् ॥ ६.५०॥ ६.५१/१तद् अप्रतिहतं युद्धे दानवान्तचिकीर्षया । ६.५१/२यवीयसी तु साप्यासीद् यमी कन्या यशस्विनी ॥ ६.५१॥ ६.५२/१अभवच्च सरिच्छ्रेष्ठा यमुना लोकपावनी । ६.५२/२मनुरित्युच्यते लोके सावर्ण इति चोच्यते ॥ ६.५२॥ ६.५३/१द्वितीयो यः सुतस्तस्य मनोर्भ्राता शनैश्चरः । ६.५३/२ग्रहत्वं स च लेभे वै सर्वलोकाभिपूजितः ॥ ६.५३॥ ६.५४/१य इदं जन्म देवानां श‍ृणुयान् नरसत्तमः । ६.५४/२आपदं प्राप्य मुच्येत प्राप्नुयाच्च महद् यशः ॥ ६.५४॥ ७.१/१लोमहर्षण उवाच । मनोर्वैवस्वतस्यासन् पुत्रा वै नव तत्समाः । ७.१/२इक्ष्वाकुश्चैव नाभागो धृष्टः शर्यातिरेव च ॥ ७.१॥ ७.२/१नरिष्यन्तश्च षष्ठो वै प्रांशू रिष्टश्च सप्तमः । ७.२/२करूषश्च पृषध्रश्च नवैते मुनिसत्तमाः ॥ ७.२॥ ७.३/१अकरोत् पुत्रकामस्तु मनुरिष्टिं प्रजापतिः । ७.३/२मित्रावरुणयोर्विप्राः पूर्वमेव महामतिः ॥ ७.३॥ ७.४/१अनुत्पन्नेषु बहुषु पुत्रेष्वेतेषु भो द्विजाः । ७.४/२तस्यां च वर्तमानायामिष्ट्यां च द्विजसत्तमाः ॥ ७.४॥ ७.५/१मित्रावरुणयोरंशे मनुराहुतिमावहत् । ७.५/२तत्र दिव्याम्बरधरा दिव्याभरणभूषिता ॥ ७.५॥ ७.६/१दिव्यसंहनना चैव इला जज्ञ इति श्रुतिः । ७.६/२तामिलेत्येव होवाच मनुर्दण्डधरस्तदा ॥ ७.६॥ ७.७/१अनुगच्छस्व मां भद्रे तमिला प्रत्युवाच ह । ७.७/२धर्मयुक्तमिदं वाक्यं पुत्रकामं प्रजापतिम् ॥ ७.७॥ ७.८/१इलोवाच । मित्रावरुणयोरंशे जातास्मि वदतां वर । ७.८/२तयोः सकाशं यास्यामि न मां धर्महतां कुरु ॥ ७.८॥ ७.९/१सैवमुक्त्वा मनुं देवं मित्रावरुणयोरिला । ७.९/२गत्वान्तिकं वरारोहा प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् ॥ ७.९॥ ७.१०/१इलोवाच । अंशेऽस्मि युवयोर्जाता देवौ किं करवाणि वाम् । ७.१०/२मनुना चाहमुक्ता वै अनुगच्छस्व मामिति ॥ ७.१०॥ ७.११/१तौ तथावादिनीं साध्वीमिलां धर्मपरायणाम् । ७.११/२मित्रश्च वरुणश्चोभावूचतुस्तां द्विजोत्तमाः ॥ ७.११॥ ७.१२/१मित्रावरुणावूचतुः । अनेन तव धर्मेण प्रश्रयेण दमेन च । ७.१२/२सत्येन चैव सुश्रोणि प्रीतौ स्वो वरवर्णिनि ॥ ७.१२॥ ७.१३/१आवयोस्त्वं महाभागे ख्यातिं कन्येति यास्यसि ॥ ७.१३॥ ७.१४/१मनोर्वंशकरः पुत्रस्त्वमेव च भविष्यसि । ७.१४/२सुद्युम्न इति विख्यातस्त्रिषु लोकेषु शोभने ॥ ७.१४॥ ७.१५/१जगत्प्रियो धर्मशीलो मनोर्वंशविवर्धनः । ७.१५/२निवृत्ता सा तु तच्छ्रुत्वा गच्छन्ती पितुरन्तिकात् ॥ ७.१५॥ ७.१६/१बुधेनान्तरमासाद्य मैथुनायोपमन्त्रिता । ७.१६/२सोमपुत्राद् बुधाद् विप्रास्तस्यां जज्ञे पुरूरवाः ॥ ७.१६॥ ७.१७/१जनयित्वा ततः सा तमिला सुद्युम्नतां गता । ७.१७/२सुद्युम्नस्य तु दायादास्त्रयः परमधार्मिकाः ॥ ७.१७॥ ७.१८/१उत्कलश्च गयश्चैव विनताश्वश्च भो द्विजाः । ७.१८/२उत्कलस्योत्कला विप्रा विनताश्वस्य पश्चिमाः ॥ ७.१८॥ ७.१९/१दिक् पूर्वा मुनिशार्दूला गयस्य तु गया स्मृता । ७.१९/२प्रविष्टे तु मनौ विप्रा दिवाकरमरिंदमम् ॥ ७.१९॥ ७.२०/१दशधा तत् पुनः क्षत्रमकरोत् पृथिवीमिमाम् । ७.२०/२इक्ष्वाकुर्ज्येष्ठदायादो मध्यदेशमवाप्तवान् ॥ ७.२०॥ ७.२१/१कन्याभावात् तु सुद्युम्नो नैतद् राज्यमवाप्तवान् । ७.२१/२वसिष्ठवचनात् त्वासीत् प्रतिष्ठाने महात्मनः ॥ ७.२१॥ ७.२२/१प्रतिष्ठा धर्मराजस्य सुद्युम्नस्य द्विजोत्तमाः । ७.२२/२तत् पुरूरवसे प्रादाद् राज्यं प्राप्य महायशाः ॥ ७.२२॥ ७.२३/१मानवेयो मुनिश्रेष्ठाः स्त्रीपुंसोर्लक्षणैर्युतः । ७.२३/२धृतवांस्तामिलेत्येवं सुद्युम्नेति च विश्रुतः ॥ ७.२३॥ ७.२४/१नारिष्यन्ताः शकाः पुत्रा नाभागस्य तु भो द्विजाः । ७.२४/२अम्बरीषोऽभवत् पुत्रः पार्थिवर्षभसत्तमः ॥ ७.२४॥ ७.२५/१धृष्टस्य धार्ष्टकं क्षत्रं रणदृप्तं बभूव ह । ७.२५/२करूषस्य च कारूषाः क्षत्रिया युद्धदुर्मदाः ॥ ७.२५॥ ७.२६/१नाभागधृष्टपुत्राश्च क्षत्रिया वैश्यतां गताः । ७.२६/२प्रांशोरेकोऽभवत् पुत्रः प्रजापतिरिति स्मृतः ॥ ७.२६॥ ७.२७/१नरिष्यन्तस्य दायादो राजा दण्डधरो यमः । ७.२७/२शर्यातेर्मिथुनं त्वासीद् आनर्तो नाम विश्रुतः ॥ ७.२७॥ ७.२८/१पुत्रः कन्या सुकन्या च या पत्नी च्यवनस्य ह । ७.२८/२आनर्तस्य तु दायादो रैवो नाम महाद्युतिः ॥ ७.२८॥ ७.२९/१आनर्तविषयश्चैव पुरी चास्य कुशस्थली । ७.२९/२रैवस्य रैवतः पुत्रः ककुद्मी नाम धार्मिकः ॥ ७.२९॥ ७.३०/१ज्येष्ठः पुत्रः स तस्यासीद् राज्यं प्राप्य कुशस्थलीम् । ७.३०/२स कन्यासहितः श्रुत्वा गान्धर्वं ब्रह्मणोऽन्तिके ॥ ७.३०॥ ७.३१/१मुहूर्तभूतं देवस्य तस्थौ बहुयुगं द्विजाः । ७.३१/२आजगाम स चैवाथ स्वां पुरीं यादवैर्वृताम् ॥ ७.३१॥ ७.३२/१कृतां द्वारवतीं नाम बहुद्वारां मनोरमाम् । ७.३२/२भोजवृष्ण्यन्धकैर्गुप्तां वसुदेवपुरोगमैः ॥ ७.३२॥ ७.३३/१तत्रैव रैवतो ज्ञात्वा यथातत्त्वं द्विजोत्तमाः । ७.३३/२कन्यां तां बलदेवाय सुभद्रां नाम रेवतीम् ॥ ७.३३॥ ७.३४/१दत्त्वा जगाम शिखरं मेरोस्तपसि संस्थितः । ७.३४/२रेमे रामोऽपि धर्मात्मा रेवत्या सहितः सुखी ॥ ७.३४॥ ७.३५/१मुनय ऊचुः । कथं बहुयुगे काले समतीते महामते । ७.३५/२न जरा रेवतीं प्राप्ता रैवतं च ककुद्मिनम् ॥ ७.३५॥ ७.३६/१मेरुं गतस्य वा तस्य शर्यातेः संततिः कथम् । ७.३६/२स्थिता पृथिव्यामद्यापि श्रोतुमिच्छाम तत्त्वतः ॥ ७.३६॥ ७.३७/१लोमहर्षण उवाच । न जरा क्षुत्पिपासा वा न मृत्युर्मुनिसत्तमाः । ७.३७/२ऋतुचक्रं प्रभवति ब्रह्मलोके सदानघाः । ७.३७/३ककुद्मिनः स्वर्लोकं तु रैवतस्य गतस्य ह ॥ ७.३७॥ ७.३८/१हृता पुण्यजनैर्विप्रा राक्षसैः सा कुशस्थली । ७.३८/२तस्य भ्रातृशतं त्वासीद् धार्मिकस्य महात्मनः ॥ ७.३८॥ ७.३९/१तद् वध्यमानं रक्षोभिर्दिशः प्राक्रामद् अच्युताः । ७.३९/२विद्रुतस्य च विप्रेन्द्रास्तस्य भ्रातृशतस्य वै ॥ ७.३९॥ ७.४०/१अन्ववायस्तु सुमहांस्तत्र तत्र द्विजोत्तमाः । ७.४०/२तेषां ह्येते मुनिश्रेष्ठाः शर्याता इति विश्रुताः ॥ ७.४०॥ ७.४१/१क्षत्रिया गुणसम्पन्ना दिक्षु सर्वासु विश्रुताः । ७.४१/२शर्वशः सर्वगहनं प्रविष्टास्ते महौजसः ॥ ७.४१॥ ७.४२/१नाभागरिष्टपुत्रौ द्वौ वैश्यौ ब्राह्मणतां गतौ । ७.४२/२करूषस्य तु कारूषाः क्षत्रिया युद्धदुर्मदाः ॥ ७.४२॥ ७.४३/१पृषध्रो हिंसयित्वा तु गुरोर्गां द्विजसत्तमाः । ७.४३/२शापाच्छूद्रत्वमापन्नो नवैते परिकीर्तिताः ॥ ७.४३॥ ७.४४/१वैवस्वतस्य तनया मुनेर्वै मुनिसत्तमाः । ७.४४/२क्षुवतस्तु मनोर्विप्रा इक्ष्वाकुरभवत् सुतः ॥ ७.४४॥ ७.४५/१तस्य पुत्रशतं त्वासीद् इक्ष्वाकोर्भूरिदक्षिणम् । ७.४५/२तेषां विकुक्षिर्ज्येष्ठस्तु विकुक्षित्वाद् अयोधताम् ॥ ७.४५॥ ७.४६/१प्राप्तः परमधर्मज्ञ सोऽयोध्याधिपतिः प्रभुः । ७.४६/२शकुनिप्रमुखास्तस्य पुत्राः पञ्चशतं स्मृताः ॥ ७.४६॥ ७.४७/१उत्तरापथदेशस्य रक्षितारो महाबलाः । ७.४७/२चत्वारिंशद् दशाष्टौ च दक्षिणस्यां तथा दिशि ॥ ७.४७॥ ७.४८/१वशातिप्रमुखाश्चान्ये रक्षितारो द्विजोत्तमाः । ७.४८/२इक्ष्वाकुस्तु विकुक्षिं वै अष्टकायामथादिशत् ॥ ७.४८॥ ७.४९/१मांसमानय श्राद्धार्थं मृगान् हत्वा महाबल । ७.४९/२श्राद्धकर्मणि चोद्दिष्टो अकृते श्राद्धकर्मणि ॥ ७.४९॥ ७.५०/१भक्षयित्वा शशं विप्राः शशादो मृगयां गतः । ७.५०/२इक्ष्वाकुणा परित्यक्तो वसिष्ठवचनात् प्रभुः ॥ ७.५०॥ ७.५१/१इक्ष्वाकौ संस्थिते विप्राः शशादस्तु नृपोऽभवत् । ७.५१/२शशादस्य तु दायादः ककुत्स्थो नाम वीर्यवान् ॥ ७.५१॥ ७.५२/१अनेनास्तु ककुत्स्थस्य पृथुश्चानेनसः स्मृतः । ७.५२/२विष्टराश्वः पृथोः पुत्रस्तस्माद् आर्द्रस्त्वजायत ॥ ७.५२॥ ७.५३/१आर्द्रस्तु युवनाश्वस्तु श्रावस्तस्तत्सुतो द्विजाः । ७.५३/२जज्ञे श्रावस्तको राजा श्रावस्ती येन निर्मिता ॥ ७.५३॥ ७.५४/१श्रावस्तस्य तु दायादो बृहदश्वो महीपतिः । ७.५४/२कुवलाश्वः सुतस्तस्य राजा परमधार्मिकः ॥ ७.५४॥ ७.५५/१यः स धुन्धुवधाद् राजा धुन्धुमारत्वमागतः ॥ ७.५५॥ ७.५६/१मुनय ऊचुः । धुन्धोर्वधं महाप्राज्ञ श्रोतुमिच्छाम तत्त्वतः । ७.५६/२यद्वधात् कुवलाश्वोऽसौ धुन्धुमारत्वमागतः ॥ ७.५६॥ ७.५७/१लोमहर्षण उवाच । कुवलाश्वस्य पुत्राणां शतमुत्तमधन्विनाम् । ७.५७/२सर्वे विद्यासु निष्णाता बलवन्तो दुरासदाः ॥ ७.५७॥ ७.५८/१बभूवुर्धार्मिकाः सर्वे यज्वानो भूरिदक्षिणाः । ७.५८/२कुवलाश्वं पिता राज्ये बृहदश्वो न्ययोजयत् ॥ ७.५८॥ ७.५९/१पुत्रसंक्रामितश्रीस्तु वनं राजा विवेश ह । ७.५९/२तमुत्तङ्कोऽथ विप्रर्षिः प्रयान्तं प्रत्यवारयत् ॥ ७.५९॥ ७.६०/१उत्तङ्क उवाच । भवता रक्षणं कार्यं तच्च कर्तुं त्वमर्हसि । ७.६०/२निरुद्विग्नस्तपश्चर्तुं नहि शक्नोमि पार्थिव ॥ ७.६०॥ ७.६१/१ममाश्रमसमीपे वै समेषु मरुधन्वसु । ७.६१/२समुद्रो वालुकापूर्ण उद्दालक इति स्मृतः ॥ ७.६१॥ ७.६२/१देवतानामवध्यश्च महाकायो महाबलः । ७.६२/२अन्तर्भूमिगतस्तत्र वालुकान्तर्हितो महान् ॥ ७.६२॥ ७.६३/१राक्षसस्य मधोः पुत्रो धुन्धुर्नाम महासुरः । ७.६३/२शेते लोकविनाशाय तप आस्थाय दारुणम् ॥ ७.६३॥ ७.६४/१संवत्सरस्य पर्यन्ते स निश्वासं विमुञ्चति । ७.६४/२यदा तदा मही तत्र चलति स्म नराधिप ॥ ७.६४॥ ७.६५/१तस्य निःश्वासवातेन रज उद्धूयते महत् । ७.६५/२आदित्यपथमावृत्य सप्ताहं भूमिकम्पनम् ॥ ७.६५॥ ७.६६/१सविस्फुलिङ्गं साङ्गारं सधूममतिदारुणम् । ७.६६/२तेन तात न शक्नोमि तस्मिन् स्थातुं स्व आश्रमे ॥ ७.६६॥ ७.६७/१तं मारय महाकायं लोकानां हितकाम्यया । ७.६७/२लोकाः स्वस्था भवन्त्यद्य तस्मिन् विनिहते त्वया ॥ ७.६७॥ ७.६८/१त्वं हि तस्य वधायैकः समर्थः पृथिवीपते । ७.६८/२विष्णुना च वरो दत्तो मह्यं पूर्वयुगे नृप ॥ ७.६८॥ ७.६९/१यस्तं महासुरं रौद्रं हनिष्यति महाबलम् । ७.६९/२तस्य त्वं वरदानेन तेजश्चाख्यापयिष्यसि ॥ ७.६९॥ ७.७०/१नहि धुन्धुर्महातेजास्तेजसाल्पेन शक्यते । ७.७०/२निर्दग्धुं पृथिवीपाल चिरं युगशतैरपि ॥ ७.७०॥ ७.७१/१वीर्यं च सुमहत् तस्य देवैरपि दुरासदम् । ७.७१/२स एवमुक्तो राजर्षिरुत्तङ्केन महात्मना । ७.७१/३कुवलाश्वं सुतं प्रादात् तस्मै धुन्धुनिबर्हणे ॥ ७.७१॥ ७.७२/१बृहदश्व उवाच । भगवन् न्यस्तशस्त्रोऽहमयं तु तनयो मम । ७.७२/२भविष्यति द्विजश्रेष्ठ धुन्धुमारो न संशयः ॥ ७.७२॥ ७.७३/१स तं व्यादिश्य तनयं राजर्षिर्धुन्धुमारणे । ७.७३/२जगाम पर्वतायैव नृपतिः संशितव्रतः ॥ ७.७३॥ ७.७४/१लोमहर्षण उवाच । कुवलाश्वस्तु पुत्राणां शतेन सह भो द्विजाः । ७.७४/२प्रायाद् उत्तङ्कसहितो धुन्धोस्तस्य निबर्हणे ॥ ७.७४॥ ७.७५/१तमाविशत् तदा विष्णुस्तेजसा भगवान् प्रभुः । ७.७५/२उत्तङ्कस्य नियोगाद् वै लोकानां हितकाम्यया ॥ ७.७५॥ ७.७६/१तस्मिन् प्रयाते दुर्धर्षे दिवि शब्दो महान् अभूत् । ७.७६/२एष श्रीमान् अवध्योऽद्य धुन्धुमारो भविष्यति ॥ ७.७६॥ ७.७७/१दिव्यैर्गन्धैश्च माल्यैश्च तं देवाः समवाकिरन् । ७.७७/२देवदुन्दुभयश्चैव प्रणेदुर्द्विजसत्तमाः ॥ ७.७७॥ ७.७८/१स गत्वा जयतां श्रेष्ठस्तनयैः सह वीर्यवान् । ७.७८/२समुद्रं खानयामास वालुकान्तरमव्ययम् ॥ ७.७८॥ ७.७९/१तस्य पुत्रैः खनद्भिश्च वालुकान्तर्हितस्तदा । ७.७९/२धुन्धुरासादितो विप्रा दिशमावृत्य पश्चिमाम् ॥ ७.७९॥ ७.८०/१मुखजेनाग्निना क्रोधाल्लोकान् उद्वर्तयन्न् इव । ७.८०/२वारि सुस्राव वेगेन महोदधिरिवोदये ॥ ७.८०॥ ७.८१/१सौमस्य मुनिशार्दूला वरोर्मिकलिलो महान् । ७.८१/२तस्य पुत्रशतं दग्धं त्रिभिरूनं तु रक्षसा ॥ ७.८१॥ ७.८२/१ततः स राजा द्युतिमान् राक्षसं तं महाबलम् । ७.८२/२आससाद महातेजा धुन्धुं धुन्धुविनाशनः ॥ ७.८२॥ ७.८३/१तस्य वारिमयं वेगमापीय स नराधिपः । ७.८३/२योगी योगेन वह्निं च शमयामास वारिणा ॥ ७.८३॥ ७.८४/१निहत्य तं महाकायं बलेनोदकराक्षसम् । ७.८४/२उत्तङ्कं दर्शयामास कृतकर्मा नराधिपः ॥ ७.८४॥ ७.८५/१उत्तङ्कस्तु वरं प्रादात् तस्मै राज्ञे महात्मने । ७.८५/२ददौ तस्याक्षयं वित्तं शत्रुभिश्चापराजितम् ॥ ७.८५॥ ७.८६/१धर्मे रतिं च सततं स्वर्गे वासं तथाक्षयम् । ७.८६/२पुत्राणां चाक्षयांल्लोकान् स्वर्गे ये रक्षसा हताः ॥ ७.८६॥ ७.८७/१तस्य पुत्रास्त्रयः शिष्टा दृढाश्वो ज्येष्ठ उच्यते । ७.८७/२चन्द्राश्वकपिलाश्वौ तु कनीयांसौ कुमारकौ ॥ ७.८७॥ ७.८८/१धौन्धुमारेर्दृढाश्वस्य हर्यश्वश्चात्मजः स्मृतः । ७.८८/२हर्यश्वस्य निकुम्भोऽभूत् क्षत्रधर्मरतः सदा ॥ ७.८८॥ ७.८९/१संहताश्वो निकुम्भस्य सुतो रणविशारदः । ७.८९/२अकृशाश्वकृशाश्वौ तु संहताश्वसुतौ द्विजाः ॥ ७.८९॥ ७.९०/१तस्य हैमवती कन्या सतां मता दृषद्वती । ७.९०/२विख्याता त्रिषु लोकेषु पुत्रश्चास्याः प्रसेनजित् ॥ ७.९०॥ ७.९१/१लेभे प्रसेनजिद् भार्यां गौरीं नाम पतिव्रताम् । ७.९१/२अभिशस्ता तु सा भर्त्रा नदी वै बाहुदाभवत् ॥ ७.९१॥ ७.९२/१तस्य पुत्रो महान् आसीद् युवनाश्वो नराधिपः । ७.९२/२मान्धाता युवनाश्वस्य त्रिलोकविजयी सुतः ॥ ७.९२॥ ७.९३/१तस्य चैत्ररथी भार्या शशबिन्दोः सुताभवत् । ७.९३/२साध्वी बिन्दुमती नाम रूपेणासदृशी भुवि ॥ ७.९३॥ ७.९४/१पतिव्रता च ज्येष्ठा च भ्रातृणामयुतस्य वै । ७.९४/२तस्यामुत्पादयामास मान्धाता द्वौ सुतौ द्विजाः ॥ ७.९४॥ ७.९५/१पुरुकुत्सं च धर्मज्ञं मुचुकुन्दं च पार्थिवम् । ७.९५/२पुरुकुत्ससुतस्त्वासीत् त्रसदस्युर्महीपतिः ॥ ७.९५॥ ७.९६/१नर्मदायामथोत्पन्नः सम्भूतस्तस्य चात्मजः । ७.९६/२सम्भूतस्य तु दायादस्- । ७.९६/३त्रिधन्वा रिपुमर्दनः ॥ ७.९६॥ ७.९७/१राज्ञस्त्रिधन्वनस्त्वासीद् विद्वांस्त्रय्यारुणः प्रभुः । ७.९७/२तस्य सत्यव्रतो नाम कुमारोऽभून् महाबलः ॥ ७.९७॥ ७.९८/१परिग्रहणमन्त्राणां विघ्नं चक्रे सुदुर्मतिः । ७.९८/२येन भार्या कृतोद्वाहा हृता चैव परस्य ह ॥ ७.९८॥ ७.९९/१बाल्यात् कामाच्च मोहाच्च साहसाच्चापलेन च । ७.९९/२जहार कन्यां कामार्तः कस्यचित् पुरवासिनः ॥ ७.९९॥ ७.१००/१अधर्मशङ्कुना तेन तं स त्रय्यारुणोऽत्यजत् । ७.१००/२अपध्वंसेति बहुशो वदन् क्रोधसमन्वितः ॥ ७.१००॥ ७.१०१/१सोऽब्रवीत् पितरं त्यक्तः क्व गच्छामीति वै मुहुः । ७.१०१/२पिता च तमथोवाच श्वपाकैः सह वर्तय ॥ ७.१०१॥ ७.१०२/१नाहं पुत्रेण पुत्रार्थी त्वयाद्य कुलपांसन । ७.१०२/२इत्युक्तः स निराक्रामन् नगराद् वचनात् पितुः ॥ ७.१०२॥ ७.१०३/१न च तं वारयामास वसिष्ठो भगवान् ऋषिः । ७.१०३/२स तु सत्यव्रतो विप्राः श्वपाकावसथान्तिके ॥ ७.१०३॥ ७.१०४/१पित्रा त्यक्तोऽवसद् वीरः पिताप्यस्य वनं ययौ । ७.१०४/२ततस्तस्मिंस्तु विषये नावर्षत् पाकशासनः ॥ ७.१०४॥ ७.१०५/१समा द्वादश भो विप्रास्तेनाधर्मेण वै तदा । ७.१०५/२दारांस्तु तस्य विषये विश्वामित्रो महातपाः ॥ ७.१०५॥ ७.१०६/१संन्यस्य सागरान्ते तु चकार विपुलं तपः । ७.१०६/२तस्य पत्नी गले बद्ध्वा मध्यमं पुत्रमौरसम् ॥ ७.१०६॥ ७.१०७/१शेषस्य भरणार्थाय व्यक्रीणाद् गोशतेन वै । ७.१०७/२तं च बद्धं गले दृष्ट्वा विक्रयार्थं नृपात्मजः ॥ ७.१०७॥ ७.१०८/१महर्षिपुत्रं धर्मात्मा मोक्षयामास भो द्विजाः । ७.१०८/२सत्यव्रतो महाबाहुर्भरणं तस्य चाकरोत् ॥ ७.१०८॥ ७.१०९/१विश्वामित्रस्य तुष्ट्यर्थमनुकम्पार्थमेव च । ७.१०९/२सोऽभवद् गालवो नाम गले बन्धान् महातपाः । ७.१०९/३महर्षिः कौशिको धीमांस्तेन वीरेण मोक्षितः ॥ ७.१०९॥ ८.१/१लोमहर्षण उवाच । सत्यव्रतस्तु भक्त्या च कृपया च प्रतिज्ञया । ८.१/२विश्वामित्रकलत्रं तु बभार विनये स्थितः ॥ ८.१॥ ८.२/१हत्वा मृगान् वराहांश्च महिषांश्च वनेचरान् । ८.२/२विश्वामित्राश्रमाभ्याशे मांसं वृक्षे बबन्ध च ॥ ८.२॥ ८.३/१उपांशुव्रतमास्थाय दीक्षां द्वादशवार्षिकीम् । ८.३/२पितुर्नियोगाद् अवसत् तस्मिन् वनगते नृपे ॥ ८.३॥ ८.४/१अयोध्यां चैव राज्यं च तथैवान्तःपुरं मुनिः । ८.४/२याज्योपाध्यायसंयोगाद् वसिष्ठः पर्यरक्षत ॥ ८.४॥ ८.५/१सत्यव्रतस्तु बाल्याच्च भाविनोऽर्थस्य वै बलात् । ८.५/२वसिष्ठेऽभ्यधिकं मन्युं धारयामास नित्यशः ॥ ८.५॥ ८.६/१पित्रा हि तं तदा राष्ट्रात् त्यज्यमानं प्रियं सुतम् । ८.६/२निवारयामास मुनिर्बहुना कारणेन न ॥ ८.६॥ ८.७/१पाणिग्रहणमन्त्राणां निष्ठा स्यात् सप्तमे पदे । ८.७/२न च सत्यव्रतस्तस्माद् धतवान् सप्तमे पदे ॥ ८.७॥ ८.८/१जानन् धर्मं वसिष्ठस्तु न मां त्रातीति भो द्विजाः । ८.८/२सत्यव्रतस्तदा रोषं वसिष्ठे मनसाकरोत् ॥ ८.८॥ ८.९/१गुणबुद्ध्या तु भगवान् वसिष्ठः कृतवांस्तथा । ८.९/२न च सत्यव्रतस्तस्य तमुपांशुमबुध्यत ॥ ८.९॥ ८.१०/१तस्मिन्न् अपरितोषश्च पितुरासीन् महात्मनः । ८.१०/२तेन द्वादश वर्षाणि नावर्षत् पाकशासनः ॥ ८.१०॥ ८.११/१तेन त्विदानीं विहितां दीक्षां तां दुर्वहां भुवि । ८.११/२कुलस्य निष्कृतिर्विप्राः कृता सा वै भवेद् इति ॥ ८.११॥ ८.१२/१न तं वसिष्ठो भगवान् पित्रा त्यक्तं न्यवारयत् । ८.१२/२अभिषेक्ष्याम्यहं पुत्रमस्येत्येवम्मतिर्मुनिः ॥ ८.१२॥ ८.१३/१स तु द्वादश वर्षाणि तां दीक्षामवहद् बली । ८.१३/२अविद्यमाने मांसे तु वसिष्ठस्य महात्मनः ॥ ८.१३॥ ८.१४/१सर्वकामदुघां दोग्ध्रीं स ददर्श नृपात्मजः । ८.१४/२तां वै क्रोधाच्च मोहाच्च श्रमाच्चैव क्षुधान्वितः ॥ ८.१४॥ ८.१५/१देशधर्मगतो राजा जघान मुनिसत्तमाः । ८.१५/२तन्मांसं स स्वयं चैव विश्वामित्रस्य चात्मजान् ॥ ८.१५॥ ८.१६/१भोजयामास तच्छ्रुत्वा वसिष्ठोऽप्यस्य चुक्रुधे ॥ ८.१६॥ ८.१७/१वसिष्ठ उवाच । पातयेयमहं क्रूर तव शङ्कुमसंशयम् । ८.१७/२यदि ते द्वाविमौ शङ्कू न स्यातां वै कृतौ पुनः ॥ ८.१७॥ ८.१८/१पितुश्चापरितोषेण गुरुदोग्ध्रीवधेन च । ८.१८/२अप्रोक्षितोपयोगाच्च त्रिविधस्ते व्यतिक्रमः ॥ ८.१८॥ ८.१९/१एवं त्रीण्यस्य शङ्कूनि तानि दृष्ट्वा महातपाः । ८.१९/२त्रिशङ्कुरिति होवाच त्रिशङ्कुस्तेन स स्मृतः ॥ ८.१९॥ ८.२०/१विश्वामित्रस्य दाराणामनेन भरणं कृतम् । ८.२०/२तेन तस्मै वरं प्रादान् मुनिः प्रीतस्त्रिशङ्कवे ॥ ८.२०॥ ८.२१/१छन्द्यमानो वरेणाथ वरं वव्रे नृपात्मजः । ८.२१/२सशरीरो व्रजे स्वर्गमित्येवं याचितो वरः ॥ ८.२१॥ ८.२२/१अनावृष्टिभये तस्मिन् गते द्वादशवार्षिके । ८.२२/२पित्र्ये राज्येऽभिषिच्याथ याजयामास पार्थिवम् ॥ ८.२२॥ ८.२३/१मिषतां देवतानां च वसिष्ठस्य च कौशिकः । ८.२३/२दिवमारोपयामास सशरीरं महातपाः ॥ ८.२३॥ ८.२४/१तस्य सत्यरथा नाम पत्नी कैकेयवंशजा । ८.२४/२कुमारं जनयामास हरिश्चन्द्रमकल्मषम् ॥ ८.२४॥ ८.२५/१स वै राजा हरिश्चन्द्रस्त्रैशङ्कव इति स्मृतः । ८.२५/२आहर्ता राजसूयस्य सम्राड् इति ह विश्रुतः ॥ ८.२५॥ ८.२६/१हरिश्चन्द्रस्य पुत्रोऽभूद् रोहितो नाम पार्थिवः । ८.२६/२हरितो रोहितस्याथ चञ्चुर्हारित उच्यते ॥ ८.२६॥ ८.२७/१विजयश्च मुनिश्रेष्ठाश्चञ्चुपुत्रो बभूव ह । ८.२७/२जेता स सर्वपृथिवीं विजयस्तेन स स्मृतः ॥ ८.२७॥ ८.२८/१रुरुकस्तनयस्तस्य राजा धर्मार्थकोविदः । ८.२८/२रुरुकस्य वृकः पुत्रो वृकाद् बाहुस्तु जज्ञिवान् ॥ ८.२८॥ ८.२९/१हैहयास्तालजङ्घाश्च निरस्यन्ति स्म तं नृपम् । ८.२९/२तत्पत्नी गर्भमादाय और्वस्याश्रममाविशत् ॥ ८.२९॥ ८.३०/१नासत्यो धार्मिकश्चैव स ह धर्मयुगेऽभवत् । ८.३०/२सगरस्तु सुतो बाहोर्यज्ञे सह गरेण वै ॥ ८.३०॥ ८.३१/१और्वस्याश्रममासाद्य भार्गवेणाभिरक्षितः । ८.३१/२आग्नेयमस्त्रं लब्ध्वा च भार्गवात् सगरो नृपः ॥ ८.३१॥ ८.३२/१जिगाय पृथिवीं हत्वा तालजङ्घान् सहैहयान् । ८.३२/२शकानां पह्नवानां च धर्मं निरसद् अच्युतः । ८.३२/३क्षत्रियाणां मुनिश्रेष्ठाः पारदानां च धर्मवित् ॥ ८.३२॥ ८.३३/१मुनय ऊचुः । कथं स सगरो जातो गरेणैव सहाच्युतः । ८.३३/२किमर्थं च शकादीनां क्षत्रियाणां महौजसाम् ॥ ८.३३॥ ८.३४/१धर्मान् कुलोचितान् राजा क्रुद्धो निरसद् अच्युतः । ८.३४/२एतन् नः सर्वमाचक्ष्व विस्तरेण महामते ॥ ८.३४॥ ८.३५/१लोमहर्षण उवाच । बाहोर्व्यसनिनः पूर्वं हृतं राज्यमभूत् किल । ८.३५/२हैहयैस्तालजङ्घैश्च शकैः सार्धं द्विजोत्तमाः ॥ ८.३५॥ ८.३६/१यवनाः पारदाश्चैव काम्बोजाः पह्नवास्तथा । ८.३६/२एते ह्यपि गणाः पञ्च हैहयार्थे पराक्रमन् ॥ ८.३६॥ ८.३७/१हृतराज्यस्तदा राजा स वै बाहुर्वनं ययौ । ८.३७/२पत्न्या चानुगतो दुःखी तत्र प्राणान् अवासृजत् ॥ ८.३७॥ ८.३८/१पत्नी तु यादवी तस्य सगर्भा पृष्ठतोऽन्वगात् । ८.३८/२सपत्न्या च गरस्तस्यै दत्तः पूर्वं किलानघाः ॥ ८.३८॥ ८.३९/१सा तु भर्तुश्चितां कृत्वा वने तामभ्यरोहत । ८.३९/२और्वस्तां भार्गवो विप्राः कारुण्यात् समवारयत् ॥ ८.३९॥ ८.४०/१तस्याश्रमे च गर्भः स गरेणैव सहाच्युतः । ८.४०/२व्यजायत महाबाहुः सगरो नाम पार्थिवः ॥ ८.४०॥ ८.४१/१और्वस्तु जातकर्मादींस्तस्य कृत्वा महात्मनः । ८.४१/२अध्याप्य वेदशास्त्राणि ततोऽस्त्रं प्रत्यपादयत् ॥ ८.४१॥ ८.४२/१आग्नेयं तु महाभागा अमरैरपि दुःसहम् । ८.४२/२स तेनास्त्रबलेनाजौ बलेन च समन्वितः ॥ ८.४२॥ ८.४३/१हैहयान् विजघानाशु क्रुद्धो रुद्रः पशून् इव । ८.४३/२आजहार च लोकेषु कीर्तिं कीर्तिमतां वरः ॥ ८.४३॥ ८.४४/१ततः शकांश्च यवनान् काम्बोजान् पारदांस्तथा । ८.४४/२पह्नवांश्चैव निःशेषान् कर्तुं व्यवसितो नृपः ॥ ८.४४॥ ८.४५/१ते वध्यमाना वीरेण सगरेण महात्मना । ८.४५/२वसिष्ठं शरणं गत्वा प्रणिपेतुर्मनीषिणम् ॥ ८.४५॥ ८.४६/१वसिष्ठस्त्वथ तान् दृष्ट्वा समयेन महाद्युतिः । ८.४६/२सगरं वारयामास तेषां दत्त्वाभयं तदा ॥ ८.४६॥ ८.४७/१सगरः स्वां प्रतिज्ञां तु गुरोर्वाक्यं निशम्य च । ८.४७/२धर्मं जघान तेषां वै वेषान् अन्यांश्चकार ह ॥ ८.४७॥ ८.४८/१अर्धं शकानां शिरसो मुण्डयित्वा व्यसर्जयत् । ८.४८/२यवनानां शिरः सर्वं काम्बोजानां तथैव च ॥ ८.४८॥ ८.४९/१पारदा मुक्तकेशाश्च पह्नवाञ् श्मश्रुधारिणः । ८.४९/२निःस्वाध्यायवषट्काराः कृतास्तेन महात्मना ॥ ८.४९॥ ८.५०/१शका यवनकाम्बोजाः पारदाश्च द्विजोत्तमाः । ८.५०/२कोणिसर्पा माहिषका दर्वाश्चोलाः सकेरलाः ॥ ८.५०॥ ८.५१/१सर्वे ते क्षत्रिया विप्रा धर्मस्तेषां निराकृतः । ८.५१/२वसिष्ठवचनाद् राज्ञा सगरेण महात्मना ॥ ८.५१॥ ८.५२/१स धर्मविजयी राजा विजित्येमां वसुंधराम् । ८.५२/२अश्वं प्रचारयामास वाजिमेधाय दीक्षितः ॥ ८.५२॥ ८.५३/१तस्य चारयतः सोऽश्वः समुद्रे पूर्वदक्षिणे । ८.५३/२वेलासमीपेऽपहृतो भूमिं चैव प्रवेशितः ॥ ८.५३॥ ८.५४/१स तं देशं तदा पुत्रैः खानयामास पार्थिवः । ८.५४/२आसेदुस्ते तदा तत्र खन्यमाने महार्णवे ॥ ८.५४॥ ८.५५/१तमादिपुरुषं देवं हरिं कृष्णं प्रजापतिम् । ८.५५/२विष्णुं कपिलरूपेण स्वपन्तं पुरुषं तदा ॥ ८.५५॥ ८.५६/१तस्य चक्षुःसमुत्थेन तेजसा प्रतिबुध्यतः । ८.५६/२दग्धाः सर्वे मुनिश्रेष्ठाश्चत्वारस्त्ववशेषिताः ॥ ८.५६॥ ८.५७/१बर्हिकेतुः सुकेतुश्च तथा धर्मरथो नृपः । ८.५७/२शूरः पञ्चनदश्चैव तस्य वंशकरा नृपाः ॥ ८.५७॥ ८.५८/१प्रादाच्च तस्मै भगवान् हरिर्नारायणो वरम् । ८.५८/२अक्षयं वंशमिक्ष्वाकोः कीर्तिं चाप्यनिवर्तिनीम् ॥ ८.५८॥ ८.५९/१पुत्रं समुद्रं च विभुः स्वर्गे वासं तथाक्षयम् । ८.५९/२समुद्रश्चार्घमादाय ववन्दे तं महीपतिम् ॥ ८.५९॥ ८.६०/१सागरत्वं च लेभे स कर्मणा तेन तस्य ह । ८.६०/२तं चाश्वमेधिकं सोऽश्वं समुद्राद् उपलब्धवान् ॥ ८.६०॥ ८.६१/१आजहाराश्वमेधानां शतं स सुमहातपाः । ८.६१/२पुत्राणां च सहस्राणि षष्टिस्तस्येति नः श्रुतम् ॥ ८.६१॥ ८.६२/१मुनय ऊचुः । सगरस्यात्मजा वीराः कथं जाता महाबलाः । ८.६२/२विक्रान्ताः षष्टिसाहस्रा विधिना केन सत्तम ॥ ८.६२॥ ८.६३/१लोमहर्षण उवाच । द्वे भार्ये सगरस्यास्तां तपसा दग्धकिल्बिषे । ८.६३/२ज्येष्ठा विदर्भदुहिता केशिनी नाम नामतः ॥ ८.६३॥ ८.६४/१कनीयसी तु महती पत्नी परमधर्मिणी । ८.६४/२अरिष्टनेमिदुहिता रूपेणाप्रतिमा भुवि ॥ ८.६४॥ ८.६५/१और्वस्ताभ्यां वरं प्रादात् तद् बुध्यध्वं द्विजोत्तमाः । ८.६५/२षष्टिं पुत्रसहस्राणि गृह्णात्वेका नितम्बिनी ॥ ८.६५॥ ८.६६/१एकं वंशधरं त्वेका यथेष्टं वरयत्विति । ८.६६/२तत्रैका जगृहे पुत्रान् षष्टिसाहस्रसम्मितान् ॥ ८.६६॥ ८.६७/१एकं वंशधरं त्वेका तथेत्याह ततो मुनिः । ८.६७/२राजा पञ्चजनो नाम बभूव स महाद्युतिः ॥ ८.६७॥ ८.६८/१इतरा सुषुवे तुम्बीं बीजपूर्णामिति श्रुतिः । ८.६८/२तत्र षष्टिसहस्राणि गर्भास्ते तिलसम्मिताः ॥ ८.६८॥ ८.६९/१सम्बभूवुर्यथाकालं ववृधुश्च यथासुखम् । ८.६९/२घृतपूर्णेषु कुम्भेषु तान् गर्भान् निदधे ततः ॥ ८.६९॥ ८.७०/१धात्रीश्चैकैकशः प्रादात् तावतीः पोषणे नृपः । ८.७०/२ततो दशसु मासेषु समुत्तस्थुर्यथाक्रमम् ॥ ८.७०॥ ८.७१/१कुमारास्ते यथाकालं सगरप्रीतिवर्धनाः । ८.७१/२षष्टिपुत्रसहस्राणि तस्यैवमभवन् द्विजाः ॥ ८.७१॥ ८.७२/१गर्भाद् अलाबूमध्याद् वै जातानि पृथिवीपतेः । ८.७२/२तेषां नारायणं तेजः प्रविष्टानां महात्मनाम् ॥ ८.७२॥ ८.७३/१एकः पञ्चजनो नाम पुत्रो राजा बभूव ह । ८.७३/२शूरः पञ्चजनस्यासीद् अंशुमान् नाम वीर्यवान् ॥ ८.७३॥ ८.७४/१दिलीपस्तस्य तनयः खट्वाङ्ग इति विश्रुतः । ८.७४/२येन स्वर्गाद् इहागत्य मुहूर्तं प्राप्य जीवितम् ॥ ८.७४॥ ८.७५/१त्रयोऽभिसंधिता लोका बुद्ध्या सत्येन चानघाः । ८.७५/२दिलीपस्य तु दायादो महाराजो भगीरथः ॥ ८.७५॥ ८.७६/१यः स गङ्गां सरिच्छ्रेष्ठामवातारयत प्रभुः । ८.७६/२समुद्रमानयच्चैनां दुहितृत्वेऽप्यकल्पयत् ॥ ८.७६॥ ८.७७/१तस्माद् भागीरथी गङ्गा कथ्यते वंशचिन्तकैः । ८.७७/२भगीरथसुतो राजा श्रुत इत्यभिविश्रुतः ॥ ८.७७॥ ८.७८/१नाभागस्तु श्रुतस्यासीत् पुत्रः परमधार्मिकः । ८.७८/२अम्बरीषस्तु नाभागिः सिन्धुद्वीपपिताभवत् ॥ ८.७८॥ ८.७९/१अयुताजित् तु दायादः सिन्धुद्वीपस्य वीर्यवान् । ८.७९/२अयुताजित्सुतस्त्वासीद् ऋतुपर्णो महायशाः ॥ ८.७९॥ ८.८०/१दिव्याक्षहृदयज्ञो वै राजा नलसखो बली । ८.८०/२ऋतुपर्णसुतस्त्वासीद् आर्तपर्णिर्महायशाः ॥ ८.८०॥ ८.८१/१सुदासस्तस्य तनयो राजा इन्द्रसखोऽभवत् । ८.८१/२सुदासस्य सुतः प्रोक्तः सौदासो नाम पार्थिवः ॥ ८.८१॥ ८.८२/१ख्यातः कल्माषपादो वै राजा मित्रसहोऽभवत् । ८.८२/२कल्माषपादस्य सुतः सर्वकर्मेति विश्रुतः ॥ ८.८२॥ ८.८३/१अनरण्यस्तु पुत्रोऽभूद् विश्रुतः सर्वकर्मणः । ८.८३/२अनरण्यसुतो निघ्नो निघ्नतो द्वौ बभूवतुः ॥ ८.८३॥ ८.८४/१अनमित्रो रघुश्चैव पार्थिवर्षभसत्तमौ । ८.८४/२अनमित्रसुतो राजा विद्वान् दुलिदुहोऽभवत् ॥ ८.८४॥ ८.८५/१दिलीपस्तनयस्तस्य रामस्य प्रपितामहः । ८.८५/२दीर्घबाहुर्दिलीपस्य रघुर्नाम्ना सुतोऽभवत् ॥ ८.८५॥ ८.८६/१अयोध्यायां महाराजो यः पुरासीन् महाबलः । ८.८६/२अजस्तु राघवो जज्ञे तथा दशरथोऽप्यजात् ॥ ८.८६॥ ८.८७/१रामो दशरथाज्जज्ञे धर्मात्मा सुमहायशाः । ८.८७/२रामस्य तनयो जज्ञे कुश इत्यभिसंज्ञितः ॥ ८.८७॥ ८.८८/१अतिथिस्तु कुशाज्जज्ञे धर्मात्मा सुमहायशाः । ८.८८/२अतिथेस्त्वभवत् पुत्रो निषधो नाम वीर्यवान् ॥ ८.८८॥ ८.८९/१निषधस्य नलः पुत्रो नभः पुत्रो नलस्य च । ८.८९/२नभस्य पुण्डरीकस्तु क्षेमधन्वा ततः स्मृतः ॥ ८.८९॥ ८.९०/१क्षेमधन्वसुतस्त्वासीद् देवानीकः प्रतापवान् । ८.९०/२आसीद् अहीनगुर्नाम देवानीकात्मजः प्रभुः ॥ ८.९०॥ ८.९१/१अहीनगोस्तु दायादः सुधन्वा नाम पार्थिवः । ८.९१/२सुधन्वनः सुतश्चापि ततो जज्ञे शलो नृपः ॥ ८.९१॥ ८.९२/१उक्यो नाम स धर्मात्मा शलपुत्रो बभूव ह । ८.९२/२वज्रनाभः सुतस्तस्य नलस्तस्य महात्मनः ॥ ८.९२॥ ८.९३/१नलौ द्वावेव विख्यातौ पुराणे मुनिसत्तमाः । ८.९३/२वीरसेनात्मजश्चैव यश्चेक्ष्वाकुकुलोद्वहः ॥ ८.९३॥ ८.९४/१इक्ष्वाकुवंशप्रभवाः प्राधान्येन प्रकीर्तिताः । ८.९४/२एते विवस्वतो वंशे राजानो भूरितेजसः ॥ ८.९४॥ ८.९५/१पठन् सम्यग् इमां सृष्टिमादित्यस्य विवस्वतः । ८.९५/२श्राद्धदेवस्य देवस्य प्रजानां पुष्टिदस्य च । ८.९५/३प्रजावान् एति सायुज्यमादित्यस्य विवस्वतः ॥ ८.९५॥ ९.१/१लोमहर्षण उवाच । पिता सोमस्य भो विप्रा जज्ञेऽत्रिर्भगवान् ऋषिः । ९.१/२ब्रह्मणो मानसात् पूर्वं प्रजासर्गं विधित्सतः ॥ ९.१॥ ९.२/१अनुत्तरं नाम तपो येन तप्तं हि तत् पुरा । ९.२/२त्रीणि वर्षसहस्राणि दिव्यानीति हि नः श्रुतम् ॥ ९.२॥ ९.३/१ऊर्ध्वमाचक्रमे तस्य रेतः सोमत्वमीयिवत् । ९.३/२नेत्राभ्यां वारि सुस्राव दशधा द्योतयन् दिशः ॥ ९.३॥ ९.४/१तं गर्भं विधिनादिष्टा दश देव्यो दधुस्ततः । ९.४/२समेत्य धारयामासुर्न च ताः समशक्नुवन् ॥ ९.४॥ ९.५/१यदा न धारणे शक्तास्तस्य गर्भस्य ता दिशः । ९.५/२ततस्ताभिः स त्यक्तस्तु निपपात वसुंधराम् ॥ ९.५॥ ९.६/१पतितं सोममालोक्य ब्रह्मा लोकपितामहः । ९.६/२रथमारोपयामास लोकानां हितकाम्यया ॥ ९.६॥ ९.७/१तस्मिन् निपतिते देवाः पुत्रेऽत्रेः परमात्मनि । ९.७/२तुष्टुवुर्ब्रह्मणः पुत्रास्तथान्ये मुनिसत्तमाः ॥ ९.७॥ ९.८/१तस्य संस्तूयमानस्य तेजः सोमस्य भास्वतः । ९.८/२आप्यायनाय लोकानां भावयामास सर्वतः ॥ ९.८॥ ९.९/१स तेन रथमुख्येन सागरान्तां वसुंधराम् । ९.९/२त्रिःसप्तकृत्वोऽतियशाश्चकाराभिप्रदक्षिणाम् ॥ ९.९॥ ९.१०/१तस्य यच्चरितं तेजः पृथिवीमन्वपद्यत । ९.१०/२ओषध्यस्ताः समुद्भूता याभिः संधार्यते जगत् ॥ ९.१०॥ ९.११/१स लब्धतेजा भगवान् संस्तवैश्च स्वकर्मभिः । ९.११/२तपस्तेपे महाभागः पद्मानां दर्शनाय सः ॥ ९.११॥ ९.१२/१ततस्तस्मै ददौ राज्यं ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः । ९.१२/२बीजौषधीनां विप्राणामपां च मुनिसत्तमाः ॥ ९.१२॥ ९.१३/१स तत् प्राप्य महाराज्यं सोमः सौम्यवतां वरः । ९.१३/२समाजह्रे राजसूयं सहस्रशतदक्षिणम् ॥ ९.१३॥ ९.१४/१दक्षिणामददात् सोमस्त्रींल्लोकान् इति नः श्रुतम् । ९.१४/२तेभ्यो ब्रह्मर्षिमुख्येभ्यः सदस्येभ्यश्च भो द्विजाः ॥ ९.१४॥ ९.१५/१हिरण्यगर्भो ब्रह्मात्रिर्भृगुश्च ऋत्विजोऽभवत् । ९.१५/२सदस्योऽभूद् धरिस्तत्र मुनिभिर्बहुभिर्वृतः ॥ ९.१५॥ ९.१६/१तं सिनीश्च कुहूश्चैव द्युतिः पुष्टिः प्रभा वसुः । ९.१६/२कीर्तिर्धृतिश्च लक्ष्मीश्च नव देव्यः सिषेविरे ॥ ९.१६॥ ९.१७/१प्राप्यावभृथमप्यग्र्यं सर्वदेवर्षिपूजितः । ९.१७/२विरराजाधिराजेन्द्रो दशधा भासयन् दिशः ॥ ९.१७॥ ९.१८/१तस्य तत् प्राप्य दुष्प्राप्यमैश्वर्यम् ऋषिसत्कृतम् । ९.१८/२विबभ्राम मतिस्ताता+ ।विनयाद् अनयाहृता ॥ ९.१८॥ ९.१९/१बृहस्पतेः स वै भार्यामैश्वर्यमदमोहितः । ९.१९/२जहार तरसा सोमो विमत्याङ्गिरसः सुतम् ॥ ९.१९॥ ९.२०/१स याच्यमानो देवैश्च तथा देवर्षिभिर्मुहुः । ९.२०/२नैव व्यसर्जयत् तारां तस्मै अङ्गिरसे तदा ॥ ९.२०॥ ९.२१/१उशना तस्य जग्राह पार्ष्णिमङ्गिरसस्तदा । ९.२१/२रुद्रश्च पार्ष्णिं जग्राह गृहीत्वाजगवं धनुः ॥ ९.२१॥ ९.२२/१तेन ब्रह्मशिरो नाम परमास्त्रं महात्मना । ९.२२/२उद्दिश्य देवान् उत्सृष्टं येनैषां नाशितं यशः ॥ ९.२२॥ ९.२३/१तत्र तद् युद्धमभवत् प्रख्यातं तारकामयम् । ९.२३/२देवानां दानवानां च लोकक्षयकरं महत् ॥ ९.२३॥ ९.२४/१तत्र शिष्टास्तु ये देवास्तुषिताश्चैव ये द्विजाः । ९.२४/२ब्रह्माणं शरणं जग्मुरादिदेवं सनातनम् ॥ ९.२४॥ ९.२५/१तदा निवार्योशनसं तं वै रुद्रं च शंकरम् । ९.२५/२ददावङ्गिरसे तारां स्वयमेव पितामहः ॥ ९.२५॥ ९.२६/१तामन्तःप्रसवां दृष्ट्वा क्रुद्धः प्राह बृहस्पतिः । ९.२६/२मदीयायां न ते योनौ गर्भो धार्यः कथंचन ॥ ९.२६॥ ९.२७/१इषीकास्तम्बमासाद्य गर्भं सा चोत्ससर्ज ह । ९.२७/२जातमात्रः स भगवान् देवानामाक्षिपद् वपुः ॥ ९.२७॥ ९.२८/१ततः संशयमापन्नास्तारामूचुः सुरोत्तमाः । ९.२८/२सत्यं ब्रूहि सुतः कस्य सोमस्याथ बृहस्पतेः ॥ ९.२८॥ ९.२९/१पृच्छ्यमाना यदा देवैर्नाह सा विबुधान् किल । ९.२९/२तदा तां शप्तुमारब्धः कुमारो दस्युहन्तमः ॥ ९.२९॥ ९.३०/१तं निवार्य ततो ब्रह्मा तारां पप्रच्छ संशयम् । ९.३०/२यद् अत्र तथ्यं तद् ब्रूहि तारे कस्य सुतस्त्वयम् ॥ ९.३०॥ ९.३१/१उवाच प्राञ्जलिः सा तं सोमस्येति पितामहम् । ९.३१/२तदा तं मूर्ध्नि चाघ्राय सोमो राजा सुतं प्रति ॥ ९.३१॥ ९.३२/१बुध इत्यकरोन् नाम तस्य बालस्य धीमतः । ९.३२/२प्रतिकूलं च गगने समभ्युत्तिष्ठते बुधः ॥ ९.३२॥ ९.३३/१उत्पादयामास तदा पुत्रं वैराजपुत्रिकम् । ९.३३/२तस्यापत्यं महातेजा बभूवैलः पुरूरवाः ॥ ९.३३॥ ९.३४/१उर्वश्यां जज्ञिरे यस्य पुत्राः सप्त महात्मनः । ९.३४/२एतत् सोमस्य वो जन्म कीर्तितं कीर्तिवर्धनम् ॥ ९.३४॥ ९.३५/१वंशमस्य मुनिश्रेष्ठाः कीर्त्यमानं निबोधत । ९.३५/२धन्यमायुष्यमारोग्यं पुण्यं संकल्पसाधनम् ॥ ९.३५॥ ९.३६/१सोमस्य जन्म श्रुत्वैव पापेभ्यो विप्रमुच्यते ॥ ९.३६॥ १०.१/१लोमहर्षण उवाच । बुधस्य तु मुनिश्रेष्ठा विद्वान् पुत्रः पुरूरवाः । १०.१/२तेजस्वी दानशीलश्च यज्वा विपुलदक्षिणः ॥ १०.१॥ १०.२/१ब्रह्मवादी पराक्रान्तः शत्रुभिर्युधि दुर्दमः । १०.२/२आहर्ता चाग्निहोत्रस्य यज्ञानां च महीपतिः ॥ १०.२॥ १०.३/१सत्यवादी पुण्यमतिः सम्यक्संवृतमैथुनः । १०.३/२अतीव त्रिषु लोकेषु यशसाप्रतिमः सदा ॥ १०.३॥ १०.४/१तं ब्रह्मवादिनं शान्तं धर्मज्ञं सत्यवादिनम् । १०.४/२उर्वशी वरयामास हित्वा मानं यशस्विनी ॥ १०.४॥ १०.५/१तया सहावसद् राजा दश वर्षाणि पञ्च च । १०.५/२षट् पञ्च सप्त चाष्टौ च दश चाष्टौ च भो द्विजाः ॥ १०.५॥ १०.६/१वने चैत्ररथे रम्ये तथा मन्दाकिनीतटे । १०.६/२अलकायां विशालायां नन्दने च वनोत्तमे ॥ १०.६॥ १०.७/१उत्तरान् स कुरून् प्राप्य मनोरमफलद्रुमान् । १०.७/२गन्धमादनपादेषु मेरुश‍ृङ्गे तथोत्तरे ॥ १०.७॥ १०.८/१एतेषु वनमुख्येषु सुरैराचरितेषु च । १०.८/२उर्वश्या सहितो राजा रेमे परमया मुदा ॥ १०.८॥ १०.९/१देशे पुण्यतमे चैव महर्षिभिरभिष्टुते । १०.९/२राज्यं स कारयामास प्रयागे पृथिवीपतिः ॥ १०.९॥ १०.१०/१एवम्प्रभावो राजासीद् ऐलस्तु नरसत्तमः । १०.१०/२उत्तरे जाह्नवीतीरे प्रतिष्ठाने महायशाः ॥ १०.१०॥ १०.११/१लोमहर्षण उवाच । ऐलपुत्रा बभूवुस्ते सप्त देवसुतोपमाः । १०.११/२गन्धर्वलोके विदिता आयुर्धीमान् अमावसुः ॥ १०.११॥ १०.१२/१विश्वायुश्चैव धर्मात्मा श्रुतायुश्च तथापरः । १०.१२/२दृढायुश्च वनायुश्च बह्वायुश्चोर्वशीसुताः ॥ १०.१२॥ १०.१३/१अमावसोस्तु दायादो भीमो राजाथ राजराट् । १०.१३/२श्रीमान् भीमस्य दायादो राजासीत् काञ्चनप्रभः ॥ १०.१३॥ १०.१४/१विद्वांस्तु काञ्चनस्यापि सुहोत्रोऽभून् महाबलः । १०.१४/२सुहोत्रस्याभवज्जह्नुः केशिन्या गर्भसम्भवः ॥ १०.१४॥ १०.१५/१आजह्रे यो महत् सत्त्रं सर्पमेधं महामखम् । १०.१५/२पतिलोभेन यं गङ्गा पतित्वेन ससार ह ॥ १०.१५॥ १०.१६/१नेच्छतः प्लावयामास तस्य गङ्गा तदा सदः । १०.१६/२स तया प्लावितं दृष्ट्वा यज्ञवाटं समन्ततः ॥ १०.१६॥ १०.१७/१सौहोत्रिरशपद् गङ्गां क्रुद्धो राजा द्विजोत्तमाः । १०.१७/२एष ते विफलं यत्नं पिबन्न् अम्भः करोम्यहम् ॥ १०.१७॥ १०.१८/१अस्य गङ्गेऽवलेपस्य सद्यः फलमवाप्नुहि । १०.१८/२जह्नुराजर्षिणा पीतां गङ्गां दृष्ट्वा महर्षयः ॥ १०.१८॥ १०.१९/१उपनिन्युर्महाभागां दुहितृत्वेन जाह्नवीम् । १०.१९/२युवनाश्वस्य पुत्रीं तु कावेरीं जह्नुरावहत् ॥ १०.१९॥ १०.२०/१युवनाश्वस्य शापेन गङ्गार्धेन विनिर्गता । १०.२०/२कावेरीं सरितां श्रेष्ठां जह्नोर्भार्यामनिन्दिताम् ॥ १०.२०॥ १०.२१/१जह्नुस्तु दयितं पुत्रं सुनद्यं नाम धार्मिकम् । १०.२१/२कावेर्यां जनयामास अजकस्तस्य चात्मजः ॥ १०.२१॥ १०.२२/१अजकस्य तु दायादो बलाकाश्वो महीपतिः । १०.२२/२बभूव मृगयाशीलः कुशस्तस्यात्मजोऽभवत् ॥ १०.२२॥ १०.२३/१कुशपुत्रा बभूवुर्हि चत्वारो देववर्चसः । १०.२३/२कुशिकः कुशनाभश्च कुशाम्बो मूर्तिमांस्तथा ॥ १०.२३॥ १०.२४/१बल्लवैः सह संवृद्धो राजा वनचरः सदा । १०.२४/२कुशिकस्तु तपस्तेपे पुत्रमिन्द्रसमं प्रभुः ॥ १०.२४॥ १०.२५/१लभेयमिति तं शक्रस्त्रासाद् अभ्येत्य जज्ञिवान् । १०.२५/२पूर्णे वर्षसहस्रे वै ततः शक्रो ह्यपश्यत ॥ १०.२५॥ १०.२६/१अत्युग्रतपसं दृष्ट्वा सहस्राक्षः पुरंदरः । १०.२६/२समर्थः पुत्रजनने स्वयमेवास्य शाश्वतः ॥ १०.२६॥ १०.२७/१पुत्रार्थं कल्पयामास देवेन्द्रः सुरसत्तमः । १०.२७/२स गाधिरभवद् राजा मघवान् कौशिकः स्वयम् ॥ १०.२७॥ १०.२८/१पौरा यस्याभवद् भार्या गाधिस्तस्यामजायत । १०.२८/२गाधेः कन्या महाभागा नाम्ना सत्यवती शुभा ॥ १०.२८॥ १०.२९/१तां गाधिः काव्यपुत्राय ऋचीकाय ददौ प्रभुः । १०.२९/२तस्याः प्रीतः स वै भर्ता भार्गवो भृगुनन्दनः ॥ १०.२९॥ १०.३०/१पुत्रार्थं साधयामास चरुं गाधेस्तथैव च । १०.३०/२उवाचाहूय तां भार्याम् ऋचीको भार्गवस्तदा ॥ १०.३०॥ १०.३१/१उपयोज्यश्चरुरयं त्वया मात्रा स्वयं शुभे । १०.३१/२तस्यां जनिष्यते पुत्रो दीप्तिमान् क्षत्रियर्षभः ॥ १०.३१॥ १०.३२/१अजेयः क्षत्रियैर्लोके क्षत्रियर्षभसूदनः । १०.३२/२तवापि पुत्रं कल्याणि धृतिमन्तं तपोधनम् ॥ १०.३२॥ १०.३३/१शमात्मकं द्विजश्रेष्ठं चरुरेष विधास्यति । १०.३३/२एवमुक्त्वा तु तां भार्याम् ऋचीको भृगुनन्दनः ॥ १०.३३॥ १०.३४/१तपस्यभिरतो नित्यमरण्यं प्रविवेश ह । १०.३४/२गाधिः सदारस्तु तदा ऋचीकाश्रममभ्यगात् ॥ १०.३४॥ १०.३५/१तीर्थयात्राप्रसङ्गेन सुतां द्रष्टुं नरेश्वरः । १०.३५/२चरुद्वयं गृहीत्वा सा ऋषेः सत्यवती तदा ॥ १०.३५॥ १०.३६/१चरुमादाय यत्नेन सा तु मात्रे न्यवेदयत् । १०.३६/२माता तु तस्या दैवेन दुहित्रे स्वं चरुं ददौ ॥ १०.३६॥ १०.३७/१तस्याश्चरुमथाज्ञानाद् आत्मसंस्थं चकार ह । १०.३७/२अथ सत्यवती सर्वं क्षत्रियान्तकरं तदा ॥ १०.३७॥ १०.३८/१धारयामास दीप्तेन वपुषा घोरदर्शना । १०.३८/२ताम् ऋचीकस्ततो दृष्ट्वा योगेनाभ्युपसृत्य च ॥ १०.३८॥ १०.३९/१ततोऽब्रवीद् द्विजश्रेष्ठः स्वां भार्यां वरवर्णिनीम् । १०.३९/२मात्रासि वञ्चिता भद्रे चरुव्यत्यासहेतुना ॥ १०.३९॥ १०.४०/१जनयिष्यति हि पुत्रस्ते क्रूरकर्मातिदारुणः । १०.४०/२भ्राता जनिष्यते चापि ब्रह्मभूतस्तपोधनः ॥ १०.४०॥ १०.४१/१विश्वं हि ब्रह्म तपसा मया तस्मिन् समर्पितम् । १०.४१/२एवमुक्ता महाभागा भर्त्रा सत्यवती तदा ॥ १०.४१॥ १०.४२/१प्रसादयामास पतिं पुत्रो मे नेदृशो भवेत् । १०.४२/२ब्राह्मणापसदस्त्वत्त इत्युक्तो मुनिरब्रवीत् ॥ १०.४२॥ १०.४३/१ऋचीक उवाच । नैष संकल्पितः कामो मया भद्रे तथास्त्विति । १०.४३/२उग्रकर्मा भवेत् पुत्रः पितुर्मातुश्च कारणात् ॥ १०.४३॥ १०.४४/१पुनः सत्यवती वाक्यमेवमुक्त्वाब्रवीद् इदम् । १०.४४/२इच्छंल्लोकान् अपि मुने सृजेथाः किं पुनः सुतम् ॥ १०.४४॥ १०.४५/१शमात्मकम् ऋजुं त्वं मे पुत्रं दातुमिहार्हसि । १०.४५/२काममेवंविधः पौत्रो मम स्यात् तव च प्रभो ॥ १०.४५॥ १०.४६/१यद्यन्यथा न शक्यं वै कर्तुमेतद् द्विजोत्तम । १०.४६/२ततः प्रसादमकरोत् स तस्यास्तपसो बलात् ॥ १०.४६॥ १०.४७/१पुत्रे नास्ति विशेषो मे पौत्रे वा वरवर्णिनि । १०.४७/२त्वया यथोक्तं वचनं तथा भद्रे भविष्यति ॥ १०.४७॥ १०.४८/१ततः सत्यवती पुत्रं जनयामास भार्गवम् । १०.४८/२तपस्यभिरतं दान्तं जमदग्निं समात्मकम् ॥ १०.४८॥ १०.४९/१भृगोर्जगत्यां वंशेऽस्मिञ् । १०.४९/२जमदग्निरजायत । १०.४९/३सा हि सत्यवती पुण्या सत्यधर्मपरायणा ॥ १०.४९॥ १०.५०/१कौशिकीति समाख्याता प्रवृत्तेयं महानदी । १०.५०/२इक्ष्वाकुवंशप्रभवो रेणुर्नाम नराधिपः ॥ १०.५०॥ १०.५१/१तस्य कन्या महाभागा कामली नाम रेणुका । १०.५१/२रेणुकायां तु कामल्यां तपोविद्यासमन्वितः ॥ १०.५१॥ १०.५२/१आर्चीको जनयामास जामदग्न्यं सुदारुणम् । १०.५२/२सर्वविद्यान्तगं श्रेष्ठं धनुर्वेदस्य पारगम् ॥ १०.५२॥ १०.५३/१रामं क्षत्रियहन्तारं प्रदीप्तमिव पावकम् । १०.५३/२और्वस्यैवम् ऋचीकस्य सत्यवत्यां महायशाः ॥ १०.५३॥ १०.५४/१जमदग्निस्तपोवीर्याज्जज्ञे ब्रह्मविदां वरः । १०.५४/२मध्यमश्च शुनःशेफः शुनःपुच्छः कनिष्ठकः ॥ १०.५४॥ १०.५५/१विश्वामित्रं तु दायादं गाधिः कुशिकनन्दनः । १०.५५/२जनयामास पुत्रं तु तपोविद्याशमात्मकम् ॥ १०.५५॥ १०.५६/१प्राप्य ब्रह्मर्षिसमतां योऽयं ब्रह्मर्षितां गतः । १०.५६/२विश्वामित्रस्तु धर्मात्मा नाम्ना विश्वरथः स्मृतः ॥ १०.५६॥ १०.५७/१जज्ञे भृगुप्रसादेन कौशिकाद् वंशवर्धनः । १०.५७/२विश्वामित्रस्य च सुता देवरातादयः स्मृताः ॥ १०.५७॥ १०.५८/१प्रख्यातास्त्रिषु लोकेषु तेषां नामान्यतःपरम् । १०.५८/२देवरातः कतिश्चैव यस्मात् कात्यायनाः स्मृताः ॥ १०.५८॥ १०.५९/१शालावत्यां हिरण्याक्षो रेणुर्जज्ञेऽथ रेणुकः । १०.५९/२सांकृतिर्गालवश्चैव मुद्गलश्चैव विश्रुतः ॥ १०.५९॥ १०.६०/१मधुच्छन्दो जयश्चैव देवलश्च तथाष्टकः । १०.६०/२कच्छपो हारितश्चैव विश्वामित्रस्य ते सुताः ॥ १०.६०॥ १०.६१/१तेषां ख्यातानि गोत्राणि कौशिकानां महात्मनाम् । १०.६१/२पाणिनो बभ्रवश्चैव ध्यानजप्यास्तथैव च ॥ १०.६१॥ १०.६२/१पार्थिवा देवराताश्च शालङ्कायनबाष्कलाः । १०.६२/२लोहिता यमदूताश्च तथा कारूषकाः स्मृताः ॥ १०.६२॥ १०.६३/१पौरवस्य मुनिश्रेष्ठा ब्रह्मर्षेः कौशिकस्य च । १०.६३/२सम्बन्धोऽप्यस्य वंशेऽस्मिन् ब्रह्मक्षत्रस्य विश्रुतः ॥ १०.६३॥ १०.६४/१विश्वामित्रात्मजानां तु शुनःशेफोऽग्रजः स्मृतः । १०.६४/२भार्गवः कौशिकत्वं हि प्राप्तः स मुनिसत्तमः ॥ १०.६४॥ १०.६५/१विश्वामित्रस्य पुत्रस्तु शुनःशेफोऽभवत् किल । १०.६५/२हरिदश्वस्य यज्ञे तु पशुत्वे विनियोजितः ॥ १०.६५॥ १०.६६/१देवैर्दत्तः शुनःशेफो विश्वामित्राय वै पुनः । १०.६६/२देवैर्दत्तः स वै यस्माद् देवरातस्ततोऽभवत् ॥ १०.६६॥ १०.६७/१देवरातादयः सप्त विश्वामित्रस्य वै सुताः । १०.६७/२दृषद्वतीसुतश्चापि वैश्वामित्रस्तथाष्टकः ॥ १०.६७॥ १०.६८/१अष्टकस्य सुतो लौहिः प्रोक्तो जह्नुगणो मया । १०.६८/२अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि वंशमायोर्महात्मनः ॥ १०.६८॥ ११.१/१लोमहर्षण उवाच । आयोः पुत्राश्च ते पञ्च सर्वे वीरा महारथाः । ११.१/२स्वर्भानुतनयायां च प्रभायां जज्ञिरे नृपाः ॥ ११.१॥ ११.२/१नहुषः प्रथमं जज्ञे वृद्धशर्मा ततः परम् । ११.२/२रम्भो रजिरनेनाश्च त्रिषु लोकेषु विश्रुताः ॥ ११.२॥ ११.३/१रजिः पुत्रशतानीह जनयामास पञ्च वै । ११.३/२राजेयमिति विख्यातं क्षत्रमिन्द्रभयावहम् ॥ ११.३॥ ११.४/१यत्र दैवासुरे युद्धे समुत्पन्ने सुदारुणे । ११.४/२देवाश्चैवासुराश्चैव पितामहमथाब्रुवन् ॥ ११.४॥ ११.५/१देवासुरा ऊचुः । आवयोर्भगवन् युद्धे को विजेता भविष्यति । ११.५/२ब्रूहि नः सर्वभूतेश श्रोतुमिच्छाम तत्त्वतः ॥ ११.५॥ ११.६/१ब्रह्मोवाच । येषामर्थाय संग्रामे रजिरात्तायुधः प्रभुः । ११.६/२योत्स्यते ते विजेष्यन्ति त्रींल्लोकान् नात्र संशयः ॥ ११.६॥ ११.७/१यतो रजिर्धृतिस्तत्र श्रीश्च तत्र यतो धृतिः । ११.७/२यतो धृतिश्च श्रीश्चैव धर्मस्तत्र जयस्तथा ॥ ११.७॥ ११.८/१ते देवा दानवाः प्रीता देवेनोक्ता रजिं तदा । ११.८/२अभ्ययुर्जयमिच्छन्तो वृण्वानास्तं नरर्षभम् ॥ ११.८॥ ११.९/१स हि स्वर्भानुदौहित्रः प्रभायां समपद्यत । ११.९/२राजा परमतेजस्वी सोमवंशविवर्धनः ॥ ११.९॥ ११.१०/१ते हृष्टमनसः सर्वे रजिं वै देवदानवाः । ११.१०/२ऊचुरस्मज्जयाय त्वं गृहाण वरकार्मुकम् ॥ ११.१०॥ ११.११/१अथोवाच रजिस्तत्र तयोर्वै देवदैत्ययोः । ११.११/२अर्थज्ञः स्वार्थमुद्दिश्य यशः स्वं च प्रकाशयन् ॥ ११.११॥ ११.१२/१रजिरुवाच । यदि दैत्यगणान् सर्वाञ् जित्वा वीर्येण वासवः । ११.१२/२इन्द्रो भवामि धर्मेण ततो योत्स्यामि संयुगे ॥ ११.१२॥ ११.१३/१देवाः प्रथमतो विप्राः प्रतीयुर्हृष्टमानसाः । ११.१३/२एवं यथेष्टं नृपते कामः सम्पद्यतां तव ॥ ११.१३॥ ११.१४/१श्रुत्वा सुरगणानां तु वाक्यं राजा रजिस्तदा । ११.१४/२पप्रच्छासुरमुख्यांस्तु यथा देवान् अपृच्छत ॥ ११.१४॥ ११.१५/१दानवा दर्पसम्पूर्णाः स्वार्थमेवावगम्य ह । ११.१५/२प्रत्यूचुस्तं नृपवरं साभिमानमिदं वचः ॥ ११.१५॥ ११.१६/१दानवा ऊचुः । अस्माकमिन्द्रः प्रह्रादो यस्यार्थे विजयामहे । ११.१६/२अस्मिंस्तु समरे राजंस्तिष्ठ त्वं राजसत्तम ॥ ११.१६॥ ११.१७/१स तथेति ब्रुवन्न् एव देवैरप्यतिचोदितः । ११.१७/२भविष्यसीन्द्रो जित्वैनं देवैरुक्तस्तु पार्थिवः ॥ ११.१७॥ ११.१८/१जघान दानवान् सर्वान् येऽवध्या वज्रपाणिनः । ११.१८/२स विप्रनष्टां देवानां परमश्रीः श्रियं वशी ॥ ११.१८॥ ११.१९/१निहत्य दानवान् सर्वान् आजहार रजिः प्रभुः । ११.१९/२ततो रजिं महावीर्यं देवैः सह शतक्रतुः ॥ ११.१९॥ ११.२०/१रजिपुत्रोऽहमित्युक्त्वा पुनरेवाब्रवीद् वचः । ११.२०/२इन्द्रोऽसि तात देवानां सर्वेषां नात्र संशयः ॥ ११.२०॥ ११.२१/१यस्याहमिन्द्रः पुत्रस्ते ख्यातिं यास्यामि कर्मभिः । ११.२१/२स तु शक्रवचः श्रुत्वा वञ्चितस्तेन मायया ॥ ११.२१॥ ११.२२/१तथैवेत्यब्रवीद् राजा प्रीयमाणः शतक्रतुम् । ११.२२/२तस्मिंस्तु देवैः सदृशो दिवं प्राप्ते महीपतौ ॥ ११.२२॥ ११.२३/१दायाद्यमिन्द्राद् आजह्रू राज्यं तत्तनया रजेः । ११.२३/२पञ्च पुत्रशतान्यस्य तद् वै स्थानं शतक्रतोः ॥ ११.२३॥ ११.२४/१समाक्रामन्त बहुधा स्वर्गलोकं त्रिविष्टपम् । ११.२४/२ते यदा तु स्वसम्मूढा रागोन्मत्ता विधर्मिणः ॥ ११.२४॥ ११.२५/१ब्रह्मद्विषश्च संवृत्ता हतवीर्यपराक्रमाः । ११.२५/२ततो लेभे स्वमैश्वर्यमिन्द्रः स्थानं तथोत्तमम् ॥ ११.२५॥ ११.२६/१हत्वा रजिसुतान् सर्वान् कामक्रोधपरायणान् । ११.२६/२य इदं च्यावनं स्थानात् प्रतिष्ठानं शतक्रतोः । ११.२६/३श‍ृणुयाद् धारयेद् वापि न स दौर्गत्यमाप्नुयात् ॥ ११.२६॥ ११.२७/१लोमहर्षण उवाच । रम्भोऽनपत्यस्त्वासीच्च वंशं वक्ष्याम्यनेनसः । ११.२७/२अनेनसः सुतो राजा प्रतिक्षत्रो महायशाः ॥ ११.२७॥ ११.२८/१प्रतिक्षत्रसुतश्चासीत् संजयो नाम विश्रुतः । ११.२८/२संजयस्य जयः पुत्रो विजयस्तस्य चात्मजः ॥ ११.२८॥ ११.२९/१विजयस्य कृतिः पुत्रस्तस्य हर्यत्वतः सुतः । ११.२९/२हर्यत्वतसुतो राजा सहदेवः प्रतापवान् ॥ ११.२९॥ ११.३०/१सहदेवस्य धर्मात्मा नदीन इति विश्रुतः । ११.३०/२नदीनस्य जयत्सेनो जयत्सेनस्य संकृतिः ॥ ११.३०॥ ११.३१/१संकृतेरपि धर्मात्मा क्षत्रवृद्धो महायशाः । ११.३१/२अनेनसः समाख्याताः क्षत्रवृद्धस्य चापरः ॥ ११.३१॥ ११.३२/१क्षत्रवृद्धात्मजस्तत्र सुनहोत्रो महायशाः । ११.३२/२सुनहोत्रस्य दायादास्त्रयः परमधार्मिकाः ॥ ११.३२॥ ११.३३/१काशः शलश्च द्वावेतौ तथा गृत्समदः प्रभुः । ११.३३/२पुत्रो गृत्समदस्यापि शुनको यस्य शौनकः ॥ ११.३३॥ ११.३४/१ब्राह्मणाः क्षत्रियाश्चैव वैश्याः शूद्रास्तथैव च । ११.३४/२शलात्मज आर्ष्टिसेणस्तनयस्तस्य काश्यपः ॥ ११.३४॥ ११.३५/१काशस्य काशिपो राजा पुत्रो दीर्घतपास्तथा । ११.३५/२धनुस्तु दीर्घतपसो विद्वान् धन्वन्तरिस्ततः ॥ ११.३५॥ ११.३६/१तपसोऽन्ते सुमहतो जातो वृद्धस्य धीमतः । ११.३६/२पुनर्धन्वन्तरिर्देवो मानुषेष्विह जन्मनि ॥ ११.३६॥ ११.३७/१तस्य गेहे समुत्पन्नो देवो धन्वन्तरिस्तदा । ११.३७/२काशिराजो महाराजः सर्वरोगप्रणाशनः ॥ ११.३७॥ ११.३८/१आयुर्वेदं भरद्वाजात् प्राप्येह स भिषक्क्रियः । ११.३८/२तमष्टधा पुनर्व्यस्य शिष्येभ्यः प्रत्यपादयत् ॥ ११.३८॥ ११.३९/१धन्वन्तरेस्तु तनयः केतुमान् इति विश्रुतः । ११.३९/२अथ केतुमतः पुत्रो वीरो भीमरथः स्मृतः ॥ ११.३९॥ ११.४०/१पुत्रो भीमरथस्यापि दिवोदासः प्रजेश्वरः । ११.४०/२दिवोदासस्तु धर्मात्मा वाराणस्यधिपोऽभवत् ॥ ११.४०॥ ११.४१/१एतस्मिन्न् एव काले तु पुरीं वाराणसीं द्विजाः । ११.४१/२शून्यां निवेशयामास क्षेमको नाम राक्षसः ॥ ११.४१॥ ११.४२/१शप्ता हि सा मतिमता निकुम्भेन महात्मना । ११.४२/२शून्या वर्षसहस्रं वै भवित्री तु न संशयः ॥ ११.४२॥ ११.४३/१तस्यां हि शप्तमात्रायां दिवोदासः प्रजेश्वरः । ११.४३/२विषयान्ते पुरीं रम्यां गोमत्यां संन्यवेशयत् ॥ ११.४३॥ ११.४४/१भद्रश्रेण्यस्य पूर्वं तु पुरी वाराणसी अभूत् । ११.४४/२भद्रश्रेण्यस्य पुत्राणां शतमुत्तमधन्विनाम् ॥ ११.४४॥ ११.४५/१हत्वा निवेशयामास दिवोदासो नराधिपः । ११.४५/२भद्रश्रेण्यस्य तद् राज्यं हृतं येन बलीयसा ॥ ११.४५॥ ११.४६/१भद्रश्रेण्यस्य पुत्रस्तु दुर्दमो नाम विश्रुतः । ११.४६/२दिवोदासेन बालेति घृणया स विसर्जितः ॥ ११.४६॥ ११.४७/१हैहयस्य तु दायाद्यं हृतवान् वै महीपतिः । ११.४७/२आजह्रे पितृदायाद्यं दिवोदासहृतं बलात् ॥ ११.४७॥ ११.४८/१भद्रश्रेण्यस्य पुत्रेण दुर्दमेन महात्मना । ११.४८/२वैरस्यान्तो महाभागाः कृतश्चात्मीयतेजसा ॥ ११.४८॥ ११.४९/१दिवोदासाद् दृषद्वत्यां वीरो जज्ञे प्रतर्दनः । ११.४९/२तेन बालेन पुत्रेण प्रहृतं तु पुनर्बलम् ॥ ११.४९॥ ११.५०/१प्रतर्दनस्य पुत्रौ द्वौ वत्सभर्गौ सुविश्रुतौ । ११.५०/२वत्सपुत्रो ह्यलर्कस्तु संनतिस्तस्य चात्मजः ॥ ११.५०॥ ११.५१/१अलर्कस्तस्य पुत्रस्तु ब्रह्मण्यः सत्यसंगरः । ११.५१/२अलर्कं प्रति राजर्षिं श्लोको गीतः पुरातनैः ॥ ११.५१॥ ११.५२/१षष्टिर्वर्षसहस्राणि षष्टिर्वर्षशतानि च । ११.५२/२युवा रूपेण सम्पन्नः प्राग् आसीच्च कुलोद्वहः ॥ ११.५२॥ ११.५३/१लोपामुद्राप्रसादेन परमायुरवाप्तवान् । ११.५३/२तस्यासीत् सुमहद् राज्यं रूपयौवनशालिनः ॥ ११.५३॥ ११.५४/१शापस्यान्ते महाबाहुर्हत्वा क्षेमकराक्षसम् । ११.५४/२रम्यां निवेशयामास पुरीं वाराणसीं पुनः ॥ ११.५४॥ ११.५५/१संनतेरपि दायादः सुनीथो नाम धार्मिकः । ११.५५/२सुनीथस्य तु दायादः क्षेमो नाम महायशाः ॥ ११.५५॥ ११.५६/१क्षेमस्य केतुमान् पुत्रः सुकेतुस्तस्य चात्मजः । ११.५६/२सुकेतोस्तनयश्चापि धर्मकेतुरिति स्मृतः ॥ ११.५६॥ ११.५७/१धर्मकेतोस्तु दायादः सत्यकेतुर्महारथः । ११.५७/२सत्यकेतुसुतश्चापि विभुर्नाम प्रजेश्वरः ॥ ११.५७॥ ११.५८/१आनर्तस्तु विभोः पुत्रः सुकुमारश्च तत्सुतः । ११.५८/२सुकुमारस्य पुत्रस्तु धृष्टकेतुः सुधार्मिकः ॥ ११.५८॥ ११.५९/१धृष्टकेतोस्तु दायादो वेणुहोत्रः प्रजेश्वरः । ११.५९/२वेणुहोत्रसुतश्चापि भार्गो नाम प्रजेश्वरः ॥ ११.५९॥ ११.६०/१वत्सस्य वत्सभूमिस्तु भार्गभूमिस्तु भार्गजः । ११.६०/२एते त्वङ्गिरसः पुत्रा जाता वंशेऽथ भार्गव ॥ ११.६०॥ ११.६१/१ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्यास्त्रयः पुत्राः सहस्रशः । ११.६१/२इत्येते काश्यपाः प्रोक्ता नहुषस्य निबोधत ॥ ११.६१॥ १२.१/१लोमहर्षण उवाच । उत्पन्नाः पितृकन्यायां विरजायां महौजसः । १२.१/२नहुषस्य तु दायादाः षड् इन्द्रोपमतेजसः ॥ १२.१॥ १२.२/१यतिर्ययातिः संयातिर्। १२.२/२आयातिः पार्श्वकोऽभवत् । १२.२/३यतिर्ज्येष्ठस्तु तेषां वै ययातिस्तु ततः परम् ॥ १२.२॥ १२.३/१ककुत्स्थकन्यां गां नाम लेभे परमधार्मिकः । १२.३/२यतिस्तु मोक्षमास्थाय ब्रह्मभूतोऽभवन् मुनिः ॥ १२.३॥ १२.४/१तेषां ययातिः पञ्चानां विजित्य वसुधामिमाम् । १२.४/२देवयानीमुशनसः सुतां भार्यामवाप सः ॥ १२.४॥ १२.५/१शर्मिष्ठामासुरीं चैव तनयां वृषपर्वणः । १२.५/२यदुं च तुर्वसुं चैव देवयानी व्यजायत ॥ १२.५॥ १२.६/१द्रुह्यं चानुं च पुरुं च शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी । १२.६/२तस्मै शक्रो ददौ प्रीतो रथं परमभास्वरम् ॥ १२.६॥ १२.७/१अङ्गदं काञ्चनं दिव्यं दिव्यैः परमवाजिभिः । १२.७/२युक्तं मनोजवैः शुभ्रैर्येन कार्यं समुद्वहन् ॥ १२.७॥ १२.८/१स तेन रथमुख्येन षड्रात्रेणाजयन् महीम् । १२.८/२ययातिर्युधि दुर्धर्षस्तथा देवान् सदानवान् ॥ १२.८॥ १२.९/१सरथः कौरवाणां तु सर्वेषामभवत् तदा । १२.९/२संवर्तवसुनाम्नस्तु कौरवाज्जनमेजयात् ॥ १२.९॥ १२.१०/१कुरोः पुत्रस्य राजेन्द्र+ ।राज्ञः पारीक्षितस्य ह । १२.१०/२जगाम स रथो नाशं शापाद् गर्गस्य धीमतः ॥ १२.१०॥ १२.११/१गर्गस्य हि सुतं बालं स राजा जनमेजयः । १२.११/२कालेन हिंसयामास ब्रह्महत्यामवाप सः ॥ १२.११॥ १२.१२/१स लोहगन्धी राजर्षिः परिधावन्न् इतस्ततः । १२.१२/२पौरजानपदैस्त्यक्तो न लेभे शर्म कर्हिचित् ॥ १२.१२॥ १२.१३/१ततः स दुःखसंतप्तो नालभत् संविदं क्वचित् । १२.१३/२विप्रेन्द्रं शौनकं राजा शरणं प्रत्यपद्यत ॥ १२.१३॥ १२.१४/१याजयामास च ज्ञानी शौनको जनमेजयम् । १२.१४/२अश्वमेधेन राजानं पावनार्थं द्विजोत्तमाः ॥ १२.१४॥ १२.१५/१स लोहगन्धो व्यनशत् तस्यावभृथमेत्य च । १२.१५/२स च दिव्यरथो राज्ञो वशश्चेदिपतेस्तदा ॥ १२.१५॥ १२.१६/१दत्तः शक्रेण तुष्टेन लेभे तस्माद् बृहद्रथः । १२.१६/२बृहद्रथात् क्रमेणैव गतो बार्हद्रथं नृपम् ॥ १२.१६॥ १२.१७/१ततो हत्वा जरासंधं भीमस्तं रथमुत्तमम् । १२.१७/२प्रददौ वासुदेवाय प्रीत्या कौरवनन्दनः ॥ १२.१७॥ १२.१८/१सप्तद्वीपां ययातिस्तु जित्वा पृथ्वीं ससागराम् । १२.१८/२विभज्य पञ्चधा राज्यं पुत्राणां नाहुषस्तदा ॥ १२.१८॥ १२.१९/१ययातिर्दिशि पूर्वस्यां यदुं ज्येष्ठं न्ययोजयत् । १२.१९/२मध्ये पुरुं च राजानमभ्यषिञ्चत् स नाहुषः ॥ १२.१९॥ १२.२०/१दिशि दक्षिणपूर्वस्यां तुर्वसुं मतिमान् नृपः । १२.२०/२तैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपत्तना ॥ १२.२०॥ १२.२१/१यथाप्रदेशमद्यापि धर्मेण प्रतिपाल्यते । १२.२१/२प्रजास्तेषां पुरस्तात् तु वक्ष्यामि मुनिसत्तमाः ॥ १२.२१॥ १२.२२/१धनुर्न्यस्य पृषत्कांश्च पञ्चभिः पुरुषर्षभैः । १२.२२/२जरावान् अभवद् राजा भारमावेश्य बन्धुषु ॥ १२.२२॥ १२.२३/१निक्षिप्तशस्त्रः पृथिवीं चचार पृथिवीपतिः । १२.२३/२प्रीतिमान् अभवद् राजा ययातिरपराजितः ॥ १२.२३॥ १२.२४/१एवं विभज्य पृथिवीं ययातिर्यदुमब्रवीत् । १२.२४/२जरां मे प्रतिगृह्णीष्व पुत्र कृत्यान्तरेण वै ॥ १२.२४॥ १२.२५/१तरुणस्तव रूपेण चरेयं पृथिवीमिमाम् । १२.२५/२जरां त्वयि समाधाय तं यदुः प्रत्युवाच ह ॥ १२.२५॥ १२.२६/१यदुरुवाच । अनिर्दिष्टा मया भिक्षा ब्राह्मणस्य प्रतिश्रुता । १२.२६/२अनपाकृत्य तां राजन् न ग्रहीष्यामि ते जराम् ॥ १२.२६॥ १२.२७/१जरायां बहवो दोषाः पानभोजनकारिताः । १२.२७/२तस्माज्जरां न ते राजन् ग्रहीतुमहमुत्सहे ॥ १२.२७॥ १२.२८/१सन्ति ते बहवः पुत्रा मत्तः प्रियतरा नृप । १२.२८/२प्रतिग्रहीतुं धर्मज्ञ पुत्रमन्यं वृणीष्व वै ॥ १२.२८॥ १२.२९/१स एवमुक्तो यदुना राजा कोपसमन्वितः । १२.२९/२उवाच वदतां श्रेष्ठो ययातिर्गर्हयन् सुतम् ॥ १२.२९॥ १२.३०/१ययातिरुवाच । क आश्रमस्तवान्योऽस्ति को वा धर्मो विधीयते । १२.३०/२मामनादृत्य दुर्बुद्धे यद् अहं तव देशिकः ॥ १२.३०॥ १२.३१/१एवमुक्त्वा यदुं विप्राः शशापैनं स मन्युमान् । १२.३१/२अराज्या ते प्रजा मूढ भवित्रीति न संशयः ॥ १२.३१॥ १२.३२/१द्रुह्यं च तुर्वसुं चैवाप्यनुं च द्विजसत्तमाः । १२.३२/२एवमेवाब्रवीद् राजा प्रत्याख्यातश्च तैरपि ॥ १२.३२॥ १२.३३/१शशाप तान् अतिक्रुद्धो ययातिरपराजितः । १२.३३/२यथावत् कथितं सर्वं मयास्य द्विजसत्तमाः ॥ १२.३३॥ १२.३४/१एवं शप्त्वा सुतान् सर्वांश्चतुरः पुरुपूर्वजान् । १२.३४/२तद् एव वचनं राजा पुरुमप्याह भो द्विजाः ॥ १२.३४॥ १२.३५/१तरुणस्तव रूपेण चरेयं पृथिवीमिमाम् । १२.३५/२जरां त्वयि समाधाय त्वं पुरो यदि मन्यसे ॥ १२.३५॥ १२.३६/१स जरां प्रतिजग्राह पितुः पुरुः प्रतापवान् । १२.३६/२ययातिरपि रूपेण पुरोः पर्यचरन् महीम् ॥ १२.३६॥ १२.३७/१स मार्गमाणः कामानामन्तं नृपतिसत्तमः । १२.३७/२विश्वाच्या सहितो रेमे वने चैत्ररथे प्रभुः ॥ १२.३७॥ १२.३८/१यदा च तृप्तः कामेषु भोगेषु च नराधिपः । १२.३८/२तदा पुरोः सकाशाद् वै स्वां जरां प्रत्यपद्यत ॥ १२.३८॥ १२.३९/१यत्र गाथा मुनिश्रेष्ठा गीताः किल ययातिना । १२.३९/२याभिः प्रत्याहरेत् कामान् सर्वशोऽङ्गानि कूर्मवत् ॥ १२.३९॥ १२.४०/१न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति । १२.४०/२हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते ॥ १२.४०॥ १२.४१/१यत् पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः । १२.४१/२नालमेकस्य तत् सर्वमिति कृत्वा न मुह्यति ॥ १२.४१॥ १२.४२/१यदा भावं न कुरुते सर्वभूतेषु पापकम् । १२.४२/२कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥ १२.४२॥ १२.४३/१यदा तेभ्यो न बिभेति यदा चास्मान् न बिभ्यति । १२.४३/२यदा नेच्छति न द्वेष्टि ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥ १२.४३॥ १२.४४/१या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः । १२.४४/२योऽसौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखम् ॥ १२.४४॥ १२.४५/१जीर्यन्ति जीर्यतः केशा दन्ता जीर्यन्ति जीर्यतः । १२.४५/२धनाशा जीविताशा च जीर्यतोऽपि न जीर्यति ॥ १२.४५॥ १२.४६/१यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत् सुखम् । १२.४६/२तृष्णाक्षयसुखस्यैते नार्हन्ति षोडशीं कलाम् ॥ १२.४६॥ १२.४७/१एवमुक्त्वा स राजर्षिः सदारः प्राविशद् वनम् । १२.४७/२कालेन महता चायं चचार विपुलं तपः ॥ १२.४७॥ १२.४८/१भृगुतुङ्गे गतिं प्राप तपसोऽन्ते महायशाः । १२.४८/२अनश्नन् देहमुत्सृज्य सदारः स्वर्गमाप्तवान् ॥ १२.४८॥ १२.४९/१तस्य वंशे मुनिश्रेष्ठाः पञ्च राजर्षिसत्तमाः । १२.४९/२यैर्व्याप्ता पृथिवी सर्वा सूर्यस्येव गभस्तिभिः ॥ १२.४९॥ १२.५०/१यदोस्तु वंशं वक्ष्यामि श‍ृणुध्वं राजसत्कृतम् । १२.५०/२यत्र नारायणो जज्ञे हरिर्वृष्णिकुलोद्वहः ॥ १२.५०॥ १२.५१/१सुस्थः प्रजावान् आयुष्मान् कीर्तिमांश्च भवेन् नरः । १२.५१/२ययातिचरितं नित्यमिदं श‍ृण्वन् द्विजोत्तमाः ॥ १२.५१॥ १३.१/१ब्राह्मणा ऊचुः । पुरोर्वंशं वयं सूत श्रोतुमिच्छाम तत्त्वतः । १३.१/२द्रुह्यस्यानोर्यदोश्चैव तुर्वसोश्च पृथक् पृथक् ॥ १३.१॥ १३.२/१लोमहर्षण उवाच । श‍ृणुध्वं मुनिशार्दूलाः पुरोर्वंशं महात्मनः । १३.२/२विस्तरेणानुपूर्व्या च प्रथमं वदतो मम ॥ १३.२॥ १३.३/१पुरोः पुत्रः सुवीरोऽभून् मनस्युस्तस्य चात्मजः । १३.३/२राजा चाभयदो नाम मनस्योरभवत् सुतः ॥ १३.३॥ १३.४/१तथैवाभयदस्यासीत् सुधन्वा नाम पार्थिवः । १३.४/२सुधन्वनः सुबाहुश्च रौद्राश्वस्तस्य चात्मजः ॥ १३.४॥ १३.५/१रौद्राश्वस्य दशार्णेयुः कृकणेयुस्तथैव च । १३.५/२कक्षेयुस्थण्डिलेयुश्च सन्नतेयुस्तथैव च ॥ १३.५॥ १३.६/१ऋचेयुश्च जलेयुश्च स्थलेयुश्च महाबलः । १३.६/२धनेयुश्च वनेयुश्च पुत्रकाश्च दश स्त्रियः ॥ १३.६॥ १३.७/१भद्रा शूद्रा च मद्रा च शलदा मलदा तथा । १३.७/२खलदा च ततो विप्रा नलदा सुरसापि च ॥ १३.७॥ १३.८/१तथा गोचपला च स्त्री+ ।रत्नकूटा च ता दश । १३.८/२ऋषिर्जातोऽत्रिवंशे च तासां भर्ता प्रभाकरः ॥ १३.८॥ १३.९/१भद्रायां जनयामास सुतं सोमं यशस्विनम् । १३.९/२स्वर्भानुना हते सूर्ये पतमाने दिवो महीम् ॥ १३.९॥ १३.१०/१तमोभिभूते लोके च प्रभा येन प्रवर्तिता । १३.१०/२स्वस्ति तेऽस्त्विति चोक्त्वा वै पतमानो दिवाकरः ॥ १३.१०॥ १३.११/१वचनात् तस्य विप्रर्षेर्न पपात दिवो महीम् । १३.११/२अत्रिश्रेष्ठानि गोत्राणि यश्चकार महातपाः ॥ १३.११॥ १३.१२/१यज्ञेष्वत्रेर्बलं चैव देवैर्यस्य प्रतिष्ठितम् । १३.१२/२स तासु जनयामास पुत्रिकास्वात्मकामजान् ॥ १३.१२॥ १३.१३/१दश पुत्रान् महासत्त्वांस्तपस्युग्रे रतांस्तथा । १३.१३/२ते तु गोत्रकरा विप्रा ऋषयो वेदपारगाः ॥ १३.१३॥ १३.१४/१स्वस्त्यात्रेया इति ख्याताः किंच त्रिधनवर्जिताः । १३.१४/२कक्षेयोस्तनयास्त्वासंस्त्रय एव महारथाः ॥ १३.१४॥ १३.१५/१सभानरश्चाक्षुषश्च परमन्युस्तथैव च । १३.१५/२सभानरस्य पुत्रस्तु विद्वान् कालानलो नृपः ॥ १३.१५॥ १३.१६/१कालानलस्य धर्मज्ञः सृञ्जयो नाम वै सुतः । १३.१६/२सृञ्जयस्याभवत् पुत्रो वीरो राजा पुरंजयः ॥ १३.१६॥ १३.१७/१जनमेजयो मुनिश्रेष्ठाः पुरंजयसुतोऽभवत् । १३.१७/२जनमेजयस्य राजर्षेर्महाशालोऽभवत् सुतः ॥ १३.१७॥ १३.१८/१देवेषु स परिज्ञातः प्रतिष्ठितयशा भुवि । १३.१८/२महामना नाम सुतो महाशालस्य विश्रुतः ॥ १३.१८॥ १३.१९/१जज्ञे वीरः सुरगणैः पूजितः सुमहामनाः । १३.१९/२महामनास्तु पुत्रौ द्वौ जनयामास भो द्विजाः ॥ १३.१९॥ १३.२०/१उशीनरं च धर्मज्ञं तितिक्षुं च महाबलम् । १३.२०/२उशीनरस्य पत्न्यस्तु पञ्च राजर्षिवंशजाः ॥ १३.२०॥ १३.२१/१नृगा कृमिर्नवा दर्वा पञ्चमी च दृषद्वती । १३.२१/२उशीनरस्य पुत्रास्तु पञ्च तासु कुलोद्वहाः ॥ १३.२१॥ १३.२२/१तपसा चैव महता जाता वृद्धस्य चात्मजाः । १३.२२/२नृगायास्तु नृगः पुत्रः कृम्यां कृमिरजायत ॥ १३.२२॥ १३.२३/१नवायास्तु नवः पुत्रो दर्वायाः सुव्रतोऽभवत् । १३.२३/२दृषद्वत्यास्तु संजज्ञे शिबिरौशीनरो नृपः ॥ १३.२३॥ १३.२४/१शिबेस्तु शिबयो विप्रा यौधेयास्तु नृगस्य ह । १३.२४/२नवस्य नवराष्ट्रं तु कृमेस्तु कृमिला पुरी ॥ १३.२४॥ १३.२५/१सुव्रतस्य तथाम्बष्ठाः शिबिपुत्रान् निबोधत । १३.२५/२शिबेस्तु शिबयः पुत्राश्चत्वारो लोकविश्रुताः ॥ १३.२५॥ १३.२६/१वृषदर्भः सुवीरश्च केकयो मद्रकस्तथा । १३.२६/२तेषां जनपदाः स्फीता केकया मद्रकास्तथा ॥ १३.२६॥ १३.२७/१वृषदर्भाः सुवीराश्च तितिक्षोस्तु प्रजास्त्विमाः । १३.२७/२तितिक्षुरभवद् राजा पूर्वस्यां दिशि भो द्विजाः ॥ १३.२७॥ १३.२८/१उषद्रथो महावीर्यः फेनस्तस्य सुतोऽभवत् । १३.२८/२फेनस्य सुतपा जज्ञे ततः सुतपसो बलिः ॥ १३.२८॥ १३.२९/१जातो मानुषयोनौ तु स राजा काञ्चनेषुधिः । १३.२९/२महायोगी स तु बलिर्बभूव नृपतिः पुरा ॥ १३.२९॥ १३.३०/१पुत्रान् उत्पादयामास पञ्च वंशकरान् भुवि । १३.३०/२अङ्गः प्रथमतो जज्ञे वङ्गः सुह्मस्तथैव च ॥ १३.३०॥ १३.३१/१पुण्ड्रः कलिङ्गश्च तथा बालेयं क्षत्रमुच्यते । १३.३१/२बालेया ब्राह्मणाश्चैव तस्य वंशकरा भुवि ॥ १३.३१॥ १३.३२/१बलेश्च ब्रह्मणा दत्तो वरः प्रीतेन भो द्विजाः । १३.३२/२महायोगित्वमायुश्च कल्पस्य परिमाणतः ॥ १३.३२॥ १३.३३/१बले चाप्रतिमत्वं वै धर्मतत्त्वार्थदर्शनम् । १३.३३/२संग्रामे चाप्यजेयत्वं धर्मे चैव प्रधानताम् ॥ १३.३३॥ १३.३४/१त्रैलोक्यदर्शनं चापि प्राधान्यं प्रसवे तथा । १३.३४/२चतुरो नियतान् वर्णांस्त्वं च स्थापयितेति च ॥ १३.३४॥ १३.३५/१इत्युक्तो विभुना राजा बलिः शान्तिं परां ययौ । १३.३५/२कालेन महता विप्राः स्वं च स्थानमुपागमत् ॥ १३.३५॥ १३.३६/१तेषां जनपदाः पञ्च अङ्गा वङ्गाः ससुह्मकाः । १३.३६/२कलिङ्गाः पुण्ड्रकाश्चैव प्रजास्त्वङ्गस्य साम्प्रतम् ॥ १३.३६॥ १३.३७/१अङ्गपुत्रो महान् आसीद् राजेन्द्रो दधिवाहनः । १३.३७/२दधिवाहनपुत्रस्तु राजा दिविरथोऽभवत् ॥ १३.३७॥ १३.३८/१पुत्रो दिविरथस्यासीच्छक्रतुल्यपराक्रमः । १३.३८/२विद्वान् धर्मरथो नाम तस्य चित्ररथः सुतः ॥ १३.३८॥ १३.३९/१तेन धर्मरथेनाथ तदा कालञ्जरे गिरौ । १३.३९/२यजता सह शक्रेण सोमः पीतो महात्मना ॥ १३.३९॥ १३.४०/१अथ चित्ररथस्यापि पुत्रो दशरथोऽभवत् । १३.४०/२लोमपाद इति ख्यातो यस्य शान्ता सुताभवत् ॥ १३.४०॥ १३.४१/१तस्य दाशरथिर्वीरश्चतुरङ्गो महायशाः । १३.४१/२ऋष्यश‍ृङ्गप्रसादेन जज्ञे वंशविवर्धनः ॥ १३.४१॥ १३.४२/१चतुरङ्गस्य पुत्रस्तु पृथुलाक्ष इति स्मृतः । १३.४२/२पृथुलाक्षसुतो राजा चम्पो नाम महायशाः ॥ १३.४२॥ १३.४३/१चम्पस्य तु पुरी चम्पा या मालिन्यभवत् पुरा । १३.४३/२पूर्णभद्रप्रसादेन हर्यङ्गोऽस्य सुतोऽभवत् ॥ १३.४३॥ १३.४४/१ततो वैभाण्डकिस्तस्य वारणं शक्रवारणम् । १३.४४/२अवतारयामास महीं मन्त्रैर्वाहनमुत्तमम् ॥ १३.४४॥ १३.४५/१हर्यङ्गस्य सुतस्तत्र राजा भद्ररथः स्मृतः । १३.४५/२पुत्रो भद्ररथस्यासीद् बृहत्कर्मा प्रजेश्वरः ॥ १३.४५॥ १३.४६/१बृहद्दर्भः सुतस्तस्य यस्माज्जज्ञे बृहन्मनाः । १३.४६/२बृहन्मनास्तु राजेन्द्रो जनयामास वै सुतम् ॥ १३.४६॥ १३.४७/१नाम्ना जयद्रथं नाम यस्माद् दृढरथो नृपः । १३.४७/२आसीद् दृढरथस्यापि विश्वजिज्जनमेजयी ॥ १३.४७॥ १३.४८/१दायादस्तस्य वैकर्णो विकर्णस्तस्य चात्मजः । १३.४८/२तस्य पुत्रशतं त्वासीद् अङ्गानां कुलवर्धनम् ॥ १३.४८॥ १३.४९/१एतेऽङ्गवंशजाः सर्वे राजानः कीर्तिता मया । १३.४९/२सत्यव्रता महात्मानः प्रजावन्तो महारथाः ॥ १३.४९॥ १३.५०/१ऋचेयोस्तु मुनिश्रेष्ठा रौद्राश्वतनयस्य वै । १३.५०/२श‍ृणुध्वं सम्प्रवक्ष्यामि वंशं राज्ञस्तु भो द्विजाः ॥ १३.५०॥ १३.५१/१ऋचेयोस्तनयो राजा मतिनारो महीपतिः । १३.५१/२मतिनारसुतास्त्वासंस्त्रयः परमधार्मिकाः ॥ १३.५१॥ १३.५२/१वसुरोधः प्रतिरथः सुबाहुश्चैव धार्मिकः । १३.५२/२सर्वे वेदविदश्चैव ब्रह्मण्याः सत्यवादिनः ॥ १३.५२॥ १३.५३/१इला नाम तु यस्यासीत् कन्या वै मुनिसत्तमाः । १३.५३/२ब्रह्मवादिन्यधिस्त्री सा तंसुस्तामभ्यगच्छत ॥ १३.५३॥ १३.५४/१तंसोः सुतोऽथ राजर्षिर्धर्मनेत्रः प्रतापवान् । १३.५४/२ब्रह्मवादी पराक्रान्तस्तस्य भार्योपदानवी ॥ १३.५४॥ १३.५५/१उपदानवी ततः पुत्रांश्चतुरोऽजनयच्छुबान् । १३.५५/२दुष्यन्तमथ सुष्मन्तं प्रवीरमनघं तथा ॥ १३.५५॥ १३.५६/१दुष्यन्तस्य तु दायादो भरतो नाम वीर्यवान् । १३.५६/२स सर्वदमनो नाम नागायुतबलो महान् ॥ १३.५६॥ १३.५७/१चक्रवर्ती सुतो जज्ञे दुष्यन्तस्य महात्मनः । १३.५७/२शकुन्तलायां भरतो यस्य नाम्ना तु भारताः ॥ १३.५७॥ १३.५८/१भरतस्य विनष्टेषु तनयेषु महीपतेः । १३.५८/२मातृणां तु प्रकोपेण मया तत् कथितं पुरा ॥ १३.५८॥ १३.५९/१बृहस्पतेरङ्गिरसः पुत्रो विप्रो महामुनिः । १३.५९/२अयाजयद् भरद्वाजो महद्भिः क्रतुभिर्विभुः ॥ १३.५९॥ १३.६०/१पूर्वं तु वितथे तस्य कृते वै पुत्रजन्मनि । १३.६०/२ततोऽथ वितथो नाम भरद्वाजात् सुतोऽभवत् ॥ १३.६०॥ १३.६१/१ततोऽथ वितथे जाते भरतस्तु दिवं ययौ । १३.६१/२वितथं चाभिषिच्याथ भरद्वाजो वनं ययौ ॥ १३.६१॥ १३.६२/१स चापि वितथः पुत्राञ् जनयामास पञ्च वै । १३.६२/२सुहोत्रं च सुहोतारं गयं गर्गं तथैव च ॥ १३.६२॥ १३.६३/१कपिलं च महात्मानं सुहोत्रस्य सुतद्वयम् । १३.६३/२काशिकं च महासत्यं तथा गृत्समतिं नृपम् ॥ १३.६३॥ १३.६४/१तथा गृत्समतेः पुत्रा ब्राह्मणाः क्षत्रिया विशः । १३.६४/२काशिकस्य तु काशेयः पुत्रो दीर्घतपास्तथा ॥ १३.६४॥ १३.६५/१बभूव दीर्घतपसो विद्वान् धन्वन्तरिः सुतः । १३.६५/२धन्वन्तरेस्तु तनयः केतुमान् इति विश्रुतः ॥ १३.६५॥ १३.६६/१तथा केतुमतः पुत्रो विद्वान् भीमरथः स्मृतः । १३.६६/२पुत्रो भीमरथस्यापि वाराणस्यधिपोऽभवत् ॥ १३.६६॥ १३.६७/१दिवोदास इति ख्यातः सर्वक्षत्रप्रणाशनः । १३.६७/२दिवोदासस्य पुत्रस्तु वीरो राजा प्रतर्दनः ॥ १३.६७॥ १३.६८/१प्रतर्दनस्य पुत्रौ द्वौ वत्सो भार्गव एव च । १३.६८/२अलर्को राजपुत्रस्तु राजा सन्मतिमान् भुवि ॥ १३.६८॥ १३.६९/१हैहयस्य तु दायाद्यं हृतवान् वै महीपतिः । १३.६९/२आजह्रे पितृदायाद्यं दिवोदासहृतं बलात् ॥ १३.६९॥ १३.७०/१भद्रश्रेण्यस्य पुत्रेण दुर्दमेन महात्मना । १३.७०/२दिवोदासेन बालेति घृणयासौ विसर्जितः ॥ १३.७०॥ १३.७१/१अष्टारथो नाम नृपः सुतो भीमरथस्य वै । १३.७१/२तेन पुत्रेण बालस्य प्रहृतं तस्य भो द्विजाः ॥ १३.७१॥ १३.७२/१वैरस्यान्तं मुनिश्रेष्ठाः क्षत्रियेण विधित्सता । १३.७२/२अलर्कः काशिराजस्तु ब्रह्मण्यः सत्यसंगरः ॥ १३.७२॥ १३.७३/१षष्टिं वर्षसहस्राणि षष्टिं वर्षशतानि च । १३.७३/२युवा रूपेण सम्पन्न आसीत् काशिकुलोद्वहः ॥ १३.७३॥ १३.७४/१लोपामुद्राप्रसादेन परमायुरवाप सः । १३.७४/२वयसोऽन्ते मुनिश्रेष्ठा हत्वा क्षेमकराक्षसम् ॥ १३.७४॥ १३.७५/१रम्यां निवेशयामास पुरीं वाराणसीं नृपः । १३.७५/२अलर्कस्य तु दायादः क्षेमको नाम पार्थिवः ॥ १३.७५॥ १३.७६/१क्षेमकस्य तु पुत्रो वै वर्षकेतुस्ततोऽभवत् । १३.७६/२वर्षकेतोश्च दायादो विभुर्नाम प्रजेश्वरः ॥ १३.७६॥ १३.७७/१आनर्तस्तु विभोः पुत्रः सुकुमारस्ततोऽभवत् । १३.७७/२सुकुमारस्य पुत्रस्तु सत्यकेतुर्महारथः ॥ १३.७७॥ १३.७८/१सुतोऽभवन् महातेजा राजा परमधार्मिकः । १३.७८/२वत्सस्य वत्सभूमिस्तु भर्गभूमिस्तु भार्गवात् ॥ १३.७८॥ १३.७९/१एते त्वङ्गिरसः पुत्रा जाता वंशेऽथ भार्गवे । १३.७९/२ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च मुनिसत्तमाः ॥ १३.७९॥ १३.८०/१आजमीढोऽपरो वंशः श्रूयतां द्विजसत्तमाः । १३.८०/२सुहोत्रस्य बृहत् पुत्रो बृहतस्तनयास्त्रयः ॥ १३.८०॥ १३.८१/१अजमीढो द्विमीढश्च पुरुमीढश्च वीर्यवान् । १३.८१/२अजमीढस्य पत्न्यस्तु तिस्रो वै यशसान्विताः ॥ १३.८१॥ १३.८२/१नीली च केशिनी चैव धूमिनी च वराङ्गनाः । १३.८२/२अजमीढस्य केशिन्यां जज्ञे जह्नुः प्रतापवान् ॥ १३.८२॥ १३.८३/१आजह्रे यो महासत्त्रं सर्वमेधमखं विभुम् । १३.८३/२पतिलोभेन यं गङ्गा विनीतेव ससार ह ॥ १३.८३॥ १३.८४/१नेच्छतः प्लावयामास तस्य गङ्गा च तत् सदः । १३.८४/२तत् तया प्लावितं दृष्ट्वा यज्ञवाटं समन्ततः ॥ १३.८४॥ १३.८५/१जह्नुरप्यब्रवीद् गङ्गां क्रुद्धो विप्रास्तदा नृपः । १३.८५/२एष ते त्रिषु लोकेषु संक्षिप्यापः पिबाम्यहम् । १३.८५/३अस्य गङ्गेऽवलेपस्य सद्यः फलमवाप्नुहि ॥ १३.८५॥ १३.८६/१ततः पीतां महात्मानो दृष्ट्वा गङ्गां महर्षयः । १३.८६/२उपनिन्युर्महाभागा दुहितृत्वेन जाह्नवीम् ॥ १३.८६॥ १३.८७/१युवनाश्वस्य पुत्रीं तु कावेरीं जह्नुरावहत् । १३.८७/२गङ्गाशापेन देहार्धं यस्याः पश्चान् नदीकृतम् ॥ १३.८७॥ १३.८८/१जह्नोस्तु दयितः पुत्रो अजको नाम वीर्यवान् । १३.८८/२अजकस्य तु दायादो बलाकाश्वो महीपतिः ॥ १३.८८॥ १३.८९/१बभूव मृगयाशीलः कुशिकस्तस्य चात्मजः । १३.८९/२पह्नवैः सह संवृद्धो राजा वनचरैः सह ॥ १३.८९॥ १३.९०/१कुशिकस्तु तपस्तेपे पुत्रमिन्द्रसमं विभुम् । १३.९०/२लभेयमिति तं शक्रस्त्रासाद् अभ्येत्य जज्ञिवान् ॥ १३.९०॥ १३.९१/१स गाधिरभवद् राजा मघवा कौशिकः स्वयम् । १३.९१/२विश्वामित्रस्तु गाधेयो विश्वामित्रात् तथाष्टकः ॥ १३.९१॥ १३.९२/१अष्टकस्य सुतो लौहिः प्रोक्तो जह्नुगणो मया । १३.९२/२आजमीढोऽपरो वंशः श्रूयतां मुनिसत्तमाः ॥ १३.९२॥ १३.९३/१अजमीढात् तु नील्यां वै सुशान्तिरुदपद्यत । १३.९३/२पुरुजातिः सुशान्तेश्च बाह्याश्वः पुरुजातितः ॥ १३.९३॥ १३.९४/१बाह्याश्वतनयाः पञ्च स्फीता जनपदावृताः । १३.९४/२मुद्गलः सृञ्जयश्चैव राजा बृहदिषुस्तदा ॥ १३.९४॥ १३.९५/१यवीनरश्च विक्रान्तः कृमिलाश्वश्च पञ्चमः । १३.९५/२पञ्चैते रक्षणायालं देशानामिति विश्रुताः ॥ १३.९५॥ १३.९६/१पञ्चानां ते तु पञ्चालाः स्फीता जनपदावृताः । १३.९६/२अलं संरक्षणे तेषां पञ्चाला इति विश्रुताः ॥ १३.९६॥ १३.९७/१मुद्गलस्य तु दायादो मौद्गल्यः सुमहायशाः । १३.९७/२इन्द्रसेना यतो गर्भं वध्न्यं च प्रत्यपद्यत ॥ १३.९७॥ १३.९८/१आसीत् पञ्चजनः पुत्रः सृञ्जयस्य महात्मनः । १३.९८/२सुतः पञ्चजनस्यापि सोमदत्तो महीपतिः ॥ १३.९८॥ १३.९९/१सोमदत्तस्य दायादः सहदेवो महायशाः । १३.९९/२सहदेवसुतश्चापि सोमको नाम विश्रुतः ॥ १३.९९॥ १३.१००/१अजमीढसुतो जातः क्षीणे वंशे तु सोमकः । १३.१००/२सोमकस्य सुतो जन्तुर्यस्य पुत्रशतं बभौ ॥ १३.१००॥ १३.१०१/१तेषां यवीयान् पृषतो द्रुपदस्य पिता प्रभुः । १३.१०१/२आजमीढाः स्मृताश्चैते महात्मानस्तु सोमकाः ॥ १३.१०१॥ १३.१०२/१महिषी त्वजमीढस्य धूमिनी पुत्रगृद्धिनी । १३.१०२/२पतिव्रता महाभागा कुलजा मुनिसत्तमाः ॥ १३.१०२॥ १३.१०३/१सा च पुत्रार्थिनी देवी व्रतचर्यासमन्विता । १३.१०३/२ततो वर्षायुतं तप्त्वा तपः परमदुश्चरम् ॥ १३.१०३॥ १३.१०४/१हुत्वाग्निं विधिवत् सा तु पवित्रा मितभोजना । १३.१०४/२अग्निहोत्रकुशेष्वेव सुष्वाप मुनिसत्तमाः ॥ १३.१०४॥ १३.१०५/१धूमिन्या स तया देव्या त्वजमीढः समीयिवान् । १३.१०५/२ऋक्षं संजनयामास धूम्रवर्णं सुदर्शनम् ॥ १३.१०५॥ १३.१०६/१ऋक्षात् संवरणो जज्ञे कुरुः संवरणात् तथा । १३.१०६/२यः प्रयागाद् अतिक्रम्य कुरुक्षेत्रं चकार ह ॥ १३.१०६॥ १३.१०७/१पुण्यं च रमणीयं च पुण्यकृद्भिर्निषेवितम् । १३.१०७/२तस्यान्ववायः सुमहान् यस्य नाम्नाथ कौरवाः ॥ १३.१०७॥ १३.१०८/१कुरोश्च पुत्राश्चत्वारः सुधन्वा सुधनुस्तथा । १३.१०८/२परीक्षिच्च महाबाहुः प्रवरश्चारिमेजयः ॥ १३.१०८॥ १३.१०९/१परीक्षितस्तु दायादो धार्मिको जनमेजयः । १३.१०९/२श्रुतसेनोऽग्रसेनश्च भीमसेनश्च नामतः ॥ १३.१०९॥ १३.११०/१एते सर्वे महाभागा विक्रान्ता बलशालिनः । १३.११०/२जनमेजयस्य पुत्रस्तु सुरथो मतिमांस्तथा ॥ १३.११०॥ १३.१११/१सुरथस्य तु विक्रान्तः पुत्रो जज्ञे विदूरथः । १३.१११/२विदूरथस्य दायाद ऋक्ष एव महारथः ॥ १३.१११॥ १३.११२/१द्वितीयस्तु भरद्वाजान् नाम्ना तेनैव विश्रुतः । १३.११२/२द्वावृक्षौ सोमवंशेऽस्मिन् द्वावेव च परीक्षितौ ॥ १३.११२॥ १३.११३/१भीमसेनास्त्रयो विप्रा द्वौ चापि जनमेजयौ । १३.११३/२ऋक्षस्य तु द्वितीयस्य भीमसेनोऽभवत् सुतः ॥ १३.११३॥ १३.११४/१प्रतीपो भीमसेनात् तु प्रतीपस्य तु शांतनुः । १३.११४/२देवापिर्बाह्लिकश्चैव त्रय एव महारथाः ॥ १३.११४॥ १३.११५/१शांतनोस्त्वभवद् भीष्मस्तस्मिन् वंशे द्विजोत्तमाः । १३.११५/२बाह्लिकस्य तु राजर्षेर्वंशं श‍ृणुत भो द्विजाः ॥ १३.११५॥ १३.११६/१बाह्लिकस्य सुतश्चैव सोमदत्तो महायशाः । १३.११६/२जज्ञिरे सोमदत्तात् तु भूरिर्भूरिश्रवाः शलः ॥ १३.११६॥ १३.११७/१उपाध्यायस्तु देवानां देवापिरभवन् मुनिः । १३.११७/२च्यवनपुत्रः कृतक इष्ट आसीन् महात्मनः ॥ १३.११७॥ १३.११८/१शांतनुस्त्वभवद् राजा कौरवाणां धुरंधरः । १३.११८/२शांतनोः सम्प्रवक्ष्यामि वंशं त्रैलोक्यविश्रुतम् ॥ १३.११८॥ १३.११९/१गाङ्गं देवव्रतं नाम पुत्रं सोऽजनयत् प्रभुः । १३.११९/२स तु भीष्म इति ख्यातः पाण्डवानां पितामहः ॥ १३.११९॥ १३.१२०/१काली विचित्रवीर्यं तु जनयामास भो द्विजाः । १३.१२०/२शांतनोर्दयितं पुत्रं धर्मात्मानमकल्मषम् ॥ १३.१२०॥ १३.१२१/१कृष्णद्वैपायनाच्चैव क्षेत्रे वैचित्रवीर्यके । १३.१२१/२धृतराष्ट्रं च पाण्डुं च विदुरं चाप्यजीजनत् ॥ १३.१२१॥ १३.१२२/१धृतराष्ट्रस्तु गान्धार्यां पुत्रान् उत्पादयच्छतम् । १३.१२२/२तेषां दुर्योधनः श्रेष्ठः सर्वेषामपि स प्रभुः ॥ १३.१२२॥ १३.१२३/१पाण्डोर्धनंजयः पुत्रः सौभद्रस्तस्य चात्मजः । १३.१२३/२अभिमन्योः परीक्षित् तु पिता पारीक्षितस्य ह ॥ १३.१२३॥ १३.१२४/१पारीक्षितस्य काश्यायां द्वौ पुत्रौ सम्बभूवतुः । १३.१२४/२चन्द्रापीडस्तु नृपतिः सूर्यापीडश्च मोक्षवित् ॥ १३.१२४॥ १३.१२५/१चन्द्रापीडस्य पुत्राणां शतमुत्तमधन्विनाम् । १३.१२५/२जानमेजयमित्येवं क्षात्रं भुवि परिश्रुतम् ॥ १३.१२५॥ १३.१२६/१तेषां ज्येष्ठस्तु तत्रासीत् पुरे वारणसाह्वये । १३.१२६/२सत्यकर्णो महाबाहुर्यज्वा विपुलदक्षिणः ॥ १३.१२६॥ १३.१२७/१सत्यकर्णस्य दायादः श्वेतकर्णः प्रतापवान् । १३.१२७/२अपुत्रः स तु धर्मात्मा प्रविवेश तपोवनम् ॥ १३.१२७॥ १३.१२८/१तस्माद् वनगता गर्भं यादवी प्रत्यपद्यत । १३.१२८/२सुचारोर्दुहिता सुभ्रूर्मालिनी ग्राहमालिनी ॥ १३.१२८॥ १३.१२९/१सम्भूते स च गर्भे च श्वेतकर्णः प्रजेश्वरः । १३.१२९/२अन्वगच्छत् कृतं पूर्वं महाप्रस्थानमच्युतम् ॥ १३.१२९॥ १३.१३०/१सा तु दृष्ट्वा प्रियं तं तु मालिनी पृष्ठतोऽन्वगात् । १३.१३०/२सुचारोर्दुहिता साध्वी वने राजीवलोचना ॥ १३.१३०॥ १३.१३१/१पथि सा सुषुवे बाला सुकुमारं कुमारकम् । १३.१३१/२तमपास्याथ तत्रैव राजानं सान्वगच्छत ॥ १३.१३१॥ १३.१३२/१पतिव्रता महाभागा द्रौपदीव पुरा सती । १३.१३२/२कुमारः सुकुमारोऽसौ गिरिपृष्ठे रुरोद ह ॥ १३.१३२॥ १३.१३३/१दयार्थं तस्य मेघास्तु प्रादुरासन् महात्मनः । १३.१३३/२श्रविष्ठायास्तु पुत्रौ द्वौ पैप्पलादिश्च कौशिकः ॥ १३.१३३॥ १३.१३४/१दृष्ट्वा कृपान्वितौ गृह्य तौ प्राक्षालयतां जले । १३.१३४/२निघृष्टौ तस्य पार्श्वौ तु शिलायां रुधिरप्लुतौ ॥ १३.१३४॥ १३.१३५/१अजश्यामः स पार्श्वाभ्यां घृष्टाभ्यां सुसमाहितः । १३.१३५/२अजश्यामौ तु तत्पार्श्वौ देवेन सम्बभूवतुः ॥ १३.१३५॥ १३.१३६/१अथाजपार्श्व इति वै चक्राते नाम तस्य तौ । १३.१३६/२स तु रेमकशालायां द्विजाभ्यामभिवर्धितः ॥ १३.१३६॥ १३.१३७/१रेमकस्य तु भार्या तमुद्वहत् पुत्रकारणात् । १३.१३७/२रेमत्याः स तु पुत्रोऽभूद् ब्राह्मणौ सचिवौ तु तौ ॥ १३.१३७॥ १३.१३८/१तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च युगपत्तुल्यजीविनः । १३.१३८/२स एष पौरवो वंशः पाण्डवानां महात्मनाम् ॥ १३.१३८॥ १३.१३९/१श्लोकोऽपि चात्र गीतोऽयं नाहुषेण ययातिना । १३.१३९/२जरासंक्रमणे पूर्वं तदा प्रीतेन धीमता ॥ १३.१३९॥ १३.१४०/१अचन्द्रार्कग्रहा भूमिर्भवेद् इयमसंशयम् । १३.१४०/२अपौरवा मही नैव भविष्यति कदाचन ॥ १३.१४०॥ १३.१४१/१एष वः पौरवो वंशो विख्यातः कथितो मया । १३.१४१/२तुर्वसोस्तु प्रवक्ष्यामि द्रुह्योश्चानोर्यदोस्तथा ॥ १३.१४१॥ १३.१४२/१तुर्वसोस्तु सुतो वह्निर्गोभानुस्तस्य चात्मजः । १३.१४२/२गोभानोस्तु सुतो राजा ऐशानुरपराजितः ॥ १३.१४२॥ १३.१४३/१करंधमस्तु ऐशानोर्मरुत्तस्तस्य चात्मजः । १३.१४३/२अन्यस्त्वाविक्षितो राजा मरुत्तः कथितो मया ॥ १३.१४३॥ १३.१४४/१अनपत्योऽभवद् राजा यज्वा विपुलदक्षिणः । १३.१४४/२दुहिता संयता नाम तस्यासीत् पृथिवीपतेः ॥ १३.१४४॥ १३.१४५/१दक्षिणार्थं तु सा दत्ता संवर्ताय महात्मने । १३.१४५/२दुष्यन्तं पौरवं चापि लेभे पुत्रमकल्मषम् ॥ १३.१४५॥ १३.१४६/१एवं ययातिशापेन जरासंक्रमणे तदा । १३.१४६/२पौरवं तुर्वसोर्वंशं प्रविवेश द्विजोत्तमाः ॥ १३.१४६॥ १३.१४७/१दुष्यन्तस्य तु दायादः करूरोमः प्रजेश्वरः । १३.१४७/२करूरोमाद् अथाह्रीदश्चत्वारस्तस्य चात्मजाः ॥ १३.१४७॥ १३.१४८/१पाण्ड्यश्च केरलश्चैव कालश्चोलश्च पार्थिवः । १३.१४८/२द्रुह्योश्च तनयो राजन् बभ्रुसेतुश्च पार्थिवः ॥ १३.१४८॥ १३.१४९/१अङ्गारसेतुस्तत्पुत्रो मरुतां पतिरुच्यते । १३.१४९/२यौवनाश्वेन समरे कृच्छ्रेण निहतो बली ॥ १३.१४९॥ १३.१५०/१युद्धं सुमहद् अप्यासीन् मासान् परिचरद् दश । १३.१५०/२अङ्गारसेतोर्दायादो गान्धारो नाम पार्थिवः ॥ १३.१५०॥ १३.१५१/१ख्यायते यस्य नाम्ना वै गान्धारविषयो महान् । १३.१५१/२गान्धारदेशजाश्चैव तुरगा वाजिनां वराः ॥ १३.१५१॥ १३.१५२/१अनोस्तु पुत्रो धर्मोऽभूद् द्यूतस्तस्यात्मजोऽभवत् । १३.१५२/२द्यूताद् वनदुहो जज्ञे प्रचेतास्तस्य चात्मजः ॥ १३.१५२॥ १३.१५३/१प्रचेतसः सुचेतास्तु कीर्तितास्त्वनवो मया । १३.१५३/२बभूवुस्तु यदोः पुत्राः पञ्च देवसुतोपमाः ॥ १३.१५३॥ १३.१५४/१सहस्रादः पयोदश्च क्रोष्टा नीलोऽञ्जिकस्तथा । १३.१५४/२सहस्रादस्य दायादास्त्रयः परमधार्मिकाः ॥ १३.१५४॥ १३.१५५/१हैहयश्च हयश्चैव राजा वेणुहयस्तथा । १३.१५५/२हैहयस्याभवत् पुत्रो धर्मनेत्र इति श्रुतः ॥ १३.१५५॥ १३.१५६/१धर्मनेत्रस्य कार्तस्तु साहञ्जस्तस्य चात्मजः । १३.१५६/२साहञ्जनी नाम पुरी तेन राज्ञा निवेशिता ॥ १३.१५६॥ १३.१५७/१आसीन् महिष्मतः पुत्रो भद्रश्रेण्यः प्रतापवान् । १३.१५७/२भद्रश्रेण्यस्य दायादो दुर्दमो नाम विश्रुतः ॥ १३.१५७॥ १३.१५८/१दुर्दमस्य सुतो धीमान् कनको नाम नामतः । १३.१५८/२कनकस्य तु दायादाश्चत्वारो लोकविश्रुताः ॥ १३.१५८॥ १३.१५९/१कृतवीर्यः कृतौजाश्च कृतधन्वा तथैव च । १३.१५९/२कृताग्निस्तु चतुर्थोऽभूत् कृतवीर्याद् अथार्जुनः ॥ १३.१५९॥ १३.१६०/१योऽसौ बाहुसहस्रेण सप्तद्वीपेश्वरोऽभवत् । १३.१६०/२जिगाय पृथिवीमेको रथेनादित्यवर्चसा ॥ १३.१६०॥ १३.१६१/१स हि वर्षायुतं तप्त्वा तपः परमदुश्चरम् । १३.१६१/२दत्तमाराधयामास कार्तवीर्योऽत्रिसम्भवम् ॥ १३.१६१॥ १३.१६२/१तस्मै दत्तो वरान् प्रादाच्चतुरो भूरितेजसः । १३.१६२/२पूर्वं बाहुसहस्रं तु प्रार्थितं सुमहद् वरम् ॥ १३.१६२॥ १३.१६३/१अधर्मेऽधीयमानस्य सद्भिस्तत्र निवारणम् । १३.१६३/२उग्रेण पृथिवीं जित्वा धर्मेणैवानुरञ्जनम् ॥ १३.१६३॥ १३.१६४/१संग्रामान् सुबहूञ् जित्वा हत्वा चारीन् सहस्रशः । १३.१६४/२संग्रामे वर्तमानस्य वधं चाभ्यधिकाद् रणे ॥ १३.१६४॥ १३.१६५/१तस्य बाहुसहस्रं तु युध्यतः किल भो द्विजाः । १३.१६५/२योगाद् योगीश्वरस्येव प्रादुर्भवति मायया ॥ १३.१६५॥ १३.१६६/१तेनेयं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपत्तना । १३.१६६/२ससमुद्रा सनगरा उग्रेण विधिना जिता ॥ १३.१६६॥ १३.१६७/१तेन सप्तसु द्वीपेषु सप्त यज्ञशतानि च । १३.१६७/२प्राप्तानि विधिना राज्ञा श्रूयन्ते मुनिसत्तमाः ॥ १३.१६७॥ १३.१६८/१सर्वे यज्ञा मुनिश्रेष्ठाः सहस्रशतदक्षिणाः । १३.१६८/२सर्वे काञ्चनयूपाश्च सर्वे काञ्चनवेदयः ॥ १३.१६८॥ १३.१६९/१सर्वे देवैर्मुनिश्रेष्ठा विमानस्थैरलंकृतैः । १३.१६९/२गन्धर्वैरप्सरोभिश्च नित्यमेवोपशोभिताः ॥ १३.१६९॥ १३.१७०/१यस्य यज्ञे जगौ गाथां गन्धर्वो नारदस्तथा । १३.१७०/२वरीदासात्मजो विद्वान् महिम्ना तस्य विस्मितः ॥ १३.१७०॥ १३.१७१/१नारद उवाच । न नूनं कार्तवीर्यस्य गतिं यास्यन्ति पार्थिवाः । १३.१७१/२यज्ञैर्दानैस्तपोभिश्च विक्रमेण श्रुतेन च ॥ १३.१७१॥ १३.१७२/१स हि सप्तसु द्वीपेषु चर्मी खड्गी शरासनी । १३.१७२/२रथी द्वीपान् अनुचरन् योगी संदृश्यते नृभिः ॥ १३.१७२॥ १३.१७३/१अनष्टद्रव्यता चैव न शोको न च विभ्रमः । १३.१७३/२प्रभावेण महाराज्ञः प्रजा धर्मेण रक्षतः ॥ १३.१७३॥ १३.१७४/१स सर्वरत्नभाक् सम्राट् चक्रवर्ती बभूव ह । १३.१७४/२स एव पशुपालोऽभूत् क्षेत्रपालः स एव च ॥ १३.१७४॥ १३.१७५/१सैव वृष्ट्या पर्जन्यो योगित्वाद् अर्जुनोऽभवत् । १३.१७५/२स वै बाहुसहस्रेण ज्याघातकठिनत्वचा ॥ १३.१७५॥ १३.१७६/१भाति रश्मिसहस्रेण शरदीव च भास्करः । १३.१७६/२स हि नागान् मनुष्येषु माहिष्मत्यां महाद्युतिः ॥ १३.१७६॥ १३.१७७/१कर्कोटकसुताञ् जित्वा पुर्यां तस्यां न्यवेशयत् । १३.१७७/२स वै वेगं समुद्रस्य प्रावृट्कालेऽम्बुजेक्षणः ॥ १३.१७७॥ १३.१७८/१क्रीडन्न् इव भुजोद्भिन्नं प्रतिस्रोतश्चकार ह । १३.१७८/२लुण्ठिता क्रीडता तेन नदी तद्ग्राममालिनी ॥ १३.१७८॥ १३.१७९/१चलदूर्मिसहस्रेण शङ्किताभ्येति नर्मदा । १३.१७९/२तस्य बाहुसहस्रेण क्षिप्यमाणे महोदधौ ॥ १३.१७९॥ १३.१८०/१भयान् निलीना निश्चेष्ठाः पातालस्था महीसुराः । १३.१८०/२चूर्णीकृतमहावीचिं चलन्मीनमहातिमिम् ॥ १३.१८०॥ १३.१८१/१मारुताविद्धफेनौघमावर्तक्षोभसंकुलम् । १३.१८१/२प्रावर्तयत् तदा राजा सहस्रेण च बाहुना ॥ १३.१८१॥ १३.१८२/१देवासुरसमाक्षिप्तः क्षीरोदमिव मन्दरः । १३.१८२/२मन्दरक्षोभचकिता अमृतोत्पादशङ्किताः ॥ १३.१८२॥ १३.१८३/१सहसोत्पतिता भीता भीमं दृष्ट्वा नृपोत्तमम् । १३.१८३/२नता निश्चलमूर्धानो बभूवुस्ते महोरगाः ॥ १३.१८३॥ १३.१८४/१सायाह्ने कदलीखण्डाः कम्पिता इव वायुना । १३.१८४/२स वै बद्ध्वा धनुर्ज्याभिरुत्सिक्तं पञ्चभिः शरैः ॥ १३.१८४॥ १३.१८५/१लङ्केशं मोहयित्वा तु सबलं रावणं बलात् । १३.१८५/२निर्जित्य वशमानीय माहिष्मत्यां बबन्ध तम् ॥ १३.१८५॥ १३.१८६/१श्रुत्वा तु बद्धं पौलस्त्यं रावणं त्वर्जुनेन च । १३.१८६/२ततो गत्वा पुलस्त्यस्तमर्जुनं ददृशे स्वयम् ॥ १३.१८६॥ १३.१८७/१मुमोच रक्षः पौलस्त्यं पुलस्त्येनाभियाचितः । १३.१८७/२यस्य बाहुसहस्रस्य बभूव ज्यातलस्वनः ॥ १३.१८७॥ १३.१८८/१युगान्ते तोयदस्येव स्फुटतो ह्यशनेरिव । १३.१८८/२अहो बत मृधे वीर्यं भार्गवस्य यद् अच्छिनत् ॥ १३.१८८॥ १३.१८९/१राज्ञो बाहुसहस्रस्य हैमं तालवनं यथा । १३.१८९/२तृषितेन कदाचित् स भिक्षितश्चित्रभानुना ॥ १३.१८९॥ १३.१९०/१स भिक्षामददाद् वीरः सप्त द्वीपान् विभावसोः । १३.१९०/२पुराणि ग्रामघोषांश्च विषयांश्चैव सर्वशः ॥ १३.१९०॥ १३.१९१/१जज्वाल तस्य सर्वाणि चित्रभानुर्दिधृक्षया । १३.१९१/२स तस्य पुरुषेन्द्रस्य प्रभावेण महात्मनः ॥ १३.१९१॥ १३.१९२/१ददाह कार्तवीर्यस्य शैलांश्चैष वनानि च । १३.१९२/२स शून्यमाश्रमं रम्यं वरुणस्यात्मजस्य वै ॥ १३.१९२॥ १३.१९३/१ददाह बलवद्भीतश्चित्रभानुः स हैहयः । १३.१९३/२यं लेभे वरुणः पुत्रं पुरा भास्वन्तमुत्तमम् ॥ १३.१९३॥ १३.१९४/१वसिष्ठं नाम स मुनिः ख्यात आपव इत्युत । १३.१९४/२यत्रापवस्तु तं क्रोधाच्छप्तवान् अर्जुनं विभुः ॥ १३.१९४॥ १३.१९५/१यस्मान् न वर्जितमिदं वनं ते मम हैहय । १३.१९५/२तस्मात् ते दुष्करं कर्म कृतमन्यो हनिष्यति ॥ १३.१९५॥ १३.१९६/१रामो नाम महाबाहुर्जामदग्न्यः प्रतापवान् । १३.१९६/२छित्त्वा बाहुसहस्रं ते प्रमथ्य तरसा बली ॥ १३.१९६॥ १३.१९७/१तपस्वी ब्राह्मणस्त्वां तु हनिष्यति स भार्गवः । १३.१९७/२अनष्टद्रव्यता यस्य बभूवामित्रकर्षिणः ॥ १३.१९७॥ १३.१९८/१प्रतापेन नरेन्द्रस्य प्रजा धर्मेण रक्षतः । १३.१९८/२प्राप्तस्ततोऽस्य मृत्युर्वै तस्य शापान् महामुनेः ॥ १३.१९८॥ १३.१९९/१वरस्तथैव भो विप्राः स्वयमेव वृतः पुरा । १३.१९९/२तस्य पुत्रशतं त्वासीत् पञ्च शेषा महात्मनः ॥ १३.१९९॥ १३.२००/१कृतास्त्रा बलिनः शूरा धर्मात्मानो यशस्विनः । १३.२००/२शूरसेनश्च शूरश्च वृषणो मधुपध्वजः ॥ १३.२००॥ १३.२०१/१जयध्वजश्च नाम्नासीद् आवन्त्यो नृपतिर्महान् । १३.२०१/२कार्तवीर्यस्य तनया वीर्यवन्तो महाबलाः ॥ १३.२०१॥ १३.२०२/१जयध्वजस्य पुत्रस्तु तालजङ्घो महाबलः । १३.२०२/२तस्य पुत्रशतं ख्यातास्तालजङ्घा इति स्मृताः ॥ १३.२०२॥ १३.२०३/१तेषां कुले मुनिश्रेष्ठा हैहयानां महात्मनाम् । १३.२०३/२वीतिहोत्राः सुजाताश्च भोजाश्चावन्तयः स्मृताः ॥ १३.२०३॥ १३.२०४/१तौण्डिकेराश्च विख्यातास्तालजङ्घास्तथैव च । १३.२०४/२भरताश्च सुजाताश्च बहुत्वान् नानुकीर्तिताः ॥ १३.२०४॥ १३.२०५/१वृषप्रभृतयो विप्रा यादवाः पुण्यकर्मिणः । १३.२०५/२वृषो वंशधरस्तत्र तस्य पुत्रोऽभवन् मधुः ॥ १३.२०५॥ १३.२०६/१मधोः पुत्रशतं त्वासीद् वृषणस्तस्य वंशकृत् । १३.२०६/२वृषणाद् वृष्णयः सर्वे मधोस्तु माधवाः स्मृताः ॥ १३.२०६॥ १३.२०७/१यादवा यदुनाम्ना ते निरुच्यन्ते च हैहयाः । १३.२०७/२न तस्य वित्तनाशः स्यान् नष्टं प्रति लभेच्च सः ॥ १३.२०७॥ १३.२०८/१कार्तवीर्यस्य यो जन्म कथयेद् इह नित्यशः । १३.२०८/२एते ययातिपुत्राणां पञ्च वंशा द्विजोत्तमाः ॥ १३.२०८॥ १३.२०९/१कीर्तिता लोकवीराणां ये लोकान् धारयन्ति वै । १३.२०९/२भूतानीव मुनिश्रेष्ठाः पञ्च स्थावरजङ्गमान् ॥ १३.२०९॥ १३.२१०/१श्रुत्वा पञ्च विसर्गांस्तु राजा धर्मार्थकोविदः । १३.२१०/२वशी भवति पञ्चानामात्मजानां तथेश्वरः ॥ १३.२१०॥ १३.२११/१लभेत् पञ्च वरांश्चैव दुर्लभान् इह लौकिकान् । १३.२११/२आयुः कीर्तिं तथा पुत्रान् ऐश्वर्यं भूतिमेव च ॥ १३.२११॥ १३.२१२/१धारणाच्छ्रवणाच्चैव पञ्चवर्गस्य भो द्विजाः । १३.२१२/२क्रोष्टोर्वंशं मुनिश्रेष्ठाः श‍ृणुध्वं गदतो मम ॥ १३.२१२॥ १३.२१३/१यदोर्वंशधरस्याथ यज्विनः पुण्यकर्मिणः । १३.२१३/२क्रोष्टोर्वंशं हि श्रुत्वैव सर्वपापैः प्रमुच्यते । १३.२१३/३यस्यान्ववायजो विष्णुर्हरिर्वृष्णिकुलोद्वहः ॥ १३.२१३॥ १४.१/१लोमहर्षण उवाच । गान्धारी चैव माद्री च क्रोष्टोर्भार्ये बभूवतुः । १४.१/२गान्धारी जनयामास अनमित्रं महाबलम् ॥ १४.१॥ १४.२/१माद्री युधाजितं पुत्रं ततोऽन्यं देवमीढुषम् । १४.२/२तेषां वंशस्त्रिधा भूतो वृष्णीनां कुलवर्धनः ॥ १४.२॥ १४.३/१माद्र्याः पुत्रौ तु जज्ञाते श्रुतौ वृष्ण्यन्धकावुभौ । १४.३/२जज्ञाते तनयौ वृष्णेः श्वफल्कश्चित्रकस्तथा ॥ १४.३॥ १४.४/१श्वफल्कस्तु मुनिश्रेष्ठा धर्मात्मा यत्र वर्तते । १४.४/२नास्ति व्याधिभयं तत्र नावर्षस्तपमेव च ॥ १४.४॥ १४.५/१कदाचित् काशिराजस्य विषये मुनिसत्तमाः । १४.५/२त्रीणि वर्षाणि पूर्णानि नावर्षत् पाकशासनः ॥ १४.५॥ १४.६/१स तत्र चानयामास श्वफल्कं परमार्चितम् । १४.६/२श्वफल्कपरिवर्तेन ववर्ष हरिवाहनः ॥ १४.६॥ १४.७/१श्वफल्कः काशिराजस्य सुतां भार्यामविन्दत । १४.७/२गान्दिनीं नाम गां सा च ददौ विप्राय नित्यशः ॥ १४.७॥ १४.८/१दाता यज्वा च वीरश्च श्रुतवान् अतिथिप्रियः । १४.८/२अक्रूरः सुषुवे तस्माच्छ्वफल्काद् भूरिदक्षिणः ॥ १४.८॥ १४.९/१उपमद्गुस्तथा मद्गुर्मेदुरश्चारिमेजयः । १४.९/२अविक्षितस्तथाक्षेपः शत्रुघ्नश्चारिमर्दनः ॥ १४.९॥ १४.१०/१धर्मधृग् यतिधर्मा च धर्मोक्षान्धकरुस्तथा । १४.१०/२आवाहप्रतिवाहौ च सुन्दरी च वराङ्गना ॥ १४.१०॥ १४.११/१अक्रूरेणोग्रसेनायां सुगात्र्यां द्विजसत्तमाः । १४.११/२प्रसेनश्चोपदेवश्च जज्ञाते देववर्चसौ ॥ १४.११॥ १४.१२/१चित्रकस्याभवन् पुत्राः पृथुर्विपृथुरेव च । १४.१२/२अश्वग्रीवोऽश्वबाहुश्च स्वपार्श्वकगवेषणौ ॥ १४.१२॥ १४.१३/१अरिष्टनेमिरश्वश्च सुधर्मा धर्मभृत् तथा । १४.१३/२सुबाहुर्बहुबाहुश्च श्रविष्ठाश्रवणे स्त्रियौ ॥ १४.१३॥ १४.१४/१असिक्न्यां जनयामास शूरं वै देवमीढुषम् । १४.१४/२महिष्यां जज्ञिरे शूरा भोज्यायां पुरुषा दश ॥ १४.१४॥ १४.१५/१वसुदेवो महाबाहुः पूर्वमानकदुन्दुभिः । १४.१५/२जज्ञे यस्य प्रसूतस्य दुन्दुभ्यः प्राणदन् दिवि ॥ १४.१५॥ १४.१६/१आनकानां च संह्रादः सुमहान् अभवद् दिवि । १४.१६/२पपात पुष्पवर्षश्च शूरस्य जनने महान् ॥ १४.१६॥ १४.१७/१मनुष्यलोके कृत्स्नेऽपि रूपे नास्ति समो भुवि । १४.१७/२यस्यासीत् पुरुषाग्र्यस्य कान्तिश्चन्द्रमसो यथा ॥ १४.१७॥ १४.१८/१देवभागस्ततो जज्ञे तथा देवश्रवाः पुनः । १४.१८/२अनाधृष्टिः कनवको वत्सवान् अथ गृञ्जमः ॥ १४.१८॥ १४.१९/१श्यामः शमीको गण्डूषः पञ्च चास्य वराङ्गनाः । १४.१९/२पृथुकीर्तिः पृथा चैव श्रुतदेवा श्रुतश्रवा ॥ १४.१९॥ १४.२०/१राजाधिदेवी च तथा पञ्चैता वीरमातरः । १४.२०/२श्रुतश्रवायां चैद्यस्तु शिशुपालोऽभवन् नृपः ॥ १४.२०॥ १४.२१/१हिरण्यकशिपुर्योऽसौ दैत्यराजोऽभवत् पुरा । १४.२१/२पृथुकीर्त्यां तु संजज्ञे तनयो वृद्धशर्मणः ॥ १४.२१॥ १४.२२/१करूषाधिपतिर्वीरो दन्तवक्रो महाबलः । १४.२२/२पृथां दुहितरं चक्रे कुन्तिस्तां पाण्डुरावहत् ॥ १४.२२॥ १४.२३/१यस्यां स धर्मविद् राजा धर्मो जज्ञे युधिष्ठिरः । १४.२३/२भीमसेनस्तथा वाताद् इन्द्राच्चैव धनंजयः ॥ १४.२३॥ १४.२४/१लोके प्रतिरथो वीरः शक्रतुल्यपराक्रमः । १४.२४/२अनमित्राच्छनिर्जज्ञे कनिष्ठाद् वृष्णिनन्दनात् ॥ १४.२४॥ १४.२५/१शैनेयः सत्यकस्तस्माद् युयुधानश्च सात्यकिः । १४.२५/२उद्धवो देवभागस्य महाभागः सुतोऽभवत् ॥ १४.२५॥ १४.२६/१पण्डितानां परं प्राहुर्देवश्रवसमुत्तमम् । १४.२६/२अश्मक्यं प्राप्तवान् पुत्रमनाधृष्टिर्यशस्विनम् ॥ १४.२६॥ १४.२७/१निवृत्तशत्रुं शत्रुघ्नं श्रुतदेवा त्वजायत । १४.२७/२श्रुतदेवात्मजास्ते तु नैषादिर्यः परिश्रुतः ॥ १४.२७॥ १४.२८/१एकलव्यो मुनिश्रेष्ठा निषादैः परिवर्धितः । १४.२८/२वत्सवते त्वपुत्राय वसुदेवः प्रतापवान् । १४.२८/३अद्भिर्ददौ सुतं वीरं शौरिः कौशिकमौरसम् ॥ १४.२८॥ १४.२९/१गण्डूषाय ह्यपुत्राय विष्वक्सेनो ददौ सुतान् । १४.२९/२चारुदेष्णं सुदेष्णं च पञ्चालं कृतलक्षणम् ॥ १४.२९॥ १४.३०/१असंग्रामेण यो वीरो नावर्तत कदाचन । १४.३०/२रौक्मिणेयो महाबाहुः कनीयान् द्विजसत्तमाः ॥ १४.३०॥ १४.३१/१वायसानां सहस्राणि यं यान्तं पृष्ठतोऽन्वयुः । १४.३१/२चारून् अद्योपभोक्ष्यामश्चारुदेष्णहतान् इति ॥ १४.३१॥ १४.३२/१तन्त्रिजस्तन्त्रिपालश्च सुतौ कनवकस्य तौ । १४.३२/२वीरुश्चाश्वहनुश्चैव वीरौ तावथ गृञ्जिमौ ॥ १४.३२॥ १४.३३/१श्यामपुत्रः शमीकस्तु शमीको राज्यमावहत् । १४.३३/२जुगुप्समानो भोजत्वाद् राजसूयमवाप सः ॥ १४.३३॥ १४.३४/१अजातशत्रुः शत्रूणां जज्ञे तस्य विनाशनः । १४.३४/२वसुदेवसुतान् वीरान् कीर्तयिष्याम्यतः परम् ॥ १४.३४॥ १४.३५/१वृष्णेस्त्रिविधमेवं तु बहुशाखं महौजसम् । १४.३५/२धारयन् विपुलं वंशं नानर्थैरिह युज्यते ॥ १४.३५॥ १४.३६/१याः पत्न्यो वसुदेवस्य चतुर्दश वराङ्गनाः । १४.३६/२पौरवी रोहिणी नाम मदिरादितथावरा ॥ १४.३६॥ १४.३७/१वैशाखी च तथा भद्रा सुनाम्नी चैव पञ्चमी । १४.३७/२सहदेवा शान्तिदेवा श्रीदेवी देवरक्षिता ॥ १४.३७॥ १४.३८/१वृकदेव्युपदेवी च देवकी चैव सप्तमी । १४.३८/२सुतनुर्वडवा चैव द्वे एते परिचारिके ॥ १४.३८॥ १४.३९/१पौरवी रोहिणी नाम बाह्लिकस्यात्मजाभवत् । १४.३९/२ज्येष्ठा पत्नी मुनिश्रेष्ठा दयितानकदुन्दुभेः ॥ १४.३९॥ १४.४०/१लेभे ज्येष्ठं सुतं रामं शरण्यं शठमेव च । १४.४०/२दुर्दमं दमनं शुभ्रं पिण्डारकमुशीनरम् ॥ १४.४०॥ १४.४१/१चित्रा नाम कुमारी च रोहिणीतनया नव । १४.४१/२चित्रा सुभद्रेति पुनर्विख्याता मुनिसत्तमाः ॥ १४.४१॥ १४.४२/१वसुदेवाच्च देवक्यां जज्ञे शौरिर्महायशाः । १४.४२/२रामाच्च निशठो जज्ञे रेवत्यां दयितः सुतः ॥ १४.४२॥ १४.४३/१सुभद्रायां रथी पार्थाद् अभिमन्युरजायत । १४.४३/२अक्रूरात् काशिकन्यायां सत्यकेतुरजायत ॥ १४.४३॥ १४.४४/१वसुदेवस्य भार्यासु महाभागासु सप्तसु । १४.४४/२ये पुत्रा जज्ञिरे शूराः समस्तांस्तान् निबोधत ॥ १४.४४॥ १४.४५/१भोजश्च विजयश्चैव शान्तिदेवासुतावुभौ । १४.४५/२वृकदेवः सुनामायां गदश्चास्तां सुतावुभौ ॥ १४.४५॥ १४.४६/१अगावहं महात्मानं वृकदेवी व्यजायत । १४.४६/२कन्या त्रिगर्तराजस्य भार्या वै शिशिरायणेः ॥ १४.४६॥ १४.४७/१जिज्ञासां पौरुषे चक्रे न चस्कन्दे च पौरुषम् । १४.४७/२कृष्णायससमप्रख्यो वर्षे द्वादशमे तथा ॥ १४.४७॥ १४.४८/१मिथ्याभिशस्तो गार्ग्यस्तु मन्युनातिसमीरितः । १४.४८/२घोषकन्यामुपादाय मैथुनायोपचक्रमे ॥ १४.४८॥ १४.४९/१गोपाली चाप्सरास्तस्य गोपस्त्रीवेषधारिणी । १४.४९/२धारयामास गार्ग्यस्य गर्भं दुर्धरमच्युतम् ॥ १४.४९॥ १४.५०/१मानुष्यां गर्गभार्यायां नियोगाच्छूलपाणिनः । १४.५०/२स कालयवनो नाम जज्ञे राजा महाबलः ॥ १४.५०॥ १४.५१/१वृत्तपूर्वार्धकायस्तु सिंहसंहननो युवा । १४.५१/२अपुत्रस्य स राज्ञस्तु ववृधेऽन्तःपुरे शिशुः ॥ १४.५१॥ १४.५२/१यवनस्य मुनिश्रेष्ठाः स कालयवनोऽभवत् । १४.५२/२आयुध्यमानो नृपतिः पर्यपृच्छद् द्विजोत्तमम् ॥ १४.५२॥ १४.५३/१वृष्ण्यन्धककुलं तस्य नारदोऽकथयद् विभुः । १४.५३/२अक्षौहिण्या तु सैन्यस्य मथुरामभ्ययात् तदा ॥ १४.५३॥ १४.५४/१दूतं सम्प्रेषयामास वृष्ण्यन्धकनिवेशनम् । १४.५४/२ततो वृष्ण्यन्धकाः कृष्णं पुरस्कृत्य महामतिम् ॥ १४.५४॥ १४.५५/१समेता मन्त्रयामासुर्यवनस्य भयात् तदा । १४.५५/२कृत्वा विनिश्चयं सर्वे पलायनमरोचयन् ॥ १४.५५॥ १४.५६/१विहाय मथुरां रम्यां मानयन्तः पिनाकिनम् । १४.५६/२कुशस्थलीं द्वारवतीं निवेशयितुमीप्सवः ॥ १४.५६॥ १४.५९/१इति कृष्णस्य जन्मेदं यः शुचिर्नियतेन्द्रियः । १४.५९/२पर्वसु श्रावयेद् विद्वान् अनृणः स सुखी भवेत् ॥ १४.५९॥ १५.१/१लोमहर्षण उवाच । क्रोष्टोरथाभवत् पुत्रो वृजिनीवान् महायशाः । १५.१/२वार्जिनीवतमिच्छन्ति स्वाहिं स्वाहाकृतां वरम् ॥ १५.१॥ १५.२/१स्वाहिपुत्रोऽभवद् राजा उषद्गुर्वदतां वरः । १५.२/२महाक्रतुभिरीजे यो विविधैर्भूरिदक्षिणैः ॥ १५.२॥ १५.३/१ततः प्रसूतिमिच्छन् वै उषद्गुः सोऽग्र्यमात्मजम् । १५.३/२जज्ञे चित्ररथस्तस्य पुत्रः कर्मभिरन्वितः ॥ १५.३॥ १५.४/१आसीच्चैत्ररथिर्वीरो यज्वा विपुलदक्षिणः । १५.४/२शशबिन्दुः परं वृत्तं राजर्षीणामनुष्ठितः ॥ १५.४॥ १५.५/१पृथुश्रवाः पृथुयशा राजासीच्छाशिबिन्दवः । १५.५/२शंसन्ति च पुराणज्ञाः पार्थश्रवसमन्तरम् ॥ १५.५॥ १५.६/१अन्तरस्य सुयज्ञस्तु सुयज्ञतनयोऽभवत् । १५.६/२उषतो यज्ञमखिलं स्वधर्मे च कृतादरः ॥ १५.६॥ १५.७/१शिनेयुरभवत् पुत्र उषतः शत्रुतापनः । १५.७/२मरुतस्तस्य तनयो राजर्षिरभवन् नृपः ॥ १५.७॥ १५.८/१मरुतोऽलभत ज्येष्ठं सुतं कम्बलबर्हिषम् । १५.८/२चचार विपुलं धर्मममर्षात् प्रत्यभाग् अपि ॥ १५.८॥ १५.९/१स सत्प्रसूतिमिच्छन् वै सुतं कम्बलबर्हिषः । १५.९/२बभूव रुक्मकवचः शतप्रसवतः सुतः ॥ १५.९॥ १५.१०/१निहत्य रुक्मकवचः शतं कवचिनां रणे । १५.१०/२धन्विनां निशितैर्बाणैरवाप श्रियमुत्तमाम् ॥ १५.१०॥ १५.११/१जज्ञे च रुक्मकवचात् परजित् परवीरहा । १५.११/२जज्ञिरे पञ्च पुत्रास्तु महावीर्याः पराजिताः ॥ १५.११॥ १५.१२/१रुक्मेषुः पृथुरुक्मश्च ज्यामघः पालितो हरिः । १५.१२/२पालितं च हरिं चैव विदेहेभ्यः पिता ददौ ॥ १५.१२॥ १५.१३/१रुक्मेषुरभवद् राजा पृथुरुक्मस्य संश्रयात् । १५.१३/२ताभ्यां प्रव्राजितो राजा ज्यामघोऽवसद् आश्रमे ॥ १५.१३॥ १५.१४/१प्रशान्तश्च तदा राजा ब्राह्मणैश्चावबोधितः । १५.१४/२जगाम धनुरादाय देशमन्यं ध्वजी रथी ॥ १५.१४॥ १५.१५/१नर्मदाकूलमेकाकीमेकलां मृत्तिकावतीम् । १५.१५/२ऋक्षवन्तं गिरिं जित्वा शुक्तिमत्यामुवास सः ॥ १५.१५॥ १५.१६/१ज्यामघस्याभवद् भार्या शैब्या बलवती सती । १५.१६/२अपुत्रोऽपि स राजा वै नान्यां भार्यामविन्दत ॥ १५.१६॥ १५.१७/१तस्यासीद् विजयो युद्धे तत्र कन्यामवाप सः । १५.१७/२भार्यामुवाच संत्रस्तः स्नुषेति स जनेश्वरः ॥ १५.१७॥ १५.१८/१एतच्छ्रुत्वाब्रवीद् देवी कस्य देव स्नुषेति वै । १५.१८/२अब्रवीत् तद् उपश्रुत्य ज्यामघो राजसत्तमः ॥ १५.१८॥ १५.१९/१राजोवाच । यस्ते जनिष्यते पुत्रस्तस्य भार्योपपादिता ॥ १५.१९॥ १५.२०/१लोमहर्षण उवाच । उग्रेण तपसा तस्याः कन्यायाः सा व्यजायत । १५.२०/२पुत्रं विदर्भं सुभागा शैब्या परिणता सती ॥ १५.२०॥ १५.२१/१राजपुत्र्यां तु विद्वांसौ स्नुषायां क्रथकैशिकौ । १५.२१/२पश्चाद् विदर्भोऽजनयच्छूरौ रणविशारदौ ॥ १५.२१॥ १५.२२/१भीमो विदर्भस्य सुतः कुन्तिस्तस्यात्मजोऽभवत् । १५.२२/२कुन्तेर्धृष्टः सुतो जज्ञे रणधृष्टः प्रतापवान् ॥ १५.२२॥ १५.२३/१धृष्टस्य जज्ञिरे शूरास्त्रयः परमधार्मिकाः । १५.२३/२आवन्तश्च दशार्हश्च बली विषहरश्च सः ॥ १५.२३॥ १५.२४/१दशार्हस्य सुतो व्योमा व्योम्नो जीमूत उच्यते । १५.२४/२जीमूतपुत्रो विकृतिस्तस्य भीमरथः स्मृतः ॥ १५.२४॥ १५.२५/१अथ भीमरथस्यासीत् पुत्रो नवरथस्तथा । १५.२५/२तस्य चासीद् दशरथः शकुनिस्तस्य चात्मजः ॥ १५.२५॥ १५.२६/१तस्मात् करम्भः कारम्भिर्देवरातोऽभवन् नृपः । १५.२६/२देवक्षत्रोऽभवत् तस्य वृद्धक्षत्रो महायशाः ॥ १५.२६॥ १५.२७/१देवगर्भसमो जज्ञे देवक्षत्रस्य नन्दनः । १५.२७/२मधूनां वंशकृद् राजा मधुर्मधुरवाग् अपि ॥ १५.२७॥ १५.२८/१मधोर्जज्ञेऽथ वैदर्भ्यां पुरुद्वान् पुरुषोत्तमः । १५.२८/२ऐक्ष्वाकी चाभवद् भार्या मधोस्तस्यां व्यजायत ॥ १५.२८॥ १५.२९/१सत्वान् सर्वगुणोपेतः सात्वता कीर्तिवर्धनः । १५.२९/२इमां विसृष्टिं विज्ञाय ज्यामघस्य महात्मनः । १५.२९/३युज्यते परमप्रीत्या प्रजावांश्च भवेत् सदा ॥ १५.२९॥ १५.३०/१लोमहर्षण उवाच । सत्वतः सत्त्वसम्पन्नान् कौशल्या सुषुवे सुतान् । १५.३०/२भागिनं भजमानं च दिव्यं देवावृधं नृपम् ॥ १५.३०॥ १५.३१/१अन्धकं च महाबाहुं वृष्णिं च यदुनन्दनम् । १५.३१/२तेषां विसर्गाश्चत्वारो विस्तरेणेह कीर्तिताः ॥ १५.३१॥ १५.३२/१भजमानस्य सृञ्जय्यौ बाह्यकाथोपबाह्यका । १५.३२/२आस्तां भार्ये तयोस्तस्माज्जज्ञिरे बहवः सुताः ॥ १५.३२॥ १५.३३/१क्रिमिश्च क्रमणश्चैव धृष्टः शूरः पुरंजयः । १५.३३/२एते बाह्यकसृञ्जय्यां भजमानाद् विजज्ञिरे ॥ १५.३३॥ १५.३४/१आयुताजित् सहस्राजिच्छताजित् त्वथ दासकः । १५.३४/२उपबाह्यकसृञ्जय्यां भजमानाद् विजज्ञिरे ॥ १५.३४॥ १५.३५/१यज्वा देवावृधो राजा चचार विपुलं तपः । १५.३५/२पुत्रः सर्वगुणोपेतो मम स्याद् इति निश्चितः ॥ १५.३५॥ १५.३६/१संयुज्यमानस्तपसा पर्णाशाया जलं स्पृशन् । १५.३६/२सदोपस्पृशतस्तस्य चकार प्रियमापगा ॥ १५.३६॥ १५.३७/१चिन्तयाभिपरीता सा न जगामैव निश्चयम् । १५.३७/२कल्याणत्वान् नरपतेस्तस्य सा निम्नगोत्तमा ॥ १५.३७॥ १५.३८/१नाध्यगच्छत् तु तां नारीं यस्यामेवंविधः सुतः । १५.३८/२भवेत् तस्मात् स्वयं गत्वा भवाम्यस्य सहानुगा ॥ १५.३८॥ १५.३९/१अथ भूत्वा कुमारी सा बिभ्रती परमं वपुः । १५.३९/२वरयामास नृपतिं तामियेष च स प्रभुः ॥ १५.३९॥ १५.४०/१तस्यामाधत्त गर्भं स तेजस्विनमुदारधीः । १५.४०/२अथ सा दशमे मासि सुषुवे सरितां वरा ॥ १५.४०॥ १५.४१/१पुत्रं सर्वगुणोपेतं बभ्रुं देवावृधं द्विजाः । १५.४१/२अत्र वंशे पुराणज्ञा गायन्तीति परिश्रुतम् ॥ १५.४१॥ १५.४२/१गुणान् देवावृधस्यापि कीर्तयन्तो महात्मनः । १५.४२/२यथैवाग्रे तथा दूरात् पश्यामस्तावद् अन्तिकात् ॥ १५.४२॥ १५.४३/१बभ्रुः श्रेष्ठो मनुष्याणां देवैर्देवावृधः समः । १५.४३/२षष्टिश्च षट् च पुरुषाः सहस्राणि च सप्त च ॥ १५.४३॥ १५.४४/१एतेऽमृतत्वं प्राप्ता वै बभ्रोर्देवावृधाद् अपि । १५.४४/२यज्वा दानपतिर्धीमान् ब्रह्मण्यः सुदृढायुधः ॥ १५.४४॥ १५.४५/१तस्यान्ववायः सुमहान् भोजा ये सार्तिकावताः । १५.४५/२अन्धकात् काश्यदुहिता चतुरोऽलभतात्मजान् ॥ १५.४५॥ १५.४६/१कुकुरं भजमानं च ससकं बलबर्हिषम् । १५.४६/२कुकुरस्य सुतो वृष्टिर्वृष्टेस्तु तनयस्तथा ॥ १५.४६॥ १५.४७/१कपोतरोमा तस्याथ तिलिरिस्तनयोऽभवत् । १५.४७/२जज्ञे पुनर्वसुस्तस्माद् अभिजिच्च पुनर्वसोः ॥ १५.४७॥ १५.४८/१तथा वै पुत्रमिथुनं बभूवाभिजितः किल । १५.४८/२आहुकः श्राहुकश्चैव ख्यातौ ख्यातिमतां वरौ ॥ १५.४८॥ १५.४९/१इमां चोदाहरन्त्यत्र गाथां प्रति तमाहुकम् । १५.४९/२श्वेतेन परिवारेण किशोरप्रतिमो महान् ॥ १५.४९॥ १५.५०/१अशीतिवर्मणा युक्त आहुकः प्रथमं व्रजेत् । १५.५०/२नापुत्रवान् नाशतदो नासहस्रशतायुषः ॥ १५.५०॥ १५.५१/१नाशुद्धकर्मा नायज्वा यो भोजमभितो व्रजेत् । १५.५१/२पूर्वस्यां दिशि नागानां भोजस्य प्रययुः किल ॥ १५.५१॥ १५.५२/१सोमात् सङ्गानुकर्षाणां ध्वजिनां सवरूथिनाम् । १५.५२/२रथानां मेघघोषाणां सहस्राणि दशैव तु ॥ १५.५२॥ १५.५३/१रौप्यकाञ्चनकक्षाणां सहस्राण्येकविंशतिः । १५.५३/२तावत्येव सहस्राणि उत्तरस्यां तथा दिशि ॥ १५.५३॥ १५.५४/१आभूमिपाला भोजास्तु सन्ति ज्याकिङ्किणीकिनः । १५.५४/२आहुः किं चाप्यवन्तिभ्यः स्वसारं ददुरन्धकाः ॥ १५.५४॥ १५.५५/१आहुकस्य तु काश्यायां द्वौ पुत्रौ सम्बभूवतुः । १५.५५/२देवकश्चोग्रसेनश्च देवगर्भसमावुभौ ॥ १५.५५॥ १५.५६/१देवकस्याभवन् पुत्राश्चत्वारस्त्रिदशोपमाः । १५.५६/२देववान् उपदेवश्च संदेवो देवरक्षितः ॥ १५.५६॥ १५.५७/१कुमार्यः सप्त चास्याथ वसुदेवाय ता ददौ । १५.५७/२देवकी शान्तिदेवा च सुदेवा देवरक्षिता ॥ १५.५७॥ १५.५८/१वृकदेव्युपदेवी च सुनाम्नी चैव सप्तमी । १५.५८/२नवोग्रसेनस्य सुतास्तेषां कंसस्तु पूर्वजः ॥ १५.५८॥ १५.५९/१न्यग्रोधश्च सुनामा च तथा कङ्कः सुभूषणः । १५.५९/२राष्ट्रपालोऽथ सुतनुरनावृष्टिस्तु पुष्टिमान् ॥ १५.५९॥ १५.६०/१तेषां स्वसारः पञ्चासन् कंसा कंसवती तथा । १५.६०/२सुतनू राष्ट्रपाली च कङ्का चैव वराङ्गना ॥ १५.६०॥ १५.६१/१उग्रसेनः सहापत्यो व्याख्यातः कुकुरोद्भवः । १५.६१/२कुकुराणामिमं वंशं धारयन्न् अमितौजसाम् ॥ १५.६१॥ १५.६२/१आत्मनो विपुलं वंशं प्रजावान् आप्नुयान् नरः ॥ १५.६२॥ १६.१/१लोमहर्षण उवाच । भजमानस्य पुत्रोऽथ रथमुख्यो विदूरथः । १६.१/२राजाधिदेवः शूरस्तु विदूरथसुतोऽभवत् ॥ १६.१॥ १६.२/१राजाधिदेवस्य सुता जज्ञिरे वीर्यवत्तराः । १६.२/२दत्तातिदत्तौ बलिनौ शोणाश्वः श्वेतवाहनः ॥ १६.२॥ १६.३/१शमी च दण्डशर्मा च दन्तशत्रुश्च शत्रुजित् । १६.३/२श्रवणा च श्रविष्ठा च स्वसारौ सम्बभूवतुः ॥ १६.३॥ १६.४/१शमिपुत्रः प्रतिक्षत्रः प्रतिक्षत्रस्य चात्मजः । १६.४/२स्वयम्भोजः स्वयम्भोजाद् भदिकः सम्बभूव ह ॥ १६.४॥ १६.५/१तस्य पुत्रा बभूवुर्हि सर्वे भीमपराक्रमाः । १६.५/२कृतवर्माग्रजस्तेषां शतधन्वा तु मध्यमः ॥ १६.५॥ १६.६/१देवान्तश्च नरान्तश्च भिषग्वैतरणश्च यः । १६.६/२सुदान्तश्चातिदान्तश्च निकाश्यः कामदम्भकः ॥ १६.६॥ १६.७/१देवान्तस्याभवत् पुत्रो विद्वान् कम्बलबर्हिषः । १६.७/२असमौजाः सुतस्तस्य नासमौजाश्च तावुभौ ॥ १६.७॥ १६.८/१अजातपुत्राय सुतान् प्रददावसमौजसे । १६.८/२सुदंष्ट्रश्च सुचारुश्च कृष्ण इत्यन्धकाः स्मृताः ॥ १६.८॥ १६.९/१गान्धारी चैव माद्री च क्रोष्टुभार्ये बभूवतुः । १६.९/२गान्धारी जनयामास अनमित्रं महाबलम् ॥ १६.९॥ १६.१०/१माद्री युधाजितं पुत्रं ततो वै देवमीधुषम् । १६.१०/२अनमित्रममित्राणां जेतारमपराजितम् ॥ १६.१०॥ १६.११/१अनमित्रसुतो निघ्नो निघ्नतो द्वौ बभूवतुः । १६.११/२प्रसेनश्चाथ सत्राजिच्छत्रुसेनाजितावुभौ ॥ १६.११॥ १६.१२/१प्रसेनो द्वारवत्यां तु निवसन् यो महामणिम् । १६.१२/२दिव्यं स्यमन्तकं नाम स सूर्याद् उपलब्धवान् ॥ १६.१२॥ १६.१३/१तस्य सत्राजितः सूर्यः सखा प्राणसमोऽभवत् । १६.१३/२स कदाचिन् निशापाये रथेन रथिनां वरः ॥ १६.१३॥ १६.१४/१तोयकूलमपः स्प्रष्टुमुपस्थातुं ययौ रविम् । १६.१४/२तस्योपतिष्ठतः सूर्यं विवस्वान् अग्रतः स्थितः ॥ १६.१४॥ १६.१५/१विस्पष्टमूर्तिर्भगवांस्तेजोमण्डलवान् विभुः । १६.१५/२अथ राजा विवस्वन्तमुवाच स्थितमग्रतः ॥ १६.१५॥ १६.१६/१यथैव व्योम्नि पश्यामि सदा त्वां ज्योतिषां पते । १६.१६/२तेजोमण्डलिनं देवं तथैव पुरतः स्थितम् ॥ १६.१६॥ १६.१७/१को विशेषोऽस्ति मे त्वत्तः सख्येनोपगतस्य वै । १६.१७/२एतच्छ्रुत्वा तु भगवान् मणिरत्नं स्यमन्तकम् ॥ १६.१७॥ १६.१८/१स्वकण्ठाद् अवमुच्याथ एकान्ते न्यस्तवान् विभुः । १६.१८/२ततो विग्रहवन्तं तं ददर्श नृपतिस्तदा ॥ १६.१८॥ १६.१९/१प्रीतिमान् अथ तं दृष्ट्वा मुहूर्तं कृतवान् कथाम् । १६.१९/२तमभिप्रस्थितं भूयो विवस्वन्तं स सत्रजित् ॥ १६.१९॥ १६.२०/१लोकान् भासयसे सर्वान् येन त्वं सततं प्रभो । १६.२०/२तद् एतन् मणिरत्नं मे भगवन् दातुमर्हसि ॥ १६.२०॥ १६.२१/१ततः स्यमन्तकमणिं दत्तवान् भास्करस्तदा । १६.२१/२स तमाबध्य नगरीं प्रविवेश महीपतिः ॥ १६.२१॥ १६.२२/१तं जनाः पर्यधावन्त सूर्योऽयं गच्छतीति ह । १६.२२/२स्वां पुरीं स विसिष्माय राजा त्वन्तःपुरं तथा ॥ १६.२२॥ १६.२३/१तं प्रसेनजितं दिव्यं मणिरत्नं स्यमन्तकम् । १६.२३/२ददौ भ्रात्रे नरपतिः प्रेम्णा सत्राजिद् उत्तमम् ॥ १६.२३॥ १६.२४/१स मणिः स्यन्दते रुक्मं वृष्ण्यन्धकनिवेशने । १६.२४/२कालवर्षी च पर्जन्यो न च व्याधिभयं ह्यभूत् ॥ १६.२४॥ १६.२५/१लिप्सां चक्रे प्रसेनस्य मणिरत्ने स्यमन्तके । १६.२५/२गोविन्दो न च तं लेभे शक्तोऽपि न जहार सः ॥ १६.२५॥ १६.२६/१कदाचिन् मृगयां यातः प्रसेनस्तेन भूषितः । १६.२६/२स्यमन्तककृते सिंहाद् वधं प्राप वनेचरात् ॥ १६.२६॥ १६.२७/१अथ सिंहं प्रधावन्तम् ऋक्षराजो महाबलः । १६.२७/२निहत्य मणिरत्नं तद् आदाय प्राविशद् गुहाम् ॥ १६.२७॥ १६.२८/१ततो वृष्ण्यन्धकाः कृष्णं प्रसेनवधकारणात् । १६.२८/२प्रार्थनां तां मणेर्बद्ध्वा सर्व एव शशङ्किरे ॥ १६.२८॥ १६.२९/१स शङ्क्यमानो धर्मात्मा अकारी तस्य कर्मणः । १६.२९/२आहरिष्ये मणिमिति प्रतिज्ञाय वनं ययौ ॥ १६.२९॥ १६.३०/१यत्र प्रसेनो मृगयां व्यचरत् तत्र चाप्यथ । १६.३०/२प्रसेनस्य पदं गृह्य पुरुषैराप्तकारिभिः ॥ १६.३०॥ १६.३१/१ऋक्षवन्तं गिरिवरं विन्ध्यं च गिरिमुत्तमम् । १६.३१/२अन्वेषयन् परिश्रान्तः स ददर्श महामनाः ॥ १६.३१॥ १६.३२/१साश्वं हतं प्रसेनं तु नाविन्दत च तन्मणिम् । १६.३२/२अथ सिंहः प्रसेनस्य शरीरस्याविदूरतः ॥ १६.३२॥ १६.३३/१ऋक्षेण निहतो दृष्टः पदैरृक्षस्तु सूचितः । १६.३३/२पदैस्तैरन्वियायाथ गुहाम् ऋक्षस्य माधवः ॥ १६.३३॥ १६.३४/१स हि ऋक्षबिले वाणीं शुश्राव प्रमदेरिताम् । १६.३४/२धात्र्या कुमारमादाय सुतं जाम्बवतो द्विजाः ॥ १६.३४॥ १६.३५/१क्रीडयन्त्या च मणिना मा रोदीरित्यथेरिताम् ॥ १६.३५॥ १६.३६/१धात्र्युवाच । सिंहः प्रसेनमवधीत् सिंहो जाम्बवता हतः । १६.३६/२सुकुमारक मा रोदीस्तव ह्येष स्यमन्तकः ॥ १६.३६॥ १६.३७/१व्यक्तितस्तस्य शब्दस्य तूर्णमेव बिलं ययौ । १६.३७/२प्रविश्य तत्र भगवांस्तद् ऋक्षबिलमञ्जसा ॥ १६.३७॥ १६.३८/१स्थापयित्वा बिलद्वारे यदूंल्लाङ्गलिना सह । १६.३८/२शार्ङ्गधन्वा बिलस्थं तु जाम्बवन्तं ददर्श सः ॥ १६.३८॥ १६.३९/१युयुधे वासुदेवस्तु बिले जाम्बवता सह । १६.३९/२बाहुभ्यामेव गोविन्दो दिवसान् एकविंशतिम् ॥ १६.३९॥ १६.४०/१प्रविष्टेऽथ बिले कृष्णे बलदेवपुरःसराः । १६.४०/२पुरीं द्वारवतीमेत्य हतं कृष्णं न्यवेदयन् ॥ १६.४०॥ १६.४१/१वासुदेवोऽपि निर्जित्य जाम्बवन्तं महाबलम् । १६.४१/२लेभे जाम्बवतीं कन्याम् ऋक्षराजस्य सम्मताम् ॥ १६.४१॥ १६.४२/१मणिं स्यमन्तकं चैव जग्राहात्मविशुद्धये । १६.४२/२अनुनीयर्क्षराजं तु निर्ययौ च ततो बिलात् ॥ १६.४२॥ १६.४३/१उपायाद् द्वारकां कृष्णः स विनीतैः पुरःसरैः । १६.४३/२एवं स मणिमाहृत्य विशोध्यात्मानमच्युतः ॥ १६.४३॥ १६.४४/१ददौ सत्राजिते तं वै सर्वसात्वतसंसदि । १६.४४/२एवं मिथ्याभिशस्तेन कृष्णेनामित्रघातिना ॥ १६.४४॥ १६.४५/१आत्मा विशोधितः पापाद् विनिर्जित्य स्यमन्तकम् । १६.४५/२सत्राजितो दश त्वासन् भार्यास्तासां शतं सुताः ॥ १६.४५॥ १६.४६/१ख्यातिमन्तस्त्रयस्तेषां भगंकारस्तु पूर्वजः । १६.४६/२वीरो वातपतिश्चैव वसुमेधस्तथैव च ॥ १६.४६॥ १६.४७/१कुमार्यश्चापि तिस्रो वै दिक्षु ख्याता द्विजोत्तमाः । १६.४७/२सत्यभामोत्तमा तासां व्रतिनी च दृढव्रता ॥ १६.४७॥ १६.४८/१तथा प्रस्वापिनी चैव भार्यां कृष्णाय तां ददौ । १६.४८/२सभाक्षो भङ्गकारिस्तु नावेयश्च नरोत्तमौ ॥ १६.४८॥ १६.४९/१जज्ञाते गुणसम्पन्नौ विश्रुतौ रूपसम्पदा । १६.४९/२माद्र्याः पुत्रोऽथ जज्ञेऽथ वृष्णिपुत्रो युधाजितः ॥ १६.४९॥ १६.५०/१जज्ञाते तनयौ वृष्णेः श्वफल्कश्चित्रकस्तथा । १६.५०/२श्वफल्कः काशिराजस्य सुतां भार्यामविन्दत ॥ १६.५०॥ १६.५१/१गान्दिनीं नाम तस्याश्च गाः सदा प्रददौ पिता । १६.५१/२तस्यां जज्ञे महाबाहुः श्रुतवान् अतिथिप्रियः ॥ १६.५१॥ १६.५२/१अक्रूरोऽथ महाभागो जज्ञे विपुलदक्षिणः । १६.५२/२उपमद्गुस्तथा मद्गुर्मुदरश्चारिमर्दनः ॥ १६.५२॥ १६.५३/१आरिक्षेपस्तथोपेक्षः शत्रुहा चारिमेजयः । १६.५३/२धर्मभृच्चापि धर्मा च गृध्रभोजान्धकस्तथा ॥ १६.५३॥ १६.५४/१आवाहप्रतिवाहौ च सुन्दरी च वराङ्गना । १६.५४/२विश्रुताश्वस्य महिषी कन्या चास्य वसुंधरा ॥ १६.५४॥ १६.५५/१रूपयौवनसम्पन्ना सर्वसत्त्वमनोहरा । १६.५५/२अक्रूरेणोग्रसेनायां सुतौ वै कुलनन्दनौ ॥ १६.५५॥ १६.५६/१वसुदेवश्चोपदेवश्च जज्ञाते देववर्चसौ । १६.५६/२चित्रकस्याभवन् पुत्राः पृथुर्विपृथुरेव च ॥ १६.५६॥ १६.५७/१अश्वग्रीवोऽश्वबाहुश्च सुपार्श्वकगवेषणौ । १६.५७/२अरिष्टनेमिश्च सुता धर्मो धर्मभृद् एव च ॥ १६.५७॥ १६.५८/१सुबाहुर्बहुबाहुश्च श्रविष्ठाश्रवणे स्त्रियौ । १६.५८/२इमां मिथ्याभिशस्तिं यः कृष्णस्य समुदाहृताम् ॥ १६.५८॥ १६.५९/१वेद मिथ्याभिशापास्तं न स्पृशन्ति कदाचन ॥ १६.५९॥ १७.१/१लोमहर्षण उवाच । यत् तु सत्राजिते कृष्णो मणिरत्नं स्यमन्तकम् । १७.१/२ददावहारयद् बभ्रुर्भोजेन शतधन्वना ॥ १७.१॥ १७.२/१सदा हि प्रार्थयामास सत्यभामामनिन्दिताम् । १७.२/२अक्रूरोऽन्तरमन्विष्यन् मणिं चैव स्यमन्तकम् ॥ १७.२॥ १७.३/१सत्राजितं ततो हत्वा शतधन्वा महाबलः । १७.३/२रात्रौ तं मणिमादाय ततोऽक्रूराय दत्तवान् ॥ १७.३॥ १७.४/१अक्रूरस्तु तदा विप्रा रत्नमादाय चोत्तमम् । १७.४/२समयं कारयां चक्रे नावेद्योऽहं त्वयेत्युत ॥ १७.४॥ १७.५/१वयमभ्युत्प्रपत्स्यामः कृष्णेन त्वां प्रधर्षितम् । १७.५/२ममाद्य द्वारका सर्वा वशे तिष्ठत्यसंशयम् ॥ १७.५॥ १७.६/१हते पितरि दुःखार्ता सत्यभामा मनस्विनी । १७.६/२प्रययौ रथमारुह्य नगरं वारणावतम् ॥ १७.६॥ १७.७/१सत्यभामा तु तद् वृत्तं भोजस्य शतधन्वनः । १७.७/२भर्तुर्निवेद्य दुःखार्ता पार्श्वस्थाश्रूण्यवर्तयत् ॥ १७.७॥ १७.८/१पाण्डवानां च दग्धानां हरिः कृत्वोदकक्रियाम् । १७.८/२कुल्यार्थे चापि पाण्डूनां न्ययोजयत सात्यकिम् ॥ १७.८॥ १७.९/१ततस्त्वरितमागम्य द्वारकां मधुसूदनः । १७.९/२पूर्वजं हलिनं श्रीमान् इदं वचनमब्रवीत् ॥ १७.९॥ १७.१०/१श्रीकृष्ण उवाच । हतः प्रसेनः सिंहेन सत्राजिच्छतधन्वना । १७.१०/२स्यमन्तकस्तु मद्नामी तस्य प्रभुरहं विभो ॥ १७.१०॥ १७.११/१तद् आरोह रथं शीघ्रं भोजं हत्वा महारथम् । १७.११/२स्यमन्तको महाबाहो अस्माकं स भविष्यति ॥ १७.११॥ १७.१२/१लोमहर्षण उवाच । ततः प्रववृते युद्धं तुमुलं भोजकृष्णयोः । १७.१२/२शतधन्वा ततोऽक्रूरं सर्वतोदिशमैक्षत ॥ १७.१२॥ १७.१३/१संरब्धौ तावुभौ तत्र दृष्ट्वा भोजजनार्दनौ । १७.१३/२शक्तोऽपि शापाद् धार्दिक्यमक्रूरो नान्वपद्यत ॥ १७.१३॥ १७.१४/१अपयाने ततो बुद्धिं भोजश्चक्रे भयार्दितः । १७.१४/२योजनानां शतं साग्रं हृदया प्रत्यपद्यत ॥ १७.१४॥ १७.१५/१विख्याता हृदया नाम शतयोजनगामिनी । १७.१५/२भोजस्य वडवा विप्रा यया कृष्णमयोधयत् ॥ १७.१५॥ १७.१६/१क्षीणां जवेन हृदयामध्वनः शतयोजने । १७.१६/२दृष्ट्वा रथस्य स्वां वृद्धिं शतधन्वानमर्दयत् ॥ १७.१६॥ १७.१७/१ततस्तस्या हतायास्तु श्रमात् खेदाच्च भो द्विजाः । १७.१७/२खमुत्पेतुरथ प्राणाः कृष्णो राममथाब्रवीत् ॥ १७.१७॥ १७.१८/१श्रीकृष्ण उवाच । तिष्ठेह त्वं महाबाहो दृष्टदोषा हया मया । १७.१८/२पद्भ्यां गत्वा हरिष्यामि मणिरत्नं स्यमन्तकम् ॥ १७.१८॥ १७.१९/१पद्भ्यामेव ततो गत्वा शतधन्वानमच्युतः । १७.१९/२मिथिलामभितो विप्रा जघान परमास्त्रवित् ॥ १७.१९॥ १७.२०/१स्यमन्तकं च नापश्यद् धत्वा भोजं महाबलम् । १७.२०/२निवृत्तं चाब्रवीत् कृष्णं मणिं देहीति लाङ्गली ॥ १७.२०॥ १७.२१/१नास्तीति कृष्णश्चोवाच ततो रामो रुषान्वितः । १७.२१/२धिक्षब्दपूर्वमसकृत् प्रत्युवाच जनार्दनम् ॥ १७.२१॥ १७.२२/१बलराम उवाच । भ्रातृत्वान् मर्षयाम्येष स्वस्ति तेऽस्तु व्रजाम्यहम् । १७.२२/२कृत्यं न मे द्वारकया न त्वया न च वृष्णिभिः ॥ १७.२२॥ १७.२३/१प्रविवेश ततो रामो मिथिलामरिमर्दनः । १७.२३/२सर्वकामैरुपहृतैर्मिथिलेनाभिपूजितः ॥ १७.२३॥ १७.२४/१एतस्मिन्न् एव काले तु बभ्रुर्मतिमतां वरः । १७.२४/२नानारूपान् क्रतून् सर्वान् आजहार निरर्गलान् ॥ १७.२४॥ १७.२५/१दीक्षामयं स कवचं रक्षार्थं प्रविवेश ह । १७.२५/२स्यमन्तककृते प्राज्ञो गान्दीपुत्रो महायशाः ॥ १७.२५॥ १७.२६/१अथ रत्नानि चान्यानि धनानि विविधानि च । १७.२६/२षष्टिं वर्षाणि धर्मात्मा यज्ञेष्वेव न्ययोजयत् ॥ १७.२६॥ १७.२७/१अक्रूरयज्ञा इति ते ख्यातास्तस्य महात्मनः । १७.२७/२बह्वन्नदक्षिणाः सर्वे सर्वकामप्रदायिनः ॥ १७.२७॥ १७.२८/१अथ दुर्योधनो राजा गत्वा स मिथिलां प्रभुः । १७.२८/२गदाशिक्षां ततो दिव्यां बलदेवाद् अवाप्तवान् ॥ १७.२८॥ १७.२९/१सम्प्रसाद्य ततो रामो वृष्ण्यन्धकमहारथैः । १७.२९/२आनीतो द्वारकामेव कृष्णेन च महात्मना ॥ १७.२९॥ १७.३०/१अक्रूरश्चान्धकैः सार्धमायातः पुरुषर्षभः । १७.३०/२हत्वा सत्राजितं सुप्तं सहबन्धुं महाबलः ॥ १७.३०॥ १७.३१/१ज्ञातिभेदभयात् कृष्णस्तमुपेक्षितवांस्तदा । १७.३१/२अपयाते तदाक्रूरे नावर्षत् पाकशासनः ॥ १७.३१॥ १७.३२/१अनावृष्ट्या तदा राष्ट्रमभवद् बहुधा कृशम् । १७.३२/२ततः प्रसादयामासुरक्रूरं कुकुरान्धकाः ॥ १७.३२॥ १७.३३/१पुनर्द्वारवतीं प्राप्ते तस्मिन् दानपतौ ततः । १७.३३/२प्रववर्ष सहस्राक्षः कक्षे जलनिधेस्तदा ॥ १७.३३॥ १७.३४/१कन्यां च वासुदेवाय स्वसारं शीलसम्मताम् । १७.३४/२अक्रूरः प्रददौ धीमान् प्रीत्यर्थं मुनिसत्तमाः ॥ १७.३४॥ १७.३५/१अथ विज्ञाय योगेन कृष्णो बभ्रुगतं मणिम् । १७.३५/२सभामध्यगतः प्राह तमक्रूरं जनार्दनः ॥ १७.३५॥ १७.३६/१श्रीकृष्ण उवाच । यत् तद् रत्नं मणिवरं तव हस्तगतं विभो । १७.३६/२तत् प्रयच्छ च मानार्ह मयि मानार्यकं कृथाः ॥ १७.३६॥ १७.३७/१षष्टिवर्षगते काले यो रोषोऽभून् ममानघ । १७.३७/२स संरूढोऽसकृत् प्राप्तस्ततः कालात्ययो महान् ॥ १७.३७॥ १७.३८/१स ततः कृष्णवचनात् सर्वसात्वतसंसदि । १७.३८/२प्रददौ तं मणिं बभ्रुरक्लेशेन महामतिः ॥ १७.३८॥ १७.३९/१ततस्तमार्जवात् प्राप्तं बभ्रोर्हस्ताद् अरिंदमः । १७.३९/२ददौ हृष्टमनाः कृष्णस्तं मणिं बभ्रवे पुनः ॥ १७.३९॥ १७.४०/१स कृष्णहस्तात् सम्प्राप्तं मणिरत्नं स्यमन्तकम् । १७.४०/२आबध्य गान्दिनीपुत्रो विरराजांशुमान् इव ॥ १७.४०॥ १८.१/१मुनय ऊचुः । अहो सुमहद् आख्यानं भवता परिकीर्तितम् । १८.१/२भारतानां च सर्वेषां पार्थिवानां तथैव च ॥ १८.१॥ १८.२/१देवानां दानवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम् । १८.२/२दैत्यानामथ सिद्धानां गुह्यकानां तथैव च ॥ १८.२॥ १८.३/१अत्यद्भुतानि कर्माणि विक्रमा धर्मनिश्चयाः । १८.३/२विविधाश्च कथा दिव्या जन्म चाग्र्यमनुत्तमम् ॥ १८.३॥ १८.४/१सृष्टिः प्रजापतेः सम्यक् त्वया प्रोक्ता महामते । १८.४/२प्रजापतीनां सर्वेषां गुह्यकाप्सरसां तथा ॥ १८.४॥ १८.५/१स्थावरं जङ्गमं सर्वमुत्पन्नं विविधं जगत् । १८.५/२त्वया प्रोक्तं महाभाग श्रुतं चैतन् मनोहरम् ॥ १८.५॥ १८.६/१कथितं पुण्यफलदं पुराणं श्लक्ष्णया गिरा । १८.६/२मनःकर्णसुखं सम्यक् प्रीणात्यमृतसम्मितम् ॥ १८.६॥ १८.७/१इदानीं श्रोतुमिच्छामः सकलं मण्डलं भुवः । १८.७/२वक्तुमर्हसि सर्वज्ञ परं कौतूहलं हि नः ॥ १८.७॥ १८.८/१यावन्तः सागरा द्वीपास्तथा वर्षाणि पर्वताः । १८.८/२वनानि सरितः पुण्य+ ।देवादीनां महामते ॥ १८.८॥ १८.९/१यत्प्रमाणमिदं सर्वं यदाधारं यदात्मकम् । १८.९/२संस्थानमस्य जगतो यथावद् वक्तुमर्हसि ॥ १८.९॥ १८.१०/१लोमहर्षण उवाच । मुनयः श्रूयतामेतत् संक्षेपाद् वदतो मम । १८.१०/२नास्य वर्षशतेनापि वक्तुं शक्योऽतिविस्तरः ॥ १८.१०॥ १८.११/१जम्बूप्लक्षाह्वयौ द्वीपौ शाल्मलश्चापरो द्विजाः । १८.११/२कुशः क्रौञ्चस्तथा शाकः पुष्करश्चैव सप्तमः ॥ १८.११॥ १८.१२/१एते द्वीपाः समुद्रैस्तु सप्त सप्तभिरावृताः । १८.१२/२लवणेक्षुसुरासर्पिर्दधिदुग्धजलैः समम् ॥ १८.१२॥ १८.१३/१जम्बूद्वीपः समस्तानामेतेषां मध्यसंस्थितः । १८.१३/२तस्यापि मध्ये विप्रेन्द्रा मेरुः कनकपर्वतः ॥ १८.१३॥ १८.१४/१चतुरशीतिसाहस्रैर्योजनैस्तस्य चोच्छ्रयः । १८.१४/२प्रविष्टः षोडशाधस्ताद् द्वात्रिंशन् मूर्ध्नि विस्तृतः ॥ १८.१४॥ १८.१५/१मूले षोडशसाहस्रैर्विस्तारस्तस्य सर्वतः । १८.१५/२भूपद्मस्यास्य शैलोऽसौ कर्णिकाकारसंस्थितः ॥ १८.१५॥ १८.१६/१हिमवान् हेमकूटश्च निषधस्तस्य दक्षिणे । १८.१६/२नीलः श्वेतश्च श‍ृङ्गी च उत्तरे वर्षपर्वताः ॥ १८.१६॥ १८.१७/१लक्षप्रमाणौ द्वौ मध्ये दशहीनास्तथापरे । १८.१७/२सहस्रद्वितयोच्छ्रायास्तावद्विस्तारिणश्च ते ॥ १८.१७॥ १८.१८/१भारतं प्रथमं वर्षं ततः किम्पुरुषं स्मृतम् । १८.१८/२हरिवर्षं तथैवान्यन् मेरोर्दक्षिणतो द्विजाः ॥ १८.१८॥ १८.१९/१रम्यकं चोत्तरं वर्षं तस्यैव तु हिरण्मयम् । १८.१९/२उत्तराः कुरवश्चैव यथा वै भारतं तथा ॥ १८.१९॥ १८.२०/१नवसाहस्रमेकैकमेतेषां द्विजसत्तमाः । १८.२०/२इलावृतं च तन्मध्ये सौवर्णो मेरुरुच्छ्रितः ॥ १८.२०॥ १८.२१/१मेरोश्चतुर्दिशं तत्र नवसाहस्रविस्तृतम् । १८.२१/२इलावृतं महाभागाश्चत्वारश्चात्र पर्वताः ॥ १८.२१॥ १८.२२/१विष्कम्भा वितता मेरोर्योजनायुतविस्तृताः । १८.२२/२पूर्वेण मन्दरो नाम दक्षिणे गन्धमादनः ॥ १८.२२॥ १८.२३/१विपुलः पश्चिमे पार्श्वे सुपार्श्वश्चोत्तरे स्थितः । १८.२३/२कदम्बस्तेषु जम्बूश्च पिप्पलो वट एव च ॥ १८.२३॥ १८.२४/१एकादशशतायामाः पादपा गिरिकेतवः । १८.२४/२जम्बूद्वीपस्य सा जम्बूर्नामहेतुर्द्विजोत्तमाः ॥ १८.२४॥ १८.२५/१महागजप्रमाणानि जम्ब्वास्तस्याः फलानि वै । १८.२५/२पतन्ति भूभृतः पृष्ठे शीर्यमाणानि सर्वतः ॥ १८.२५॥ १८.२६/१रसेन तेषां विख्याता तत्र जम्बूनदीति वै । १८.२६/२सरित् प्रवर्तते सा च पीयते तन्निवासिभिः ॥ १८.२६॥ १८.२७/१न खेदो न च दौर्गन्ध्यं न जरा नेन्द्रियक्षयः । १८.२७/२तत्पानस्वस्थमनसां जनानां तत्र जायते ॥ १८.२७॥ १८.२८/१तीरमृत् तद्रसं प्राप्य सुखवायुविशोषिता । १८.२८/२जाम्बूनदाख्यं भवति सुवर्णं सिद्धभूषणम् ॥ १८.२८॥ १८.२९/१भद्राश्वं पूर्वतो मेरोः केतुमालं च पश्चिमे । १८.२९/२वर्षे द्वे तु मुनिश्रेष्ठास्तयोर्मध्ये त्विलावृतम् ॥ १८.२९॥ १८.३०/१वनं चैत्ररथं पूर्वे दक्षिणे गन्धमादनम् । १८.३०/२वैभ्राजं पश्चिमे तद्वद् उत्तरे नन्दनं स्मृतम् ॥ १८.३०॥ १८.३१/१अरुणोदं महाभद्रमसितोदं समानसम् । १८.३१/२सरांस्येतानि चत्वारि देवभोग्यानि सर्वदा ॥ १८.३१॥ १८.३२/१शान्तवांश्चक्रकुञ्जश्च कुररी माल्यवांस्तथा । १८.३२/२वैकङ्कप्रमुखा मेरोः पूर्वतः केसराचलाः ॥ १८.३२॥ १८.३३/१त्रिकूटः शिशिरश्चैव पतंगो रुचकस्तथा । १८.३३/२निषधादयो दक्षिणतस्तस्य केसरपर्वताः ॥ १८.३३॥ १८.३४/१शिखिवासः सवैदूर्यः कपिलो गन्धमादनः । १८.३४/२जानुधिप्रमुखास्तद्वत् पश्चिमे केसराचलाः ॥ १८.३४॥ १८.३५/१मेरोरनन्तरास्ते च जठरादिष्ववस्थिताः । १८.३५/२शङ्खकूटोऽथ ऋषभो हंसो नागस्तथापराः ॥ १८.३५॥ १८.३६/१कालञ्जराद्याश्च तथा उत्तरे केसराचलाः । १८.३६/२चतुर्दश सहस्राणि योजनानां महापुरी ॥ १८.३६॥ १८.३७/१मेरोरुपरि विप्रेन्द्रा ब्रह्मणः कथिता दिवि । १८.३७/२तस्यां समन्ततश्चाष्टौ दिशासु विदिशासु च ॥ १८.३७॥ १८.३८/१इन्द्रादिलोकपालानां प्रख्याताः प्रवराः पुरः । १८.३८/२विष्णुपादविनिष्क्रान्ता प्लावयन्तीन्दुमण्डलम् ॥ १८.३८॥ १८.३९/१समन्ताद् ब्रह्मणः पुर्यां गङ्गा पतति वै दिवि । १८.३९/२सा तत्र पतिता दिक्षु चतुर्धा प्रत्यपद्यत ॥ १८.३९॥ १८.४०/१सीता चालकनन्दा च चक्षुर्बध्रा च वै क्रमात् । १८.४०/२पूर्वेण सीता शैलाच्च शैलं यान्त्यन्तरिक्षगा ॥ १८.४०॥ १८.४१/१ततश्च पूर्ववर्षेण भद्राश्वेनैति सार्णवम् । १८.४१/२तथैवालकनन्दा च दक्षिणेनैत्य भारतम् ॥ १८.४१॥ १८.४२/१प्रयाति सागरं भूत्वा सप्तभेदा द्विजोत्तमाः । १८.४२/२चक्षुश्च पश्चिमगिरीन् अतीत्य सकलांस्ततः ॥ १८.४२॥ १८.४३/१पश्चिमं केतुमालाख्यं वर्षमन्वेति सार्णवम् । १८.४३/२भद्रा तथोत्तरगिरीन् उत्तरांश्च तथा कुरून् ॥ १८.४३॥ १८.४४/१अतीत्योत्तरमम्भोधिं समभ्येति द्विजोत्तमाः । १८.४४/२आनीलनिषधायामौ माल्यवद्गन्धमादनौ ॥ १८.४४॥ १८.४५/१तयोर्मध्यगतो मेरुः कर्णिकाकारसंस्थितः । १८.४५/२भारताः केतुमालाश्च भद्राश्वाः कुरवस्तथा ॥ १८.४५॥ १८.४६/१पत्त्राणि लोकशैलस्य मर्यादाशैलबाह्यतः । १८.४६/२जठरो देवकूटश्च मर्यादापर्वतावुभौ ॥ १८.४६॥ १८.४७/१तौ दक्षिणोत्तरायामावानीलनिषधायतौ । १८.४७/२गन्धमादनकैलासौ पूर्वपश्चात् तु तावुभौ ॥ १८.४७॥ १८.४८/१अशीतियोजनायामावर्णवान्तर्व्यवस्थितौ । १८.४८/२निषधः पारियात्रश्च मर्यादापर्वतावुभौ ॥ १८.४८॥ १८.४९/१तौ दक्षिणोत्तरायामावानीलनिषधायतौ । १८.४९/२मेरोः पश्चिमदिग्भागे यथा पूर्वौ तथा स्थितौ ॥ १८.४९॥ १८.५०/१त्रिश‍ृङ्गो जारुधिश्चैव उत्तरौ वर्षपर्वतौ । १८.५०/२पूर्वपश्चायतावेतावर्णवान्तर्व्यवस्थितौ ॥ १८.५०॥ १८.५१/१इत्येते हि मया प्रोक्ता मर्यादापर्वता द्विजाः । १८.५१/२जठरावस्थिता मेरोर्येषां द्वौ द्वौ चतुर्दिशम् ॥ १८.५१॥ १८.५२/१मेरोश्चतुर्दिशं ये तु प्रोक्ताः केसरपर्वताः । १८.५२/२शीतान्ताद्या द्विजास्तेषामतीव हि मनोहराः ॥ १८.५२॥ १८.५३/१शैलानामन्तरद्रोण्यः सिद्धचारणसेविताः । १८.५३/२सुरम्याणि तथा तासु काननानि पुराणि च ॥ १८.५३॥ १८.५४/१लक्ष्मीविष्ण्वग्निसूर्येन्द्र+ ।देवानां मुनिसत्तमाः । १८.५४/२तास्वायतनवर्याणि जुष्टानि नरकिंनरैः ॥ १८.५४॥ १८.५५/१गन्धर्वयक्षरक्षांसि तथा दैतेयदानवाः । १८.५५/२क्रीडन्ति तासु रम्यासु शैलद्रोणीष्वहर्निशम् ॥ १८.५५॥ १८.५६/१भौमा ह्येते स्मृताः स्वर्गा धर्मिणामालया द्विजाः । १८.५६/२नैतेषु पापकर्तारो यान्ति जन्मशतैरपि ॥ १८.५६॥ १८.५७/१भद्राश्वे भगवान् विष्णुरास्ते हयशिरा द्विजाः । १८.५७/२वाराहः केतुमाले तु भारते कूर्मरूपधृक् ॥ १८.५७॥ १८.५८/१मत्स्यरूपश्च गोविन्दः कुरुष्वास्ते सनातनः । १८.५८/२विश्वरूपेण सर्वत्र सर्वः सर्वेश्वरो हरिः ॥ १८.५८॥ १८.५९/१सर्वस्याधारभूतोऽसौ द्विजा आस्तेऽखिलात्मकः । १८.५९/२यानि किम्पुरुषाद्यानि वर्षाण्यष्टौ द्विजोत्तमाः ॥ १८.५९॥ १८.६०/१न तेषु शोको नायासो नोद्वेगः क्षुद्भयादिकम् । १८.६०/२सुस्थाः प्रजा निरातङ्काः सर्वदुःखविवर्जिताः ॥ १८.६०॥ १८.६१/१दशद्वादशवर्षाणां सहस्राणि स्थिरायुषः । १८.६१/२नैतेषु भौमान्यन्यानि क्षुत्पिपासादि नो द्विजाः ॥ १८.६१॥ १८.६२/१कृतत्रेतादिका नैव तेषु स्थानेषु कल्पना । १८.६२/२सर्वेष्वेतेषु वर्षेषु सप्त सप्त कुलाचलाः । १८.६२/३नद्यश्च शतशस्तेभ्यः प्रसूता या द्विजोत्तमाः ॥ १८.६२॥ १९.१/१लोमहर्षण उवाच । उत्तरेण समुद्रस्य हिमाद्रेश्चैव दक्षिणे । १९.१/२वर्षं तद् भारतं नाम भारती यत्र संततिः ॥ १९.१॥ १९.२/१नवयोजनसाहस्रो विस्तारश्च द्विजोत्तमाः । १९.२/२कर्मभूमिरियं स्वर्गमपवर्गं च पृच्छताम् ॥ १९.२॥ १९.३/१महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमान् ऋक्षपर्वतः । १९.३/२विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तात्र कुलपर्वताः ॥ १९.३॥ १९.४/१अतः सम्प्राप्यते स्वर्गो मुक्तिमस्मात् प्रयाति वै । १९.४/२तिर्यक्त्वं नरकं चापि यान्त्यतः पुरुषा द्विजाः ॥ १९.४॥ १९.५/१इतः स्वर्गश्च मोक्षश्च मध्यं चान्ते च गच्छति । १९.५/२न खल्वन्यत्र मर्त्यानां कर्म भूमौ विधीयते ॥ १९.५॥ १९.६/१भारतस्यास्य वर्षस्य नव भेदान् निशामय । १९.६/२इन्द्रद्वीपः कसेतुमांस्ताम्रपर्णो गभस्तिमान् ॥ १९.६॥ १९.७/१नागद्वीपस्तथा सौम्यो गन्धर्वस्त्वथ वारुणः । १९.७/२अयं तु नवमस्तेषां द्वीपः सागरसंवृतः ॥ १९.७॥ १९.८/१योजनानां सहस्रं च द्वीपोऽयं दक्षिणोत्तरात् । १९.८/२पूर्वे किरातास्तिष्ठन्ति पश्चिमे यवनाः स्थिताः ॥ १९.८॥ १९.९/१ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या मध्ये शूद्राश्च भागशः । १९.९/२इज्यायुद्धवणिज्याद्य+ ।वृत्तिमन्तो व्यवस्थिताः ॥ १९.९॥ १९.१०/१शतद्रुचन्द्रभागाद्या हिमवत्पादनिःसृताः । १९.१०/२वेदस्मृतिमुखाश्चान्याः पारियात्रोद्भवा मुने ॥ १९.१०॥ १९.११/१नर्मदासुरमाद्याश्च नद्यो विन्ध्यविनिःसृताः । १९.११/२तापीपयोष्णीनिर्विन्ध्या+ ।कावेरीप्रमुखा नदीः ॥ १९.११॥ १९.१२/१ऋक्षपादोद्भवा ह्येताः श्रुताः पापं हरन्ति याः । १९.१२/२गोदावरीभीमरथी+ ।कृष्णवेण्यादिकास्तथा ॥ १९.१२॥ १९.१३/१सह्यपादोद्भवा नद्यः स्मृताः पापभयापहाः । १९.१३/२कृतमालाताम्रपर्णी+ ।प्रमुखा मलयोद्भवाः ॥ १९.१३॥ १९.१४/१त्रिसांध्यर्षिकुल्याद्या महेन्द्रप्रभवाः स्मृताः । १९.१४/२ऋषिकुल्याकुमाराद्याः शुक्तिमत्पादसम्भवाः ॥ १९.१४॥ १९.१५/१आसां नद्युपनद्यश्च सन्त्यन्यास्तु सहस्रशः । १९.१५/२तास्विमे कुरुपञ्चाल+ ंअध्यदेशादयो जनाः ॥ १९.१५॥ १९.१६/१पूर्वदेशादिकाश्चैव कामरूपनिवासिनः । १९.१६/२पौण्ड्राः कलिङ्गा मगधा दाक्षिणात्याश्च सर्वशः ॥ १९.१६॥ १९.१७/१तथा परान्त्याः सौराष्ट्राः शूद्राभीरास्तथार्बुदाः । १९.१७/२मारुका मालवाश्चैव पारियात्रनिवासिनः ॥ १९.१७॥ १९.१८/१सौवीराः सैन्धवापन्नाः शाल्वाः शाकलवासिनः । १९.१८/२मद्रारामास्तथाम्बष्ठाः पारसीकादयस्तथा ॥ १९.१८॥ १९.१९/१आसां पिबन्ति सलिलं वसन्ति सरितां सदा । १९.१९/२समोपेता महाभाग हृष्टपुष्टजनाकुलाः ॥ १९.१९॥ १९.२०/१वसन्ति भारते वर्षे युगान्यत्र महामुने । १९.२०/२कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चान्यत्र न क्वचित् ॥ १९.२०॥ १९.२१/१तपस्तप्यन्ति यतयो जुह्वते चात्र यज्विनः । १९.२१/२दानानि चात्र दीयन्ते परलोकार्थमादरात् ॥ १९.२१॥ १९.२२/१पुरुषैर्यज्ञपुरुषो जम्बूद्वीपे सदेज्यते । १९.२२/२यज्ञैर्यज्ञमयो विष्णुरन्यद्वीपेषु चान्यथा ॥ १९.२२॥ १९.२३/१अत्रापि भारतं श्रेष्ठं जम्बूद्वीपे महामुने । १९.२३/२यतो हि कर्मभूरेषा यतोऽन्या भोगभूमयः ॥ १९.२३॥ १९.२४/१अत्र जन्मसहस्राणां सहस्रैरपि सत्तम । १९.२४/२कदाचिल्लभते जन्तुर्मानुष्यं पुण्यसंचयन् ॥ १९.२४॥ १९.२५/१गायन्ति देवाः किल गीतकानि । १९.२५/२धन्यास्तु ये भारतभूमिभागे । १९.२५/३स्वर्गापवर्गास्पदहेतुभूते । १९.२५/४भवन्ति भूयः पुरुषा मनुष्याः ॥ १९.२५॥ १९.२६/१कर्माण्यसंकल्पिततत्फलानि । १९.२६/२संन्यस्य विष्णौ परमात्मरूपे । १९.२६/३अवाप्य तां कर्ममहीमनन्ते । १९.२६/४तस्मिंल्लयं ये त्वमलाः प्रयान्ति ॥ १९.२६॥ १९.२७/१जानीम नो तत्कूवयं विलीने । १९.२७/२स्वर्गप्रदे कर्मणि देहबन्धम् । १९.२७/३प्राप्स्यन्ति धन्याः खलु ते मनुष्या । १९.२७/४ये भारतेनेन्द्रियविप्रहीनाः ॥ १९.२७॥ १९.२८/१नववर्षं च भो विप्रा जम्बूद्वीपमिदं मया । १९.२८/२लक्षयोजनविस्तारं संक्षेपात् कथितं द्विजाः ॥ १९.२८॥ १९.२९/१जम्बूद्वीपं समावृत्य लक्षयोजनविस्तरः । १९.२९/२भो द्विजा वलयाकारः स्थितः क्षीरोदधिर्बहिः ॥ १९.२९॥ २०.१/१लोमहर्षण उवाच । क्षारोदेन यथा द्वीपो जम्बूसंज्ञोऽभिवेष्टितः । २०.१/२संवेष्ट्य क्षारमुदधिं प्लक्षद्वीपस्तथा स्थितः ॥ २०.१॥ २०.२/१जम्बूद्वीपस्य विस्तारः शतसाहस्रसम्मितः । २०.२/२स एव द्विगुणो विप्राः प्लक्षद्वीपेऽप्युदाहृतः ॥ २०.२॥ २०.३/१सप्त मेधातिथेः पुत्राः प्लक्षद्वीपेश्वरस्य वै । २०.३/२श्रेष्ठः शान्तभयो नाम शिशिरस्तदनन्तरम् ॥ २०.३॥ २०.४/१सुखोदयस्तथानन्दः शिवः क्षेमक एव च । २०.४/२ध्रुवश्च सप्तमस्तेषां प्लक्षद्वीपेश्वरा हि ते ॥ २०.४॥ २०.५/१पूर्वं शान्तभयं वर्षं शिशिरं सुखदं तथा । २०.५/२आनन्दं च शिवं चैव क्षेमकं ध्रुवमेव च ॥ २०.५॥ २०.६/१मर्यादाकारकास्तेषां तथान्ये वर्षपर्वताः । २०.६/२सप्तैव तेषां नामानि श‍ृणुध्वं मुनिसत्तमाः ॥ २०.६॥ २०.७/१गोमेदश्चैव चन्द्रश्च नारदो दन्दुभिस्तथा । २०.७/२सोमकः सुमनाः शैलो वैभ्राजश्चैव सप्तमः ॥ २०.७॥ २०.८/१वर्षाचलेषु रम्येषु वर्षेष्वेतेषु चानघाः । २०.८/२वसन्ति देवगन्धर्व+ ।सहिताः सहितं प्रजाः ॥ २०.८॥ २०.९/१तेषु पुण्या जनपदा वीरा न म्रियते जनः । २०.९/२नाधयो व्याधयो वापि सर्वकालसुखं हि तत् ॥ २०.९॥ २०.१०/१तेषां नद्यश्च सप्तैव वर्षाणां तु समुद्रगाः । २०.१०/२नामतस्ताः प्रवक्ष्यामि श्रुताः पापं हरन्ति याः ॥ २०.१०॥ २०.११/१अनुतप्ता शिखा चैव विप्राशा त्रिदिवा क्रमुः । २०.११/२अमृता सुकृता चैव सप्तैतास्तत्र निम्नगाः ॥ २०.११॥ २०.१२/१एते शैलास्तथा नद्यः प्रधानाः कथिता द्विजाः । २०.१२/२क्षुद्रनद्यस्तथा शैलास्तत्र सन्ति सहस्रशः ॥ २०.१२॥ २०.१३/१ताः पिबन्ति सदा हृष्टा नदीर्जनपदास्तु ते । २०.१३/२अवसर्पिणी नदी तेषां न चैवोत्सर्पिणी द्विजाः ॥ २०.१३॥ २०.१४/१न तेष्वस्ति युगावस्था तेषु स्थानेषु सप्तसु । २०.१४/२त्रेतायुगसमः कालः सर्वदैव द्विजोत्तमाः ॥ २०.१४॥ २०.१५/१प्लक्षद्वीपादिके विप्राः शाकद्वीपान्तिकेषु वै । २०.१५/२पञ्चवर्षसहस्राणि जना जीवन्त्यनामयाः ॥ २०.१५॥ २०.१६/१धर्मश्चतुर्विधस्तेषु वर्णाश्रमविभागजः । २०.१६/२वर्णाश्च तत्र चत्वारस्तान् बुधाः प्रवदामि वः ॥ २०.१६॥ २०.१७/१आर्यकाः कुरवश्चैव विविश्वा भाविनश्च ये । २०.१७/२विप्रक्षत्रियवैश्यास्ते शूद्राश्च मुनिसत्तमाः ॥ २०.१७॥ २०.१८/१जम्बूवृक्षप्रमाणस्तु तन्मध्ये सुमहातरुः । २०.१८/२प्लक्षस्तन्नामसंज्ञोऽयं प्लक्षद्वीपो द्विजोत्तमाः ॥ २०.१८॥ २०.१९/१इज्यते तत्र भगवांस्तैर्वर्णैरार्यकादिभिः । २०.१९/२सोमरूपी जगत्स्रष्टा सर्वः सर्वेश्वरो हरिः ॥ २०.१९॥ २०.२०/१प्लक्षद्वीपप्रमाणेन प्लक्षद्वीपः समावृतः । २०.२०/२तथैवेक्षुरसोदेन परिवेषानुकारिणा ॥ २०.२०॥ २०.२१/१इत्येतद् वो मुनिश्रेष्ठाः प्लक्षद्वीप उदाहृतः । २०.२१/२संक्षेपेण मया भूयः शाल्मलं तं निबोधत ॥ २०.२१॥ २०.२२/१शाल्मलस्येश्वरो वीरो वपुष्मांस्तत्सुता द्विजाः । २०.२२/२तेषां तु नाम संज्ञानि सप्तवर्षाणि तानि वै ॥ २०.२२॥ २०.२३/१श्वेतोऽथ हरितश्चैव जीमूतो रोहितस्तथा । २०.२३/२वैद्युतो मानसश्चैव सुप्रभश्च द्विजोत्तमाः ॥ २०.२३॥ २०.२४/१शाल्मनश्च समुद्रोऽसौ द्वीपेनेक्षुरसोदकः । २०.२४/२विस्ताराद् द्विगुणेनाथ सर्वतः संवृतः स्थितः ॥ २०.२४॥ २०.२५/१तत्रापि पर्वताः सप्त विज्ञेया रत्नयोनयः । २०.२५/२वर्षाभिव्यञ्जकास्ते तु तथा सप्तैव निम्नगाः ॥ २०.२५॥ २०.२६/१कुमुदश्चोन्नतश्चैव तृतीयस्तु बलाहकः । २०.२६/२द्रोणो यत्र महौषध्यः स चतुर्थो महीधरः ॥ २०.२६॥ २०.२७/१कङ्कस्तु पञ्चमः षष्ठो महिषः सप्तमस्तथा । २०.२७/२ककुद्मान् पर्वतवरः सरिन्नामान्यतो द्विजाः ॥ २०.२७॥ २०.२८/१श्रोणी तोया वितृष्णा च चन्द्रा शुक्रा विमोचनी । २०.२८/२निवृत्तिः सप्तमी तासां स्मृतास्ताः पापशान्तिदाः ॥ २०.२८॥ २०.२९/१श्वेतं च लोहितं चैव जीमूतं हरितं तथा । २०.२९/२वैद्युतं मानसं चैव सुप्रभं नाम सप्तमम् ॥ २०.२९॥ २०.३०/१सप्तैतानि तु वर्षाणि चातुर्वर्ण्ययुतानि च । २०.३०/२वर्णाश्च शाल्मले ये च वसन्त्येषु द्विजोत्तमाः ॥ २०.३०॥ २०.३१/१कपिलाश्चारुणाः पीताः कृष्णाश्चैव पृथक् पृथक् । २०.३१/२ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चैव यजन्ति तम् ॥ २०.३१॥ २०.३२/१भगवन्तं समस्तस्य विष्णुमात्मानमव्ययम् । २०.३२/२वायुभूतं मखश्रेष्ठैर्यज्वानो यज्ञसंस्थितम् ॥ २०.३२॥ २०.३३/१देवानामत्र सांनिध्यमतीव सुमनोहरे । २०.३३/२शाल्मलिश्च महावृक्षो नामनिर्वृत्तिकारकः ॥ २०.३३॥ २०.३४/१एष द्वीपः समुद्रेण सुरोदेन समावृतः । २०.३४/२विस्ताराच्छाल्मलेश्चैव समेन तु समन्ततः ॥ २०.३४॥ २०.३५/१सुरोदकः परिवृतः कुशद्वीपेन सर्वतः । २०.३५/२शाल्मलस्य तु विस्ताराद् द्विगुणेन समन्ततः ॥ २०.३५॥ २०.३६/१ज्योतिष्मतः कुशद्वीपे श‍ृणुध्वं तस्य पुत्रकान् । २०.३६/२उद्भिदो वेणुमांश्चैव स्वैरथो रन्धनो धृतिः ॥ २०.३६॥ २०.३७/१प्रभाकरोऽथ कपिलस्तन्नाम्ना वर्षपद्धतिः । २०.३७/२तस्यां वसन्ति मनुजैः सह दैतेयदानवाः ॥ २०.३७॥ २०.३८/१तथैव देवगन्धर्वा यक्षकिम्पुरुषादयः । २०.३८/२वर्णास्तत्रापि चत्वारो निजानुष्ठानतत्पराः ॥ २०.३८॥ २०.३९/१दमिनः शुष्मिणः स्नेहा मान्दहाश्च द्विजोत्तमाः । २०.३९/२ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चानुक्रमोदिताः ॥ २०.३९॥ २०.४०/१यथोक्तकर्मकर्तृत्वात् स्वाधिकारक्षयाय ते । २०.४०/२तत्र ते तु कुशद्वीपे ब्रह्मरूपं जनार्दनम् ॥ २०.४०॥ २०.४१/१यजन्तः क्षपयन्त्युग्रमधिकारफलप्रदम् । २०.४१/२विद्रुमो हेमशैलश्च द्युतिमान् पुष्टिमांस्तथा ॥ २०.४१॥ २०.४२/१कुशेशयो हरिश्चैव सप्तमो मन्दराचलः । २०.४२/२वर्षाचलास्तु सप्तैते द्वीपे तत्र द्विजोत्तमाः ॥ २०.४२॥ २०.४३/१नद्यश्च सप्त तासां तु वक्ष्ये नामान्यनुक्रमात् । २०.४३/२धूतपापा शिवा चैव पवित्रा सम्मतिस्तथा ॥ २०.४३॥ २०.४४/१विद्युद् अम्भो मही चान्या सर्वपापहरास्त्विमाः । २०.४४/२अन्याः सहस्रशस्तत्र क्षुद्रनद्यस्तथाचलाः ॥ २०.४४॥ २०.४५/१कुशद्वीपे कुशस्तम्बः संज्ञया तस्य तत् स्मृतम् । २०.४५/२तत्प्रमाणेन स द्वीपो घृतोदेन समावृतः ॥ २०.४५॥ २०.४६/१घृतोदश्च समुद्रो वै क्रौञ्चद्वीपेन संवृतः । २०.४६/२क्रौञ्चद्वीपो मुनिश्रेष्ठाः श्रूयतां चापरो महान् ॥ २०.४६॥ २०.४७/१कुशद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणो यस्य विस्तरः । २०.४७/२क्रौञ्चद्वीपे द्युतिमतः पुत्राः सप्त महात्मनः ॥ २०.४७॥ २०.४८/१तन्नामानि च वर्षाणि तेषां चक्रे महामनाः । २०.४८/२कुशगो मन्दगश्चोष्णः पीवरोऽथान्धकारकः ॥ २०.४८॥ २०.४९/१मुनिश्च दुन्दुभिश्चैव सप्तैते तत्सुता द्विजाः । २०.४९/२तत्रापि देवगन्धर्व+ ।सेविताः सुमनोरमाः ॥ २०.४९॥ २०.५०/१वर्षाचला मुनिश्रेष्ठास्तेषां नामानि भो द्विजाः । २०.५०/२क्रौञ्चश्च वामनश्चैव तृतीयश्चान्धकारकः ॥ २०.५०॥ २०.५१/१देवव्रतो धमश्चैव तथान्यः पुण्डरीकवान् । २०.५१/२दुन्दुभिश्च महाशैलो द्विगुणास्ते परस्परम् ॥ २०.५१॥ २०.५२/१द्वीपाद् द्वीपेषु ये शैलास्तथा द्वीपानि ते तथा । २०.५२/२वर्षेष्वेतेषु रम्येषु वर्षशैलवरेषु च ॥ २०.५२॥ २०.५३/१निवसन्ति निरातङ्काः सह देवगणैः प्रजाः । २०.५३/२पुष्कला पुष्करा धन्यास्ते ख्याताश्च द्विजोत्तमाः ॥ २०.५३॥ २०.५४/१ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चानुक्रमोदिताः । २०.५४/२तत्र नद्यो मुनिश्रेष्ठा याः पिबन्ति तु ते सदा ॥ २०.५४॥ २०.५५/१सप्त प्रधानाः शतशस्तथान्याः क्षुद्रनिम्नगाः । २०.५५/२गौरी कुमुद्वती चैव संध्या रात्रिर्मनोजवा ॥ २०.५५॥ २०.५६/१ख्यातिश्च पुण्डरीका च सप्तैता वर्षनिम्नगाः । २०.५६/२तत्रापि वर्णैर्भगवान् पुष्कराद्यैर्जनार्दनः ॥ २०.५६॥ २०.५७/१ध्यानयोगै रुद्ररूप ईज्यते यज्ञसंनिधौ । २०.५७/२क्रौञ्चद्वीपः समुद्रेण दधिमण्डोदकेन तु ॥ २०.५७॥ २०.५८/१आवृतः सर्वतः क्रौञ्च+ ।द्वीपतुल्येन मानतः । २०.५८/२दधिमण्डोदकश्चापि शाकद्वीपेन संवृतः ॥ २०.५८॥ २०.५९/१क्रौञ्चद्वीपस्य विस्तार+ ।द्विगुणेन द्विजोत्तमाः । २०.५९/२शाकद्वीपेश्वरस्यापि भव्यस्य सुमहात्मनः ॥ २०.५९॥ २०.६०/१सप्तैव तनयास्तेषां ददौ वर्षाणि सप्त सः । २०.६०/२जलदश्च कुमारश्च सुकुमारो मनीरकः ॥ २०.६०॥ २०.६१/१कुसमोदश्च मोदाकिः सप्तमश्च महाद्रुमः । २०.६१/२तत्संज्ञान्येव तत्रापि सप्त वर्षाण्यनुक्रमात् ॥ २०.६१॥ २०.६२/१तत्रापि पर्वताः सप्त वर्षविच्छेदकारकाः । २०.६२/२पूर्वस्तत्रोदयगिरिर्जलधारस्तथापरः ॥ २०.६२॥ २०.६३/१तथा रैवतकः श्यामस्तथैवाम्भोगिरिर्द्विजाः । २०.६३/२आस्तिकेयस्तथा रम्यः केसरी पर्वतोत्तमः ॥ २०.६३॥ २०.६४/१शाकश्चात्र महावृक्षः सिद्धगन्धर्वसेवितः । २०.६४/२यत्पत्त्रवातसंस्पर्शाद् आह्लादो जायते परः ॥ २०.६४॥ २०.६५/१तत्र पुण्या जनपदाश्चातुर्वर्ण्यसमन्विताः । २०.६५/२निवसन्ति महात्मानो निरातङ्का निरामयाः ॥ २०.६५॥ २०.६६/१नद्यश्चात्र महापुण्याः सर्वपापभयापहाः । २०.६६/२सुकुमारी कुमारी च नलिनी रेणुका च या ॥ २०.६६॥ २०.६७/१इक्षुश्च धेनुका चैव गभस्ती सप्तमी तथा । २०.६७/२अन्यास्त्वयुतशस्तत्र क्षुद्रनद्यो द्विजोत्तमाः ॥ २०.६७॥ २०.६८/१महीधरास्तथा सन्ति शतशोऽथ सहस्रशः । २०.६८/२ताः पिबन्ति मुदा युक्ता जलदादिषु ये स्थिताः ॥ २०.६८॥ २०.६९/१वर्षेषु ये जनपदाश्चतुर्थार्थसमन्विताः । २०.६९/२नद्यश्चात्र महापुण्याः स्वर्गाद् अभ्येत्य मेदिनीम् ॥ २०.६९॥ २०.७०/१धर्महानिर्न तेष्वस्ति न संहर्षो न शुक् तथा । २०.७०/२मर्यादाव्युत्क्रमश्चापि तेषु देशेषु सप्तसु ॥ २०.७०॥ २०.७१/१मगाश्च मागधाश्चैव मानसा मन्दगास्तथा । २०.७१/२मगा ब्राह्मणभूयिष्ठा मागधाः क्षत्रियास्तु ते ॥ २०.७१॥ २०.७२/१वैश्यास्तु मानसास्तेषां शूद्रा ज्ञेयास्तु मन्दगाः । २०.७२/२शाकद्वीपे स्थितैर्विष्णुः सूर्यरूपधरो हरिः ॥ २०.७२॥ २०.७३/१यथोक्तैरिज्यते सम्यक् कर्मभिर्नियतात्मभिः । २०.७३/२शाकद्वीपस्ततो विप्राः क्षीरोदेन समन्ततः ॥ २०.७३॥ २०.७४/१शाकद्वीपप्रमाणेन वलयेनेव वेष्टितः । २०.७४/२क्षीराब्धिः सर्वतो विप्राः पुष्कराख्येन वेष्टितः ॥ २०.७४॥ २०.७५/१द्वीपेन शाकद्वीपात् तु द्विगुणेन समन्ततः । २०.७५/२पुष्करे सवनस्यापि महावीतोऽभवत् सुतः ॥ २०.७५॥ २०.७६/१धातकिश्च तयोस्तद्वद् द्वे वर्षे नामसंज्ञिते । २०.७६/२महावीतं तथैवान्यद् धातकीखण्डसंज्ञितम् ॥ २०.७६॥ २०.७७/१एकश्चात्र महाभागाः प्रख्यातो वर्षपर्वतः । २०.७७/२मानसोत्तरसंज्ञो वै मध्यतो वलयाकृतिः ॥ २०.७७॥ २०.७८/१योजनानां सहस्राणि ऊर्ध्वं पञ्चाशद् उच्छ्रितः । २०.७८/२तावद् एव च विस्तीर्णः सर्वतः परिमण्डलः ॥ २०.७८॥ २०.७९/१पुष्करद्वीपवलयं मध्येन विभजन्न् इव । २०.७९/२स्थितोऽसौ तेन विच्छिन्नं जातं वर्षद्वयं हि तत् ॥ २०.७९॥ २०.८०/१वलयाकारमेकैकं तयोर्मध्ये महागिरिः । २०.८०/२दशवर्षसहस्राणि तत्र जीवन्ति मानवाः ॥ २०.८०॥ २०.८१/१निरामया विशोकाश्च रागद्वेषविवर्जिताः । २०.८१/२अधमोत्तमौ न तेष्वास्तां न वध्यवधकौ द्विजाः ॥ २०.८१॥ २०.८२/१नेर्ष्यासूया भयं रोषो दोषो लोभादिकं न च । २०.८२/२महावीतं बहिर्वर्षं धातकीखण्डमन्ततः ॥ २०.८२॥ २०.८३/१मानसोत्तरशैलस्य देवदैत्यादिसेवितम् । २०.८३/२सत्यानृते न तत्रास्तां द्वीपे पुष्करसंज्ञिते ॥ २०.८३॥ २०.८४/१न तत्र नद्यः शैला वा द्वीपे वर्षद्वयान्विते । २०.८४/२तुल्यवेषास्तु मनुजा देवैस्तत्रैकरूपिणः ॥ २०.८४॥ २०.८५/१वर्णाश्रमाचारहीनं धर्माहरणवर्जितम् । २०.८५/२त्रयीवार्त्तादण्डनीति+ ।शुश्रूषारहितं च तत् ॥ २०.८५॥ २०.८६/१वर्षद्वयं ततो विप्रा भौमस्वर्गोऽयमुत्तमः । २०.८६/२सर्वस्य सुखदः कालो जरारोगविवर्जितः ॥ २०.८६॥ २०.८७/१पुष्करे धातकीखण्डे महावीते च वै द्विजाः । २०.८७/२न्यग्रोधः पुष्करद्वीपे ब्रह्मणः स्थानमुत्तमम् ॥ २०.८७॥ २०.८८/१तस्मिन् निवसति ब्रह्मा पूज्यमानः सुरासुरैः । २०.८८/२स्वादूदकेनोदधिना पुष्करः परिवेष्टितः ॥ २०.८८॥ २०.८९/१समेन पुष्करस्यैव विस्तारान् मण्डलात् तथा । २०.८९/२एवं द्वीपाः समुद्रैस्तु सप्त सप्तभिरावृताः ॥ २०.८९॥ २०.९०/१द्वीपश्चैव समुद्रश्च समानौ द्विगुणौ परौ । २०.९०/२पयांसि सर्वदा सर्व+ ।समुद्रेषु समानि वै ॥ २०.९०॥ २०.९१/१न्यूनातिरिक्तता तेषां कदाचिन् नैव जायते । २०.९१/२स्थालीस्थमग्निसंयोगाद् उद्रेकि सलिलं यथा ॥ २०.९१॥ २०.९२/१तथेन्दुवृद्धौ सलिलमम्भोधौ मुनिसत्तमाः । २०.९२/२अन्यूनानतिरिक्ताश्च वर्धन्त्यापो ह्रसन्ति च ॥ २०.९२॥ २०.९३/१उदयास्तमने त्विन्दोः पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः । २०.९३/२दशोत्तराणि पञ्चैव अङ्गुलानां शतानि च ॥ २०.९३॥ २०.९४/१अपां वृद्धिक्षयौ दृष्टौ सामुद्रीणां द्विजोत्तमाः । २०.९४/२भोजनं पुष्करद्वीपे तत्र स्वयमुपस्थितम् ॥ २०.९४॥ २०.९५/१भुञ्जन्ति षड्रसं विप्राः प्रजाः सर्वाः सदैव हि । २०.९५/२स्वादूदकस्य परितो दृश्यते लोकसंस्थितिः ॥ २०.९५॥ २०.९६/१द्विगुणा काञ्चनी भूमिः सर्वजन्तुविवर्जिता । २०.९६/२लोकालोकस्ततः शैलो योजनायुतविस्तृतः ॥ २०.९६॥ २०.९७/१उच्छ्रयेणापि तावन्ति सहस्राण्यावलोहि सः । २०.९७/२ततस्तमः समावृत्य तं शैलं सर्वतः स्थितम् ॥ २०.९७॥ २०.९८/१तमश्चाण्डकटाहेन समन्तात् परिवेष्टितम् । २०.९८/२पञ्चाशत्कोटिविस्तारा सेयमुर्वी द्विजोत्तमाः ॥ २०.९८॥ २०.९९/१सहैवाण्डकटाहेन सद्वीपा समहीधरा । २०.९९/२सेयं धात्री विधात्री च सर्वभूतगुणाधिका । २०.९९/३आधारभूता जगतां सर्वेषां सा द्विजोत्तमाः ॥ २०.९९॥ २१.१/१लोमहर्षण उवाच । विस्तार एष कथितः पृथिव्या मुनिसत्तमाः । २१.१/२सप्ततिस्तु सहस्राणि तदुच्छ्रायोऽपि कथ्यते ॥ २१.१॥ २१.२/१दशसाहस्रमेकैकं पातालं मुनिसत्तमाः । २१.२/२अतलं वितलं चैव नितलं सुतलं तथा ॥ २१.२॥ २१.३/१तलातलं रसातलं पातालं चापि सप्तमम् । २१.३/२कृष्णा शुक्लारुणा पीता शर्करा शैलकाञ्चनी ॥ २१.३॥ २१.४/१भूमयो यत्र विप्रेन्द्रा वरप्रासादशोभिताः । २१.४/२तेषु दानवदैतेयजातयः शतशः स्थिताः ॥ २१.४॥ २१.५/१नागानां च महाङ्गानां ज्ञातयश्च द्विजोत्तमाः । २१.५/२स्वर्लोकाद् अपि रम्याणि पातालानीति नारदः ॥ २१.५॥ २१.६/१प्राह स्वर्गसदोमध्ये पातालेभ्यो गतो दिवम् । २१.६/२आह्लादकारिणः शुभ्रा मणयो यत्र सुप्रभाः ॥ २१.६॥ २१.७/१नागाभरणभूषाश्च पातालं केन तत्समम् । २१.७/२दैत्यदानवकन्याभिरितश्चेतश्च शोभिते ॥ २१.७॥ २१.८/१पाताले कस्य न प्रीतिर्विमुक्तस्यापि जायते । २१.८/२दिवार्करश्मयो यत्र प्रभास्तन्वन्ति नातपम् ॥ २१.८॥ २१.९/१शशिनश्च न शीताय निशि द्योताय केवलम् । २१.९/२भक्ष्यभोज्यमहापान+ ंअदमत्तैश्च भोगिभिः ॥ २१.९॥ २१.१०/१यत्र न ज्ञायते कालो गतोऽपि दनुजादिभिः । २१.१०/२वनानि नद्यो रम्याणि सरांसि कमलाकराः ॥ २१.१०॥ २१.११/१पुंस्कोकिलादिलापाश्च मनोज्ञान्यम्बराणि च । २१.११/२भूषणान्यतिरम्याणि गन्धाद्यं चानुलेपनम् ॥ २१.११॥ २१.१२/१वीणावेणुमृदङ्गानां निःस्वनाश्च सदा द्विजाः । २१.१२/२एतान्यन्यानि रम्याणि भाग्यभोग्यानि दानवैः ॥ २१.१२॥ २१.१३/१दैत्योरगैश्च भुज्यन्ते पातालान्तरगोचरैः । २१.१३/२पातालानामधश्चास्ते विष्णोर्या तामसी तनुः ॥ २१.१३॥ २१.१४/१शेषाख्या यद्गुणान् वक्तुं न शक्ता दैत्यदानवाः । २१.१४/२योऽनन्तः पठ्यते सिद्धैर्देवदेवर्षिपूजितः ॥ २१.१४॥ २१.१५/१सहस्रशिरसा व्यक्तः स्वस्तिकामलभूषणः । २१.१५/२फणामणिसहस्रेण यः स विद्योतयन् दिशः ॥ २१.१५॥ २१.१६/१सर्वान् करोति निर्वीर्यान् हिताय जगतोऽसुरान् । २१.१६/२मदाघूर्णितनेत्रोऽसौ यः सदैवैककुण्डलः ॥ २१.१६॥ २१.१७/१किरीटी स्रग्धरो भाति साग्निश्वेत इवाचलः । २१.१७/२नीलवासा मदोत्सिक्तः श्वेतहारोपशोभितः ॥ २१.१७॥ २१.१८/१साभ्रगङ्गाप्रपातोऽसौ कैलासाद्रिरिवोत्तमः । २१.१८/२लाङ्गलासक्तहस्ताग्रो बिभ्रन् मुशलमुत्तमम् ॥ २१.१८॥ २१.१९/१उपास्यते स्वयं कान्त्या यो वारुण्या च मूर्तया । २१.१९/२कल्पान्ते यस्य वक्त्रेभ्यो विषानलशिखोज्ज्वलः ॥ २१.१९॥ २१.२०/१संकर्षणात्मको रुद्रो निष्क्रम्यात्ति जगत्त्रयम् । २१.२०/२स बिभ्रच्छिखरीभूतमशेषं क्षितिमण्डलम् ॥ २१.२०॥ २१.२१/१आस्ते पातालमूलस्थः शेषोऽशेषसुरार्चितः । २१.२१/२तस्य वीर्यं प्रभावश्च स्वरूपं रूपमेव च ॥ २१.२१॥ २१.२२/१नहि वर्णयितुं शक्यं ज्ञातुं वा त्रिदशैरपि । २१.२२/२यस्यैषा सकला पृथ्वी फणामणिशिखारुणा ॥ २१.२२॥ २१.२३/१आस्ते कुसुममालेव कस्तद्वीर्यं वदिष्यति । २१.२३/२यदा विजृम्भतेऽनन्तो मदाघूर्णितलोचनः ॥ २१.२३॥ २१.२४/१तदा चलति भूरेषा साद्रितोयाधिकानना । २१.२४/२गन्धर्वाप्सरसः सिद्धाः किंनरोरगवारणाः ॥ २१.२४॥ २१.२५/१नान्तं गुणानां गच्छन्ति ततोऽनन्तोऽयमव्ययः । २१.२५/२यस्य नागवधूहस्तैर्लापितं हरिचन्दनम् ॥ २१.२५॥ २१.२६/१मुहुः श्वासानिलायस्तं याति दिक्पटवासताम् । २१.२६/२यमाराध्य पुराणर्षिर्गर्गो ज्योतींषि तत्त्वतः ॥ २१.२६॥ २१.२७/१ज्ञातवान् सकलं चैव निमित्तपठितं फलम् । २१.२७/२तेनेयं नागवर्येण शिरसा विधृता मही । २१.२७/३बिभर्ति सकलांल्लोकान् सदेवासुरमानुषान् ॥ २१.२७॥ २२.१/१लोमहर्षण उवाच । ततश्चानन्तरं विप्रा नरका रौरवादयः । २२.१/२पापिनो येषु पात्यन्ते ताञ् श‍ृणुध्वं द्विजोत्तमाः ॥ २२.१॥ २२.२/१रौरवः शौकरो रोधस्तानो विशसनस्तथा । २२.२/२महाज्वालस्तप्तकुड्यो महालोभो विमोहनः ॥ २२.२॥ २२.३/१रुधिरान्धो वसातप्तः कृमीशः कृमिभोजनः । २२.३/२असिपत्त्रवनं कृष्णो लालाभक्षश्च दारुणः ॥ २२.३॥ २२.४/१तथा पूयवहः पापो वह्निज्वालो ह्यधःशिराः । २२.४/२सदंशः कृष्णसूत्रश्च तमश्चावीचिरेव च ॥ २२.४॥ २२.५/१श्वभोजनोऽथाप्रतिष्ठोम+ ।आवीचिश्च तथापरः । २२.५/२इत्येवमादयश्चान्ये नरका भृशदारुणाः ॥ २२.५॥ २२.६/१यमस्य विषये घोराः शस्त्राग्निविषदर्शिनः । २२.६/२पतन्ति येषु पुरुषाः पापकर्मरताश्च ये ॥ २२.६॥ २२.७/१कूटसाक्षी तथा सम्यक् पक्षपातेन यो वदेत् । २२.७/२यश्चान्यद् अनृतं वक्ति स नरो याति रौरवम् ॥ २२.७॥ २२.८/१भ्रूणहा पुरहन्ता च गोघ्नश्च मुनिसत्तमाः । २२.८/२यान्ति ते रौरवं घोरं यश्चोच्छ्वासनिरोधकः ॥ २२.८॥ २२.९/१सुरापो ब्रह्महा हर्ता सुवर्णस्य च शूकरे । २२.९/२प्रयाति नरके यश्च तैः संसर्गमुपैति वै ॥ २२.९॥ २२.१०/१राजन्यवैश्यहा चैव तथैव गुरुतल्पगः । २२.१०/२तप्तकुम्भे स्वसृगामी हन्ति राजभटं च यः ॥ २२.१०॥ २२.११/१माध्वीविक्रयकृन् वध्यपालः केसरविक्रयी । २२.११/२तप्तलोहे पतन्त्येते यश्च भक्तं परित्यजेत् ॥ २२.११॥ २२.१२/१सुतां स्नुषां चापि गत्वा महाज्वाले निपात्यते । २२.१२/२अवमन्ता गुरूणां यो यश्चाक्रोष्टा नराधमः ॥ २२.१२॥ २२.१३/१वेददूषयिता यश्च वेदविक्रयकश्च यः । २२.१३/२अगम्यगामी यश्च स्यात् ते यान्ति शबलं द्विजाः ॥ २२.१३॥ २२.१४/१चौरो विमोहे पतति मर्यादादूषकस्तथा । २२.१४/२देवद्विजपितृद्वेष्टा रत्नदूषयिता च यः ॥ २२.१४॥ २२.१५/१स याति कृमिभक्ष्ये वै कृमीशे तु दुरिष्टिकृत् । २२.१५/२पितृदेवातिथीन् यस्तु पर्यश्नाति नराधमः ॥ २२.१५॥ २२.१६/१लालाभक्ष्ये स यात्युग्रे शरकर्ता च वेधके । २२.१६/२करोति कर्णिनो यश्च यश्च खड्गादिकृन् नरः ॥ २२.१६॥ २२.१७/१प्रयान्त्येते विशसने नरके भृशदारुणे । २२.१७/२असत्प्रतिग्रहीता च नरके यात्यधोमुखे ॥ २२.१७॥ २२.१८/१अयाज्ययाजकस्तत्र तथा नक्षत्रसूचकः । २२.१८/२कृमिपूये नरश्चैको याति मिष्टान्नभुक् सदा ॥ २२.१८॥ २२.१९/१लाक्षामांसरसानां च तिलानां लवणस्य च । २२.१९/२विक्रेता ब्राह्मणो याति तमेव नरकं द्विजाः ॥ २२.१९॥ २२.२०/१मार्जारकुक्कुटच्छाग+ ।श्ववराहविहंगमान् । २२.२०/२पोषयन् नरकं याति तमेव द्विजसत्तमाः ॥ २२.२०॥ २२.२१/१रङ्गोपजीवी कैवर्तः कुण्डाशी गरदस्तथा । २२.२१/२सूची माहिषिकश्चैव पर्वगामी च यो द्विजः ॥ २२.२१॥ २२.२२/१अगारदाही मित्रघ्नः शकुनिग्रामयाजकः । २२.२२/२रुधिरान्धे पतन्त्येते सोमं विक्रीणते च ये ॥ २२.२२॥ २२.२३/१मधुहा ग्रामहन्ता च याति वैतरणीं नरः । २२.२३/२रेतःपानादिकर्तारो मर्यादाभेदिनश्च ये ॥ २२.२३॥ २२.२४/१ते कृच्छ्रे यान्त्यशौचाश्च कुहकाजीविनश्च ये । २२.२४/२असिपत्त्रवनं याति वनच्छेदी वृथैव यः ॥ २२.२४॥ २२.२५/१औरभ्रिका मृगव्याधा वह्निज्वाले पतन्ति वै । २२.२५/२यान्ति तत्रैव ते विप्रा यश्चापाकेषु वह्निदः ॥ २२.२५॥ २२.२६/१व्रतोपलोपको यश्च स्वाश्रमाद् विच्युतश्च यः । २२.२६/२संदंशयातनामध्ये पततस्तावुभावपि ॥ २२.२६॥ २२.२७/१दिवा स्वप्नेषु स्यन्दन्ते ये नरा ब्रह्मचारिणः । २२.२७/२पुत्रैरध्यापिता ये तु ते पतन्ति श्वभोजने ॥ २२.२७॥ २२.२८/१एते चान्ये च नरकाः शतशोऽथ सहस्रशः । २२.२८/२येषु दुष्कृतकर्माणः पच्यन्ते यातनागताः ॥ २२.२८॥ २२.२९/१तथैव पापान्येतानि तथान्यानि सहस्रशः । २२.२९/२भुज्यन्ते जातिपुरुषैर्नरकान्तरगोचरैः ॥ २२.२९॥ २२.३०/१वर्णाश्रमविरुद्धं च कर्म कुर्वन्ति ये नराः । २२.३०/२कर्मणा मनसा वाचा निरयेषु पतन्ति ते ॥ २२.३०॥ २२.३१/१अधःशिरोभिर्दृश्यन्ते नारकैर्दिवि देवताः । २२.३१/२देवाश्चाधोमुखान् सर्वान् अधः पश्यन्ति नारकान् ॥ २२.३१॥ २२.३२/१स्थावराः कृमयोऽज्वाश्च पक्षिणः पशवो नराः । २२.३२/२धार्मिकास्त्रिदशास्तद्वन् मोक्षिणश्च यथाक्रमम् ॥ २२.३२॥ २२.३३/१सहस्रभागः प्रथमाद् द्वितीयोऽनुक्रमात् तथा । २२.३३/२सर्वे ह्येते महाभागा यावन् मुक्तिसमाश्रयाः ॥ २२.३३॥ २२.३४/१यावन्तो जन्तवः स्वर्गे तावन्तो नरकौकसः । २२.३४/२पापकृद् याति नरकं प्रायश्चित्तपराङ्मुखः ॥ २२.३४॥ २२.३५/१पापानामनुरूपाणि प्रायश्चित्तानि यद् यथा । २२.३५/२तथा तथैव संस्मृत्य प्रोक्तानि परमर्षिभिः ॥ २२.३५॥ २२.३६/१पापे गुरूणि गुरुणि स्वल्पान्यल्पे च तद्विदः । २२.३६/२प्रायश्चित्तानि विप्रेन्द्रा जगुः स्वायम्भुवादयः ॥ २२.३६॥ २२.३७/१प्रायश्चित्तान्यशेषाणि तपःकर्मात्मकानि वै । २२.३७/२यानि तेषामशेषाणां कृष्णानुस्मरणं परम् ॥ २२.३७॥ २२.३८/१कृते पापेऽनुतापो वै यस्य पुंसः प्रजायते । २२.३८/२प्रायश्चित्तं तु तस्यैकं हरिसंस्मरणं परम् ॥ २२.३८॥ २२.३९/१प्रातर्निशि तथा संध्या+ ंअध्याह्नादिषु संस्मरन् । २२.३९/२नारायणमवाप्नोति सद्यः पापक्षयान् नरः ॥ २२.३९॥ २२.४०/१विष्णुसंस्मरणात् क्षीण+ ।समस्तक्लेशसंचयः । २२.४०/२मुक्तिं प्रयाति भो विप्रा विष्णोस्तस्यानुकीर्तनात् ॥ २२.४०॥ २२.४१/१वासुदेवे मनो यस्य जपहोमार्चनादिषु । २२.४१/२तस्यान्तरायो विप्रेन्द्रा देवेन्द्रत्वादिकं फलम् ॥ २२.४१॥ २२.४२/१क्व नाकपृष्ठगमनं पुनरावृत्तिलक्षणम् । २२.४२/२क्व जपो वासुदेवेति मुक्तिबीजमनुत्तमम् ॥ २२.४२॥ २२.४३/१तस्माद् अहर्निशं विष्णुं संस्मरन् पुरुषो द्विजः । २२.४३/२न याति नरकं शुद्धः संक्षीणाखिलपातकः ॥ २२.४३॥ २२.४४/१मनःप्रीतिकरः स्वर्गो नरकस्तद्विपर्ययः । २२.४४/२नरकस्वर्गसंज्ञे वै पापपुण्ये द्विजोत्तमाः ॥ २२.४४॥ २२.४५/१वस्त्वेकमेव दुःखाय सुखायेर्ष्योदयाय च । २२.४५/२कोपाय च यतस्तस्माद् वस्तु दुःखात्मकं कुतः ॥ २२.४५॥ २२.४६/१तद् एव प्रीतये भूत्वा पुनर्दुःखाय जायते । २२.४६/२तद् एव कोपालयतः प्रसादाय च जायते ॥ २२.४६॥ २२.४७/१तस्माद् दुःखात्मकं नास्ति न च किंचित् सुखात्मकम् । २२.४७/२मनसः परिणामोऽयं सुखदुःखादिलक्षणः ॥ २२.४७॥ २२.४८/१ज्ञानमेव परं ब्रह्मा+ ।ज्ञानं बन्धाय चेष्यते । २२.४८/२ज्ञानात्मकमिदं विश्वं न ज्ञानाद् विद्यते परम् ॥ २२.४८॥ २२.४९/१विद्याविद्ये हि भो विप्रा ज्ञानमेवावधार्यताम् । २२.४९/२एवमेतद् मयाख्यातं भवतां मण्डलं भुवः ॥ २२.४९॥ २२.५०/१पातालानि च सर्वाणि तथैव नरका द्विजाः । २२.५०/२समुद्राः पर्वताश्चैव द्वीपा वर्षाणि निम्नगाः । २२.५०/३संक्षेपात् सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छथ ॥ २२.५०॥ २३.१/१मुनय ऊचुः । कथितं भवता सर्वमस्माकं सकलं तथा । २३.१/२भुवर्लोकादिकांल्लोकाञ् श्रोतुमिच्छामहे वयम् ॥ २३.१॥ २३.२/१तथैव ग्रहसंस्थानं प्रमाणानि यथा तथा । २३.२/२समाचक्ष्व महाभाग यथावल्लोमहर्षण ॥ २३.२॥ २३.३/१लोमहर्षण उवाच । रविचन्द्रमसोर्यावन् मयूखैरवभास्यते । २३.३/२ससमुद्रसरिच्छैला तावती पृथिवी स्मृता ॥ २३.३॥ २३.४/१यावत्प्रमाणा पृथिवी विस्तारपरिमण्डला । २३.४/२नभस्तावत्प्रमाणं हि विस्तारपरिमण्डलम् ॥ २३.४॥ २३.५/१भूमेर्योजनलक्षे तु सौरं विप्रास्तु मण्डलम् । २३.५/२लक्षे दिवाकराच्चापि मण्डलं शशिनः स्थितम् ॥ २३.५॥ २३.६/१पूर्णे शतसहस्रे तु योजनानां निशाकरात् । २३.६/२नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नमुपरिष्टात् प्रकाशते ॥ २३.६॥ २३.७/१द्विलक्षे चोत्तरे विप्रा बुधो नक्षत्रमण्डलात् । २३.७/२तावत्प्रमाणभागे तु बुधस्याप्युशना स्थितः ॥ २३.७॥ २३.८/१अङ्गारकोऽपि शुक्रस्य तत्प्रमाणे व्यवस्थितः । २३.८/२लक्षद्वयेन भौमस्य स्थितो देवपुरोहितः ॥ २३.८॥ २३.९/१सौरिर्बृहस्पतेरूर्ध्वं द्विलक्षे समवस्थितः । २३.९/२सप्तर्षिमण्डलं तस्माल्लक्षमेकं द्विजोत्तमाः ॥ २३.९॥ २३.१०/१ऋषिभ्यस्तु सहस्राणां शताद् ऊर्ध्वं व्यवस्थितः । २३.१०/२मेढीभूतः समस्तस्य ज्योतिश्चक्रस्य वै ध्रुवः ॥ २३.१०॥ २३.११/१त्रैलोक्यमेतत् कथितं संक्षेपेण द्विजोत्तमाः । २३.११/२इज्याफलस्य भूरेषा इज्या चात्र प्रतिष्ठिता ॥ २३.११॥ २३.१२/१ध्रुवाद् ऊर्ध्वं महर्लोको यत्र ते कल्पवासिनः । २३.१२/२एकयोजनकोटी तु महर्लोको विधीयते ॥ २३.१२॥ २३.१३/१द्वे कोट्यौ तु जनो लोको यत्र ते ब्रह्मणः सुताः । २३.१३/२सनन्दनाद्याः कथिता विप्राश्चामलचेतसः ॥ २३.१३॥ २३.१४/१चतुर्गुणोत्तरं चोर्ध्वं जनलोकात् तपः स्मृतम् । २३.१४/२वैराजा यत्र ते देवाः स्थिता देहविवर्जिताः ॥ २३.१४॥ २३.१५/१षड्गुणेन तपोलोकात् सत्यलोको विराजते । २३.१५/२अपुनर्मारकं यत्र सिद्धादिमुनिसेवितम् ॥ २३.१५॥ २३.१६/१पादगम्यं तु यत् किंचिद् वस्त्वस्ति पृथिवीमयम् । २३.१६/२स भूर्लोकः समाख्यातो विस्तारोऽस्य मयोदितः ॥ २३.१६॥ २३.१७/१भूमिसूर्यान्तरं यत् तु सिद्धादिमुनिसेवितम् । २३.१७/२भुवर्लोकस्तु सोऽप्युक्तो द्वितीयो मुनिसत्तमाः ॥ २३.१७॥ २३.१८/१ध्रुवसूर्यान्तरं यत् तु नियुतानि चतुर्दश । २३.१८/२स्वर्लोकः सोऽपि कथितो लोकसंस्थानचिन्तकैः ॥ २३.१८॥ २३.१९/१त्रैलोक्यमेतत् कृतकं विप्रैश्च परिपठ्यते । २३.१९/२जनस्तपस्तथा सत्यमिति चाकृतकं त्रयम् ॥ २३.१९॥ २३.२०/१कृतकाकृतको मध्ये महर्लोक इति स्मृतः । २३.२०/२शून्यो भवति कल्पान्ते योऽन्तं न च विनश्यति ॥ २३.२०॥ २३.२१/१एते सप्त महालोका मया वः कथिता द्विजाः । २३.२१/२पातालानि च सप्तैव ब्रह्माण्डस्यैष विस्तरः ॥ २३.२१॥ २३.२२/१एतद् अण्डकटाहेन तिर्यग् ऊर्ध्वमधस्तथा । २३.२२/२कपित्थस्य यथा बीजं सर्वतो वै समावृतम् ॥ २३.२२॥ २३.२३/१दशोत्तरेण पयसा द्विजाश्चाण्डं च तद् वृतम् । २३.२३/२स चाम्बुपरिवारोऽसौ वह्निना वेष्टितो बहिः ॥ २३.२३॥ २३.२४/१वह्निस्तु वायुना वायुर्विप्रास्तु नभसावृतः । २३.२४/२आकाशोऽपि मुनिश्रेष्ठा महता परिवेष्टितः ॥ २३.२४॥ २३.२५/१दशोत्तराण्यशेषाणि विप्राश्चैतानि सप्त वै । २३.२५/२महान्तं च समावृत्य प्रधानं समवस्थितम् ॥ २३.२५॥ २३.२६/१अनन्तस्य न तस्यान्तः संख्यानं चापि विद्यते । २३.२६/२तद् अनन्तमसंख्यातं प्रमाणेनापि वै यतः ॥ २३.२६॥ २३.२७/१हेतुभूतमशेषस्य प्रकृतिः सा परा द्विजाः । २३.२७/२अण्डानां तु सहस्राणां सहस्राण्ययुतानि च ॥ २३.२७॥ २३.२८/१ईदृशानां तथा तत्र कोटिकोटिशतानि च । २३.२८/२दारुण्यग्निर्यथा तैलं तिले तद्वत् पुमान् इह ॥ २३.२८॥ २३.२९/१प्रधानेऽवस्थितो व्यापी चेतनात्मनिवेदनः । २३.२९/२प्रधानं च पुमांश्चैव सर्वभूतानुभूतया ॥ २३.२९॥ २३.३०/१विष्णुशक्त्या द्विजश्रेष्ठा धृतौ संश्रयधर्मिणौ । २३.३०/२तयोः सैव पृथग्भावे कारणं संश्रयस्य च ॥ २३.३०॥ २३.३१/१क्षोभकारणभूता च सर्गकाले द्विजोत्तमाः । २३.३१/२यथा शैत्यं जले वातो बिभर्ति कणिकागतम् ॥ २३.३१॥ २३.३२/१जगच्छक्तिस्तथा विष्णोः प्रधानपुरुषात्मकम् । २३.३२/२यथा च पादपो मूल+ ।स्कन्धशाखादिसंयुतः ॥ २३.३२॥ २३.३३/१आद्यबीजात् प्रभवति बीजान्यन्यानि वै ततः । २३.३३/२प्रभवन्ति ततस्तेभ्यो भवन्त्यन्ये परे द्रुमाः ॥ २३.३३॥ २३.३४/१तेऽपि तल्लक्षणद्रव्य+ ।कारणानुगता द्विजाः । २३.३४/२एवमव्याकृतात् पूर्वं जायन्ते महदादयः ॥ २३.३४॥ २३.३५/१विशेषान्तास्ततस्तेभ्यः सम्भवन्ति सुरादयः । २३.३५/२तेभ्यश्च पुत्रास्तेषां तु पुत्राणां परमे सुताः ॥ २३.३५॥ २३.३६/१बीजाद् वृक्षप्ररोहेण यथा नापचयस्तरोः । २३.३६/२भूतानां भूतसर्गेण नैवास्त्यपचयस्तथा ॥ २३.३६॥ २३.३७/१संनिधानाद् यथाकाश+ ।कालाद्याः कारणं तरोः । २३.३७/२तथैवापरिणामेन विश्वस्य भगवान् हरिः ॥ २३.३७॥ २३.३८/१व्रीहिबीजे यथा मूलं नालं पत्त्राङ्कुरौ तथा । २३.३८/२काण्डकोषास्तथा पुष्पं क्षीरं तद्वच्च तण्डुलः ॥ २३.३८॥ २३.३९/१तुषाः कणाश्च सन्तो वै यान्त्याविर्भावमात्मनः । २३.३९/२प्ररोहहेतुसामग्र्यमासाद्य मुनिसत्तमाः ॥ २३.३९॥ २३.४०/१तथा कर्मस्वनेकेषु देवाद्यास्तनवः स्थिताः । २३.४०/२विष्णुशक्तिं समासाद्य प्ररोहमुपयान्ति वै ॥ २३.४०॥ २३.४१/१स च विष्णुः परं ब्रह्म यतः सर्वमिदं जगत् । २३.४१/२जगच्च यो यत्र चेदं यस्मिन् विलयमेष्यति ॥ २३.४१॥ २३.४२/१तद् ब्रह्म परमं धाम सदसत् परमं पदम् । २३.४२/२यस्य सर्वमभेदेन जगद् एतच्चराचरम् ॥ २३.४२॥ २३.४३/१स एव मूलप्रकृतिर्व्यक्तरूपी जगच्च सः । २३.४३/२तस्मिन्न् एव लयं सर्वं याति तत्र च तिष्ठति ॥ २३.४३॥ २३.४४/१कर्ता क्रियाणां स च इज्यते क्रतुः । २३.४४/२स एव तत्कर्मफलं च तस्य यत् । २३.४४/३युगादि यस्माच्च भवेद् अशेषतो । २३.४४/४हरेर्न किंचिद् व्यतिरिक्तमस्ति तत् ॥ २३.४४॥ २४.१/१लोमहर्षण उवाच । तारामयं भगवतः शिशुमाराकृति प्रभोः । २४.१/२दिवि रूपं हरेर्यत् तु तस्य पुच्छे स्थितो ध्रुवः ॥ २४.१॥ २४.२/१सएष भ्रमन् भ्रामयति चन्द्रादित्यादिकान् ग्रहान् । २४.२/२भ्रमन्तमनु तं यान्ति नक्षत्राणि च चक्रवत् ॥ २४.२॥ २४.३/१सूर्याचन्द्रमसौ तारा नक्षत्राणि ग्रहैः सह । २४.३/२वातानीकमयैर्बन्धैर्ध्रुवे बद्धानि तानि वै ॥ २४.३॥ २४.४/१शिशुमाराकृति प्रोक्तं यद् रूपं ज्योतिषां दिवि । २४.४/२नारायणः परं धाम तस्याधारः स्वयं हृदि ॥ २४.४॥ २४.५/१उत्तानपादतनयस्तमाराध्य प्रजापतिम् । २४.५/२स ताराशिशुमारस्य ध्रुवः पुच्छे व्यवस्थितः ॥ २४.५॥ २४.६/१आधारः शिशुमारस्य सर्वाध्यक्षो जनार्दनः । २४.६/२ध्रुवस्य शिशुमारश्च ध्रुवे भानुर्व्यवस्थितः ॥ २४.६॥ २४.७/१तद् आधारं जगच्चेदं सदेवासुरमानुषम् । २४.७/२येन विप्रा विधानेन तन् मे श‍ृणुत साम्प्रतम् ॥ २४.७॥ २४.८/१विवस्वान् अष्टभिर्मासैर्ग्रसत्यपो रसात्मिकाः । २४.८/२वर्षत्यम्बु ततश्चान्नमन्नादमखिलं जगत् ॥ २४.८॥ २४.९/१विवस्वान् अंशुभिस्तीक्ष्णैरादाय जगतो जलम् । २४.९/२सोमं पुष्यत्यथेन्दुश्च वायुनाडीमयैर्दिवि ॥ २४.९॥ २४.१०/१जलैर्विक्षिप्यतेऽभ्रेषु धूमाग्न्यनिलमूर्तिषु । २४.१०/२न भ्रश्यन्ति यतस्तेभ्यो जलान्यभ्राणि तान्यतः ॥ २४.१०॥ २४.११/१अभ्रस्थाः प्रपतन्त्यापो वायुना समुदीरिताः । २४.११/२संस्कारं कालजनितं विप्राश्चासाद्य निर्मलाः ॥ २४.११॥ २४.१२/१सरित्समुद्रा भौमास्तु तथापः प्राणिसम्भवाः । २४.१२/२चतुष्प्रकारा भगवान् आदत्ते सविता द्विजाः ॥ २४.१२॥ २४.१३/१आकाशगङ्गासलिलं तथाहृत्य गभस्तिमान् । २४.१३/२अनभ्रगतमेवोर्व्यां सद्यः क्षिपति रश्मिभिः ॥ २४.१३॥ २४.१४/१तस्य संस्पर्शनिर्धूत+ ।पापपङ्को द्विजोत्तमाः । २४.१४/२न याति नरकं मर्त्यो दिव्यं स्नानं हि तत् स्मृतम् ॥ २४.१४॥ २४.१५/१दृष्टसूर्यं हि तद् वारि पतत्यभ्रैर्विना दिवः । २४.१५/२आकाशगङ्गासलिलं तद् गोभिः क्षिप्यते रवेः ॥ २४.१५॥ २४.१६/१कृत्तिकादिषु ऋक्षेषु विषमेष्वम्बु यद् दिवः । २४.१६/२दृष्ट्वार्कं पतितं ज्ञेयं तद् गाङ्गं दिग्गजोह्नितम् ॥ २४.१६॥ २४.१७/१युग्मर्क्षेषु तु यत् तोयं पतत्यर्कोद्गितं दिवः । २४.१७/२तत् सूर्यरश्मिभिः सद्यः समादाय निरस्यते ॥ २४.१७॥ २४.१८/१उभयं पुण्यमत्यर्थं नृणां पापहरं द्विजाः । २४.१८/२आकाशगङ्गासलिलं दिव्यं स्नानं द्विजोत्तमाः ॥ २४.१८॥ २४.१९/१यत् तु मेघैः समुत्सृष्टं वारि तत् प्राणिनां द्विजाः । २४.१९/२पुष्णात्योषधयः सर्वा जीवनायामृतं हि तत् ॥ २४.१९॥ २४.२०/१तेन वृद्धिं परां नीतः सकलश्चौषधीगणः । २४.२०/२साधकः फलपाकान्तः प्रजानां तु प्रजायते ॥ २४.२०॥ २४.२१/१तेन यज्ञान् यथाप्रोक्तान् मानवाः शास्त्रचक्षुषः । २४.२१/२कुर्वतेऽहरहश्चैव देवान् आप्याययन्ति ते ॥ २४.२१॥ २४.२२/१एवं यज्ञाश्च वेदाश्च वर्णाश्च द्विजपूर्वकाः । २४.२२/२सर्वदेवनिकायाश्च पशुभूतगणाश्च ये ॥ २४.२२॥ २४.२३/१वृष्ट्या धृतमिदं सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमम् । २४.२३/२सापि निष्पाद्यते वृष्टिः सवित्रा मुनिसत्तमाः ॥ २४.२३॥ २४.२४/१आधारभूतः सवितुर्ध्रुवो मुनिवरोत्तमाः । २४.२४/२ध्रुवस्य शिशुमारोऽसौ सोऽपि नारायणाश्रयः ॥ २४.२४॥ २४.२५/१हृदि नारायणस्तस्य शिशुमारस्य संस्थितः । २४.२५/२विभर्ता सर्वभूतानामादिभूतः सनातनः ॥ २४.२५॥ २४.२६/१एवं मया मुनिश्रेष्ठा ब्रह्माण्डं समुदाहृतम् । २४.२६/२भूसमुद्रादिभिर्युक्तं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ ॥ २४.२६॥ २५.१/१मुनय ऊचुः । पृथिव्यां यानि तीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च । २५.१/२वक्तुमर्हसि धर्मज्ञ श्रोतुं नो वर्तते मनः ॥ २५.१॥ २५.२/१लोमहर्षण उवाच । यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम् । २५.२/२विद्या तपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते ॥ २५.२॥ २५.३/१मनो विशुद्धं पुरुषस्य तीर्थम् । २५.३/२वाचां तथा चेन्द्रियनिग्रहश्च । २५.३/३एतानि तीर्थानि शरीरजानि । २५.३/४स्वर्गस्य मार्गं प्रतिबोधयन्ति ॥ २५.३॥ २५.४/१चित्तमन्तर्गतं दुष्टं तीर्थस्नानैर्न शुध्यति । २५.४/२शतशोऽपि जलैर्धौतं सुराभाण्डमिवाशुचि ॥ २५.४॥ २५.५/१न तीर्थानि न दानानि न व्रतानि न चाश्रमाः । २५.५/२दुष्टाशयं दम्भरुचिं पुनन्ति व्युत्थितेन्द्रियम् ॥ २५.५॥ २५.६/१इन्द्रियाणि वशे कृत्वा यत्र यत्र वसेन् नरः । २५.६/२तत्र तत्र कुरुक्षेत्रं प्रयागं पुष्करं तथा ॥ २५.६॥ २५.७/१तस्माच्छृणुध्वं वक्ष्यामि तीर्थान्यायतनानि च । २५.७/२संक्षेपेण मुनिश्रेष्ठाः पृथिव्यां यानि कानि वै ॥ २५.७॥ २५.८/१विस्तरेण न शक्यन्ते वक्तुं वर्षशतैरपि । २५.८/२प्रथमं पुष्करं तीर्थं नैमिषारण्यमेव च ॥ २५.८॥ २५.९/१प्रयागं च प्रवक्ष्यामि धर्मारण्यं द्विजोत्तमाः । २५.९/२धेनुकं चम्पकारण्यं सैन्धवारण्यमेव च ॥ २५.९॥ २५.१०/१पुण्यं च मगधारण्यं दण्डकारण्यमेव च । २५.१०/२गया प्रभासं श्रीतीर्थं दिव्यं कनखलं तथा ॥ २५.१०॥ २५.११/१भृगुतुङ्गं हिरण्याक्षं भीमारण्यं कुशस्थलीम् । २५.११/२लोहाकुलं सकेदारं मन्दरारण्यमेव च ॥ २५.११॥ २५.१२/१महाबलं कोटितीर्थं सर्वपापहरं तथा । २५.१२/२रूपतीर्थं शूकरवं चक्रतीर्थं महाफलम् ॥ २५.१२॥ २५.१३/१योगतीर्थं सोमतीर्थं तीर्थं साहोटकं तथा । २५.१३/२तीर्थं कोकामुखं पुण्यं बदरीशैलमेव च ॥ २५.१३॥ २५.१४/१सोमतीर्थं तुङ्गकूटं तीर्थं स्कन्दाश्रमं तथा । २५.१४/२कोटितीर्थं चाग्निपदं तीर्थं पञ्चशिखं तथा ॥ २५.१४॥ २५.१५/१धर्मोद्भवं कोटितीर्थं तीर्थं बाधप्रमोचनम् । २५.१५/२गङ्गाद्वारं पञ्चकूटं मध्यकेसरमेव च ॥ २५.१५॥ २५.१६/१चक्रप्रभं मतङ्गं च क्रुशदण्डं च विश्रुतम् । २५.१६/२दंष्ट्राकुण्डं विष्णुतीर्थं सार्वकामिकमेव च ॥ २५.१६॥ २५.१७/१तीर्थं मत्स्यतिलं चैव बदरी सुप्रभं तथा । २५.१७/२ब्रह्मकुण्डं वह्निकुण्डं तीर्थं सत्यपदं तथा ॥ २५.१७॥ २५.१८/१चतुःस्रोतश्चतुःश‍ृङ्गं शैलं द्वादशधारकम् । २५.१८/२मानसं स्थूलश‍ृङ्गं च स्थूलदण्डं तथोर्वशी ॥ २५.१८॥ २५.१९/१लोकपालं मनुवरं सोमाह्वशैलमेव च । २५.१९/२सदाप्रभं मेरुकुण्डं तीर्थं सोमाभिषेचनम् ॥ २५.१९॥ २५.२०/१महास्रोतं कोटरकं पञ्चधारं त्रिधारकम् । २५.२०/२सप्तधारैकधारं च तीर्थं चामरकण्टकम् ॥ २५.२०॥ २५.२१/१शालग्रामं चक्रतीर्थं कोटिद्रुममनुत्तमम् । २५.२१/२बिल्वप्रभं देवह्रदं तीर्थं विष्णुह्रदं तथा ॥ २५.२१॥ २५.२२/१शङ्खप्रभं देवकुण्डं तीर्थं वज्रायुधं तथा । २५.२२/२अग्निप्रभं च पुंनागं देवप्रभमनुत्तमम् ॥ २५.२२॥ २५.२३/१विद्याधरं सगान्धर्वं श्रीतीर्थं ब्रह्मणो ह्रदम् । २५.२३/२सातीर्थं लोकपालाख्यं मणिपुरगिरिं तथा ॥ २५.२३॥ २५.२४/१तीर्थं पञ्चह्रदं चैव पुण्यं पिण्डारकं तथा । २५.२४/२मलव्यं गोप्रभावं च गोवरं वटमूलकम् ॥ २५.२४॥ २५.२५/१स्नानदण्डं प्रयागं च गुह्यं विष्णुपदं तथा । २५.२५/२कन्याश्रमं वायुकुण्डं जम्बूमार्गं तथोत्तमम् ॥ २५.२५॥ २५.२६/१गभस्तितीर्थं च तथा ययातिपतनं शुचि । २५.२६/२कोटितीर्थं भद्रवटं महाकालवनं तथा ॥ २५.२६॥ २५.२७/१नर्मदातीर्थमपरं तीर्थवज्रं तथार्बुदम् । २५.२७/२पिङ्गुतीर्थं सवासिष्ठं तीर्थं च पृथसंगमम् ॥ २५.२७॥ २५.२८/१तीर्थं दौर्वासिकं नाम तथा पिञ्जरकं शुभम् । २५.२८/२ऋषितीर्थं ब्रह्मतुङ्गं वसुतीर्थं कुमारिकम् ॥ २५.२८॥ २५.२९/१शक्रतीर्थं पञ्चनदं रेणुकातीर्थमेव च । २५.२९/२पैतामहं च विमलं रुद्रपादं तथोत्तमम् ॥ २५.२९॥ २५.३०/१मणिमत्तं च कामाख्यं कृष्णतीर्थं कुशाविलम् । २५.३०/२यजनं याजनं चैव तथैव ब्रह्मवालुकम् ॥ २५.३०॥ २५.३१/१पुष्पन्यासं पुण्डरीकं मणिपूरं तथोत्तरम् । २५.३१/२दीर्घसत्त्रं हयपदं तीर्थं चानशनं तथा ॥ २५.३१॥ २५.३२/१गङ्गोद्भेदं शिवोद्भेदं नर्मदोद्भेदमेव च । २५.३२/२वस्त्रापदं दारुवलं छायारोहणमेव च ॥ २५.३२॥ २५.३३/१सिद्धेश्वरं मित्रवलं कालिकाश्रममेव च । २५.३३/२वटावटं भद्रवटं कौशाम्बी च दिवाकरम् ॥ २५.३३॥ २५.३४/१द्वीपं सारस्वतं चैव विजयं कामदं तथा । २५.३४/२रुद्रकोटिं सुमनसं तीर्थं सद्रावनामितम् ॥ २५.३४॥ २५.३५/१स्यमन्तपञ्चकं तीर्थं ब्रह्मतीर्थं सुदर्शनम् । २५.३५/२सततं पृथिवीसर्वं पारिप्लवपृथूदकौ ॥ २५.३५॥ २५.३६/१दशाश्वमेधिकं तीर्थं सर्पिजं विषयान्तिकम् । २५.३६/२कोटितीर्थं पञ्चनदं वाराहं यक्षिणीह्रदम् ॥ २५.३६॥ २५.३७/१पुण्डरीकं सोमतीर्थं मुञ्जवटं तथोत्तमम् । २५.३७/२बदरीवनमासीनं रत्नमूलकमेव च ॥ २५.३७॥ २५.३८/१लोकद्वारं पञ्चतीर्थं कपिलातीर्थमेव च । २५.३८/२सूर्यतीर्थं शङ्खिनी च गवां भवनमेव च ॥ २५.३८॥ २५.३९/१तीर्थं च यक्षराजस्य ब्रह्मावर्तं सुतीर्थकम् । २५.३९/२कामेश्वरं मात्रितीर्थं तीर्थं शीतवनं तथा ॥ २५.३९॥ २५.४०/१स्नानलोमापहं चैव माससंसरकं तथा । २५.४०/२दशाश्वमेधं केदारं ब्रह्मोदुम्बरमेव च ॥ २५.४०॥ २५.४१/१सप्तर्षिकुण्डं च तथा तीर्थं देव्याः सुजम्बुकम् । २५.४१/२ईटास्पदं कोटिकूटं किंदानं किंजपं तथा ॥ २५.४१॥ २५.४२/१कारण्डवं चावेध्यं च त्रिविष्टपमथापरम् । २५.४२/२पाणिषातं मिश्रकं च मधूवटमनोजवौ ॥ २५.४२॥ २५.४३/१कौशिकी देवतीर्थं च तीर्थं च ऋणमोचनम् । २५.४३/२दिव्यं च नृगधूमाख्यं तीर्थं विष्णुपदं तथा ॥ २५.४३॥ २५.४४/१अमराणां ह्रदं पुण्यं कोटितीर्थं तथापरम् । २५.४४/२श्रीकुञ्जं शालितीर्थं च नैमिषेयं च विश्रुतम् ॥ २५.४४॥ २५.४५/१ब्रह्मस्थानं सोमतीर्थं कन्यातीर्थं तथैव च । २५.४५/२ब्रह्मतीर्थं मनस्तीर्थं तीर्थं वै कारुपावनम् ॥ २५.४५॥ २५.४६/१सौगन्धिकवनं चैव मणितीर्थं सरस्वती । २५.४६/२ईशानतीर्थं प्रवरं पावनं पाञ्चयज्ञिकम् ॥ २५.४६॥ २५.४७/१त्रिशूलधारं माहेन्द्रं देवस्थानं कृतालयम् । २५.४७/२शाकम्भरी देवतीर्थं सुवर्णाख्यं किलं ह्रदम् ॥ २५.४७॥ २५.४८/१क्षीरश्रवं विरूपाक्षं भृगुतीर्थं कुशोद्भवम् । २५.४८/२ब्रह्मतीर्थं ब्रह्मयोनिं नीलपर्वतमेव च ॥ २५.४८॥ २५.४९/१कुब्जाम्बकं भद्रवटं वसिष्ठपदमेव च । २५.४९/२स्वर्गद्वारं प्रजाद्वारं कालिकाश्रममेव च ॥ २५.४९॥ २५.५०/१रुद्रावर्तं सुगन्धाश्वं कपिलावनमेव च । २५.५०/२भद्रकर्णह्रदं चैव शङ्कुकर्णह्रदं तथा ॥ २५.५०॥ २५.५१/१सप्तसारस्वतं चैव तीर्थमौशनसं तथा । २५.५१/२कपालमोचनं चैव अवकीर्णं च काम्यकम् ॥ २५.५१॥ २५.५२/१चतुःसामुद्रिकं चैव शतकिं च सहस्रिकम् । २५.५२/२रेणुकं पञ्चवटकं विमोचनमथौजसम् ॥ २५.५२॥ २५.५३/१स्थाणुतीर्थं कुरोस्तीर्थं स्वर्गद्वारं कुशध्वजम् । २५.५३/२विश्वेश्वरं मानवकं कूपं नारायणाश्रयम् ॥ २५.५३॥ २५.५४/१गङ्गाह्रदं वटं चैव बदरीपाटनं तथा । २५.५४/२इन्द्रमार्गमेकरात्रं क्षीरकावासमेव च ॥ २५.५४॥ २५.५५/१सोमतीर्थं दधीचं च श्रुततीर्थं च भो द्विजाः । २५.५५/२कोटितीर्थस्थलीं चैव भद्रकालीह्रदं तथा ॥ २५.५५॥ २५.५६/१अरुन्धतीवनं चैव ब्रह्मावर्तं तथोत्तमम् । २५.५६/२अश्ववेदी कुब्जावनं यमुनाप्रभवं तथा ॥ २५.५६॥ २५.५७/१वीरं प्रमोक्षं सिन्धूत्थम् ऋष कुल्या सकृत्तिकम् । २५.५७/२उर्वीसंक्रमणं चैव मायाविद्योद्भवं तथा ॥ २५.५७॥ २५.५८/१महाश्रमो वैतसिका+ ।रूपं सुन्दरिकाश्रमम् । २५.५८/२बाहुतीर्थं चारुनदीं विमलाशोकमेव च ॥ २५.५८॥ २५.५९/१तीर्थं पञ्चनदं चैव मार्कण्डेयस्य धीमतः । २५.५९/२सोमतीर्थं सितोदं च तीर्थं मत्स्योदरीं तथा ॥ २५.५९॥ २५.६०/१सूर्यप्रभं सूर्यतीर्थमशोकवनमेव च । २५.६०/२अरुणास्पदं कामदं च शुक्रतीर्थं सवालुकम् ॥ २५.६०॥ २५.६१/१पिशाचमोचनं चैव सुभद्राह्रदमेव च । २५.६१/२कुण्डं विमलदण्डस्य तीर्थं चण्डेश्वरस्य च ॥ २५.६१॥ २५.६२/१ज्येष्ठस्थानह्रदं चैव पुण्यं ब्रह्मसरं तथा । २५.६२/२जैगीषव्यगुहा चैव हरिकेशवनं तथा ॥ २५.६२॥ २५.६३/१अजामुखसरं चैव घण्टाकर्णह्रदं तथा । २५.६३/२पुण्डरीकह्रदं चैव वापी कर्कोटकस्य च ॥ २५.६३॥ २५.६४/१सुवर्णस्योदपानं च श्वेततीर्थह्रदं तथा । २५.६४/२कुण्डं घर्घरिकायाश्च श्यामकूपं च चन्द्रिका ॥ २५.६४॥ २५.६५/१श्मशानस्तम्भकूपं च विनायकह्रदं तथा । २५.६५/२कूपं सिन्धूद्भवं चैव पुण्यं ब्रह्मसरं तथा ॥ २५.६५॥ २५.६६/१रुद्रावासं तथा तीर्थं नागतीर्थं पुलोमकम् । २५.६६/२भक्तह्रदं क्षीरसरः प्रेताधारं कुमारकम् ॥ २५.६६॥ २५.६७/१ब्रह्मावर्तं कुशावर्तं दधिकर्णोदपानकम् । २५.६७/२श‍ृङ्गतीर्थं महातीर्थं तीर्थश्रेष्ठा महानदी ॥ २५.६७॥ २५.६८/१दिव्यं ब्रह्मसरं पुण्यं गयाशीर्षाक्षयं वटम् । २५.६८/२दक्षिणं चोत्तरं चैव गोमयं रूपशीतिकम् ॥ २५.६८॥ २५.६९/१कपिलाह्रदं गृध्रवटं सावित्रीह्रदमेव च । २५.६९/२प्रभासनं सीतवनं योनिद्वारं च धेनुकम् ॥ २५.६९॥ २५.७०/१धन्यकं कोकिलाख्यं च मतङ्गह्रदमेव च । २५.७०/२पितृकूपं रुद्रतीर्थं शक्रतीर्थं सुमालिनम् ॥ २५.७०॥ २५.७१/१ब्रह्मस्थानं सप्तकुण्डं मणिरत्नह्रदं तथा । २५.७१/२कौशिक्यं भरतं चैव तीर्थं ज्येष्ठालिका तथा ॥ २५.७१॥ २५.७२/१विश्वेश्वरं कल्पसरः कन्यासंवेत्यमेव च । २५.७२/२निश्चीवा प्रभवश्चैव वसिष्ठाश्रममेव च ॥ २५.७२॥ २५.७३/१देवकूटं च कूपं च वसिष्ठाश्रममेव च । २५.७३/२वीराश्रमं ब्रह्मसरो ब्रह्मवीरावकापिली ॥ २५.७३॥ २५.७४/१कुमारधारा श्रीधारा गौरीशिखरमेव च । २५.७४/२शुनः कुण्डोऽथ तीर्थं च नन्दितीर्थं तथैव च ॥ २५.७४॥ २५.७५/१कुमारवासं श्रीवासमौर्वीशीतार्थमेव च । २५.७५/२कुम्भकर्णह्रदं चैव कौशिकीह्रदमेव च ॥ २५.७५॥ २५.७६/१धर्मतीर्थं कामतीर्थं तीर्थमुद्दालकं तथा । २५.७६/२संध्यातीर्थं कारतोयं कपिलं लोहितार्णवम् ॥ २५.७६॥ २५.७७/१शोणोद्भवं वंशगुल्मम् ऋषभं कलतीर्थकम् । २५.७७/२पुण्यावतीह्रदं तीर्थं तीर्थं बदरिकाश्रमम् ॥ २५.७७॥ २५.७८/१रामतीर्थं पितृवनं विरजातीर्थमेव च । २५.७८/२मार्कण्डेयवनं चैव कृष्णतीर्थं तथा वटम् ॥ २५.७८॥ २५.७९/१रोहिणीकूपप्रवरमिन्द्रद्युम्नसरं च यत् । २५.७९/२सानुगर्तं समाहेन्द्रं श्रीतीर्थं श्रीनदं तथा ॥ २५.७९॥ २५.८०/१इषुतीर्थं वार्षभं च कावेरीह्रदमेव च । २५.८०/२कन्यातीर्थं च गोकर्णं गायत्रीस्थानमेव च ॥ २५.८०॥ २५.८१/१बदरीह्रदमन्यच्च मध्यस्थानं विकर्णकम् । २५.८१/२जातीह्रदं देवकूपं कुशप्रवणमेव च ॥ २५.८१॥ २५.८२/१सर्वदेवव्रतं चैव कन्याश्रमह्रदं तथा । २५.८२/२तथान्यद् वालखिल्यानां सपूर्वाणां तथापरम् ॥ २५.८२॥ २५.८३/१तथान्यच्च महर्षीणामखण्डितह्रदं तथा । २५.८३/२तीर्थेष्वेतेषु विधिवत् सम्यक् श्रद्धासमन्वितः ॥ २५.८३॥ २५.८४/१स्नानं करोति यो मर्त्यः सोपवासो जितेन्द्रियः । २५.८४/२देवान् ऋषीन् मनुष्यांश्च पितृन् संतर्प्य च क्रमात् ॥ २५.८४॥ २५.८५/१अभ्यर्च्य देवतास्तत्र स्थित्वा च रजनीत्रयम् । २५.८५/२पृथक् पृथक् फलं तेषु प्रतितीर्थेषु भो द्विजाः ॥ २५.८५॥ २५.८६/१प्राप्नोति हयमेधस्य नरो नास्त्यत्र संशयः । २५.८६/२यस्त्विदं श‍ृणुयान् नित्यं तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् । २५.८६/३पठेच्च श्रावयेद् वापि सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ २५.८६॥ २६.१/१मुनय ऊचुः । पृथिव्यामुत्तमां भूमिं धर्मकामार्थमोक्षदाम् । २६.१/२तीर्थानामुत्तमं तीर्थं ब्रूहि नो वदतां वर ॥ २६.१॥ २६.२/१लोमहर्षण उवाच । इमं प्रश्नं मम गुरुं पप्रच्छुर्मुनयः पुरा । २६.२/२तमहं सम्प्रवक्ष्यामि यत् पृच्छध्वं द्विजोत्तमाः ॥ २६.२॥ २६.३/१स्वाश्रमे सुमहापुण्ये नानापुष्पोपशोभिते । २६.३/२नानाद्रुमलताकीर्णे नानामृगगणैर्युते ॥ २६.३॥ २६.४/१पुंनागैः कर्णिकारैश्च सरलैर्देवदारुभिः । २६.४/२शालैस्तालैस्तमालैश्च पनसैर्धवखादिरैः ॥ २६.४॥ २६.५/१पाटलाशोकबकुलैः करवीरैः सचम्पकैः । २६.५/२अन्यैश्च विविधैर्वृक्षैर्नानापुष्पोपशोभितैः ॥ २६.५॥ २६.६/१कुरुक्षेत्रे समासीनं व्यासं मतिमतां वरम् । २६.६/२महाभारतकर्तारं सर्वशास्त्रविशारदम् ॥ २६.६॥ २६.७/१अध्यात्मनिष्ठं सर्वज्ञं सर्वभूतहिते रतम् । २६.७/२पुराणागमवक्तारं वेदवेदाङ्गपारगम् ॥ २६.७॥ २६.८/१पराशरसुतं शान्तं पद्मपत्त्रायतेक्षणम् । २६.८/२द्रष्टुमभ्याययुः प्रीत्या मुनयः संशितव्रताः ॥ २६.८॥ २६.९/१कश्यपो जमदग्निश्च भरद्वाजोऽथ गौतमः । २६.९/२वसिष्ठो जैमिनिर्धौम्यो मार्कण्डेयोऽथ वाल्मिकिः ॥ २६.९॥ २६.१०/१विश्वामित्रः शतानन्दो वात्स्यो गार्ग्योऽथ आसुरिः । २६.१०/२सुमन्तुर्भार्गवो नाम कण्वो मेधातिथिर्गुरुः ॥ २६.१०॥ २६.११/१माण्डव्यश्च्यवनो धूम्रो ह्यसितो देवलस्तथा । २६.११/२मौद्गल्यस्तृणयज्ञश्च पिप्पलादोऽकृतव्रणः ॥ २६.११॥ २६.१२/१संवर्तः कौशिको रैभ्यो मैत्रेयो हरितस्तथा । २६.१२/२शाण्डिल्यश्च विभाण्डश्च दुर्वासा लोमशस्तथा ॥ २६.१२॥ २६.१३/१नारदः पर्वतश्चैव वैशम्पायनगालवौ । २६.१३/२भास्करिः पूरणः सूतः पुलस्त्यः कपिलस्तथा ॥ २६.१३॥ २६.१४/१उलूकः पुलहो वायुर्देवस्थानश्चतुर्भुजः । २६.१४/२सनत्कुमारः पैलश्च कृष्णः कृष्णानुभौतिकः ॥ २६.१४॥ २६.१५/१एतैर्मुनिवरैश्चान्यैर्वृतः सत्यवतीसुतः । २६.१५/२रराज स मुनिः श्रीमान् नक्षत्रैरिव चन्द्रमाः ॥ २६.१५॥ २६.१६/१तान् आगतान् मुनीन् सर्वान् पूजयामास वेदवित् । २६.१६/२तेऽपि तं प्रतिपूज्यैव कथां चक्रुः परस्परम् ॥ २६.१६॥ २६.१७/१कथान्ते ते मुनिश्रेष्ठाः कृष्णं सत्यवतीसुतम् । २६.१७/२पप्रच्छुः संशयं सर्वे तपोवननिवासिनः ॥ २६.१७॥ २६.१८/१मुनय ऊचुः । मुने वेदांश्च शास्त्राणि पुराणागमभारतम् । २६.१८/२भूतं भव्यं भविष्यं च सर्वं जानासि वाङ्मयम् ॥ २६.१८॥ २६.१९/१कष्टेऽस्मिन् दुःखबहुले निःसारे भवसागरे । २६.१९/२रागग्राहाकुले रौद्रे विषयोदकसम्प्लवे ॥ २६.१९॥ २६.२०/१इन्द्रियावर्तकलिले दृष्टोर्मिशतसंकुले । २६.२०/२मोहपङ्काविले दुर्गे लोभगम्भीरदुस्तरे ॥ २६.२०॥ २६.२१/१निमज्जज्जगद् आलोक्य निरालम्बमचेतनम् । २६.२१/२पृच्छामस्त्वां महाभागं ब्रूहि नो मुनिसत्तम ॥ २६.२१॥ २६.२२/१श्रेयः किमत्र संसारे भैरवे लोमहर्षणे । २६.२२/२उपदेशप्रदानेन लोकान् उद्धर्तुमर्हसि ॥ २६.२२॥ २६.२३/१दुर्लभं परमं क्षेत्रं वक्तुमर्हसि मोक्षदम् । २६.२३/२पृथिव्यां कर्मभूमिं च श्रोतुमिच्छामहे वयम् ॥ २६.२३॥ २६.२४/१कृत्वा किल नरः सम्यक् कर्म भूमौ यथोदितम् । २६.२४/२प्राप्नोति परमां सिद्धिं नरकं च विकर्मतः ॥ २६.२४॥ २६.२५/१मोक्षक्षेत्रे तथा मोक्षं प्राप्नोति पुरुषः सुधीः । २६.२५/२तस्माद् ब्रूहि महाप्राज्ञ यत् पृष्टोऽसि द्विजोत्तम ॥ २६.२५॥ २६.२६/१श्रुत्वा तु वचनं तेषां मुनीनां भावितात्मनाम् । २६.२६/२व्यासः प्रोवाच भगवान् भूतभव्यभविष्यवित् ॥ २६.२६॥ २६.२७/१व्यास उवाच । श‍ृणुध्वं मुनयः सर्वे वक्ष्यामि यदि पृच्छथ । २६.२७/२यः संवादोऽभवत् पूर्वम् ऋषीणां ब्रह्मणा सह ॥ २६.२७॥ २६.२८/१मेरुपृष्ठे तु विस्तीर्णे नानारत्नविभूषिते । २६.२८/२नानाद्रुमलताकीर्णे नानापुष्पोपशोभिते ॥ २६.२८॥ २६.२९/१नानापक्षिरुते रम्ये नानाप्रसवनाकुले । २६.२९/२नानासत्त्वसमाकीर्णे नानाश्चर्यसमन्विते ॥ २६.२९॥ २६.३०/१नानावर्णशिलाकीर्णे नानाधातुविभूषिते । २६.३०/२नानामुनिजनाकीर्णे नानाश्रमसमन्विते ॥ २६.३०॥ २६.३१/१तत्रासीनं जगन्नाथं जगद्योनिं चतुर्मुखम् । २६.३१/२जगत्पतिं जगद्वन्द्यं जगदाधारमीश्वरम् ॥ २६.३१॥ २६.३२/१देवदानवगन्धर्वैर्यक्षविद्याधरोरगैः । २६.३२/२मुनिसिद्धाप्सरोभिश्च वृतमन्यैर्दिवालयैः ॥ २६.३२॥ २६.३३/१केचित् स्तुवन्ति तं देवं केचिद् गायन्ति चाग्रतः । २६.३३/२केचिद् वाद्यानि वाद्यन्ते केचिन् नृत्यन्ति चापरे ॥ २६.३३॥ २६.३४/१एवं प्रमुदिते काले सर्वभूतसमागमे । २६.३४/२नानाकुसुमगन्धाढ्ये दक्षिणानिलसेविते ॥ २६.३४॥ २६.३५/१भृग्वाद्यास्तं तदा देवं प्रणिपत्य पितामहम् । २६.३५/२इममर्थम् ऋषिवराः पप्रच्छुः पितरं द्विजाः ॥ २६.३५॥ २६.३६/१ऋषय ऊचुः । भगवञ् श्रोतुमिच्छामः कर्मभूमिं महीतले । २६.३६/२वक्तुमर्हसि देवेश मोक्षक्षेत्रं च दुर्लभम् ॥ २६.३६॥ २६.३७/१व्यास उवाच । तेषां वचनमाकर्ण्य प्राह ब्रह्मा सुरेश्वरः । २६.३७/२पप्रच्छुस्ते यथा प्रश्नं तत् सर्वं मुनिसत्तमाः ॥ २६.३७॥ २७.१/१ब्रह्मोवाच । श‍ृणुध्वं मुनयः सर्वे यद् वो वक्ष्यामि साम्प्रतम् । २७.१/२पुराणं वेदसम्बद्धं भुक्तिमुक्तिप्रदं शुभम् ॥ २७.१॥ २७.२/१पृथिव्यां भारतं वर्षं कर्मभूमिरुदाहृता । २७.२/२कर्मणः फलभूमिश्च स्वर्गं च नरकं तथा ॥ २७.२॥ २७.३/१तस्मिन् वर्षे नरः पापं कृत्वा धर्मं च भो द्विजाः । २७.३/२अवश्यं फलमाप्नोति अशुभस्य शुभस्य च ॥ २७.३॥ २७.४/१ब्राह्मणाद्याः स्वकं कर्म कृत्वा सम्यक् सुसंयताः । २७.४/२प्राप्नुवन्ति परां सिद्धिं तस्मिन् वर्षे न संशयः ॥ २७.४॥ २७.५/१धर्मं चार्थं च कामं च मोक्षं च द्विजसत्तमाः । २७.५/२प्राप्नोति पुरुषः सर्वं तस्मिन् वर्षे सुसंयतः ॥ २७.५॥ २७.६/१इन्द्राद्याश्च सुराः सर्वे तस्मिन् वर्षे द्विजोत्तमाः । २७.६/२कृत्वा सुशोभनं कर्म देवत्वं प्रतिपेदिरे ॥ २७.६॥ २७.७/१अन्येऽपि लेभिरे मोक्षं पुरुषाः संयतेन्द्रियाः । २७.७/२तस्मिन् वर्षे बुधाः शान्ता वीतरागा विमत्सराः ॥ २७.७॥ २७.८/१ये चापि स्वर्गे तिष्ठन्ति विमानेन गतज्वराः । २७.८/२तेऽपि कृत्वा शुभं कर्म तस्मिन् वर्षे दिवं गताः ॥ २७.८॥ २७.९/१निवासं भारते वर्ष आकाङ्क्षन्ति सदा सुराः । २७.९/२स्वर्गापवर्गफलदे तत् पश्यामः कदा वयम् ॥ २७.९॥ २७.१०/१मुनय ऊचुः । यद् एतद् भवता प्रोक्तं कर्म नान्यत्र पुण्यदम् । २७.१०/२पापाय वा सुरश्रेष्ठ वर्जयित्वा च भारतम् ॥ २७.१०॥ २७.११/१ततः स्वर्गश्च मोक्षश्च मध्यमं तच्च गम्यते । २७.११/२न खल्वन्यत्र मर्त्यानां भूमौ कर्म विधीयते ॥ २७.११॥ २७.१२/१तस्माद् विस्तरतो ब्रह्मन्न् अस्माकं भारतं वद । २७.१२/२यदि तेऽस्ति दयास्मासु यथावस्थितिरेव च ॥ २७.१२॥ २७.१३/१तस्माद् वर्षमिदं नाथ ये वास्मिन् वर्षपर्वताः । २७.१३/२भेदाश्च तस्य वर्षस्य ब्रूहि सर्वान् अशेषतः ॥ २७.१३॥ २७.१४/१ब्रह्मोवाच । श‍ृणुध्वं भारतं वर्षं नवभेदेन भो द्विजाः । २७.१४/२समुद्रान्तरिता ज्ञेयास्ते समाश्च परस्परम् ॥ २७.१४॥ २७.१५/१इन्द्रद्वीपः कशेरुश्च ताम्रवर्णो गभस्तिमान् । २७.१५/२नागद्वीपस्तथा सौम्यो गान्धर्वो वारुणस्तथा ॥ २७.१५॥ २७.१६/१अयं तु नवमस्तेषां द्वीपः सागरसंवृतः । २७.१६/२योजनानां सहस्रं वै द्वीपोऽयं दक्षिणोत्तरः ॥ २७.१६॥ २७.१७/१पूर्वे किराता यस्यासन् पश्चिमे यवनास्तथा । २७.१७/२ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चान्ते स्थिता द्विजाः ॥ २७.१७॥ २७.१८/१इज्यायुद्धवणिज्याद्यैः कर्मभिः कृतपावनाः । २७.१८/२तेषां संव्यवहारश्च एभिः कर्मभिरिष्यते ॥ २७.१८॥ २७.१९/१स्वर्गापवर्गहेतुश्च पुण्यं पापं च वै तथा । २७.१९/२महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमान् ऋक्षपर्वतः ॥ २७.१९॥ २७.२०/१विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैवात्र कुलाचलाः । २७.२०/२तेषां सहस्रशश्चान्ये भूधरा ये समीपगाः ॥ २७.२०॥ २७.२१/१विस्तारोच्छ्रयिणो रम्या विपुलाश्चित्रसानवः । २७.२१/२कोलाहलः स वैभ्राजो मन्दरो दर्दलाचलः ॥ २७.२१॥ २७.२२/१वातंधयो वैद्युतश्च मैनाकः सुरसस्तथा । २७.२२/२तुङ्गप्रस्थो नागगिरिर्गोधनः पाण्डराचलः ॥ २७.२२॥ २७.२३/१पुष्पगिरिर्वैजयन्तो रैवतोऽर्बुद एव च । २७.२३/२ऋष्यमूकः स गोमन्थः कृतशैलः कृताचलः ॥ २७.२३॥ २७.२४/१श्रीपार्वतश्चकोरश्च शतशोऽन्ये च पर्वताः । २७.२४/२तैर्विमिश्रा जनपदा म्लेच्छाद्याश्चैव भागशः ॥ २७.२४॥ २७.२५/१तैः पीयन्ते सरिच्छ्रेष्ठास्ता बुध्यध्वं द्विजोत्तमाः । २७.२५/२गङ्गा सरस्वती सिन्धुश्चन्द्रभागा तथापरा ॥ २७.२५॥ २७.२६/१यमुना शतद्रुर्विपाशा वितस्तैरावती कुहूः । २७.२६/२गोमती धूतपापा च बाहुदा च दृषद्वती ॥ २७.२६॥ २७.२७/१विपाशा देविका चक्षुर्निष्ठीवा गण्डकी तथा । २७.२७/२कौशिकी चापगा चैव हिमवत्पादनिःसृताः ॥ २७.२७॥ २७.२८/१देवस्मृतिर्देववती वातघ्नी सिन्धुरेव च । २७.२८/२वेण्या तु चन्दना चैव सदानीरा मही तथा ॥ २७.२८॥ २७.२९/१चर्मण्वती वृषी चैव विदिशा वेदवत्यपि । २७.२९/२सिप्रा ह्यवन्ती च तथा पारियात्रानुगाः स्मृताः ॥ २७.२९॥ २७.३०/१शोणा महानदी चैव नर्मदा सुरथा क्रिया । २७.३०/२मन्दाकिनी दशार्णा च चित्रकूटा तथापरा ॥ २७.३०॥ २७.३१/१चित्रोत्पला वेत्रवती करमोदा पिशाचिका । २७.३१/२तथान्यातिलघुश्रोणी विपाप्मा शैवला नदी ॥ २७.३१॥ २७.३२/१सधेरुजा शक्तिमती शकुनी त्रिदिवा क्रमुः । २७.३२/२ऋक्षपादप्रसूता वै तथान्या वेगवाहिनी ॥ २७.३२॥ २७.३३/१सिप्रा पयोष्णी निर्विन्ध्या तापी चैव सरिद्वरा । २७.३३/२वेणा वैतरणी चैव सिनीवाली कुमुद्वती ॥ २७.३३॥ २७.३४/१तोया चैव महागौरी दुर्गा चान्तःशिला तथा । २७.३४/२विन्ध्यपादप्रसूतास्ता नद्यः पुण्यजलाः शुभाः ॥ २७.३४॥ २७.३५/१गोदावरी भीमरथी कृष्णवेणा तथापगा । २७.३५/२तुङ्गभद्रा सुप्रयोगा तथान्या पापनाशिनी ॥ २७.३५॥ २७.३६/१सह्यपादविनिष्क्रान्ता इत्येताः सरितां वराः । २७.३६/२कृतमाला ताम्रपर्णी पुष्यजा प्रत्यलावती ॥ २७.३६॥ २७.३७/१मलयाद्रिसमुद्भूताः पुण्याः शीतजलास्त्विमाः । २७.३७/२पितृसोमर्षिकुल्या च वञ्जुला त्रिदिवा च या ॥ २७.३७॥ २७.३८/१लाङ्गुलिनी वंशकरा महेन्द्रप्रभवाः स्मृताः । २७.३८/२सुविकाला कुमारी च मनूगा मन्दगामिनी ॥ २७.३८॥ २७.३९/१क्षयापलासिनी चैव शुक्तिमत्प्रभवाः स्मृताः । २७.३९/२सर्वाः पुण्याः सरस्वत्यः सर्वा गङ्गाः समुद्रगाः ॥ २७.३९॥ २७.४०/१विश्वस्य मातरः सर्वाः सर्वाः पापहराः स्मृताः । २७.४०/२अन्याः सहस्रशः प्रोक्ताः क्षुद्रनद्यो द्विजोत्तमाः ॥ २७.४०॥ २७.४१/१प्रावृट्कालवहाः सन्ति सदाकालवहाश्च याः । २७.४१/२मत्स्या मुकुटकुल्याश्च कुन्तलाः काशिकोशलाः ॥ २७.४१॥ २७.४२/१अन्ध्रकाश्च कलिङ्गाश्च शमकाश्च वृकैः सह । २७.४२/२मध्यदेशा जनपदाः प्रायशोऽमी प्रकीर्तिताः ॥ २७.४२॥ २७.४३/१सह्यस्य चोत्तरे यस्तु यत्र गोदावरी नदी । २७.४३/२पृथिव्यामपि कृत्स्नायां स प्रदेशो मनोरमः ॥ २७.४३॥ २७.४४/१गोवर्धनपुरं रम्यं भार्गवस्य महात्मनः । २७.४४/२वाहीकराटधानाश्च सुतीराः कालतोयदाः ॥ २७.४४॥ २७.४५/१अपरान्ताश्च शूद्राश्च वाह्लिकाश्च सकेरलाः । २७.४५/२गान्धारा यवनाश्चैव सिन्धुसौवीरमद्रकाः ॥ २७.४५॥ २७.४६/१शतद्रुहाः कलिङ्गाश्च पारदा हारभूषिकाः । २७.४६/२माठराश्चैव कनकाः कैकेया दम्भमालिकाः ॥ २७.४६॥ २७.४७/१क्षत्रियोपमदेशाश्च वैश्यशूद्रकुलानि च । २७.४७/२काम्बोजाश्चैव विप्रेन्द्रा बर्बराश्च सलौकिकाः ॥ २७.४७॥ २७.४८/१वीराश्चैव तुषाराश्च पह्लवाधायता नराः । २७.४८/२आत्रेयाश्च भरद्वाजाः पुष्कलाश्च दशेरकाः ॥ २७.४८॥ २७.४९/१लम्पकाः शुनशोकाश्च कुलिका जाङ्गलैः सह । २७.४९/२औषध्यश्चलचन्द्रा च किरातानां च जातयः ॥ २७.४९॥ २७.५०/१तोमरा हंसमार्गाश्च काश्मीराः करुणास्तथा । २७.५०/२शूलिकाः कुहकाश्चैव मागधाश्च तथैव च ॥ २७.५०॥ २७.५१/१एते देशा उदीच्यास्तु प्राच्यान् देशान् निबोधत । २७.५१/२अन्धा वामङ्कुराकाश्च वल्लकाश्च मखान्तकाः ॥ २७.५१॥ २७.५२/१तथापरेऽङ्गा वङ्गाश्च मलदा मालवर्तिकाः । २७.५२/२भद्रतुङ्गाः प्रतिजया भार्याङ्गाश्चापमर्दकाः ॥ २७.५२॥ २७.५३/१प्राग्ज्योतिषाश्च मद्राश्च विदेहास्ताम्रलिप्तकाः । २७.५३/२मल्ला मगधका नन्दाः प्राच्या जनपदास्तथा ॥ २७.५३॥ २७.५४/१अथापरे जनपदा दक्षिणापथवासिनः । २७.५४/२पूर्णाश्च केवलाश्चैव गोलाङ्गूलास्तथैव च ॥ २७.५४॥ २७.५५/१ऋषिका मुषिकाश्चैव कुमारा रामठाः शकाः । २७.५५/२महाराष्ट्रा माहिषकाः कलिङ्गाश्चैव सर्वशः ॥ २७.५५॥ २७.५६/१आभीराः सह वैशिक्या अटव्याः सरवाश्च ये । २७.५६/२पुलिन्दाश्चैव मौलेया वैदर्भा दण्डकैः सह ॥ २७.५६॥ २७.५७/१पौलिका मौलिकाश्चैव अश्मका भोजवर्धनाः । २७.५७/२कौलिकाः कुन्तलाश्चैव दम्भका नीलकालकाः ॥ २७.५७॥ २७.५८/१दाक्षिणात्यास्त्वमी देशा अपरान्तान् निबोधत । २७.५८/२शूर्पारकाः कालिधना लोलास्तालकटैः सह ॥ २७.५८॥ २७.५९/१इत्येते ह्यपरान्ताश्च श‍ृणुध्वं विन्ध्यवासिनः । २७.५९/२मलजाः कर्कशाश्चैव मेलकाश्चोलकैः सह ॥ २७.५९॥ २७.६०/१उत्तमार्णा दशार्णाश्च भोजाः किष्किन्धकैः सह । २७.६०/२तोषलाः कोशलाश्चैव त्रैपुरा वैदिशास्तथा ॥ २७.६०॥ २७.६१/१तुम्बुरास्तु चराश्चैव यवनाः पवनैः सह । २७.६१/२अभया रुण्डिकेराश्च चर्चरा होत्रधर्तयः ॥ २७.६१॥ २७.६२/१एते जनपदाः सर्वे तत्र विन्ध्यनिवासिनः । २७.६२/२अतो देशान् प्रवक्ष्यामि पर्वताश्रयिणश्च ये ॥ २७.६२॥ २७.६३/१नीहारास्तुषमार्गाश्च कुरवस्तुङ्गणाः खसाः । २७.६३/२कर्णप्रावरणाश्चैव ऊर्णा दर्घाः सकुन्तकाः ॥ २७.६३॥ २७.६४/१चित्रमार्गा मालवाश्च किरातास्तोमरैः सह । २७.६४/२कृतत्रेतादिकश्चात्र चतुर्युगकृतो विधिः ॥ २७.६४॥ २७.६५/१एवं तु भारतं वर्षं नवसंस्थानसंस्थितम् । २७.६५/२दक्षिणे परतो यस्य पूर्वे चैव महोदधिः ॥ २७.६५॥ २७.६६/१हिमवान् उत्तरेणास्य कार्मुकस्य यथा गुणः । २७.६६/२तद् एतद् भारतं वर्षं सर्वबीजं द्विजोत्तमाः ॥ २७.६६॥ २७.६७/१ब्रह्मत्वममरेशत्वं देवत्वं मरुतां तथा । २७.६७/२मृगयक्षाप्सरोयोनिं तद्वत् सर्पसरीसृपाः ॥ २७.६७॥ २७.६८/१स्थावराणां च सर्वेषां मितो विप्राः शुभाशुभैः । २७.६८/२प्रयान्ति कर्मभूर्विप्रा नान्या लोकेषु विद्यते ॥ २७.६८॥ २७.६९/१देवानामपि भो विप्राः सदैवैष मनोरथः । २७.६९/२अपि मानुष्यमाप्स्यामो देवत्वात् प्रच्युताः क्षितौ ॥ २७.६९॥ २७.७०/१मनुष्यः कुरुते यत् तु तन् न शक्यं सुरासुरैः । २७.७०/२तत्कर्मनिगडग्रस्तैस्तत्कर्मक्षपणोन्मुखैः ॥ २७.७०॥ २७.७१/१न भारतसमं वर्षं पृथिव्यामस्ति भो द्विजाः । २७.७१/२यत्र विप्रादयो वर्णाः प्राप्नुवन्त्यभिवाञ्छितम् ॥ २७.७१॥ २७.७२/१धन्यास्ते भारते वर्षे जायन्ते ये नरोत्तमाः । २७.७२/२धर्मार्थकाममोक्षाणां प्राप्नुवन्ति महाफलम् ॥ २७.७२॥ २७.७३/१प्राप्यते यत्र तपसः फलं परमदुर्लभम् । २७.७३/२सर्वदानफलं चैव सर्वयज्ञफलं तथा ॥ २७.७३॥ २७.७४/१तीर्थयात्राफलं चैव गुरुसेवाफलं तथा । २७.७४/२देवताराधनफलं स्वाध्यायस्य फलं द्विजाः ॥ २७.७४॥ २७.७५/१यत्र देवाः सदा हृष्टा जन्म वाञ्छन्ति शोभनम् । २७.७५/२नानाव्रतफलं चैव नानाशास्त्रफलं तथा ॥ २७.७५॥ २७.७६/१अहिंसादिफलं सम्यक् फलं सर्वाभिवाञ्छितम् । २७.७६/२ब्रह्मचर्यफलं चैव गार्हस्थ्येन च यत् फलम् ॥ २७.७६॥ २७.७७/१यत् फलं वनवासेन संन्यासेन च यत् फलम् । २७.७७/२इष्टापूर्तफलं चैव तथान्यच्छुभकर्मणाम् ॥ २७.७७॥ २७.७८/१प्राप्यते भारते वर्षे न चान्यत्र द्विजोत्तमाः । २७.७८/२कः शक्नोति गुणान् वक्तुं भारतस्याखिलान् द्विजाः ॥ २७.७८॥ २७.७९/१एवं सम्यङ् मया प्रोक्तं भारतं वर्षमुत्तमम् । २७.७९/२सर्वपापहरं पुण्यं धन्यं बुद्धिविवर्धनम् ॥ २७.७९॥ २७.८०/१य इदं श‍ृणुयान् नित्यं पठेद् वा नियतेन्द्रियः । २७.८०/२सर्वपापैर्विनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति ॥ २७.८०॥ २८.१/१ब्रह्मोवाच । तत्रास्ते भारते वर्षे दक्षिणोदधिसंस्थितः । २८.१/२ओण्ड्रदेश इति ख्यातः स्वर्गमोक्षप्रदायकः ॥ २८.१॥ २८.२/१समुद्राद् उत्तरं तावद् यावद् विरजमण्डलम् । २८.२/२देशोऽसौ पुण्यशीलानां गुणैः सर्वैरलंकृतः ॥ २८.२॥ २८.३/१तत्र देशप्रसूता ये ब्राह्मणाः संयतेन्द्रियाः । २८.३/२तपःस्वाध्यायनिरता वन्द्याः पूज्याश्च ते सदा ॥ २८.३॥ २८.४/१श्राद्धे दाने विवाहे च यज्ञे वाचार्यकर्मणि । २८.४/२प्रशस्ताः सर्वकार्येषु तत्रदेशोद्भवा द्विजाः ॥ २८.४॥ २८.५/१षट्कर्मनिरतास्तत्र ब्राह्मणा वेदपारगाः । २८.५/२इतिहासविदश्चैव पुराणार्थविशारदाः ॥ २८.५॥ २८.६/१सर्वशास्त्रार्थकुशला यज्वानो वीतमत्सराः । २८.६/२अग्निहोत्ररताः केचित् केचित् स्मार्ताग्नितत्पराः ॥ २८.६॥ २८.७/१पुत्रदारधनैर्युक्ता दातारः सत्यवादिनः । २८.७/२निवसन्त्युत्कले पुण्ये यज्ञोत्सवविभूषिते ॥ २८.७॥ २८.८/१इतरेऽपि त्रयो वर्णाः क्षत्रियाद्याः सुसंयताः । २८.८/२स्वकर्मनिरताः शान्तास्तत्र तिष्ठन्ति धार्मिकाः ॥ २८.८॥ २८.९/१कोणादित्य इति ख्यातस्तस्मिन् देशे व्यवस्थितः । २८.९/२यं दृष्ट्वा भास्करं मर्त्यः सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ २८.९॥ २८.१०/१मुनय ऊचुः । श्रोतुमिच्छाम तद् ब्रूहि क्षेत्रं सूर्यस्य साम्प्रतम् । २८.१०/२तस्मिन् देशे सुरश्रेष्ठ यत्रास्ते स दिवाकरः ॥ २८.१०॥ २८.११/१ब्रह्मोवाच । लवणस्योदधेस्तीरे पवित्रे सुमनोहरे । २८.११/२सर्वत्र वालुकाकीर्णे देशे सर्वगुणान्विते ॥ २८.११॥ २८.१२/१चम्पकाशोकबकुलैः करवीरैः सपाटलैः । २८.१२/२पुंनागैः कर्णिकारैश्च बकुलैर्नागकेसरैः ॥ २८.१२॥ २८.१३/१तगरैर्धवबाणैश्च अतिमुक्तैः सकुब्जकैः । २८.१३/२मालतीकुन्दपुष्पैश्च तथान्यैर्मल्लिकादिभिः ॥ २८.१३॥ २८.१४/१केतकीवनखण्डैश्च सर्वर्तुकुसुमोज्ज्वलैः । २८.१४/२कदम्बैर्लकुचैः शालैः पनसैर्देवदारुभिः ॥ २८.१४॥ २८.१५/१सरलैर्मुचुकुन्दैश्च चन्दनैश्च सितेतरैः । २८.१५/२अश्वत्थैः सप्तपर्णैश्च आम्रैराम्रातकैस्तथा ॥ २८.१५॥ २८.१६/१तालैः पूगफलैश्चैव नारिकेरैः कपित्थकैः । २८.१६/२अन्यैश्च विविधैर्वृक्षैः सर्वतः समलंकृतम् ॥ २८.१६॥ २८.१७/१क्षेत्रं तत्र रवेः पुण्यमास्ते जगति विश्रुतम् । २८.१७/२समन्ताद् योजनं साग्रं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् ॥ २८.१७॥ २८.१८/१आस्ते तत्र स्वयं देवः सहस्रांशुर्दिवाकरः । २८.१८/२कोणादित्य इति ख्यातो भुक्तिमुक्तिफलप्रदः ॥ २८.१८॥ २८.१९/१माघे मासि सिते पक्षे सप्तम्यां संयतेन्द्रियः । २८.१९/२कृतोपवासो यत्रेत्य स्नात्वा तु मकरालये ॥ २८.१९॥ २८.२०/१कृतशौचो विशुद्धात्मा स्मरन् देवं दिवाकरम् । २८.२०/२सागरे विधिवत् स्नात्वा शर्वर्यन्ते समाहितः ॥ २८.२०॥ २८.२१/१देवान् ऋषीन् मनुष्यांश्च पितृन् संतर्प्य च द्विजाः । २८.२१/२उत्तीर्य वाससी धौते परिधाय सुनिर्मले ॥ २८.२१॥ २८.२२/१आचम्य प्रयतो भूत्वा तीरे तस्य महोदधेः । २८.२२/२उपविश्योदये काले प्राङ्मुखः सवितुस्तदा ॥ २८.२२॥ २८.२३/१विलिख्य पद्मं मेधावी रक्तचन्दनवारिणा । २८.२३/२अष्टपत्त्रं केसराढ्यं वर्तुलं चोर्ध्वकर्णिकम् ॥ २८.२३॥ २८.२४/१तिलतण्डुलतोयं च रक्तचन्दनसंयुतम् । २८.२४/२रक्तपुष्पं सदर्भं च प्रक्षिपेत् ताम्रभाजने ॥ २८.२४॥ २८.२५/१ताम्राभावेऽर्कपत्त्रस्य पुटे कृत्वा तिलादिकम् । २८.२५/२पिधाय तन् मुनिश्रेष्ठाः पात्रं पात्रेण विन्यसेत् ॥ २८.२५॥ २८.२६/१करन्यासाङ्गविन्यासं कृत्वाङ्गैर्हृदयादिभिः । २८.२६/२आत्मानं भास्करं ध्यात्वा सम्यक् श्रद्धासमन्वितः ॥ २८.२६॥ २८.२७/१मध्ये चाग्निदले धीमान् नैरृते श्वसने दले । २८.२७/२कामारिगोचरे चैव पुनर्मध्ये च पूजयेत् ॥ २८.२७॥ २८.२८/१प्रभूतं विमलं सारमाराध्यं परमं सुखम् । २८.२८/२सम्पूज्य पद्ममावाह्य गगनात् तत्र भास्करम् ॥ २८.२८॥ २८.२९/१कर्णिकोपरि संस्थाप्य ततो मुद्रां प्रदर्शयेत् । २८.२९/२कृत्वा स्नानादिकं सर्वं ध्यात्वा तं सुसमाहितः ॥ २८.२९॥ २८.३०/१सितपद्मोपरि रविं तेजोबिम्बे व्यवस्थितम् । २८.३०/२पिङ्गाक्षं द्विभुजं रक्तं पद्मपत्त्रारुणाम्बरम् ॥ २८.३०॥ २८.३१/१सर्वलक्षणसंयुक्तं सर्वाभरणभूषितम् । २८.३१/२सुरूपं वरदं शान्तं प्रभामण्डलमण्डितम् ॥ २८.३१॥ २८.३२/१उद्यन्तं भास्करं दृष्ट्वा सान्द्रसिन्दूरसंनिभम् । २८.३२/२ततस्तत् पात्रमादाय जानुभ्यां धरणीं गतः ॥ २८.३२॥ २८.३३/१कृत्वा शिरसि तत् पात्रमेकचित्तस्तु वाग्यतः । २८.३३/२त्र्यक्षरेण तु मन्त्रेण सूर्यायार्घ्यं निवेदयेत् ॥ २८.३३॥ २८.३४/१अदीक्षितस्तु तस्यैव नाम्नैवार्घं प्रयच्छति । २८.३४/२श्रद्धया भावयुक्तेन भक्तिग्राह्यो रविर्यतः ॥ २८.३४॥ २८.३५/१अग्निनिरृतिवाय्वीश+ ंअध्यपूर्वादिदिक्षु च । २८.३५/२हृच्छिरश्च शिखावर्म+ ंएत्राण्यस्त्रं च पूजयेत् ॥ २८.३५॥ २८.३६/१दत्त्वार्घ्यं गन्धधूपं च दीपं नैवेद्यमेव च । २८.३६/२जप्त्वा स्तुत्वा नमस्कृत्वा मुद्रां बद्ध्वा विसर्जयेत् ॥ २८.३६॥ २८.३७/१ये वार्घ्यं सम्प्रयच्छन्ति सूर्याय नियतेन्द्रियाः । २८.३७/२ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः स्त्रियः शूद्राश्च संयताः ॥ २८.३७॥ २८.३८/१भक्तिभावेन सततं विशुद्धेनान्तरात्मना । २८.३८/२ते भुक्त्वाभिमतान् कामान् प्राप्नुवन्ति परां गतिम् ॥ २८.३८॥ २८.३९/१त्रैलोक्यदीपकं देवं भास्करं गगनेचरम् । २८.३९/२ये संश्रयन्ति मनुजास्ते स्युः सुखस्य भाजनम् ॥ २८.३९॥ २८.४०/१यावन् न दीयते चार्घ्यं भास्कराय यथोदितम् । २८.४०/२तावन् न पूजयेद् विष्णुं शंकरं वा सुरेश्वरम् ॥ २८.४०॥ २८.४१/१तस्मात् प्रयत्नमास्थाय दद्याद् अर्घ्यं दिने दिने । २८.४१/२आदित्याय शुचिर्भूत्वा पुष्पैर्गन्धैर्मनोरमैः ॥ २८.४१॥ २८.४२/१एवं ददाति यश्चार्घ्यं सप्तम्यां सुसमाहितः । २८.४२/२आदित्याय शुचिः स्नातः स लभेद् ईप्सितं फलम् ॥ २८.४२॥ २८.४३/१रोगाद् विमुच्यते रोगी वित्तार्थी लभते धनम् । २८.४३/२विद्यां प्राप्नोति विद्यार्थी सुतार्थी पुत्रवान् भवेत् ॥ २८.४३॥ २८.४४/१यं यं काममभिध्यायन् सूर्यायार्घ्यं प्रयच्छति । २८.४४/२तस्य तस्य फलं सम्यक् प्राप्नोति पुरुषः सुधीः ॥ २८.४४॥ २८.४५/१स्नात्वा वै सागरे दत्त्वा सूर्यायार्घ्यं प्रणम्य च । २८.४५/२नरो वा यदि वा नारी सर्वकामफलं लभेत् ॥ २८.४५॥ २८.४६/१ततः सूर्यालयं गच्छेत् पुष्पमादाय वाग्यतः । २८.४६/२प्रविश्य पूजयेद् भानुं कृत्वा तु त्रिः प्रदक्षिणम् ॥ २८.४६॥ २८.४७/१पूजयेत् परया भक्त्या कोणार्कं मुनिसत्तमाः । २८.४७/२गन्धैः पुष्पैस्तथा दीपैर्धूपैर्नैवेद्यकैरपि ॥ २८.४७॥ २८.४८/१दण्डवत् प्रणिपातैश्च जयशब्दैस्तथा स्तवैः । २८.४८/२एवं सम्पूज्य तं देवं सहस्रांशुं जगत्पतिम् ॥ २८.४८॥ २८.४९/१दशानामश्वमेधानां फलं प्राप्नोति मानवः । २८.४९/२सर्वपापविनिर्मुक्तो युवा दिव्यवपुर्नरः ॥ २८.४९॥ २८.५०/१सप्तावरान् सप्त परान् वंशान् उद्धृत्य भो द्विजाः । २८.५०/२विमानेनार्कवर्णेन कामगेन सुवर्चसा ॥ २८.५०॥ २८.५१/१उपगीयमानो गन्धर्वैः सूर्यलोकं स गच्छति । २८.५१/२भुक्त्वा तत्र वरान् भोगान् यावद् आभूतसम्प्लवम् ॥ २८.५१॥ २८.५२/१पुण्यक्षयाद् इहायातः प्रवरे योगिनां कुले । २८.५२/२चतुर्वेदो भवेद् विप्रः स्वधर्मनिरतः शुचिः ॥ २८.५२॥ २८.५३/१योगं विवस्वतः प्राप्य ततो मोक्षमवाप्नुयात् । २८.५३/२चैत्रे मासि सिते पक्षे यात्रां दमनभञ्जिकाम् ॥ २८.५३॥ २८.५४/१यः करोति नरस्तत्र पूर्वोक्तं स फलं लभेत् । २८.५४/२शयनोत्थापने भानोः संक्रान्त्यां विषुवायने ॥ २८.५४॥ २८.५५/१वारे रवेस्तिथौ चैव पर्वकालेऽथवा द्विजाः । २८.५५/२ये तत्र यात्रां कुर्वन्ति श्रद्धया संयतेन्द्रियाः ॥ २८.५५॥ २८.५६/१विमानेनार्कवर्णेन सूर्यलोकं व्रजन्ति ते । २८.५६/२आस्ते तत्र महादेवस्तीरे नदनदीपतेः ॥ २८.५६॥ २८.५७/१रामेश्वर इति ख्यातः सर्वकामफलप्रदः । २८.५७/२ये तं पश्यन्ति कामारिं स्नात्वा सम्यङ् महोदधौ ॥ २८.५७॥ २८.५८/१गन्धैः पुष्पैस्तथा धूपैर्दीपैर्नैवेद्यकैर्वरैः । २८.५८/२प्रणिपातैस्तथा स्तोत्रैर्गीतैर्वाद्यैर्मनोहरैः ॥ २८.५८॥ २८.५९/१राजसूयफलं सम्यग् वाजिमेधफलं तथा । २८.५९/२प्राप्नुवन्ति महात्मानः संसिद्धिं परमां तथा ॥ २८.५९॥ २८.६०/१कामगेन विमानेन किङ्किणीजालमालिना । २८.६०/२उपगीयमाना गन्धर्वैः शिवलोकं व्रजन्ति ते ॥ २८.६०॥ २८.६१/१आहूतसम्प्लवं यावद् भुक्त्वा भोगान् मनोरमान् । २८.६१/२पुण्यक्षयाद् इहागत्य चातुर्वेदा भवन्ति ते ॥ २८.६१॥ २८.६२/१शांकरं योगमास्थाय ततो मोक्षं व्रजन्ति ते । २८.६२/२यस्तत्र सवितुः क्षेत्रे प्राणांस्त्यजति मानवः ॥ २८.६२॥ २८.६३/१स सूर्यलोकमास्थाय देववन् मोदते दिवि । २८.६३/२पुनर्मानुषतां प्राप्य राजा भवति धार्मिकः ॥ २८.६३॥ २८.६४/१योगं रवेः समासाद्य ततो मोक्षमवाप्नुयात् । २८.६४/२एवं मया मुनिश्रेष्ठाः प्रोक्तं क्षेत्रं सुदुर्लभम् ॥ २८.६४॥ २८.६५/१कोणार्कस्योदधेस्तीरे भुक्तिमुक्तिफलप्रदः ॥ २८.६५॥ २९.१/१मुनय ऊचुः । श्रुतोऽस्माभिः सुरश्रेष्ठ भवता यद् उदाहृतम् । २९.१/२भास्करस्य परं क्षेत्रं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् ॥ २९.१॥ २९.२/१न तृप्तिमधिगच्छामः श‍ृण्वन्तः सुखदां कथाम् । २९.२/२तव वक्त्रोद्भवां पुण्यामादित्यस्याघनाशिनीम् ॥ २९.२॥ २९.३/१अतः परं सुरश्रेष्ठ ब्रूहि नो वदतां वर । २९.३/२देवपूजाफलं यच्च यच्च दानफलं प्रभो ॥ २९.३॥ २९.४/१प्रणिपाते नमस्कारे तथा चैव प्रदक्षिणे । २९.४/२दीपधूपप्रदाने च सम्मार्जनविधौ च यत् ॥ २९.४॥ २९.५/१उपवासे च यत् पुण्यं यत् पुण्यं नक्तभोजने । २९.५/२अर्घश्च कीदृशः प्रोक्तः कुत्र वा सम्प्रदीयते ॥ २९.५॥ २९.६/१कथं च क्रियते भक्तिः कथं देवः प्रसीदति । २९.६/२एतत् सर्वं सुरश्रेष्ठ श्रोतुमिच्छामहे वयम् ॥ २९.६॥ २९.७/१ब्रह्मोवाच । अर्घ्यं पूजादिकं सर्वं भास्करस्य द्विजोत्तमाः । २९.७/२भक्तिं श्रद्धां समाधिं च कथ्यमानं निबोधत ॥ २९.७॥ २९.८/१मनसा भावना भक्तिरिष्टा श्रद्धा च कीर्त्यते । २९.८/२ध्यानं समाधिरित्युक्तं श‍ृणुध्वं सुसमाहिताः ॥ २९.८॥ २९.९/१तत्कथां श्रावयेद् यस्तु तद्भक्तान् पूजयीत वा । २९.९/२अग्निशुश्रूषकश्चैव स वै भक्तः सनातनः ॥ २९.९॥ २९.१०/१तच्चित्तस्तन्मनाश्चैव देवपूजारतः सदा । २९.१०/२तत्कर्मकृद् भवेद् यस्तु स वै भक्तः सनातनः ॥ २९.१०॥ २९.११/१देवार्थे क्रियमाणानि यः कर्माण्यनुमन्यते । २९.११/२कीर्तनाद् वा परो विप्राः स वै भक्ततरो नरः ॥ २९.११॥ २९.१२/१नाभ्यसूयेत तद्भक्तान् न निन्द्याच्चान्यदेवताम् । २९.१२/२आदित्यव्रतचारी च स वै भक्ततरो नरः ॥ २९.१२॥ २९.१३/१गच्छंस्तिष्ठन् स्वपञ् जिघ्रन्न् उन्मिषन् निमिषन्न् अपि । २९.१३/२यः स्मरेद् भास्करं नित्यं स वै भक्ततरो नरः ॥ २९.१३॥ २९.१४/१एवंविधा त्वियं भक्तिः सदा कार्या विजानता । २९.१४/२भक्त्या समाधिना चैव स्तवेन मनसा तथा ॥ २९.१४॥ २९.१५/१क्रियते नियमो यस्तु दानं विप्राय दीयते । २९.१५/२प्रतिगृह्णन्ति तं देवा मनुष्याः पितरस्तथा ॥ २९.१५॥ २९.१६/१पत्त्रं पुष्पं फलं तोयं यद् भक्त्या समुपाहृतम् । २९.१६/२प्रतिगृह्णन्ति तद् देवा नास्तिकान् वर्जयन्ति च ॥ २९.१६॥ २९.१७/१भावशुद्धिः प्रयोक्तव्या नियमाचारसंयुता । २९.१७/२भावशुद्ध्या क्रियते यत् तत् सर्वं सफलं भवेत् ॥ २९.१७॥ २९.१८/१स्तुतिजप्योपहारेण पूजयापि विवस्वतः । २९.१८/२उपवासेन भक्त्या वै सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ २९.१८॥ २९.१९/१प्रणिधाय शिरो भूम्यां नमस्कारं करोति यः । २९.१९/२तत्क्षणात् सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः ॥ २९.१९॥ २९.२०/१भक्तियुक्तो नरो योऽसौ रवेः कुर्यात् प्रदक्षिणाम् । २९.२०/२प्रदक्षिणीकृता तेन सप्तद्वीपा वसुंधरा ॥ २९.२०॥ २९.२१/१सूर्यं मनसि यः कृत्वा कुर्याद् व्योमप्रदक्षिणाम् । २९.२१/२प्रदक्षिणीकृतास्तेन सर्वे देवा भवन्ति हि ॥ २९.२१॥ २९.२२/१एकाहारो नरो भूत्वा षष्ठ्यां योऽर्चयते रविम् । २९.२२/२नियमव्रतचारी च भवेद् भक्तिसमन्वितः ॥ २९.२२॥ २९.२३/१सप्तम्यां वा महाभागाः सोऽश्वमेधफलं लभेत् । २९.२३/२अहोरात्रोपवासेन पूजयेद् यस्तु भास्करम् ॥ २९.२३॥ २९.२४/१सप्तम्यामथवा षष्ठ्यां स याति परमां गतिम् । २९.२४/२कृष्णपक्षस्य सप्तम्यां सोपवासो जितेन्द्रियः ॥ २९.२४॥ २९.२५/१सर्वरत्नोपहारेण पूजयेद् यस्तु भास्करम् । २९.२५/२पद्मप्रभेण यानेन सूर्यलोकं स गच्छति ॥ २९.२५॥ २९.२६/१शुक्लपक्षस्य सप्तम्यामुपवासपरो नरः । २९.२६/२सर्वशुक्लोपहारेण पूजयेद् यस्तु भास्करम् ॥ २९.२६॥ २९.२७/१सर्वपापविनिर्मुक्तः सूर्यलोकं स गच्छति । २९.२७/२अर्कसम्पुटसंयुक्तमुदकं प्रसृतं पिबेत् ॥ २९.२७॥ २९.२८/१क्रमवृद्ध्या चतुर्विंशमेकैकं क्षपयेत् पुनः । २९.२८/२द्वाभ्यां संवत्सराभ्यां तु समाप्तनियमो भवेत् ॥ २९.२८॥ २९.२९/१सर्वकामप्रदा ह्येषा प्रशस्ता ह्यर्कसप्तमी । २९.२९/२शुक्लपक्षस्य सप्तम्यां यदादित्यदिनं भवेत् ॥ २९.२९॥ २९.३०/१सप्तमी विजया नाम तत्र दत्तं महत् फलम् । २९.३०/२स्नानं दानं तपो होम उपवासस्तथैव च ॥ २९.३०॥ २९.३१/१सर्वं विजयसप्तम्यां महापातकनाशनम् । २९.३१/२ये चादित्यदिने प्राप्ते श्राद्धं कुर्वन्ति मानवाः ॥ २९.३१॥ २९.३२/१यजन्ति च महाश्वेतं ते लभन्ते यथेप्सितम् । २९.३२/२येषां धर्म्याः क्रियाः सर्वाः सदैवोद्दिश्य भास्करम् ॥ २९.३२॥ २९.३३/१न कुले जायते तेषां दरिद्रो व्याधितोऽपि वा । २९.३३/२श्वेतया रक्तया वापि पीतमृत्तिकयापि वा ॥ २९.३३॥ २९.३४/१उपलेपनकर्ता तु चिन्तितं लभते फलम् । २९.३४/२चित्रभानुं विचित्रैस्तु कुसुमैश्च सुगन्धिभिः ॥ २९.३४॥ २९.३५/१पूजयेत् सोपवासो यः स कामान् ईप्सितांल्लभेत् । २९.३५/२घृतेन दीपं प्रज्वाल्य तिलतैलेन वा पुनः ॥ २९.३५॥ २९.३६/१आदित्यं पूजयेद् यस्तु चक्षुषा न स हीयते । २९.३६/२दीपदाता नरो नित्यं ज्ञानदीपेन दीप्यते ॥ २९.३६॥ २९.३७/१तिलाः पवित्रं तैलं वा तिलगोदानमुत्तमम् । २९.३७/२अग्निकार्ये च दीपे च महापातकनाशनम् ॥ २९.३७॥ २९.३८/१दीपं ददाति यो नित्यं देवतायतनेषु च । २९.३८/२चतुष्पथेषु रथ्यासु रूपवान् सुभगो भवेत् ॥ २९.३८॥ २९.३९/१हविर्भिः प्रथमः कल्पो द्वितीयश्चौषधीरसैः । २९.३९/२वसामेदोस्थिनिर्यासैर्न तु देयः कथंचन ॥ २९.३९॥ २९.४०/१भवेद् ऊर्ध्वगतिर्दीपो न कदाचिद् अधोगतिः । २९.४०/२दाता दीप्यति चाप्येवं न तिर्यग्गतिमाप्नुयात् ॥ २९.४०॥ २९.४१/१ज्वलमानं सदा दीपं न हरेन् नापि नाशयेत् । २९.४१/२दीपहर्ता नरो बन्धं नाशं क्रोधं तमो व्रजेत् ॥ २९.४१॥ २९.४२/१दीपदाता स्वर्गलोके दीपमालेव राजते । २९.४२/२यः समालभते नित्यं कुङ्कुमागुरुचन्दनैः ॥ २९.४२॥ २९.४३/१सम्पद्यते नरः प्रेत्य धनेन यशसा श्रिया । २९.४३/२रक्तचन्दनसम्मिश्रै रक्तपुष्पैः शुचिर्नरः ॥ २९.४३॥ २९.४४/१उदयेऽर्घ्यं सदा दत्त्वा सिद्धिं संवत्सराल्लभेत् । २९.४४/२उदयात् परिवर्तेत यावद् अस्तमने स्थितः ॥ २९.४४॥ २९.४५/१जपन्न् अभिमुखः किंचिन् मन्त्रं स्तोत्रमथापि वा । २९.४५/२आदित्यव्रतमेतत् तु महापातकनाशनम् ॥ २९.४५॥ २९.४६/१अर्घ्येण सहितं चैव सर्वे साङ्गं प्रदापयेत् । २९.४६/२उदये श्रद्धया युक्तः सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ २९.४६॥ २९.४७/१सुवर्णधेनुअनड्वाह+ ।वसुधावस्त्रसंयुतम् । २९.४७/२अर्घ्यप्रदाता लभते सप्तजन्मानुगं फलम् ॥ २९.४७॥ २९.४८/१अग्नौ तोयेऽन्तरिक्षे च शुचौ भूम्यां तथैव च । २९.४८/२प्रतिमायां तथा पिण्ड्यां देयमर्घ्यं प्रयत्नतः ॥ २९.४८॥ २९.४९/१नापसव्यं न सव्यं च दद्याद् अभिमुखः सदा । २९.४९/२सघृतं गुग्गुलं वापि रवेर्भक्तिसमन्वितः ॥ २९.४९॥ २९.५०/१तत्क्षणात् सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः । २९.५०/२श्रीवासं चतुरस्रं च देवदारुं तथैव च ॥ २९.५०॥ २९.५१/१कर्पूरागरुधूपानि दत्त्वा वै स्वर्गगामिनः । २९.५१/२अयने तूत्तरे सूर्यमथवा दक्षिणायने ॥ २९.५१॥ २९.५२/१पूजयित्वा विशेषेण सर्वपापैः प्रमुच्यते । २९.५२/२विषुवेषूपरागेषु षडशीतिमुखेषु च ॥ २९.५२॥ २९.५३/१पूजयित्वा विशेषेण सर्वपापैः प्रमुच्यते । २९.५३/२एवं वेलासु सर्वासु सर्वकालं च मानवः ॥ २९.५३॥ २९.५४/१भक्त्या पूजयते योऽर्कं सोऽर्कलोके महीयते । २९.५४/२कृसरैः पायसैः पूपैः फलमूलघृतौदनैः ॥ २९.५४॥ २९.५५/१बलिं कृत्वा तु सूर्याय सर्वान् कामान् अवाप्नुयात् । २९.५५/२घृतेन तर्पणं कृत्वा सर्वसिद्धो भवेन् नरः ॥ २९.५५॥ २९.५६/१क्षीरेण तर्पणं कृत्वा मनस्तापैर्न युज्यते । २९.५६/२दध्ना तु तर्पणं कृत्वा कार्यसिद्धिं लभेन् नरः ॥ २९.५६॥ २९.५७/१स्नानार्थमाहरेद् यस्तु जलं भानोः समाहितः । २९.५७/२तीर्थेषु शुचितापन्नः स याति परमां गतिम् ॥ २९.५७॥ २९.५८/१छत्त्रं ध्वजं वितानं वा पताकां चामराणि च । २९.५८/२श्रद्धया भानवे दत्त्वा गतिमिष्टामवाप्नुयात् ॥ २९.५८॥ २९.५९/१यद् यद् द्रव्यं नरो भक्त्या आदित्याय प्रयच्छति । २९.५९/२तत् तस्य शतसाहस्रमुत्पादयति भास्करः ॥ २९.५९॥ २९.६०/१मानसं वाचिकं वापि कायजं यच्च दुष्कृतम् । २९.६०/२सर्वं सूर्यप्रसादेन तद् अशेषं व्यपोहति ॥ २९.६०॥ २९.६१/१एकाहेनापि यद् भानोः पूजायाः प्राप्यते फलम् । २९.६१/२यथोक्तदक्षिणैर्विप्रैर्न तत् क्रतुशतैरपि ॥ २९.६१॥ ३०.१/१मुनय ऊचुः । अहो देवस्य माहात्म्यं श्रुतमेवं जगत्पते । ३०.१/२भास्करस्य सुरश्रेष्ठ वदतस्तेषु दुर्लभम् ॥ ३०.१॥ ३०.२/१भूयः प्रब्रूहि देवेश यत् पृच्छामो जगत्पते । ३०.२/२श्रोतुमिच्छामहे ब्रह्मन् परं कौतूहलं हि नः ॥ ३०.२॥ ३०.३/१गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थोऽथ भिक्षुकः । ३०.३/२य इच्छेन् मोक्षमास्थातुं देवतां कां यजेत सः ॥ ३०.३॥ ३०.४/१कुतो ह्यस्याक्षयः स्वर्गः कुतो निःश्रेयसं परम् । ३०.४/२स्वर्गतश्चैव किं कुर्याद् येन न च्यवते पुनः ॥ ३०.४॥ ३०.५/१देवानां चात्र को देवः पितृणां चैव कः पिता । ३०.५/२यस्मात् परतरं नास्ति तन् मे ब्रूहि सुरेश्वर ॥ ३०.५॥ ३०.६/१कुतः सृष्टमिदं विश्वं सर्वं स्थावरजङ्गमम् । ३०.६/२प्रलये च कमभ्येति तद् भवान् वक्तुमर्हति ॥ ३०.६॥ ३०.७/१ब्रह्मोवाच । उद्यन्न् एवैष कुरुते जगद् वितिमिरं करैः । ३०.७/२नातः परतरो देवः कश्चिद् अन्यो द्विजोत्तमाः ॥ ३०.७॥ ३०.८/१अनादिनिधनो ह्येष पुरुषः शाश्वतोऽव्ययः । ३०.८/२तापयत्येष त्रींल्लोकान् भवन् रश्मिभिरुल्बणः ॥ ३०.८॥ ३०.९/१सर्वदेवमयो ह्येष तपतां तपनो वरः । ३०.९/२सर्वस्य जगतो नाथः सर्वसाक्षी जगत्पतिः ॥ ३०.९॥ ३०.१०/१संक्षिपत्येष भूतानि तथा विसृजते पुनः । ३०.१०/२एष भाति तपत्येष वर्षत्येष गभस्तिभिः ॥ ३०.१०॥ ३०.११/१एष धाता विधाता च भूतादिर्भूतभावनः । ३०.११/२न ह्येष क्षयमायाति नित्यमक्षयमण्डलः ॥ ३०.११॥ ३०.१२/१पितृणां च पिता ह्येष देवतानां हि देवता । ३०.१२/२ध्रुवं स्थानं स्मृतं ह्येतद् यस्मान् न च्यवते पुनः ॥ ३०.१२॥ ३०.१३/१सर्गकाले जगत् कृत्स्नमादित्यात् सम्प्रसूयते । ३०.१३/२प्रलये च तमभ्येति भास्करं दीप्ततेजसम् ॥ ३०.१३॥ ३०.१४/१योगिनश्चाप्यसंख्यातास्त्यक्त्वा गृहकलेवरम् । ३०.१४/२वायुर्भूत्वा विशन्त्यस्मिंस्तेजोराशौ दिवाकरे ॥ ३०.१४॥ ३०.१५/१अस्य रश्मिसहस्राणि शाखा इव विहंगमाः । ३०.१५/२वसन्त्याश्रित्य मुनयः संसिद्धा दैवतैः सह ॥ ३०.१५॥ ३०.१६/१गृहस्था जनकाद्याश्च राजानो योगधर्मिणः । ३०.१६/२वालखिल्यादयश्चैव ऋषयो ब्रह्मवादिनः ॥ ३०.१६॥ ३०.१७/१वानप्रस्थाश्च ये चान्ये व्यासाद्या भिक्षवस्तथा । ३०.१७/२योगमास्थाय सर्वे ते प्रविष्टाः सूर्यमण्डलम् ॥ ३०.१७॥ ३०.१८/१शुको व्याससुतः श्रीमान् योगधर्ममवाप्य सः । ३०.१८/२आदित्यकिरणान् गत्वा ह्यपुनर्भावमास्थितः ॥ ३०.१८॥ ३०.१९/१शब्दमात्रश्रुतिमुखा ब्रह्मविष्णुशिवादयः । ३०.१९/२प्रत्यक्षोऽयं परो देवः सूर्यस्तिमिरनाशनः ॥ ३०.१९॥ ३०.२०/१तस्माद् अन्यत्र भक्तिर्हि न कार्या शुभमिच्छता । ३०.२०/२यस्माद् दृष्टेरगम्यास्ते देवा विष्णुपुरोगमाः ॥ ३०.२०॥ ३०.२१/१अतो भवद्भिः सततमभ्यर्च्यो भगवान् रविः । ३०.२१/२स हि माता पिता चैव कृत्स्नस्य जगतो गुरुः ॥ ३०.२१॥ ३०.२२/१अनाद्यो लोकनाथोऽसौ रश्मिमाली जगत्पतिः । ३०.२२/२मित्रत्वे च स्थितो यस्मात् तपस्तेपे द्विजोत्तमाः ॥ ३०.२२॥ ३०.२३/१अनादिनिधनो ब्रह्मा नित्यश्चाक्षय एव च । ३०.२३/२सृष्ट्वा ससागरान् द्वीपान् भुवनानि चतुर्दश ॥ ३०.२३॥ ३०.२४/१लोकानां स हितार्थाय स्थितश्चन्द्रसरित्तटे । ३०.२४/२सृष्ट्वा प्रजापतीन् सर्वान् सृष्ट्वा च विविधाः प्रजाः ॥ ३०.२४॥ ३०.२५/१ततः शतसहस्रांशुरव्यक्तश्च पुनः स्वयम् । ३०.२५/२कृत्वा द्वादशधात्मानमादित्यमुपपद्यते ॥ ३०.२५॥ ३०.२६/१इन्द्रो धाताथ पर्जन्यस्त्वष्टा पूषार्यमा भगः । ३०.२६/२विवस्वान् विष्णुरंशश्च वरुणो मित्र एव च ॥ ३०.२६॥ ३०.२७/१आभिर्द्वादशभिस्तेन सूर्येण परमात्मना । ३०.२७/२कृत्स्नं जगद् इदं व्याप्तं मूर्तिभिश्च द्विजोत्तमाः ॥ ३०.२७॥ ३०.२८/१तस्य या प्रथमा मूर्तिरादित्यस्येन्द्रसंज्ञिता । ३०.२८/२स्थिता सा देवराजत्वे देवानां रिपुनाशिनी ॥ ३०.२८॥ ३०.२९/१द्वितीया तस्य या मूर्तिर्नाम्ना धातेति कीर्तिता । ३०.२९/२स्थिता प्रजापतित्वेन विविधाः सृजते प्रजाः ॥ ३०.२९॥ ३०.३०/१तृतीयार्कस्य या मूर्तिः पर्जन्य इति विश्रुता । ३०.३०/२मेघेष्वेव स्थिता सा तु वर्षते च गभस्तिभिः ॥ ३०.३०॥ ३०.३१/१चतुर्थी तस्य या मूर्तिर्नाम्ना त्वष्टेति विश्रुता । ३०.३१/२स्थिता वनस्पतौ सा तु ओषधीषु च सर्वतः ॥ ३०.३१॥ ३०.३२/१पञ्चमी तस्य या मूर्तिर्नाम्ना पूषेति विश्रुता । ३०.३२/२अन्ने व्यवस्थिता सा तु प्रजां पुष्णाति नित्यशः ॥ ३०.३२॥ ३०.३३/१मूर्तिः षष्ठी रवेर्या तु अर्यमा इति विश्रुता । ३०.३३/२वायोः संसरणा सा तु देवेष्वेव समाश्रिता ॥ ३०.३३॥ ३०.३४/१भानोर्या सप्तमी मूर्तिर्नाम्ना भगेति विश्रुता । ३०.३४/२भूयिष्व् अवस्थिता सा तु शरीरेषु च देहिनाम् ॥ ३०.३४॥ ३०.३५/१मूर्तिर्या त्वष्टमी तस्य विवस्वान् इति विश्रुता । ३०.३५/२अग्नौ प्रतिष्ठिता सा तु पचत्यन्नं शरीरिणाम् ॥ ३०.३५॥ ३०.३६/१नवमी चित्रभानोर्या मूर्तिर्विष्णुश्च नामतः । ३०.३६/२प्रादुर्भवति सा नित्यं देवानामरिसूदनी ॥ ३०.३६॥ ३०.३७/१दशमी तस्य या मूर्तिरंशुमान् इति विश्रुता । ३०.३७/२वायौ प्रतिष्ठिता सा तु प्रह्लादयति वै प्रजाः ॥ ३०.३७॥ ३०.३८/१मूर्तिस्त्वेकादशी भानोर्नाम्ना वरुणसंज्ञिता । ३०.३८/२जलेष्ववस्थिता सा तु प्रजां पुष्णाति नित्यशः ॥ ३०.३८॥ ३०.३९/१मूर्तिर्या द्वादशी भानोर्नाम्ना मित्रेति संज्ञिता । ३०.३९/२लोकानां सा हितार्थाय स्थिता चन्द्रसरित्तटे ॥ ३०.३९॥ ३०.४०/१वायुभक्षस्तपस्तेपे स्थित्वा मैत्रेण चक्षुषा । ३०.४०/२अनुगृह्णन् सदा भक्तान् वरैर्नानाविधैस्तु सः ॥ ३०.४०॥ ३०.४१/१एवं सा जगतां मूर्तिर्हिता विहिता पुरा । ३०.४१/२तत्र मित्रः स्थितो यस्मात् तस्मान् मित्रं परं स्मृतम् ॥ ३०.४१॥ ३०.४२/१आभिर्द्वादशभिस्तेन सवित्रा परमात्मना । ३०.४२/२कृत्स्नं जगद् इदं व्याप्तं मूर्तिभिश्च द्विजोत्तमाः ॥ ३०.४२॥ ३०.४३/१तस्माद् ध्येयो नमस्यश्च द्वादशस्थासु मूर्तिषु । ३०.४३/२भक्तिमद्भिर्नरैर्नित्यं तद्गतेनान्तरात्मना ॥ ३०.४३॥ ३०.४४/१इत्येवं द्वादशादित्यान् नमस्कृत्वा तु मानवः । ३०.४४/२नित्यं श्रुत्वा पठित्वा च सूर्यलोके महीयते ॥ ३०.४४॥ ३०.४५/१मुनय ऊचुः । यदि तावद् अयं सूर्यश्चादिदेवः सनातनः । ३०.४५/२ततः कस्मात् तपस्तेपे वरेप्सुः प्राकृतो यथा ॥ ३०.४५॥ ३०.४६/१ब्रह्मोवाच । एतद् वः सम्प्रवक्ष्यामि परं गुह्यं विभावसोः । ३०.४६/२पृष्टं मित्रेण यत् पूर्वं नारदाय महात्मने ॥ ३०.४६॥ ३०.४७/१प्राङ् मयोक्तास्तु युष्मभ्यं रवेर्द्वादश मूर्तयः । ३०.४७/२मित्रश्च वरुणश्चोभौ तासां तपसि संस्थितौ ॥ ३०.४७॥ ३०.४८/१अब्भक्षो वरुणस्तासां तस्थौ पश्चिमसागरे । ३०.४८/२मित्रो मित्रवने चास्मिन् वायुभक्षोऽभवत् तदा ॥ ३०.४८॥ ३०.४९/१अथ मेरुगिरेः श‍ृङ्गात् प्रच्युतो गन्धमादनात् । ३०.४९/२नारदस्तु महायोगी सर्वांल्लोकांश्चरन् वशी ॥ ३०.४९॥ ३०.५०/१आजगामाथ तत्रैव यत्र मित्रोऽचरत् तपः । ३०.५०/२तं दृष्ट्वा तु तपस्यन्तं तस्य कौतूहलं ह्यभूत् ॥ ३०.५०॥ ३०.५१/१योऽक्षयश्चाव्ययश्चैव व्यक्ताव्यक्तः सनातनः । ३०.५१/२धृतमेकात्मकं येन त्रैलोक्यं सुमहात्मना ॥ ३०.५१॥ ३०.५२/१यः पिता सर्वदेवानां पराणामपि यः परः । ३०.५२/२अयजद् देवताः कास्तु पितृन् वा कान् असौ यजेत् । ३०.५२/३इति संचिन्त्य मनसा तं देवं नारदोऽब्रवीत् ॥ ३०.५२॥ ३०.५३/१नारद उवाच । वेदेषु सपुराणेषु साङ्गोपाङ्गेषु गीयसे । ३०.५३/२त्वमजः शाश्वतो धाता त्वं निधानमनुत्तमम् ॥ ३०.५३॥ ३०.५४/१भूतं भव्यं भवच्चैव त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् । ३०.५४/२चत्वारश्चाश्रमा देव गृहस्थाद्यास्तथैव हि ॥ ३०.५४॥ ३०.५५/१यजन्ति त्वामहरहस्त्वां मूर्तित्वं समाश्रितम् । ३०.५५/२पिता माता च सर्वस्य दैवतं त्वं हि शाश्वतम् ॥ ३०.५५॥ ३०.५६/१यजसे पितरं कं त्वं देवं वापि न विद्महे ॥ ३०.५६॥ ३०.५७/१मित्र उवाच । अवाच्यमेतद् वक्तव्यं परं गुह्यं सनातनम् । ३०.५७/२त्वयि भक्तिमति ब्रह्मन् प्रवक्ष्यामि यथातथम् ॥ ३०.५७॥ ३०.५८/१यत् तत् सूक्ष्ममविज्ञेयमव्यक्तमचलं ध्रुवम् । ३०.५८/२इन्द्रियैरिन्द्रियार्थैश्च सर्वभूतैर्विवर्जितम् ॥ ३०.५८॥ ३०.५९/१स ह्यन्तरात्मा भूतानां क्षेत्रज्ञश्चैव कथ्यते । ३०.५९/२त्रिगुणाद् व्यतिरिक्तोऽसौ पुरुषश्चैव कल्पितः ॥ ३०.५९॥ ३०.६०/१हिरण्यगर्भो भगवान् सैव बुद्धिरिति स्मृतः । ३०.६०/२महान् इति च योगेषु प्रधानमिति कथ्यते ॥ ३०.६०॥ ३०.६१/१सांख्ये च कथ्यते योगे नामभिर्बहुधात्मकः । ३०.६१/२स च त्रिरूपो विश्वात्मा शर्वोऽक्षर इति स्मृतः ॥ ३०.६१॥ ३०.६२/१धृतमेकात्मकं तेन त्रैलोक्यमिदमात्मना । ३०.६२/२अशरीरः शरीरेषु सर्वेषु निवसत्यसौ ॥ ३०.६२॥ ३०.६३/१वसन्न् अपि शरीरेषु न स लिप्येत कर्मभिः । ३०.६३/२ममान्तरात्मा तव च ये चान्ये देहसंस्थिताः ॥ ३०.६३॥ ३०.६४/१सर्वेषां साक्षिभूतोऽसौ न ग्राह्यः केनचित् क्वचित् । ३०.६४/२सगुणो निर्गुणो विश्वो ज्ञानगम्यो ह्यसौ स्मृतः ॥ ३०.६४॥ ३०.६५/१सर्वतःपाणिपादान्तः सर्वतोक्षिशिरोमुखः । ३०.६५/२सर्वतःश्रुतिमांल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥ ३०.६५॥ ३०.६६/१विश्वमूर्धा विश्वभुजो विश्वपादाक्षिनासिकः । ३०.६६/२एकश्चरति वै क्षेत्रे स्वैरचारी यथासुखम् ॥ ३०.६६॥ ३०.६७/१क्षेत्राणीह शरीराणि तेषां चैव यथासुखम् । ३०.६७/२तानि वेत्ति स योगात्मा ततः क्षेत्रज्ञ उच्यते ॥ ३०.६७॥ ३०.६८/१अव्यक्ते च पुरे शेते पुरुषस्तेन चोच्यते । ३०.६८/२विश्वं बहुविधं ज्ञेयं स च सर्वत्र उच्यते ॥ ३०.६८॥ ३०.६९/१तस्मात् स बहुरूपत्वाद् विश्वरूप इति स्मृतः । ३०.६९/२तस्यैकस्य महत्त्वं हि स चैकः पुरुषः स्मृतः ॥ ३०.६९॥ ३०.७०/१महापुरुषशब्दं हि बिभर्त्येकः सनातनः । ३०.७०/२स तु विधिक्रियायत्तः सृजत्यात्मानमात्मना ॥ ३०.७०॥ ३०.७१/१शतधा सहस्रधा चैव तथा शतसहस्रधा । ३०.७१/२कोटिशश्च करोत्येष प्रत्यगात्मानमात्मना ॥ ३०.७१॥ ३०.७२/१आकाशात् पतितं तोयं याति स्वाद्वन्तरं यथा । ३०.७२/२भूमे रसविशेषेण तथा गुणरसात् तु सः ॥ ३०.७२॥ ३०.७३/१एक एव यथा वायुर्देहेष्वेव हि पञ्चधा । ३०.७३/२एकत्वं च पृथक्त्वं च तथा तस्य न संशयः ॥ ३०.७३॥ ३०.७४/१स्थानान्तरविशेषाच्च यथाग्निर्लभते पराम् । ३०.७४/२संज्ञां तथा मुने सोऽयं ब्रह्मादिषु तथाप्नुयात् ॥ ३०.७४॥ ३०.७५/१यथा दीपसहस्राणि दीप एकः प्रसूयते । ३०.७५/२तथा रूपसहस्राणि स एकः सम्प्रसूयते ॥ ३०.७५॥ ३०.७६/१यदा स बुध्यत्यात्मानं तदा भवति केवलः । ३०.७६/२एकत्वप्रलये चास्य बहुत्वं च प्रवर्तते ॥ ३०.७६॥ ३०.७७/१नित्यं हि नास्ति जगति भूतं स्थावरजङ्गमम् । ३०.७७/२अक्षयश्चाप्रमेयश्च सर्वगश्च स उच्यते ॥ ३०.७७॥ ३०.७८/१तस्माद् अव्यक्तमुत्पन्नं त्रिगुणं द्विजसत्तमाः । ३०.७८/२अव्यक्ताव्यक्तभावस्था या सा प्रकृतिरुच्यते ॥ ३०.७८॥ ३०.७९/१तां योनिं ब्रह्मणो विद्धि योऽसौ सदसदात्मकः । ३०.७९/२लोके च पूज्यते योऽसौ दैवे पित्र्ये च कर्मणि ॥ ३०.७९॥ ३०.८०/१नास्ति तस्मात् परो ह्यन्यः पिता देवोऽपि वा द्विजाः । ३०.८०/२आत्मना स तु विज्ञेयस्ततस्तं पूजयाम्यहम् ॥ ३०.८०॥ ३०.८१/१स्वर्गेष्वपि हि ये केचित् तं नमस्यन्ति देहिनः । ३०.८१/२तेन गच्छन्ति देवर्षे तेनोद्दिष्टफलां गतिम् ॥ ३०.८१॥ ३०.८२/१तं देवाः स्वाश्रमस्थाश्च नानामूर्तिसमाश्रिताः । ३०.८२/२भक्त्या सम्पूजयन्त्याद्यं गतिश्चैषां ददाति सः ॥ ३०.८२॥ ३०.८३/१स हि सर्वगतश्चैव निर्गुणश्चैव कथ्यते । ३०.८३/२एवं मत्वा यथाज्ञानं पूजयामि दिवाकरम् ॥ ३०.८३॥ ३०.८४/१ये च तद्भाविता लोक एकतत्त्वं समाश्रिताः । ३०.८४/२एतद् अप्यधिकं तेषां यद् एकं प्रविशन्त्युत ॥ ३०.८४॥ ३०.८५/१इति गुह्यसमुद्देशस्तव नारद कीर्तितः । ३०.८५/२अस्मद्भक्त्यापि देवर्षे त्वयापि परमं स्मृतम् ॥ ३०.८५॥ ३०.८६/१सुरैर्वा मुनिभिर्वापि पुराणैर्वरदं स्मृतम् । ३०.८६/२सर्वे च परमात्मानं पूजयन्ति दिवाकरम् ॥ ३०.८६॥ ३०.८७/१ब्रह्मोवाच । एवमेतत् पुराख्यातं नारदाय तु भानुना । ३०.८७/२मयापि च समाख्याता कथा भानोर्द्विजोत्तमाः ॥ ३०.८७॥ ३०.८८/१इदमाख्यानमाख्येयं मयाख्यातं द्विजोत्तमाः । ३०.८८/२न ह्यनादित्यभक्ताय इदं देयं कदाचन ॥ ३०.८८॥ ३०.८९/१यश्चैतच्छ्रावयेन् नित्यं यश्चैव श‍ृणुयान् नरः । ३०.८९/२स सहस्रार्चिषं देवं प्रविशेन् नात्र संशयः ॥ ३०.८९॥ ३०.९०/१मुच्येतार्तस्तथा रोगाच्छ्रुत्वेमामादितः कथाम् । ३०.९०/२जिज्ञासुर्लभते ज्ञानं गतिमिष्टां तथैव च ॥ ३०.९०॥ ३०.९१/१क्षणेन लभतेऽध्वानमिदं यः पठते मुने । ३०.९१/२यो यं कामयते कामं स तं प्राप्नोत्यसंशयम् ॥ ३०.९१॥ ३०.९२/१तस्माद् भवद्भिः सततं स्मर्तव्यो भगवान् रविः । ३०.९२/२स च धाता विधाता च सर्वस्य जगतः प्रभुः ॥ ३०.९२॥ ३१.१/१ब्रह्मोवाच । आदित्यमूलमखिलं त्रैलोक्यं मुनिसत्तमाः । ३१.१/२भवत्यस्माज्जगत् सर्वं सदेवासुरमानुषम् ॥ ३१.१॥ ३१.२/१रुद्रोपेन्द्रमहेन्द्राणां विप्रेन्द्रत्रिदिवौकसाम् । ३१.२/२महाद्युतिमतां चैव तेजोऽयं सार्वलौकिकम् ॥ ३१.२॥ ३१.३/१सर्वात्मा सर्वलोकेशो देवदेवः प्रजापतिः । ३१.३/२सूर्य एव त्रिलोकस्य मूलं परमदैवतम् ॥ ३१.३॥ ३१.४/१अग्नौ प्रास्ताहुतिः सम्यग् आदित्यमुपतिष्ठते । ३१.४/२आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः ॥ ३१.४॥ ३१.५/१सूर्यात् प्रसूयते सर्वं तत्र चैव प्रलीयते । ३१.५/२भावाभावौ हि लोकानामादित्यान् निःसृतौ पुरा ॥ ३१.५॥ ३१.६/१एतत् तु ध्यानिनां ध्यानं मोक्षश्चाप्येष मोक्षिणाम् । ३१.६/२तत्र गच्छन्ति निर्वाणं जायन्तेऽस्मात् पुनः पुनः ॥ ३१.६॥ ३१.७/१क्षणा मुहूर्ता दिवसा निशा पक्षाश्च नित्यशः । ३१.७/२मासाः संवत्सराश्चैव ऋतवश्च युगानि च ॥ ३१.७॥ ३१.८/१अथादित्याद् ऋते ह्येषां कालसंख्या न विद्यते । ३१.८/२कालाद् ऋते न नियमो नाग्नौ विहरणक्रिया ॥ ३१.८॥ ३१.९/१ऋतूनामविभागश् ततः पुष्पफलं कुतः । ३१.९/२कुतो वै सस्यनिष्पत्तिस्तृणौषधिगणः कुतः ॥ ३१.९॥ ३१.१०/१अभावो व्यवहाराणां जन्तूनां दिवि चेह च । ३१.१०/२जगत्प्रभावाद् विशते भास्कराद् वारितस्करात् ॥ ३१.१०॥ ३१.११/१नावृष्ट्या तपते सूर्यो नावृष्ट्या परिशुष्यति । ३१.११/२नावृष्ट्या परिधिं धत्ते वारिणा दीप्यते रविः ॥ ३१.११॥ ३१.१२/१वसन्ते कपिलः सूर्यो ग्रीष्मे काञ्चनसंनिभः । ३१.१२/२श्वेतो वर्षासु वर्णेन पाण्डुः शरदि भास्करः ॥ ३१.१२॥ ३१.१३/१हेमन्ते ताम्रवर्णाभः शिशिरे लोहितो रविः । ३१.१३/२इति वर्णाः समाख्याताः सूर्यस्य ऋतुसम्भवाः ॥ ३१.१३॥ ३१.१४/१ऋतुस्वभाववर्णैश्च सूर्यः क्षेमसुभिक्षकृत् । ३१.१४/२अथादित्यस्य नामानि सामान्यानि द्विजोत्तमाः ॥ ३१.१४॥ ३१.१५/१द्वादशैव पृथक्त्वेन तानि वक्ष्याम्यशेषतः । ३१.१५/२आदित्यः सविता सूर्यो मिहिरोऽर्कः प्रभाकरः ॥ ३१.१५॥ ३१.१६/१मार्तण्डो भास्करो भानुश्चित्रभानुर्दिवाकरः । ३१.१६/२रविर्द्वादशभिस्तेषां ज्ञेयः सामान्यनामभिः ॥ ३१.१६॥ ३१.१७/१विष्णुर्धाता भगः पूषा मित्रेन्द्रौ वरुणोऽर्यमा । ३१.१७/२विवस्वान् अंशुमांस्त्वष्टा पर्जन्यो द्वादशः स्मृतः ॥ ३१.१७॥ ३१.१८/१इत्येते द्वादशादित्याः पृथक्त्वेन व्यवस्थिताः । ३१.१८/२उत्तिष्ठन्ति सदा ह्येते मासैर्द्वादशभिः क्रमात् ॥ ३१.१८॥ ३१.१९/१विष्णुस्तपति चैत्रे तु वैशाखे चार्यमा तथा । ३१.१९/२विवस्वाञ् ज्येष्ठमासे तु आषाढे चांशुमान् स्मृतः ॥ ३१.१९॥ ३१.२०/१पर्जन्यः श्रावणे मासि वरुणः प्रौष्ठसंज्ञके । ३१.२०/२इन्द्र आश्वयुजे मासि धाता तपति कार्त्तिके ॥ ३१.२०॥ ३१.२१/१मार्गशीर्षे तथा मित्रः पौषे पूषा दिवाकरः । ३१.२१/२माघे भगस्तु विज्ञेयस्त्वष्टा तपति फाल्गुने ॥ ३१.२१॥ ३१.२२/१शतैर्द्वादशभिर्विष्णू रश्मिभिर्दीप्यते सदा । ३१.२२/२दीप्यते गोसहस्रेण शतैश्च त्रिभिरर्यमा ॥ ३१.२२॥ ३१.२३/१द्विःसप्तकैर्विवस्वांस्तु अंशुमान् पञ्चभिस्त्रिभिः । ३१.२३/२विवस्वान् इव पर्जन्यो वरुणश्चार्यमा तथा ॥ ३१.२३॥ ३१.२४/१मित्रवद् भगवांस्त्वष्टा सहस्रेण शतेन च । ३१.२४/२इन्द्रस्तु द्विगुणैः षड्भिर्धातैकादशभिः शतैः ॥ ३१.२४॥ ३१.२५/१सहस्रेण तु मित्रो वै पूषा तु नवभिः शतैः । ३१.२५/२उत्तरोपक्रमेऽर्कस्य वर्धन्ते रश्मयस्तथा ॥ ३१.२५॥ ३१.२६/१दक्षिणोपक्रमे भूयो ह्रसन्ते सूर्यरश्मयः । ३१.२६/२एवं रश्मिसहस्रं तु सूर्यलोकाद् अनुग्रहम् ॥ ३१.२६॥ ३१.२७/१एवं नाम्नां चतुर्विंशद् एक एषां प्रकीर्तितः । ३१.२७/२विस्तरेण सहस्रं तु पुनरन्यत् प्रकीर्तितम् ॥ ३१.२७॥ ३१.२८/१मुनय ऊचुः । ये तन्नामसहस्रेण स्तुवन्त्यर्कं प्रजापते । ३१.२८/२तेषां भवति किं पुण्यं गतिश्च परमेश्वर ॥ ३१.२८॥ ३१.२९/१ब्रह्मोवाच । श‍ृणुध्वं मुनिशार्दूलाः सारभूतं सनातनम् । ३१.२९/२अलं नामसहस्रेण पठन्न् एवं स्तवं शुभम् ॥ ३१.२९॥ ३१.३०/१यानि नामानि गुह्यानि पवित्राणि शुभानि च । ३१.३०/२तानि वः कीर्तयिष्यामि श‍ृणुध्वं भास्करस्य वै ॥ ३१.३०॥ ३१.३१/१विकर्तनो विवस्वांश्च मार्तण्डो भास्करो रविः । ३१.३१/२लोकप्रकाशकः श्रीमांल्लोकचक्षुर्महेश्वरः ॥ ३१.३१॥ ३१.३२/१लोकसाक्षी त्रिलोकेशः कर्ता हर्ता तमिस्रहा । ३१.३२/२तपनस्तापनश्चैव शुचिः सप्ताश्ववाहनः ॥ ३१.३२॥ ३१.३३/१गभस्तिहस्तो ब्रह्मा च सर्वदेवनमस्कृतः । ३१.३३/२एकविंशति इत्येष स्तव इष्टः सदा रवेः ॥ ३१.३३॥ ३१.३४/१शरीरारोग्यदश्चैव धनवृद्धियशस्करः । ३१.३४/२स्तवराज इति ख्यातस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ॥ ३१.३४॥ ३१.३५/१य एतेन द्विजश्रेष्ठा द्विसंध्येऽस्तमनोदये । ३१.३५/२स्तौति सूर्यं शुचिर्भूत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ३१.३५॥ ३१.३६/१मानसं वाचिकं वापि देहजं कर्मजं तथा । ३१.३६/२एकजप्येन तत् सर्वं नश्यत्यर्कस्य संनिधौ ॥ ३१.३६॥ ३१.३७/१एकजप्यश्च होमश्च संध्योपासनमेव च । ३१.३७/२धूपमन्त्रार्घ्यमन्त्रश्च बलिमन्त्रस्तथैव च ॥ ३१.३७॥ ३१.३८/१अन्नप्रदाने दाने च प्रणिपाते प्रदक्षिणे । ३१.३८/२पूजितोऽयं महामन्त्रः सर्वपापहरः शुभः ॥ ३१.३८॥ ३१.३९/१तस्माद् यूयं प्रयत्नेन स्तवेनानेन वै द्विजाः । ३१.३९/२स्तुवीध्वं वरदं देवं सर्वकामफलप्रदम् ॥ ३१.३९॥ ३२.१/१मुनय ऊचुः । निर्गुणः शाश्वतो देवस्त्वया प्रोक्तो दिवाकरः । ३२.१/२पुनर्द्वादशधा जातः श्रुतोऽस्माभिस्त्वयोदितः ॥ ३२.१॥ ३२.२/१स कथं तेजसो रश्मिः स्त्रिया गर्भे महाद्युतिः । ३२.२/२सम्भूतो भास्करो जातस्तत्र नः संशयो महान् ॥ ३२.२॥ ३२.३/१ब्रह्मोवाच । दक्षस्य हि सुताः श्रेष्ठा बभूवुः षष्टिः शोभनाः । ३२.३/२अदितिर्दितिर्दनुश्चैव विनताद्यास्तथैव च ॥ ३२.३॥ ३२.४/१दक्षस्ताः प्रददौ कन्याः कश्यपाय त्रयोदश । ३२.४/२अदितिर्जनयामास देवांस्त्रिभुवनेश्वरान् ॥ ३२.४॥ ३२.५/१दैत्यान् दितिर्दनुश्चोग्रान् दानवान् बलदर्पितान् । ३२.५/२विनताद्यास्तथा चान्याः सुषुवुः स्थानुजङ्गमान् ॥ ३२.५॥ ३२.६/१तस्याथ पुत्रदौहित्रैः पौत्रदौहित्रकादिभिः । ३२.६/२व्याप्तमेतज्जगत् सर्वं तेषां तासां च वै मुने ॥ ३२.६॥ ३२.७/१तेषां कश्यपपुत्राणां प्रधाना देवतागणाः । ३२.७/२सात्त्विका राजसाश्चान्ये तामसाश्च गणाः स्मृताः ॥ ३२.७॥ ३२.८/१देवान् यज्ञभुजश्चक्रे तथा त्रिभुवनेश्वरान् । ३२.८/२स्रष्टा ब्रह्मविदां श्रेष्ठः परमेष्ठी प्रजापतिः ॥ ३२.८॥ ३२.९/१तान् अबाधन्त सहिताः सापत्न्याद् दैत्यदानवाः । ३२.९/२ततो निराकृतान् पुत्रान् दैतेयैर्दानवैस्तथा ॥ ३२.९॥ ३२.१०/१हतं त्रिभुवनं दृष्ट्वा अदितिर्मुनिसत्तमाः । ३२.१०/२आच्छिनद् यज्ञभागांश्च क्षुधा सम्पीडितान् भृशम् ॥ ३२.१०॥ ३२.११/१आराधनाय सवितुः परं यत्नं प्रचक्रमे । ३२.११/२एकाग्रा नियताहारा परं नियममास्थिता । ३२.११/३तुष्टाव तेजसां राशिं गगनस्थं दिवाकरम् ॥ ३२.११॥ ३२.१२/१अदितिरुवाच । नमस्तुभ्यं परं सूक्ष्मं सुपुण्यं बिभ्रतेऽतुलम् । ३२.१२/२धाम धामवतामीशं धामाधारं च शाश्वतम् ॥ ३२.१२॥ ३२.१३/१जगतामुपकाराय त्वामहं स्तौमि गोपते । ३२.१३/२आददानस्य यद् रूपं तीव्रं तस्मै नमाम्यहम् ॥ ३२.१३॥ ३२.१४/१ग्रहीतुमष्टमासेन कालेनाम्बुमयं रसम् । ३२.१४/२बिभ्रतस्तव यद् रूपमतितीव्रं नतास्मि तत् ॥ ३२.१४॥ ३२.१५/१समेतमग्निसोमाभ्यां नमस्तस्मै गुणात्मने । ३२.१५/२यद् रूपम् ऋग्यजुःसाम्नामैक्येन तपते तव ॥ ३२.१५॥ ३२.१६/१विश्वमेतत् त्रयीसंज्ञं नमस्तस्मै विभावसो । ३२.१६/२यत् तु तस्मात् परं रूपमोमित्युक्त्वाभिसंहितम् । ३२.१६/३अस्थूलं स्थूलममलं नमस्तस्मै सनातन ॥ ३२.१६॥ ३२.१७/१ब्रह्मोवाच । एवं सा नियता देवी चक्रे स्तोत्रमहर्निशम् । ३२.१७/२निराहारा विवस्वन्तमारिराधयिषुर्द्विजाः ॥ ३२.१७॥ ३२.१८/१ततः कालेन महता भगवांस्तपनो द्विजाः । ३२.१८/२प्रत्यक्षतामगात् तस्या दाक्षायण्या द्विजोत्तमाः ॥ ३२.१८॥ ३२.१९/१सा ददर्श महाकूटं तेजसोऽम्बरसंवृतम् । ३२.१९/२भूमौ च संस्थितं भास्वज्+ ।ज्वालाभिरतिदुर्दृशम् । ३२.१९/३तं दृष्ट्वा च ततो देवी साध्वसं परमं गता ॥ ३२.१९॥ ३२.२१/१अदितिरुवाच । जगदाद्य प्रसीदेति न त्वां पश्यामि गोपते । ३२.२१/२प्रसादं कुरु पश्येयं यद् रूपं ते दिवाकर । ३२.२१/३भक्तानुकम्पक विभो त्वद्भक्तान् पाहि मे सुतान् ॥ ३२.२१॥ ३२.२२/१ब्रह्मोवाच । ततः स तेजसस्तस्माद् आविर्भूतो विभावसुः । ३२.२२/२अदृश्यत तदादित्यस्तप्तताम्रोपमः प्रभुः ॥ ३२.२२॥ ३२.२३/१ततस्तां प्रणतां देवीं तस्यासंदर्शने द्विजाः । ३२.२३/२प्राह भास्वान् वृणुष्वैकं वरं मत्तो यमिच्छसि ॥ ३२.२३॥ ३२.२४/१प्रणता शिरसा सा तु जानुपीडितमेदिनी । ३२.२४/२प्रत्युवाच विवस्वन्तं वरदं समुपस्थितम् ॥ ३२.२४॥ ३२.२५/१अदितिरुवाच । देव प्रसीद पुत्राणां हृतं त्रिभुवनं मम । ३२.२५/२यज्ञभागाश्च दैतेयैर्दानवैश्च बलाधिकैः ॥ ३२.२५॥ ३२.२६/१तन्निमित्तं प्रसादं त्वं कुरुष्व मम गोपते । ३२.२६/२अंशेन तेषां भ्रातृत्वं गत्वा तान् नाशये रिपून् ॥ ३२.२६॥ ३२.२७/१यथा मे तनया भूयो यज्ञभागभुजः प्रभो । ३२.२७/२भवेयुरधिपाश्चैव त्रैलोक्यस्य दिवाकर ॥ ३२.२७॥ ३२.२८/१तथानुकल्पं पुत्राणां सुप्रसन्नो रवे मम । ३२.२८/२कुरु प्रसन्नार्तिहर कार्यं कर्ता उच्यते ॥ ३२.२८॥ ३२.२९/१ब्रह्मोवाच । ततस्तामाह भगवान् भास्करो वारितस्करः । ३२.२९/२प्रणतामदितिं विप्राः प्रसादसुमुखो विभुः ॥ ३२.२९॥ ३२.३०/१सूर्य उवाच । सहस्रांशेन ते गर्भः सम्भूयाहमशेषतः । ३२.३०/२त्वत्पुत्रशत्रून् दक्षोऽहं नाशयाम्याशु निर्वृतः ॥ ३२.३०॥ ३२.३१/१ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा भगवान् भास्वान् अन्तर्धानमुपागतः । ३२.३१/२निवृत्ता सापि तपसः सम्प्राप्ताखिलवाञ्छिता ॥ ३२.३१॥ ३२.३२/१ततो रश्मिसहस्रात् तु सुषुम्नाख्यो रवेः करः । ३२.३२/२ततः संवत्सरस्यान्ते तत्कामपूरणाय सः ॥ ३२.३२॥ ३२.३३/१निवासं सविता चक्रे देवमातुस्तदोदरे । ३२.३३/२कृच्छ्रचान्द्रायणादींश्च सा चक्रे सुसमाहिता ॥ ३२.३३॥ ३२.३४/१शुचिना धारयाम्येनं दिव्यं गर्भमिति द्विजाः । ३२.३४/२ततस्तां कश्यपः प्राह किंचित्कोपप्लुताक्षरम् ॥ ३२.३४॥ ३२.३५/१कश्यप उवाच । किं मारयसि गर्भाण्डमिति नित्योपवासिनी । ३२.३५/२ब्रह्मोवाच । सा च तं प्राह गर्भाण्डमेतत् पश्येति कोपना । ३२.३५/३न मारितं विपक्षाणां मृत्युरेव भविष्यति ॥ ३२.३५॥ ३२.३६/१इत्युक्त्वा तं तदा गर्भमुत्ससर्ज सुरारणिः । ३२.३६/२जाज्वल्यमानं तेजोभिः पत्युर्वचनकोपिता ॥ ३२.३६॥ ३२.३७/१तं दृष्ट्वा कश्यपो गर्भमुद्यद्भास्करवर्चसम् । ३२.३७/२तुष्टाव प्रणतो भूत्वा वाग्भिराद्याभिरादरात् ॥ ३२.३७॥ ३२.३८/१संस्तूयमानः स तदा गर्भाण्डात् प्रकटोऽभवत् । ३२.३८/२पद्मपत्त्रसवर्णाभस्तेजसा व्याप्तदिङ्मुखः ॥ ३२.३८॥ ३२.३९/१अथान्तरिक्षाद् आभाष्य कश्यपं मुनिसत्तमम् । ३२.३९/२सतोयमेघगम्भीरा वाग् उवाचाशरीरिणी ॥ ३२.३९॥ ३२.४०/१वाग् उवाच । मारितंतेपतः प्रोक्तमेतद् अण्डं त्वयादितेः । ३२.४०/२तस्मान् मुने सुतस्तेऽयं मार्तण्डाख्यो भविष्यति ॥ ३२.४०॥ ३२.४१/१हनिष्यत्यसुरांश्चायं यज्ञभागहरान् अरीन् । ३२.४१/२देवा निशम्येति वचो गगनात् समुपागतम् ॥ ३२.४१॥ ३२.४२/१प्रहर्षमतुलं याता दानवाश्च हतौजसः । ३२.४२/२ततो युद्धाय दैतेयान् आजुहाव शतक्रतुः ॥ ३२.४२॥ ३२.४३/१सह देवैर्मुदा युक्तो दानवाश्च तमभ्ययुः । ३२.४३/२तेषां युद्धमभूद् घोरं देवानामसुरैः सह ॥ ३२.४३॥ ३२.४४/१शस्त्रास्त्रवृष्टिसंदीप्त+ ।समस्तभुवनान्तरम् । ३२.४४/२तस्मिन् युद्धे भगवता मार्तण्डेन निरीक्षिताः ॥ ३२.४४॥ ३२.४५/१तेजसा दह्यमानास्ते भस्मीभूता महासुराः । ३२.४५/२ततः प्रहर्षमतुलं प्राप्ताः सर्वे दिवौकसः ॥ ३२.४५॥ ३२.४६/१तुष्टुवुस्तेजसां योनिं मार्तण्डमदितिं तथा । ३२.४६/२स्वाधिकारांस्ततः प्राप्ता यज्ञभागांश्च पूर्ववत् ॥ ३२.४६॥ ३२.४७/१भगवान् अपि मार्तण्डः स्वाधिकारमथाकरोत् । ३२.४७/२कदम्बपुष्पवद् भास्वान् अधश्चोर्ध्वं च रश्मिभिः । ३२.४७/३वृतोऽग्निपिण्डसदृशो दध्रे नातिस्फुटं वपुः ॥ ३२.४७॥ ३२.४८/१मुनय ऊचुः । कथं कान्ततरं पश्चाद् रूपं संलब्धवान् रविः । ३२.४८/२कदम्बगोलकाकारं तन् मे ब्रूहि जगत्पते ॥ ३२.४८॥ ३२.४९/१ब्रह्मोवाच । त्वष्टा तस्मै ददौ कन्यां संज्ञां नाम विवस्वते । ३२.४९/२प्रसाद्य प्रणतो भूत्वा विश्वकर्मा प्रजापतिः ॥ ३२.४९॥ ३२.५०/१त्रीण्यपत्यान्यसौ तस्यां जनयामास गोपतिः । ३२.५०/२द्वौ पुत्रौ सुमहाभागौ कन्यां च यमुनां तथा ॥ ३२.५०॥ ३२.५१/१यत् तेजोऽभ्यधिकं तस्य मार्तण्डस्य विवस्वतः । ३२.५१/२तेनातितापयामास त्रींल्लोकान् सचराचरान् ॥ ३२.५१॥ ३२.५२/१तद् रूपं गोलकाकारं दृष्ट्वा संज्ञा विवस्वतः । ३२.५२/२असहन्ती महत् तेजः स्वां छायां वाक्यमब्रवीत् ॥ ३२.५२॥ ३२.५३/१संज्ञोवाच । अहं यास्यामि भद्रं ते स्वमेव भवनं पितुः । ३२.५३/२निर्विकारं त्वयात्रैव स्थेयं मच्छासनाच्छुभे ॥ ३२.५३॥ ३२.५४/१इमौ च बालकौ मह्यं कन्या च वरवर्णिनी । ३२.५४/२सम्भाव्या नैव चाख्येयमिदं भगवते त्वया ॥ ३२.५४॥ ३२.५५/१छायोवाच । आ कचग्रहणाद् देवि आ शापान् नैव कर्हिचित् । ३२.५५/२आख्यास्यामि मतं तुभ्यं गम्यतां यत्र वाञ्छितम् ॥ ३२.५५॥ ३२.५६/१इत्युक्ता व्रीडिता संज्ञा जगाम पितृमन्दिरम् । ३२.५६/२वत्सराणां सहस्रं तु वसमाना पितुर्गृहे ॥ ३२.५६॥ ३२.५७/१भर्तुः समीपं याहीति पित्रोक्ता सा पुनः पुनः । ३२.५७/२आगच्छद् वडवा भूत्वा कुरून् अथोत्तरांस्ततः ॥ ३२.५७॥ ३२.५८/१तत्र तेपे तपः साध्वी निराहारा द्विजोत्तमाः । ३२.५८/२पितुः समीपं यातायां संज्ञायां वाक्यतत्परा ॥ ३२.५८॥ ३२.५९/१तद्रूपधारिणी छाया भास्करं समुपस्थिता । ३२.५९/२तस्यां च भगवान् सूर्यः संज्ञेयमिति चिन्तयन् ॥ ३२.५९॥ ३२.६०/१तथैव जनयामास द्वौ पुत्रौ कन्यकां तथा । ३२.६०/२संज्ञा तु पार्थिवी तेषामात्मजानां तथाकरोत् ॥ ३२.६०॥ ३२.६१/१स्नेहं न पूर्वजातानां तथा कृतवती तु सा । ३२.६१/२मनुस्तत् क्षान्तवांस्तस्या यमस्तस्या न चक्षमे ॥ ३२.६१॥ ३२.६२/१बहुधा पीड्यमानस्तु पितुः पत्या सुदुःखितः । ३२.६२/२स वै कोपाच्च बाल्याच्च भाविनोऽर्थस्य वै बलात् । ३२.६२/३पदा संतर्जयामास न तु देहे न्यपातयत् ॥ ३२.६२॥ ३२.६३/१छायोवाच । पदा तर्जयसे यस्मात् पितुर्भार्यां गरीयसीम् । ३२.६३/२तस्मात् तवैष चरणः पतिष्यति न संशयः ॥ ३२.६३॥ ३२.६४/१ब्रह्मोवाच । यमस्तु तेन शापेन भृशं पीडितमानसः । ३२.६४/२मनुना सह धर्मात्मा पित्रे सर्वं न्यवेदयत् ॥ ३२.६४॥ ३२.६५/१यम उवाच । स्नेहेन तुल्यमस्मासु माता देव न वर्तते । ३२.६५/२विसृज्य ज्यायसं भक्त्या कनीयांसं बुभूषति ॥ ३२.६५॥ ३२.६६/१तस्यां मयोद्यतः पादो न तु देहे निपातितः । ३२.६६/२बाल्याद् वा यदि वा मोहात् तद् भवान् क्षन्तुमर्हसि ॥ ३२.६६॥ ३२.६७/१शप्तोऽहं तात कोपेन जनन्या तनयो यतः । ३२.६७/२ततो मन्ये न जननीमिमां वै तपतां वर ॥ ३२.६७॥ ३२.६८/१तव प्रसादाच्चरणो भगवन् न पतेद् यथा । ३२.६८/२मातृशापाद् अयं मेऽद्य तथा चिन्तय गोपते ॥ ३२.६८॥ ३२.६९/१रविरुवाच । असंशयं महत् पुत्र भविष्यत्यत्र कारणम् । ३२.६९/२येन त्वामाविशत् क्रोधो धर्मज्ञं धर्मशीलिनम् ॥ ३२.६९॥ ३२.७०/१सर्वेषामेव शापानां प्रतिघातो हि विद्यते । ३२.७०/२न तु मात्राभिशप्तानां क्वचिच्छापनिवर्तनम् ॥ ३२.७०॥ ३२.७१/१न शक्यमेतन् मिथ्या तु कर्तुं मातुर्वचस्तव । ३२.७१/२किंचित् तेऽहं विधास्यामि पुत्रस्नेहाद् अनुग्रहम् ॥ ३२.७१॥ ३२.७२/१कृमयो मांसमादाय प्रयास्यन्ति महीतलम् । ३२.७२/२कृतं तस्या वचः सत्यं त्वं च त्रातो भविष्यसि ॥ ३२.७२॥ ३२.७३/१ब्रह्मोवाच । आदित्यस्त्वब्रवीच्छायां किमर्थं तनयेषु वै । ३२.७३/२तुल्येष्वप्यधिकः स्नेह एकं प्रति कृतस्त्वया ॥ ३२.७३॥ ३२.७४/१नूनं नैषां त्वं जननी संज्ञा कापि त्वमागता । ३२.७४/२निर्गुणेष्वप्यपत्येषु माता शापं न दास्यति ॥ ३२.७४॥ ३२.७५/१सा तत्परिहरन्ती च शापाद् भीता तदा रवेः । ३२.७५/२कथयामास वृत्तान्तं स श्रुत्वा श्वशुरं ययौ ॥ ३२.७५॥ ३२.७६/१स चापि तं यथान्यायमर्चयित्वा तदा रविम् । ३२.७६/२निर्दग्धुकामं रोषेण सान्त्वयानस्तमब्रवीत् ॥ ३२.७६॥ ३२.७७/१विश्वकर्मोवाच । तवातितेजसा व्याप्तमिदं रूपं सुदुःसहम् । ३२.७७/२असहन्ती तु तत् संज्ञा वने चरति वै तपः ॥ ३२.७७॥ ३२.७८/१द्रक्ष्यते तां भवान् अद्य स्वां भार्यां शुभचारिणीम् । ३२.७८/२रूपार्थं भवतोऽरण्ये चरन्तीं सुमहत् तपः ॥ ३२.७८॥ ३२.७९/१श्रुतं मे ब्रह्मणो वाक्यं तव तेजोवरोधने । ३२.७९/२रूपं निर्वर्तयाम्यद्य तव कान्तं दिवस्पते ॥ ३२.७९॥ ३२.८०/१ब्रह्मोवाच । ततस्तथेति तं प्राह त्वष्टारं भगवान् रविः । ३२.८०/२ततो विवस्वतो रूपं प्राग् आसीत् परिमण्डलम् ॥ ३२.८०॥ ३२.८१/१विश्वकर्मा त्वनुज्ञातः शाकद्वीपे विवस्वता । ३२.८१/२भ्रमिमारोप्य तत्तेजः+ ।शातनायोपचक्रमे ॥ ३२.८१॥ ३२.८२/१भ्रमताशेषजगतां नाभिभूतेन भास्वता । ३२.८२/२समुद्राद्रिवनोपेता त्वारुरोह मही नभः ॥ ३२.८२॥ ३२.८३/१गगनं चाखिलं विप्राः सचन्द्रग्रहतारकम् । ३२.८३/२अधोगतं महाभागा बभूवाक्षिप्तमाकुलम् ॥ ३२.८३॥ ३२.८४/१विक्षिप्तसलिलाः सर्वे बभूवुश्च तथार्णवाः । ३२.८४/२व्यभिद्यन्त महाशैलाः शीर्णसानुनिबन्धनाः ॥ ३२.८४॥ ३२.८५/१ध्रुवाधाराण्यशेषाणि धिष्ण्यानि मुनिसत्तमाः । ३२.८५/२त्रुट्यद्रश्मिनिबन्धीनि बन्धनानि अधो ययुः ॥ ३२.८५॥ ३२.८६/१वेगभ्रमणसम्पात+ ।वायुक्षिप्ताः सहस्रशः । ३२.८६/२व्यशीर्यन्त महामेघा घोरारावविराविणः ॥ ३२.८६॥ ३२.८७/१भास्वद्भ्रमणविभ्रान्त+ ।भूम्याकाशरसातलम् । ३२.८७/२जगद् आकुलमत्यर्थं तदासीन् मुनिसत्तमाः ॥ ३२.८७॥ ३२.८८/१त्रैलोक्यमाकुलं वीक्ष्य भ्रममाणं सुरर्षयः । ३२.८८/२देवाश्च ब्रह्मणा सार्धं भास्वन्तमभितुष्टुवुः ॥ ३२.८८॥ ३२.८९/१आदिदेवोऽसि देवानां जातस्त्वं भूतये भुवः । ३२.८९/२सर्गस्थित्यन्तकालेषु त्रिधा भेदेन तिष्ठसि ॥ ३२.८९॥ ३२.९०/१स्वस्ति तेऽस्तु जगन्नाथ घर्मवर्षदिवाकर । ३२.९०/२इन्द्रादयस्तदा देवा लिख्यमानमथास्तुवन् ॥ ३२.९०॥ ३२.९१/१जय देव जगत्स्वामिञ् जयाशेषजगत्पते । ३२.९१/२ऋषयश्च ततः सप्त वसिष्ठात्रिपुरोगमाः ॥ ३२.९१॥ ३२.९२/१तुष्टुवुर्विविधैः स्तोत्रैः स्वस्ति स्वस्तीतिवादिनः । ३२.९२/२वेदोक्तिभिरथाग्र्याभिर्वालखिल्याश्च तुष्टुवुः ॥ ३२.९२॥ ३२.९३/१अग्निराद्याश्च भास्वन्तं लिख्यमानं मुदा युताः । ३२.९३/२त्वं नाथ मोक्षिणां मोक्षो ध्येयस्त्वं ध्यानिनां परः ॥ ३२.९३॥ ३२.९४/१त्वं गतिः सर्वभूतानां कर्मकाण्डविवर्तिनाम् । ३२.९४/२सम्पूज्यस्त्वं तु देवेश शं नोऽस्तु जगतां पते ॥ ३२.९४॥ ३२.९५/१शं नोऽस्तु द्विपदे नित्यं शं नश्चास्तु चतुष्पदे । ३२.९५/२ततो विद्याधरगणा यक्षराक्षसपन्नगाः ॥ ३२.९५॥ ३२.९६/१कृताञ्जलिपुटाः सर्वे शिरोभिः प्रणता रविम् । ३२.९६/२ऊचुस्ते विविधा वाचो मनःश्रोत्रसुखावहाः ॥ ३२.९६॥ ३२.९७/१सह्यं भवतु तेजस्ते भूतानां भूतभावन । ३२.९७/२ततो हाहाहूहूश्चैव नारदस्तुम्बुरुस्तथा ॥ ३२.९७॥ ३२.९८/१उपगायितुमारब्धा गान्धर्वकुशला रविम् । ३२.९८/२षड्जमध्यमगान्धार+ ।गानत्रयविशारदाः ॥ ३२.९८॥ ३२.९९/१मूर्छनाभिश्च तालैश्च सम्प्रयोगैः सुखप्रदम् । ३२.९९/२विश्वाची च घृताची च उर्वश्यथ तिलोत्तमाः ॥ ३२.९९॥ ३२.१००/१मेनका सहजन्या च रम्भा चाप्सरसां वरा । ३२.१००/२ननृतुर्जगतामीशे लिख्यमाने विभावसौ ॥ ३२.१००॥ ३२.१०१/१भावहावविलासाद्यान् कुर्वत्योऽभिनयान् बहून् । ३२.१०१/२प्रावाद्यन्त ततस्तत्र वीणा वेण्वादिझर्झराः ॥ ३२.१०१॥ ३२.१०२/१पणवाः पुष्कराश्चैव मृदङ्गाः पटहानकाः । ३२.१०२/२देवदुन्दुभयः शङ्खाः शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ३२.१०२॥ ३२.१०३/१गायद्भिश्चैव नृत्यद्भिर्गन्धर्वैरप्सरोगणैः । ३२.१०३/२तूर्यवादित्रघोषैश्च सर्वं कोलाहलीकृतम् ॥ ३२.१०३॥ ३२.१०४/१ततः कृताञ्जलिपुटा भक्तिनम्रात्ममूर्तयः । ३२.१०४/२लिख्यमानं सहस्रांशुं प्रणेमुः सर्वदेवताः ॥ ३२.१०४॥ ३२.१०५/१ततः कोलाहले तस्मिन् सर्वदेवसमागमे । ३२.१०५/२तेजसः शातनं चक्रे विश्वकर्मा शनैः शनैः ॥ ३२.१०५॥ ३२.१०६/१आजानुलिखितश्चासौ निपुणं विश्वकर्मणा । ३२.१०६/२नाभ्यनन्दत् तु लिखनं ततस्तेनावतारितः ॥ ३२.१०६॥ ३२.१०७/१न तु निर्भर्त्सितं रूपं तेजसो हननेन तु । ३२.१०७/२कान्तात् कान्ततरं रूपमधिकं शुशुभे ततः ॥ ३२.१०७॥ ३२.१०८/१इति हिमजलघर्मकालहेतोर्। ३२.१०८/२हरकमलासनविष्णुसंस्तुतस्य । ३२.१०८/३तदुपरि लिखनं निशम्य भानोर्। ३२.१०८/४व्रजति दिवाकरलोकमायुषोऽन्ते ॥ ३२.१०८॥ ३२.१०९/१एवं जन्म रवेः पूर्वं बभूव मुनिसत्तमाः । ३२.१०९/२रूपं च परमं तस्य मया सम्परिकीर्तितम् ॥ ३२.१०९॥ ३३.१/१मुनय ऊचुः । भूयोऽपि कथयास्माकं कथां सूर्यसमाश्रिताम् । ३३.१/२न तृप्तिमधिगच्छामः श‍ृण्वन्तस्तां कथां शुभाम् ॥ ३३.१॥ ३३.२/१योऽयं दीप्तो महातेजा वह्निराशिसमप्रभः । ३३.२/२एतद् वेदितुमिच्छामः प्रभावोऽस्य कुतः प्रभो ॥ ३३.२॥ ३३.३/१ब्रह्मोवाच । तमोभूतेषु लोकेषु नष्टे स्थावरजङ्गमे । ३३.३/२प्रकृतेर्गुणहेतुस्तु पूर्वं बुद्धिरजायत ॥ ३३.३॥ ३३.४/१अहंकारस्ततो जातो महाभूतप्रवर्तकः । ३३.४/२वाय्वग्निरापः खं भूमिस्ततस्त्वण्डमजायत ॥ ३३.४॥ ३३.५/१तस्मिन्न् अण्डे त्विमे लोकाः सप्त चैव प्रतिष्ठिताः । ३३.५/२पृथिवी सप्तभिर्द्वीपैः समुद्रैश्चैव सप्तभिः ॥ ३३.५॥ ३३.६/१तत्रैवावस्थितो ह्यासीद् अहं विष्णुर्महेश्वरः । ३३.६/२विमूढास्तामसाः सर्वे प्रध्यायन्ति तमीश्वरम् ॥ ३३.६॥ ३३.७/१ततो वै सुमहातेजाः प्रादुर्भूतस्तमोनुदः । ३३.७/२ध्यानयोगेन चास्माभिर्विज्ञातः सविता तदा ॥ ३३.७॥ ३३.८/१ज्ञात्वा च परमात्मानं सर्व एव पृथक् पृथक् । ३३.८/२दिव्याभिः स्तुतिभिर्देवः स्तुतोऽस्माभिस्तदेश्वरः ॥ ३३.८॥ ३३.९/१आदिदेवोऽसि देवानामैश्वर्याच्च त्वमीश्वरः । ३३.९/२आदिकर्तासि भूतानां देवदेवो दिवाकरः ॥ ३३.९॥ ३३.१०/१जीवनः सर्वभूतानां देवगन्धर्वरक्षसाम् । ३३.१०/२मुनिकिंनरसिद्धानां तथैवोरगपक्षिणाम् ॥ ३३.१०॥ ३३.११/१त्वं ब्रह्मा त्वं महादेवस्त्वं विष्णुस्त्वं प्रजापतिः । ३३.११/२वायुरिन्द्रश्च सोमश्च विवस्वान् वरुणस्तथा ॥ ३३.११॥ ३३.१२/१त्वं कालः सृष्टिकर्ता च हर्ता भर्ता तथा प्रभुः । ३३.१२/२सरितः सागराः शैला विद्युदिन्द्रधनूंषि च ॥ ३३.१२॥ ३३.१३/१प्रलयः प्रभवश्चैव व्यक्ताव्यक्तः सनातनः । ३३.१३/२ईश्वरात् परतो विद्या विद्यायाः परतः शिवः ॥ ३३.१३॥ ३३.१४/१शिवात् परतरो देवस्त्वमेव परमेश्वरः । ३३.१४/२सर्वतःपाणिपादान्तः सर्वतोक्षिशिरोमुखः ॥ ३३.१४॥ ३३.१५/१सहस्रांशुः सहस्रास्यः सहस्रचरणेक्षणः । ३३.१५/२भूतादिर्भूर्भुवः स्वश्च महः सत्यं तपो जनः ॥ ३३.१५॥ ३३.१६/१प्रदीप्तं दीपनं दिव्यं सर्वलोकप्रकाशकम् । ३३.१६/२दुर्निरीक्षं सुरेन्द्राणां यद् रूपं तस्य ते नमः ॥ ३३.१६॥ ३३.१७/१सुरसिद्धगणैर्जुष्टं भृग्वत्रिपुलहादिभिः । ३३.१७/२स्तुतं परममव्यक्तं यद् रूपं तस्य ते नमः ॥ ३३.१७॥ ३३.१८/१वेद्यं वेदविदां नित्यं सर्वज्ञानसमन्वितम् । ३३.१८/२सर्वदेवातिदेवस्य यद् रूपं तस्य ते नमः ॥ ३३.१८॥ ३३.१९/१विश्वकृद् विश्वभूतं च वैश्वानरसुरार्चितम् । ३३.१९/२विश्वस्थितमचिन्त्यं च यद् रूपं तस्य ते नमः ॥ ३३.१९॥ ३३.२०/१परं यज्ञात् परं वेदात् परं लोकात् परं दिवः । ३३.२०/२परमात्मेत्यभिख्यातं यद् रूपं तस्य ते नमः ॥ ३३.२०॥ ३३.२१/१अविज्ञेयमनालक्ष्यमध्यानगतमव्ययम् । ३३.२१/२अनादिनिधनं चैव यद् रूपं तस्य ते नमः ॥ ३३.२१॥ ३३.२२/१नमो नमः कारणकारणाय । ३३.२२/२नमो नमः पापविमोचनाय । ३३.२२/३नमो नमस्ते दितिजार्दनाय । ३३.२२/४नमो नमो रोगविमोचनाय ॥ ३३.२२॥ ३३.२३/१नमो नमः सर्ववरप्रदाय । ३३.२३/२नमो नमः सर्वसुखप्रदाय । ३३.२३/३नमो नमः सर्वधनप्रदाय । ३३.२३/४नमो नमः सर्वमतिप्रदाय ॥ ३३.२३॥ ३३.२४/१स्तुतः स भगवान् एवं तैजसं रूपमास्थितः । ३३.२४/२उवाच वाचा कल्याण्या को वरो वः प्रदीयताम् ॥ ३३.२४॥ ३३.२५/१देवा ऊचुः । तवातितैजसं रूपं न कश्चित् सोढुमुत्सहेत् । ३३.२५/२सहनीयं तद् भवतु हिताय जगतः प्रभो ॥ ३३.२५॥ ३३.२६/१एवमस्त्विति सोऽप्युक्त्वा भगवान् आदिकृत् प्रभुः । ३३.२६/२लोकानां कार्यसिद्ध्यर्थं घर्मवर्षहिमप्रदः ॥ ३३.२६॥ ३३.२७/१ततः सांख्याश्च योगाश्च ये चान्ये मोक्षकाङ्क्षिणः । ३३.२७/२ध्यायन्ति ध्यायिनो देवं हृदयस्थं दिवाकरम् ॥ ३३.२७॥ ३३.२८/१सर्वलक्षणहीनोऽपि युक्तो वा सर्वपातकैः । ३३.२८/२सर्वं च तरते पापं देवमर्कं समाश्रितः ॥ ३३.२८॥ ३३.२९/१अग्निहोत्रं च वेदाश्च यज्ञाश्च बहुदक्षिणाः । ३३.२९/२भानोर्भक्तिनमस्कार+ ।कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥ ३३.२९॥ ३३.३०/१तीर्थानां परमं तीर्थं मङ्गलानां च मङ्गलम् । ३३.३०/२पवित्रं च पवित्राणां प्रपद्यन्ते दिवाकरम् ॥ ३३.३०॥ ३३.३१/१शक्राद्यैः संस्तुतं देवं ये नमस्यन्ति भास्करम् । ३३.३१/२सर्वकिल्बिषनिर्मुक्ताः सूर्यलोकं व्रजन्ति ते ॥ ३३.३१॥ ३३.३२/१मुनय ऊचुः । चिरात् प्रभृति नो ब्रह्मञ् श्रोतुमिच्छा प्रवर्तते । ३३.३२/२नाम्नामष्टशतं ब्रूहि यत् त्वयोक्तं पुरा रवेः ॥ ३३.३२॥ ३३.३३/१ब्रह्मोवाच । अष्टोत्तरशतं नाम्नां श‍ृणुध्वं गदतो मम । ३३.३३/२भास्करस्य परं गुह्यं स्वर्गमोक्षप्रदं द्विजाः ॥ ३३.३३॥ ३३.३४/१ओं सूर्योऽर्यमा भगस्त्वष्टा पूषार्कः सविता रविः । ३३.३४/२गभस्तिमान् अजः कालो मृत्युर्धाता प्रभाकरः ॥ ३३.३४॥ ३३.३५/१पृथिव्यापश्च तेजश्च खं वायुश्च परायणम् । ३३.३५/२सोमो बृहस्पतिः शुक्रो बुधोऽङ्गारक एव च ॥ ३३.३५॥ ३३.३६/१इन्द्रो विवस्वान् दीप्तांशुः शुचिः शौरिः शनैश्चरः । ३३.३६/२ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च स्कन्दो वैश्रवणो यमः ॥ ३३.३६॥ ३३.३७/१वैद्युतो जाठरश्चाग्निरैन्धनस्तेजसां पतिः । ३३.३७/२धर्मध्वजो वेदकर्ता वेदाङ्गो वेदवाहनः ॥ ३३.३७॥ ३३.३८/१कृतं त्रेता द्वापरश्च कलिः सर्वामराश्रयः । ३३.३८/२कलाकाष्ठामुहूर्ताश्च क्षपा यामास्तथा क्षणाः ॥ ३३.३८॥ ३३.३९/१संवत्सरकरोऽश्वत्थः कालचक्रो विभावसुः । ३३.३९/२पुरुषः शाश्वतो योगी व्यक्ताव्यक्तः सनातनः ॥ ३३.३९॥ ३३.४०/१कालाध्यक्षः प्रजाध्यक्षो विश्वकर्मा तमोनुदः । ३३.४०/२वरुणः सागरोऽंशश्च जीमूतो जिवनोऽरिहा ॥ ३३.४०॥ ३३.४१/१भूताश्रयो भूतपतिः सर्वलोकनमस्कृतः । ३३.४१/२स्रष्टा संवर्तको वह्निः सर्वस्यादिरलोलुपः ॥ ३३.४१॥ ३३.४२/१अनन्तः कपिलो भानुः कामदः सर्वतोमुखः । ३३.४२/२जयो विशालो वरदः सर्वभूतनिषेवितः ॥ ३३.४२॥ ३३.४३/१मनः सुपर्णो भूतादिः शीघ्रगः प्राणधारणः । ३३.४३/२धन्वन्तरिर्धूमकेतुरादिदेवोऽदितेः सुतः ॥ ३३.४३॥ ३३.४४/१द्वादशात्मा रविर्दक्षः पिता माता पितामहः । ३३.४४/२स्वर्गद्वारं प्रजाद्वारं मोक्षद्वारं त्रिविष्टपम् ॥ ३३.४४॥ ३३.४५/१देहकर्ता प्रशान्तात्मा विश्वात्मा विश्वतोमुखः । ३३.४५/२चराचरात्मा सूक्ष्मात्मा मैत्रेयः करुणान्वितः ॥ ३३.४५॥ ३३.४६/१एतद् वै कीर्तनीयस्य सूर्यस्यामिततेजसः । ३३.४६/२नाम्नामष्टशतं रम्यं मया प्रोक्तं द्विजोत्तमाः ॥ ३३.४६॥ ३३.४७/१सुरगणपितृयक्षसेवितं ह्य्। ३३.४७/२असुरनिशाकरसिद्धवन्दितम् । ३३.४७/३वरकनकहुताशनप्रभम् । ३३.४७/४प्रणिपतितोऽस्मि हिताय भास्करम् ॥ ३३.४७॥ ३३.४८/१सूर्योदये यः सुसमाहितः पठेत् । ३३.४८/२स पुत्रदारान् धनरत्नसंचयान् । ३३.४८/३लभेत जातिस्मरतां नरः स तु । ३३.४८/४स्मृतिं च मेधां च स विन्दते पराम् ॥ ३३.४८॥ ३३.४९/१इमं स्तवं देववरस्य यो नरः । ३३.४९/२प्रकीर्तयेच्छुद्धमनाः समाहितः । ३३.४९/३विमुच्यते शोकदवाग्निसागराल् । ३३.४९/४लभेत कामान् मनसा यथेप्सितान् ॥ ३३.४९॥ ३४.१/१ब्रह्मोवाच । योऽसौ सर्वगतो देवस्त्रिपुरारिस्त्रिलोचनः । ३४.१/२उमाप्रियकरो रुद्रश्चन्द्रार्धकृतशेखरः ॥ ३४.१॥ ३४.२/१विद्राव्य विबुधान् सर्वान् सिद्धविद्याधरान् ऋषीन् । ३४.२/२गन्धर्वयक्षनागांश्च तथान्यांश्च समागतान् ॥ ३४.२॥ ३४.३/१जघान पूर्वं दक्षस्य यजतो धरणीतले । ३४.३/२यज्ञं समृद्धं रत्नाढ्यं सर्वसम्भारसम्भृतम् ॥ ३४.३॥ ३४.४/१यस्य प्रतापसंत्रस्ताः शक्राद्यास्त्रिदिवौकसः । ३४.४/२शान्तिं न लेभिरे विप्राः कैलासं शरणं गताः ॥ ३४.४॥ ३४.५/१स आस्ते तत्र वरदः शूलपाणिर्वृषध्वजः । ३४.५/२पिनाकपाणिर्भगवान् दक्षयज्ञविनाशनः ॥ ३४.५॥ ३४.६/१महादेवोऽकले देशे कृत्तिवासा वृषध्वजः । ३४.६/२एकाम्रके मुनिश्रेष्ठाः सर्वकामप्रदो हरः ॥ ३४.६॥ ३४.७/१मुनय ऊचुः । किमर्थं स भवो देवः सर्वभूतहिते रतः । ३४.७/२जघान यज्ञं दक्षस्य देवैः सर्वैरलंकृतम् ॥ ३४.७॥ ३४.८/१न ह्यल्पं कारणं तत्र प्रभो मन्यामहे वयम् । ३४.८/२श्रोतुमिच्छामहे ब्रूहि परं कौतूहलं हि नः ॥ ३४.८॥ ३४.९/१ब्रह्मोवाच । दक्षस्यासन्न् अष्ट कन्या याश्चैवं पतिसंगताः । ३४.९/२स्वेभ्यो गृहेभ्यश्चानीय ताः पिताभ्यर्चयद् गृहे ॥ ३४.९॥ ३४.१०/१ततस्त्वभ्यर्चिता विप्रा न्यवसंस्ताः पितुर्गृहे । ३४.१०/२तासां ज्येष्ठा सती नाम पत्नी या त्र्यम्बकस्य वै ॥ ३४.१०॥ ३४.११/१नाजुहावात्मजां तां वै दक्षो रुद्रमभिद्विषन् । ३४.११/२अकरोत् संनतिं दक्षे न च कांचिन् महेश्वरः ॥ ३४.११॥ ३४.१२/१जामाता श्वशुरे तस्मिन् स्वभावात् तेजसि स्थितः । ३४.१२/२ततो ज्ञात्वा सती सर्वास्तास्तु प्राप्ताः पितुर्गृहम् ॥ ३४.१२॥ ३४.१३/१जगाम साप्यनाहूता सती तु स्वपितुर्गृहम् । ३४.१३/२ताभ्यो हीनां पिता चक्रे सत्याः पूजामसम्मताम् । ३४.१३/३ततोऽब्रवीत् सा पितरं देवी क्रोधसमाकुला ॥ ३४.१३॥ ३४.१४/१सत्युवाच । यवीयसीभ्यः श्रेष्ठाहं किं न पूजसि मां प्रभो । ३४.१४/२असत्कृतामवस्थां यः कृतवान् असि गर्हिताम् । ३४.१४/३अहं ज्येष्ठा वरिष्ठा च मां त्वं सत्कर्तुमर्हसि ॥ ३४.१४॥ ३४.१५/१ब्रह्मोवाच । एवमुक्तोऽब्रवीद् एनां दक्षः संरक्तलोचनः ॥ ३४.१५॥ ३४.१६/१दक्ष उवाच । त्वत्तः श्रेष्ठा वरिष्ठाश्च पूज्या बालाः सुता मम । ३४.१६/२तासां ये चैव भर्तारस्ते मे बहुमताः सति ॥ ३४.१६॥ ३४.१७/१ब्रह्मिष्ठाश्च व्रतस्थाश्च महायोगाः सुधार्मिकाः । ३४.१७/२गुणैश्चैवाधिकाः श्लाघ्याः सर्वे ते त्र्यम्बकात् सति ॥ ३४.१७॥ ३४.१८/१वसिष्ठोऽत्रिः पुलस्त्यश्च अङ्गिराः पुलहः क्रतुः । ३४.१८/२भृगुर्मरीचिश्च तथा श्रेष्ठा जामातरो मम ॥ ३४.१८॥ ३४.१९/१तैश्चापि स्पर्धते शर्वः सर्वे ते चैव तं प्रति । ३४.१९/२तेन त्वां न बुभूषामि प्रतिकूलो हि मे भवः ॥ ३४.१९॥ ३४.२०/१इत्युक्तवांस्तदा दक्षः सम्प्रमूढेन चेतसा । ३४.२०/२शापार्थमात्मनश्चैव येनोक्ता वै महर्षयः । ३४.२०/३तथोक्ता पितरं सा वै क्रुद्धा देवी तमब्रवीत् ॥ ३४.२०॥ ३४.२१/१सत्युवाच । वाङ्मनःकर्मभिर्यस्माद् अदुष्टां मां विगर्हसि । ३४.२१/२तस्मात् त्यजाम्यहं देहमिमं तात तवात्मजम् ॥ ३४.२१॥ ३४.२२/१ब्रह्मोवाच । ततस्तेनापमानेन सती दुःखाद् अमर्षिता । ३४.२२/२अब्रवीद् वचनं देवी नमस्कृत्य स्वयम्भुवे ॥ ३४.२२॥ ३४.२३/१सत्युवाच । येनाहमपदेहा वै पुनर्देहेन भास्वता । ३४.२३/२तत्राप्यहमसम्मूढा सम्भूता धार्मिकी पुनः । ३४.२३/३गच्छेयं धर्मपत्नीत्वं त्र्यम्बकस्यैव धीमतः ॥ ३४.२३॥ ३४.२४/१ब्रह्मोवाच । तत्रैवाथ समासीना रुष्टात्मानं समादधे । ३४.२४/२धारयामास चाग्नेयीं धारणामात्मनात्मनि ॥ ३४.२४॥ ३४.२५/१ततः स्वात्मानमुत्थाप्य वायुना समुदीरितः । ३४.२५/२सर्वाङ्गेभ्यो विनिःसृत्य वह्निर्भस्म चकार ताम् ॥ ३४.२५॥ ३४.२६/१तद् उपश्रुत्य निधनं सत्या देव्याः स शूलधृक् । ३४.२६/२संवादं च तयोर्बुद्ध्वा याथातथ्येन शंकरः । ३४.२६/३दक्षस्य च विनाशाय चुकोप भगवान् प्रभुः ॥ ३४.२६॥ ३४.२७/१श्रीशंकर उवाच । यस्माद् अवमता दक्ष सहसैवागता सती । ३४.२७/२प्रशस्ताश्चेतराः सर्वास्त्वत्सुता भर्तृभिः सह ॥ ३४.२७॥ ३४.२८/१तस्माद् वैवस्वते प्राप्ते पुनरेते महर्षयः । ३४.२८/२उत्पत्स्यन्ति द्वितीये वै तव यज्ञे ह्ययोनिजाः ॥ ३४.२८॥ ३४.२९/१हुते वै ब्रह्मणः सत्त्रे चाक्षुषस्यान्तरे मनोः । ३४.२९/२अभिव्याहृत्य सप्तर्षीन् दक्षं सोऽभ्यशपत् पुनः ॥ ३४.२९॥ ३४.३०/१भविता मानुषो राजा चाक्षुषस्यान्तरे मनोः । ३४.३०/२प्राचीनबर्हिषः पौत्रः पुत्रश्चापि प्रचेतसः ॥ ३४.३०॥ ३४.३१/१दक्ष इत्येव नाम्ना त्वं मारिषायां जनिष्यसि । ३४.३१/२कन्यायां शाखिनां चैव प्राप्ते वै चाक्षुषान्तरे ॥ ३४.३१॥ ३४.३२/१अहं तत्रापि ते विघ्नमाचरिष्यामि दुर्मते । ३४.३२/२धर्मकामार्थयुक्तेषु कर्मस्विह पुनः पुनः ॥ ३४.३२॥ ३४.३३/१ततो वै व्याहृतो दक्षो रुद्रं सोऽभ्यशपत् पुनः ॥ ३४.३३॥ ३४.३४/१दक्ष उवाच । यस्मात् त्वं मत्कृते क्रूर ऋषीन् व्याहृतवान् असि । ३४.३४/२तस्मात् सार्धं सुरैर्यज्ञे न त्वां यक्ष्यन्ति वै द्विजाः ॥ ३४.३४॥ ३४.३५/१कृत्वाहुतिं तव क्रूर अपः स्पृशन्ति कर्मसु । ३४.३५/२इहैव वत्स्यसे लोके दिवं हित्वायुगक्षयात् । ३४.३५/३ततो देवैस्तु ते सार्धं न तु पूजा भविष्यति ॥ ३४.३५॥ ३४.३६/१रुद्र उवाच । चातुर्वर्ण्यं तु देवानां ते चाप्येकत्र भुञ्जते । ३४.३६/२न भोक्ष्ये सहितस्तैस्तु ततो भोक्ष्याम्यहं पृथक् ॥ ३४.३६॥ ३४.३७/१सर्वेषां चैव लोकानामादिर्भूर्लोक उच्यते । ३४.३७/२तमहं धारयाम्येकः स्वेच्छया न तवाज्ञया ॥ ३४.३७॥ ३४.३८/१तस्मिन् धृते सर्वलोकाः सर्वे तिष्ठन्ति शाश्वताः । ३४.३८/२तस्माद् अहं वसामीह सततं न तवाज्ञया ॥ ३४.३८॥ ३४.३९/१ब्रह्मोवाच । ततोऽभिव्याहृतो दक्षो रुद्रेणामिततेजसा । ३४.३९/२स्वायम्भुवीं तनुं त्यक्त्वा उत्पन्नो मानुषेष्विह ॥ ३४.३९॥ ३४.४०/१यदा गृहपतिर्दक्षो यज्ञानामीश्वरः प्रभुः । ३४.४०/२समस्तेनेह यज्ञेन सोऽयजद् दैवतैः सह ॥ ३४.४०॥ ३४.४१/१अथ देवी सती यत् ते प्राप्ते वैवस्वतेऽन्तरे । ३४.४१/२मेनायां तामुमां देवीं जनयामास शैलराट् ॥ ३४.४१॥ ३४.४२/१सा तु देवी सती पूर्वमासीत् पश्चाद् उमाभवत् । ३४.४२/२सहव्रता भवस्यैषा नैतया मुच्यते भवः ॥ ३४.४२॥ ३४.४३/१यावद् इच्छति संस्थानं प्रभुर्मन्वन्तरेष्विह । ३४.४३/२मारीचं कश्यपं देवी यथादितिरनुव्रता ॥ ३४.४३॥ ३४.४४/१सार्धं नारायणं श्रीस्तु मघवन्तं शची यथा । ३४.४४/२विष्णुं कीर्तिरुषा सूर्यं वसिष्ठं चाप्यरुन्धती ॥ ३४.४४॥ ३४.४५/१नैतांस्तु विजहत्येता भर्तृन् देव्यः कथंचन । ३४.४५/२एवं प्राचेतसो दक्षो जज्ञे वै चाक्षुषेऽन्तरे ॥ ३४.४५॥ ३४.४६/१प्राचीनबर्हिषः पौत्रः पुत्रश्चापि प्रचेतसाम् । ३४.४६/२दशभ्यस्तु प्रचेतोभ्यो मारिषायां पुनर्नृप ॥ ३४.४६॥ ३४.४७/१जज्ञे रुद्राभिशापेन द्वितीयमिति नः श्रुतम् । ३४.४७/२भृग्वादयस्तु ते सर्वे जज्ञिरे वै महर्षयः ॥ ३४.४७॥ ३४.४८/१आद्ये त्रेतायुगे पूर्वं मनोर्वैवस्वतस्य ह । ३४.४८/२देवस्य महतो यज्ञे वारुणीं बिभ्रतस्तनुम् ॥ ३४.४८॥ ३४.४९/१इत्येषोऽनुशयो ह्यासीत् तयोर्जात्यन्तरे गतः । ३४.४९/२प्रजापतेश्च दक्षस्य त्र्यम्बकस्य च धीमतः ॥ ३४.४९॥ ३४.५०/१तस्मान् नानुशयः कार्यो वरेष्विह कदाचन । ३४.५०/२जात्यन्तरगतस्यापि भावितस्य शुभाशुभैः । ३४.५०/३जन्तोर्न भूतये ख्यातिस्तन् न कार्यं विजानता ॥ ३४.५०॥ ३४.५१/१मुनय ऊचुः । कथं रोषेण सा पूर्वं दक्षस्य दुहिता सती । ३४.५१/२त्यक्त्वा देहं पुनर्जाता गिरिराजगृहे प्रभो ॥ ३४.५१॥ ३४.५२/१देहान्तरे कथं तस्याः पूर्वदेहो बभूव ह । ३४.५२/२भवेन सह संयोगः संवादश्च तयोः कथम् ॥ ३४.५२॥ ३४.५३/१स्वयंवरः कथं वृत्तस्तस्मिन् महति जन्मनि । ३४.५३/२विवाहश्च जगन्नाथ सर्वाश्चर्यसमन्वितः ॥ ३४.५३॥ ३४.५४/१तत् सर्वं विस्तराद् ब्रह्मन् वक्तुमर्हसि साम्प्रतम् । ३४.५४/२श्रोतुमिच्छामहे पुण्यां कथां चातिमनोहराम् ॥ ३४.५४॥ ३४.५५/१ब्रह्मोवाच । श‍ृणुध्वं मुनिशार्दूलाः कथां पापप्रणाशिनीम् । ३४.५५/२उमाशंकरयोः पुण्यां सर्वकामफलप्रदाम् ॥ ३४.५५॥ ३४.५६/१कदाचित् स्वगृहात् प्राप्तं कश्यपं द्विपदां वरम् । ३४.५६/२अपृच्छद् धिमवान् वृत्तं लोके ख्यातिकरं हितम् ॥ ३४.५६॥ ३४.५७/१केनाक्षयाश्च लोकाः स्युः ख्यातिश्च परमा मुने । ३४.५७/२तथैव चार्चनीयत्वं सत्सु तत् कथयस्व मे ॥ ३४.५७॥ ३४.५८/१कश्यप उवाच । अपत्येन महाबाहो सर्वमेतद् अवाप्यते । ३४.५८/२ममाख्यातिरपत्येन ब्रह्मणा ऋषिभिः सह ॥ ३४.५८॥ ३४.५९/१किं न पश्यसि शैलेन्द्र यतो मां परिपृच्छसि । ३४.५९/२वर्तयिष्यामि यच्चापि यथादृष्टं पुराचल ॥ ३४.५९॥ ३४.६०/१वाराणसीमहं गच्छन्न् अपश्यं संस्थितं दिवि । ३४.६०/२विमानं सुनवं दिव्यमनौपम्यं महर्धिमत् ॥ ३४.६०॥ ३४.६१/१तस्याधस्ताद् आर्तनादं गर्तस्थाने श‍ृणोम्यहम् । ३४.६१/२तमहं तपसा ज्ञात्वा तत्रैवान्तर्हितः स्थितः ॥ ३४.६१॥ ३४.६२/१अथागात् तत्र शैलेन्द्र विप्रो नियमवाञ् शुचिः । ३४.६२/२तीर्थाभिषेकपूतात्मा परे तपसि संस्थितः ॥ ३४.६२॥ ३४.६३/१अथ स व्रजमानस्तु व्याघ्रेणाभीषितो द्विजः । ३४.६३/२विवेश तं तदा देशं स गर्तो यत्र भूधर ॥ ३४.६३॥ ३४.६४/१गर्तायां वीरणस्तम्बे लम्बमानांस्तदा मुनीन् । ३४.६४/२अपश्यद् आर्तो दुःखार्तांस्तान् अपृच्छच्च स द्विजः ॥ ३४.६४॥ ३४.६५/१द्विज उवाच । के यूयं वीरणस्तम्बे लम्बमाना ह्यधोमुखाः । ३४.६५/२दुःखिताः केन मोक्षश्च युष्माकं भवितानघाः ॥ ३४.६५॥ ३४.६६/१पितर ऊचुः । वयं ते कृतपुण्यस्य पितरः सपितामहाः । ३४.६६/२प्रपितामहाश्च क्लिश्यामस्तव दुष्टेन कर्मणा ॥ ३४.६६॥ ३४.६७/१नरकोऽयं महाभाग गर्तरूपेण संस्थितः । ३४.६७/२त्वं चापि वीरणस्तम्बस्त्वयि लम्बामहे वयम् ॥ ३४.६७॥ ३४.६८/१यावत् त्वं जीवसे विप्र तावद् एव वयं स्थिताः । ३४.६८/२मृते त्वयि गमिष्यामो नरकं पापचेतसः ॥ ३४.६८॥ ३४.६९/१यदि त्वं दारसंयोगं कृत्वापत्यं गुणोत्तरम् । ३४.६९/२उत्पादयसि तेनास्मान् मुच्येम वयमेनसः ॥ ३४.६९॥ ३४.७०/१नान्येन तपसा पुत्र तीर्थानां च फलेन च । ३४.७०/२एतत् कुरु महाबुद्धे तारयस्व पितृन् भयात् ॥ ३४.७०॥ ३४.७१/१कश्यप उवाच । स तथेति प्रतिज्ञाय आराध्य वृषभध्वजम् । ३४.७१/२पितृन् गर्तात् समुद्धृत्य गणपान् प्रचकार ह ॥ ३४.७१॥ ३४.७२/१स्वयं रुद्रस्य दयितः सुवेशो नाम नामतः । ३४.७२/२सम्मतो बलवांश्चैव रुद्रस्य गणपोऽभवत् ॥ ३४.७२॥ ३४.७३/१तस्मात् कृत्वा तपो घोरमपत्यं गुणवद् भृशम् । ३४.७३/२उत्पादयस्व शैलेन्द्र सुतां त्वं वरवर्णिनीम् ॥ ३४.७३॥ ३४.७४/१ब्रह्मोवाच । स एवमुक्त्वा ऋषिणा शैलेन्द्रो नियमस्थितः । ३४.७४/२तपश्चकाराप्यतुलं येन तुष्टिरभून् मम ॥ ३४.७४॥ ३४.७५/१तदा तमुत्पपाताहं वरदोऽस्मीति चाब्रवम् । ३४.७५/२ब्रूहि तुष्टोऽस्मि शैलेन्द्र तपसानेन सुव्रत ॥ ३४.७५॥ ३४.७६/१हिमवान् उवाच । भगवन् पुत्रमिच्छामि गुणैः सर्वैरलंकृतम् । ३४.७६/२एवं वरं प्रयच्छस्व यदि तुष्टोऽसि मे प्रभो ॥ ३४.७६॥ ३४.७७/१ब्रह्मोवाच । तस्य तद् वचनं श्रुत्वा गिरिराजस्य भो द्विजाः । ३४.७७/२तदा तस्मै वरं चाहं दत्तवान् मनसेप्सितम् ॥ ३४.७७॥ ३४.७८/१कन्या भवित्री शैलेन्द्र तपसानेन सुव्रत । ३४.७८/२यस्याः प्रभावात् सर्वत्र कीर्तिमाप्स्यसि शोभनाम् ॥ ३४.७८॥ ३४.७९/१अर्चितः सर्वदेवानां तीर्थकोटिसमावृतः । ३४.७९/२पावनश्चैव पुण्येन देवानामपि सर्वतः ॥ ३४.७९॥ ३४.८०/१ज्येष्ठा च सा भवित्री ते अन्ये चात्र ततः शुभे ॥ ३४.८०॥ ३४.८१/१सोऽपि कालेन शैलेन्द्रो मेनायामुदपादयत् । ३४.८१/२अपर्णामेकपर्णां च तथा चैवैकपाटलाम् ॥ ३४.८१॥ ३४.८२/१न्यग्रोधमेकपर्णं तु पाटलं चैकपाटलाम् । ३४.८२/२अशित्वा त्वेकपर्णां तु अनिकेतस्तपोऽचरत् ॥ ३४.८२॥ ३४.८३/१शतं वर्षसहस्राणां दुश्चरं देवदानवैः । ३४.८३/२आहारमेकपर्णं तु एकपर्णा समाचरत् ॥ ३४.८३॥ ३४.८४/१पाटलेन तथैकेन विदधे चैकपाटला । ३४.८४/२पूर्णे वर्षसहस्रे तु आहारं ताः प्रचक्रतुः ॥ ३४.८४॥ ३४.८५/१अपर्णा तु निराहारा तां माता प्रत्यभाषत । ३४.८५/२निषेधयन्ती चो मेति मातृस्नेहेन दुःखिता ॥ ३४.८५॥ ३४.८६/१सा तथोक्ता तया मात्रा देवी दुश्चरचारिणी । ३४.८६/२तेनैव नाम्ना लोकेषु विख्याता सुरपूजिता ॥ ३४.८६॥ ३४.८७/१एतत् तु त्रिकुमारीकं जगत् स्थावरजङ्गमम् । ३४.८७/२एतासां तपसां वृत्तं यावद् भूमिर्धरिष्यति ॥ ३४.८७॥ ३४.८८/१तपःशरीरास्ताः सर्वास्तिस्रो योगं समाश्रिताः । ३४.८८/२सर्वाश्चैव महाभागास्तथा च स्थिरयौवनाः ॥ ३४.८८॥ ३४.८९/१ता लोकमातरश्चैव ब्रह्मचारिण्य एव च । ३४.८९/२अनुगृह्णन्ति लोकांश्च तपसा स्वेन सर्वदा ॥ ३४.८९॥ ३४.९०/१उमा तासां वरिष्ठा च ज्येष्ठा च वरवर्णिनी । ३४.९०/२महायोगबलोपेता महादेवमुपस्थिता ॥ ३४.९०॥ ३४.९१/१दत्तकश्चोशना तस्य पुत्रः स भृगुनन्दनः । ३४.९१/२आसीत् तस्यैकपर्णा तु देवलं सुषुवे सुतम् ॥ ३४.९१॥ ३४.९२/१या तु तासां कुमारीणां तृतीया ह्येकपाटला । ३४.९२/२पुत्रं सा तमलर्कस्य जैगीषव्यमुपस्थिता ॥ ३४.९२॥ ३४.९३/१तस्याश्च शङ्खलिखितौ स्मृतौ पुत्रावयोनिजौ । ३४.९३/२उमा तु या मया तुभ्यं कीर्तिता वरवर्णिनी ॥ ३४.९३॥ ३४.९४/१अथ तस्यास्तपोयोगात् त्रैलोक्यमखिलं तदा । ३४.९४/२प्रधूपितमिहालक्ष्य वचस्तामहमब्रवम् ॥ ३४.९४॥ ३४.९५/१देवि किं तपसा लोकांस्तापयिष्यसि शोभने । ३४.९५/२त्वया सृष्टमिदं सर्वं मा कृत्वा तद् विनाशय ॥ ३४.९५॥ ३४.९६/१त्वं हि धारयसे लोकान् इमान् सर्वान् स्वतेजसा । ३४.९६/२ब्रूहि किं ते जगन्मातः प्रार्थितं सम्प्रतीह नः ॥ ३४.९६॥ ३४.९७/१देव्युवाच । यदर्थं तपसो ह्यस्य चरणं मे पितामह । ३४.९७/२त्वमेव तद् विजानीषे ततः पृच्छसि किं पुनः ॥ ३४.९७॥ ३४.९८/१ब्रह्मोवाच । ततस्तामब्रवं चाहं यदर्थं तप्यसे शुभे । ३४.९८/२स त्वां स्वयमुपागम्य इहैव वरयिष्यति ॥ ३४.९८॥ ३४.९९/१शर्व एव पतिः श्रेष्ठः सर्वलोकेश्वरेश्वरः । ३४.९९/२वयं सदैव यस्येमे वश्या वै किंकराः शुभे ॥ ३४.९९॥ ३४.१००/१स देवदेवः परमेश्वरः स्वयम् । ३४.१००/२स्वयम्भुरायास्यति देवि तेऽन्तिकम् । ३४.१००/३उदाररूपो विकृतादिरूपः । ३४.१००/४समानरूपोऽपि न यस्य कस्यचित् ॥ ३४.१००॥ ३४.१०१/१महेश्वरः पर्वतलोकवासी । ३४.१०१/२चराचरेशः प्रथमोऽप्रमेयः । ३४.१०१/३विनेन्दुना हीन्द्रसमानवर्चसा । ३४.१०१/४विभीषणं रूपमिवास्थितो यः ॥ ३४.१०१॥ ३५.१/१ब्रह्मोवाच । ततस्तामब्रुवन् देवास्तदा गत्वा तु सुन्दरीम् । ३५.१/२देवि शीघ्रेण कालेन धूर्जटिर्नीललोहितः ॥ ३५.१॥ ३५.२/१स भर्ता तव देवेशो भविता मा तपः कृथाः । ३५.२/२ततः प्रदक्षिणीकृत्य देवा विप्रा गिरेः सुताम् ॥ ३५.२॥ ३५.३/१जग्मुश्चादर्शनं तस्याः सा चापि विरराम ह । ३५.३/२सा देवी सूक्तमित्येवमुक्त्वा स्वस्याश्रमे शुभे ॥ ३५.३॥ ३५.४/१द्वारि जातमशोकं च समुपाश्रित्य चास्थिता । ३५.४/२अथागाच्चन्द्रतिलकस्त्रिदशार्तिहरो हरः ॥ ३५.४॥ ३५.५/१विकृतं रूपमास्थाय ह्रस्वो बाहुक एव च । ३५.५/२विभग्ननासिको भूत्वा कुब्जः केशान्तपिङ्गलः ॥ ३५.५॥ ३५.६/१उवाच विकृतास्यश्च देवि त्वां वरयाम्यहम् । ३५.६/२अथोमा योगसंसिद्धा ज्ञात्वा शंकरमागतम् ॥ ३५.६॥ ३५.७/१अन्तर्भावविशुद्धात्मा कृपानुष्ठानलिप्सया । ३५.७/२तमुवाचार्घपाद्याभ्यां मधुपर्केण चैव ह ॥ ३५.७॥ ३५.८/१सम्पूज्य सुमनोभिस्तं ब्राह्मणं ब्राह्मणप्रिया ॥ ३५.८॥ ३५.९/१देव्युवाच । भगवन् न स्वतन्त्राहं पिता मे त्वग्रणीर्गृहे । ३५.९/२स प्रभुर्मम दाने वै कन्याहं द्विजपुंगव ॥ ३५.९॥ ३५.१०/१गत्वा याचस्व पितरं मम शैलेन्द्रमव्ययम् । ३५.१०/२स चेद् ददाति मां विप्र तुभ्यं तद् उचितं मम ॥ ३५.१०॥ ३५.११/१ब्रह्मोवाच । ततः स भगवान् देवस्तथैव विकृतः प्रभुः । ३५.११/२उवाच शैलराजानं सुतां मे यच्छ शैलराट् ॥ ३५.११॥ ३५.१२/१स तं विकृतरूपेण ज्ञात्वा रुद्रमथाव्ययम् । ३५.१२/२भीतः शापाच्च विमना इदं वचनमब्रवीत् ॥ ३५.१२॥ ३५.१३/१शैलेन्द्र उवाच । भगवन् नावमन्येऽहं ब्राह्मणान् भुवि देवताः । ३५.१३/२मनीषितं तु यत् पूर्वं तच्छृणुष्व महामते ॥ ३५.१३॥ ३५.१४/१स्वयंवरो मे दुहितुर्भविता विप्रपूजितः । ३५.१४/२वरयेद् यं स्वयं तत्र स भर्तास्या भविष्यति ॥ ३५.१४॥ ३५.१५/१तच्छ्रुत्वा शैलवचनं भगवान् वृषभध्वजः । ३५.१५/२देव्याः समीपमागत्य इदमाह महामनाः ॥ ३५.१५॥ ३५.१६/१शिव उवाच । देवि पित्रा त्वनुज्ञातः स्वयंवर इति श्रुतिः । ३५.१६/२तत्र त्वं वरयित्री यं स ते भर्ता भवेद् इति ॥ ३५.१६॥ ३५.१७/१तद् आपृच्छ्य गमिष्यामि दुर्लभां त्वां वरानने । ३५.१७/२रूपवन्तं समुत्सृज्य वृणोष्यसदृशं कथम् ॥ ३५.१७॥ ३५.१८/१ब्रह्मोवाच । तेनोक्ता सा तदा तत्र भावयन्ती तदीरितम् । ३५.१८/२भावं च रुद्रनिहितं प्रसादं मनसस्तथा ॥ ३५.१८॥ ३५.१९/१सम्प्राप्योवाच देवेशं मा तेऽभूद् बुद्धिरन्यथा । ३५.१९/२अहं त्वां वरयिष्यामि नाद्भुतं तु कथंचन ॥ ३५.१९॥ ३५.२०/१अथवा तेऽस्ति संदेहो मयि विप्र कथंचन । ३५.२०/२इहैव त्वां महाभाग वरयामि मनोगतम् ॥ ३५.२०॥ ३५.२१/१ब्रह्मोवाच । गृहीत्वा स्तबकं सा तु हस्ताभ्यां तत्र संस्थिता । ३५.२१/२स्कन्धे शम्भोः समाधाय देवी प्राह वृतोऽसि मे ॥ ३५.२१॥ ३५.२२/१ततः स भगवान् देवस्तया देव्या वृतस्तदा । ३५.२२/२उवाच तमशोकं वै वाचा संजीवयन्न् इव ॥ ३५.२२॥ ३५.२३/१शिव उवाच । यस्मात् तव सुपुण्येन स्तबकेन वृतोऽस्म्यहम् । ३५.२३/२तस्मात् त्वं जरया त्यक्तस्त्वमरः सम्भविष्यसि ॥ ३५.२३॥ ३५.२४/१कामरूपी कामपुष्पः कामदो दयितो मम । ३५.२४/२सर्वाभरणपुष्पाढ्यः सर्वपुष्पफलोपगः ॥ ३५.२४॥ ३५.२५/१सर्वान्नभक्षकश्चैव अमृतस्वाद एव च । ३५.२५/२सर्वगन्धश्च देवानां भविष्यसि दृढप्रियः ॥ ३५.२५॥ ३५.२६/१निर्भयः सर्वलोकेषु भविष्यसि सुनिर्वृतः । ३५.२६/२आश्रमं वेदमत्यर्थं चित्रकूटेति विश्रुतम् ॥ ३५.२६॥ ३५.२७/१यो हि यास्यति पुण्यार्थी सोऽश्वमेधमवाप्स्यति । ३५.२७/२यस्तु तत्र मृतश्चापि ब्रह्मलोकं स गच्छति ॥ ३५.२७॥ ३५.२८/१यश्चात्र नियमैर्युक्तः प्राणान् सम्यक् परित्यजेत् । ३५.२८/२स देव्यास्तपसा युक्तो महागणपतिर्भवेत् ॥ ३५.२८॥ ३५.२९/१ब्रह्मोवाच । एवमुक्त्वा तदा देव आपृच्छ्य हिमवत्सुताम् । ३५.२९/२अन्तर्दधे जगत्स्रष्टा सर्वभूतप ईश्वरः ॥ ३५.२९॥ ३५.३०/१सापि देवी गते तस्मिन् भगवत्यमितात्मनि । ३५.३०/२तत एवोन्मुखी भूत्वा शिलायां सम्बभूव ह ॥ ३५.३०॥ ३५.३१/१उन्मुखी सा भवे तस्मिन् महेशे जगतां प्रभौ । ३५.३१/२निशेव चन्द्ररहिता न बभौ विमनास्तदा ॥ ३५.३१॥ ३५.३२/१अथ शुश्राव शब्दं च बालस्यार्तस्य शैलजा । ३५.३२/२सरस्युदकसम्पूर्णे समीपे चाश्रमस्य च ॥ ३५.३२॥ ३५.३३/१स कृत्वा बालरूपं तु देवदेवः स्वयं शिवः । ३५.३३/२क्रीडाहेतोः सरोमध्ये ग्राहग्रस्तोऽभवत् तदा ॥ ३५.३३॥ ३५.३४/१योगमायां समास्थाय प्रपञ्चोद्भवकारणम् । ३५.३४/२तद् रूपं सरसो मध्ये कृत्वैवं समभाषत ॥ ३५.३४॥ ३५.३५/१बाल उवाच । त्रातु मां कश्चिद् इत्याह ग्राहेण हृतचेतसम् । ३५.३५/२धिक् कष्टं बाल एवाहमप्राप्तार्थमनोरथः ॥ ३५.३५॥ ३५.३६/१प्रयामि निधनं वक्त्रे ग्राहस्यास्य दुरात्मनः । ३५.३६/२शोचामि न स्वकं देहं ग्राहग्रस्तः सुदुःखितः ॥ ३५.३६॥ ३५.३७/१यथा शोचामि पितरं मातरं च तपस्विनीम् । ३५.३७/२ग्राहगृहीतं मां श्रुत्वा प्राप्तं निधनमुत्सुकौ ॥ ३५.३७॥ ३५.३८/१प्रियपुत्रावेकपुत्रौ प्राणान् नूनं त्यजिष्यतः । ३५.३८/२अहो बत सुकष्टं वै योऽहं बालोऽकृताश्रमः । ३५.३८/३अन्तर्ग्राहेण ग्रस्तस्तु यास्यामि निधनं किल ॥ ३५.३८॥ ३५.३९/१ब्रह्मोवाच । श्रुत्वा तु देवी तं नादं विप्रस्यार्तस्य शोभना । ३५.३९/२उत्थाय प्रस्थिता तत्र यत्र तिष्ठत्यसौ द्विजः ॥ ३५.३९॥ ३५.४०/१सापश्यद् इन्दुवदना बालकं चारुरूपिणम् । ३५.४०/२ग्राहस्य मुखमापन्नं वेपमानमवस्थितम् ॥ ३५.४०॥ ३५.४१/१सोऽपि ग्राहवरः श्रीमान् दृष्ट्वा देवीमुपागताम् । ३५.४१/२तं गृहीत्वा द्रुतं यातो मध्यं सरस एव हि ॥ ३५.४१॥ ३५.४२/१स कृष्यमाणस्तेजस्वी नादमार्तं तदाकरोत् । ३५.४२/२अथाह देवी दुःखार्ता बालं दृष्ट्वा ग्रहावृतम् ॥ ३५.४२॥ ३५.४३/१पार्वत्युवाच । ग्राहराज महासत्त्व बालकं ह्येकपुत्रकम् । ३५.४३/२विमुञ्चेमं महादंष्ट्र क्षिप्रं भीमपराक्रम ॥ ३५.४३॥ ३५.४४/१ग्राह उवाच । यो देवि दिवसे षष्ठे प्रथमं समुपैति माम् । ३५.४४/२स आहारो मम पुरा विहितो लोककर्तृभिः ॥ ३५.४४॥ ३५.४५/१सोऽयं मम महाभागे षष्ठेऽहनि गिरीन्द्रजे । ३५.४५/२ब्रह्मणा प्रेरितो नूनं नैनं मोक्ष्ये कथंचन ॥ ३५.४५॥ ३५.४६/१देव्युवाच । यन् मया हिमवच्छृङ्गे चरितं तप उत्तमम् । ३५.४६/२तेन बालमिमं मुञ्च ग्राहराज नमोऽस्तु ते ॥ ३५.४६॥ ३५.४७/१ग्राह उवाच । मा व्ययस्तपसो देवि भृशं बाले शुभानने । ३५.४७/२यद् ब्रवीमि कुरु श्रेष्ठे तथा मोक्षमवाप्स्यति ॥ ३५.४७॥ ३५.४८/१देव्युवाच । ग्राहाधिप वदस्वाशु यत् सतामविगर्हितम् । ३५.४८/२तत् कृतं नात्र संदेहो यतो मे ब्राह्मणाः प्रियाः ॥ ३५.४८॥ ३५.४९/१ग्राह उवाच । यत् कृतं वै तपः किंचिद् भवत्या स्वल्पमुत्तमम् । ३५.४९/२तत् सर्वं मे प्रयच्छाशु ततो मोक्षमवाप्स्यति ॥ ३५.४९॥ ३५.५०/१देव्युवाच । जन्मप्रभृति यत् पुण्यं महाग्राह कृतं मया । ३५.५०/२तत् ते सर्वं मया दत्तं बालं मुञ्च महाग्रह ॥ ३५.५०॥ ३५.५१/१ब्रह्मोवाच । प्रजज्वाल ततो ग्राहस्तपसा तेन भूषितः । ३५.५१/२आदित्य इव मध्याह्ने दुर्निरीक्षस्तदाभवत् । ३५.५१/३उवाच चैवं तुष्टात्मा देवीं लोकस्य धारिणीम् ॥ ३५.५१॥ ३५.५२/१ग्राह उवाच । देवि किं कृत्यमेतत् ते सुनिश्चित्य महाव्रते । ३५.५२/२तपसोऽप्यर्जनं दुःखं तस्य त्यागो न शस्यते ॥ ३५.५२॥ ३५.५३/१गृहाण तप एव त्वं बालं चेमं सुमध्यमे । ३५.५३/२तुष्टोऽस्मि ते विप्रभक्त्या वरं तस्माद् ददामि ते । ३५.५३/३सा त्वेवमुक्ता ग्राहेण उवाचेदं महाव्रता ॥ ३५.५३॥ ३५.५४/१देव्युवाच । देहेनापि मया ग्राह रक्ष्यो विप्रः प्रयत्नतः । ३५.५४/२तपः पुनर्मया प्राप्यं न प्राप्यो ब्राह्मणः पुनः ॥ ३५.५४॥ ३५.५५/१सुनिश्चित्य महाग्राह कृतं बालस्य मोक्षणम् । ३५.५५/२न विप्रेभ्यस्तपः श्रेष्ठं श्रेष्ठा मे ब्राह्मणा मताः ॥ ३५.५५॥ ३५.५६/१दत्त्वा चाहं न गृह्णामि ग्राहेन्द्र विहितं हि ते । ३५.५६/२नहि कश्चिन् नरो ग्राह प्रदत्तं पुनराहरेत् ॥ ३५.५६॥ ३५.५७/१दत्तमेतन् मया तुभ्यं नाददानि हि तत् पुनः । ३५.५७/२त्वय्येव रमतामेतद् बालश्चायं विमुच्यताम् ॥ ३५.५७॥ ३५.५८/१ब्रह्मोवाच । तथोक्तस्तां प्रशस्याथ मुक्त्वा बालं नमस्य च । ३५.५८/२देवीमादित्यावभासस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ ३५.५८॥ ३५.५९/१बालोऽपि सरसस्तीरे मुक्तो ग्राहेण वै तदा । ३५.५९/२स्वप्नलब्ध इवार्थौघस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ ३५.५९॥ ३५.६०/१तपसोऽपचयं मत्वा देवी हिमगिरीन्द्रजा । ३५.६०/२भूय एव तपः कर्तुमारेभे नियमस्थिता ॥ ३५.६०॥ ३५.६१/१कर्तुकामां तपो भूयो ज्ञात्वा तां शंकरः स्वयम् । ३५.६१/२प्रोवाच वचनं विप्रा मा कृथास्तप इत्युत ॥ ३५.६१॥ ३५.६२/१मह्यमेतत् तपो देवि त्वया दत्तं महाव्रते । ३५.६२/२तत् तेनैवाक्षयं तुभ्यं भविष्यति सहस्रधा ॥ ३५.६२॥ ३५.६३/१इति लब्ध्वा वरं देवी तपसोऽक्षयमुत्तमम् । ३५.६३/२स्वयंवरमुदीक्षन्ती तस्थौ प्रीता मुदा युता ॥ ३५.६३॥ ३५.६४/१इदं पठेद् यो हि नरः सदैव । ३५.६४/२बालानुभावाचरणं हि शम्भोः । ३५.६४/३स देहभेदं समवाप्य पूतो । ३५.६४/४भवेद् गणेशस्तु कुमारतुल्यः ॥ ३५.६४॥ ३६.१/१ब्रह्मोवाच । विस्तृते हिमवत्पृष्ठे विमानशतसंकुले । ३६.१/२अभवत् स तु कालेन शैलपुत्र्याः स्वयंवरः ॥ ३६.१॥ ३६.२/१अथ पर्वतराजोऽसौ हिमवान् ध्यानकोविदः । ३६.२/२दुहितुर्देवदेवेन ज्ञात्वा तद् अभिमन्त्रितम् ॥ ३६.२॥ ३६.३/१जानन्न् अपि महाशैलः समयारक्षणेप्सया । ३६.३/२स्वयंवरं ततो देव्याः सर्वलोकेष्वघोषयत् ॥ ३६.३॥ ३६.४/१देवदानवसिद्धानां सर्वलोकनिवासिनाम् । ३६.४/२वृणुयात् परमेशानं समक्षं यदि मे सुता ॥ ३६.४॥ ३६.५/१तद् एव सुकृतं श्लाघ्यं ममाभ्युदयसम्मतम् । ३६.५/२इति संचिन्त्य शैलेन्द्रः कृत्वा हृदि महेश्वरम् ॥ ३६.५॥ ३६.६/१आब्रह्मकेषु देवेषु देव्याः शैलेन्द्रसत्तमः । ३६.६/२कृत्वा रत्नाकुलं देशं स्वयंवरमचीकरत् ॥ ३६.६॥ ३६.७/१अथैवमाघोषितमात्र एव । ३६.७/२स्वयंवरे तत्र नगेन्द्रपुत्र्याः । ३६.७/३देवादयः सर्वजगन्निवासाः । ३६.७/४समाययुस्तत्र गृहीतवेशाः ॥ ३६.७॥ ३६.८/१प्रफुल्लपद्मासनसंनिविष्टः । ३६.८/२सिद्धैर्वृतो योगिभिरप्रमेयैः । ३६.८/३विज्ञापितस्तेन महीध्रराज्ञा । ३६.८/४आगतस्तदाहं त्रिदिवैरुपेतः ॥ ३६.८॥ ३६.९/१अक्ष्णां सहस्रं सुरराट् स बिभ्रद् । ३६.९/२दिव्याङ्गहारस्रगुदाररूपः । ३६.९/३ऐरावतं सर्वगजेन्द्रमुख्यम् । ३६.९/४स्रवन्मदासारकृतप्रवाहम् ॥ ३६.९॥ ३६.१०/१आरुह्य सर्वामरराट् स वज्रम् । ३६.१०/२बिभ्रत् समागात् पुरतः सुराणाम् । ३६.१०/३तेजःप्रभावाधिकतुल्यरूपी । ३६.१०/४प्रोद्भासयन् सर्वदिशो विवस्वान् ॥ ३६.१०॥ ३६.११/१हैमं विमानं सवलत्पताकम् । ३६.११/२आरूढ आगात् त्वरितं जवेन । ३६.११/३मणिप्रदीप्तोज्ज्वलकुण्डलश्च । ३६.११/४वह्न्यर्कतेजःप्रतिमे विमाने ॥ ३६.११॥ ३६.१२/१समभ्यगात् कश्यपसूनुरेक । ३६.१२/२आदित्यमध्याद् भगनामधारी । ३६.१२/३पीनाङ्गयष्टिः सुकृताङ्गहार+ । ३६.१२/४तेजोबलाज्ञासदृशप्रभावः ॥ ३६.१२॥ ३६.१३/१दण्डं समागृह्य कृतान्त आगाद् । ३६.१३/२आरुह्य भीमं महिषं जवेन । ३६.१३/३महामहीध्रोच्छ्रयपीनगात्रः । ३६.१३/४स्वर्णादिरत्नाञ्चितचारुवेशः ॥ ३६.१३॥ ३६.१४/१समीरणः सर्वजगद्विभर्ता । ३६.१४/२विमानमारुह्य समभ्यगाद् धि । ३६.१४/३संतापयन् सर्वसुरासुरेशांस्- । ३६.१४/४तेजोधिकस्तेजसि संनिविष्टः ॥ ३६.१४॥ ३६.१५/१वह्निः समभ्येत्य सुरेन्द्रमध्ये । ३६.१५/२ज्वलन् प्रतस्थौ वरवेशधारी । ३६.१५/३नानामणिप्रज्वलिताङ्गयष्टिर्। ३६.१५/४जगद्वरं दिव्यविमानमग्र्यम् ॥ ३६.१५॥ ३६.१६/१आरुह्य सर्वद्रविणाधिपेशः । ३६.१६/२स राजराजस्त्वरितोऽभ्यगाच्च । ३६.१६/३आप्याययन् सर्वसुरासुरेशान् । ३६.१६/४कान्त्या च वेशेन च चारुरूपः ॥ ३६.१६॥ ३६.१७/१ज्वलन् महारत्नविचित्ररूपम् । ३६.१७/२विमानमारुह्य शशी समायात् । ३६.१७/३श्यामाङ्गयष्टिः सुविचित्रवेशः । ३६.१७/४सर्वाङ्ग आबद्धसुगन्धिमाल्यः ॥ ३६.१७॥ ३६.१८/१तार्क्ष्यं समारुह्य महीध्रकल्पम् । ३६.१८/२गदाधरोऽसौ त्वरितः समेतः । ३६.१८/३अथाश्विनौ चापि भिषग्वरौ द्वाव्। ३६.१८/४एकं विमानं त्वरयाधिरुह्य ॥ ३६.१८॥ ३६.१९/१मनोहरौ प्रज्वलचारुवेशौ । ३६.१९/२आजग्मतुर्देववरौ सुवीरौ । ३६.१९/३सहस्रनागः स्फुरदग्निवर्णम् । ३६.१९/४बिभ्रत् तदानीं ज्वलनार्कतेजाः ॥ ३६.१९॥ ३६.२०/१सार्धं स नागैरपरैर्महात्मा । ३६.२०/२विमानमारुह्य समभ्यगाच्च । ३६.२०/३दितेः सुतानां च महासुराणाम् । ३६.२०/४वह्न्यर्कशक्रानिलतुल्यभासाम् ॥ ३६.२०॥ ३६.२१/१वरानुरूपं प्रविधाय वेशम् । ३६.२१/२वृन्दं समागात् पुरतः सुराणाम् । ३६.२१/३गन्धर्वराजः स च चारुरूपी । ३६.२१/४दिव्याङ्गदो दिव्यविमानचारी ॥ ३६.२१॥ ३६.२२/१गन्धर्वसंघैः सहितोऽप्सरोभिः । ३६.२२/२शक्राज्ञया तत्र समाजगाम । ३६.२२/३अन्ये च देवास्त्रिदिवात् तदानीम् । ३६.२२/४पृथक् पृथक् चारुगृहीतवेशाः ॥ ३६.२२॥ ३६.२३/१आजग्मुरारुह्य विमानपृष्ठम् । ३६.२३/२गन्धर्वयक्षोरगकिंनराश्च । ३६.२३/३शचीपतिस्तत्र सुरेन्द्रमध्ये । ३६.२३/४रराज राजाधिकलक्ष्यमूर्तिः ॥ ३६.२३॥ ३६.२४/१आज्ञाबलैश्वर्यकृतप्रमोदः । ३६.२४/२स्वयंवरं तं समलंचकार । ३६.२४/३हेतुस्त्रिलोकस्य जगत्प्रसूतेर्। ३६.२४/४माता च तेषां ससुरासुराणाम् ॥ ३६.२४॥ ३६.२५/१पत्नी च शम्भोः पुरुषस्य धीमतो । ३६.२५/२गीता पुराणे प्रकृतिः परा या । ३६.२५/३दक्षस्य कोपाद् धिमवद्गृहं सा । ३६.२५/४कार्यार्थमायात् त्रिदिवौकसां हि ॥ ३६.२५॥ ३६.२६/१विमानपृष्ठे मणिहेमजुष्टे । ३६.२६/२स्थिता वलच्चामरवीजिताङ्गी । ३६.२६/३सर्वर्तुपुष्पां सुसुगन्धमालाम् । ३६.२६/४प्रगृह्य देवी प्रसभं प्रतस्थे ॥ ३६.२६॥ ३६.२७/१ब्रह्मोवाच । मालां प्रगृह्य देव्यां तु स्थितायां देवसंसदि । ३६.२७/२शक्राद्यैरागतैर्देवैः स्वयंवर उपागते ॥ ३६.२७॥ ३६.२८/१देव्या जिज्ञासया शम्भुर्भूत्वा पञ्चशिखः शिशुः । ३६.२८/२उत्सङ्गतलसंसुप्तो बभूव सहसा विभुः ॥ ३६.२८॥ ३६.२९/१ततो ददर्श तं देवी शिशुं पञ्चशिखं स्थितम् । ३६.२९/२ज्ञात्वा तं समवध्यानाज्जगृहे प्रीतिसंयुता ॥ ३६.२९॥ ३६.३०/१अथ सा शुद्धसंकल्पा काङ्क्षितं प्राप्य सत्पतिम् । ३६.३०/२निवृत्ता च तदा तस्थौ कृत्वा सा हृदि तं विभुम् ॥ ३६.३०॥ ३६.३१/१ततो दृष्ट्वा शिशुं देवा देव्या उत्सङ्गवर्तिनम् । ३६.३१/२कोऽयमत्रेति सम्मन्त्र्य चुक्रुशुर्भृशमोहिताः ॥ ३६.३१॥ ३६.३२/१वज्रमाहारयत् तस्य बाहुमुत्क्षिप्य वृत्रहा । ३६.३२/२स बाहुरुत्थितस्तस्य तथैव समतिष्ठत ॥ ३६.३२॥ ३६.३३/१स्तम्भितः शिशुरूपेण देवदेवेन शम्भुना । ३६.३३/२वज्रं क्षेप्तुं न शशाक वृत्रहा चलितुं न च ॥ ३६.३३॥ ३६.३४/१भगो नाम ततो देव आदित्यः काश्यपो बली । ३६.३४/२उत्क्षिप्य आयुधं दीप्तं छेत्तुमिच्छन् विमोहितः ॥ ३६.३४॥ ३६.३५/१तस्यापि भगवान् बाहुं तथैवास्तम्भयत् तदा । ३६.३५/२बलं तेजश्च योगश्च तथैवास्तम्भयद् विभुः ॥ ३६.३५॥ ३६.३६/१शिरः प्रकम्पयन् विष्णुः शंकरं समवैक्षत । ३६.३६/२अथ तेषु स्थितेष्वेवं मन्युमत्सु सुरेषु च ॥ ३६.३६॥ ३६.३७/१अहं परमसंविग्नो ध्यानमास्थाय सादरम् । ३६.३७/२बुद्धवान् देवदेवेशमुमोत्सङ्गे समास्थितम् ॥ ३६.३७॥ ३६.३८/१ज्ञात्वाहं परमेशानं शीघ्रमुत्थाय सादरम् । ३६.३८/२ववन्दे चरणं शम्भोः स्तुतवांस्तमहं द्विजाः ॥ ३६.३८॥ ३६.३९/१पुराणैः सामसंगीतैः पुण्याख्यैर्गुह्यनामभिः । ३६.३९/२अजस्त्वमजरो देवः स्रष्टा विभुः परापरम् ॥ ३६.३९॥ ३६.४०/१प्रधानं पुरुषो यस्त्वं ब्रह्म ध्येयं तद् अक्षरम् । ३६.४०/२अमृतं परमात्मा च ईश्वरः कारणं महत् ॥ ३६.४०॥ ३६.४१/१ब्रह्मसृक् प्रकृतेः स्रष्टा सर्वकृत् प्रकृतेः परः । ३६.४१/२इयं च प्रकृतिर्देवी सदा ते सृष्टिकारणम् ॥ ३६.४१॥ ३६.४२/१पत्नीरूपं समास्थाय जगत्कारणमागता । ३६.४२/२नमस्तुभ्यं महादेव देव्या वै सहिताय च ॥ ३६.४२॥ ३६.४३/१प्रसादात् तव देवेश नियोगाच्च मया प्रजाः । ३६.४३/२देवाद्यास्तु इमाः सृष्टा मूढास्त्वद्योगमायया ॥ ३६.४३॥ ३६.४४/१कुरु प्रसादमेतेषां यथापूर्वं भवन्त्विमे । ३६.४४/२तत एवमहं विप्रा विज्ञाप्य परमेश्वरम् ॥ ३६.४४॥ ३६.४५/१स्तम्भितान् सर्वदेवांस्तान् इदं चाहं तदोक्तवान् । ३६.४५/२मूढाश्च देवताः सर्वा नैनं बुध्यत शंकरम् ॥ ३६.४५॥ ३६.४६/१गच्छध्वं शरणं शीघ्रमेनमेव महेश्वरम् । ३६.४६/२सार्धं मयैव देवेशं परमात्मानमव्ययम् ॥ ३६.४६॥ ३६.४७/१ततस्ते स्तम्भिताः सर्वे तथैव त्रिदिवौकसः । ३६.४७/२प्रणेमुर्मनसा शर्वं भावशुद्धेन चेतसा ॥ ३६.४७॥ ३६.४८/१अथ तेषां प्रसन्नोऽभूद् देवदेवो महेश्वरः । ३६.४८/२यथापूर्वं चकाराशु देवतानां तनूस्तदा ॥ ३६.४८॥ ३६.४९/१तत एवं प्रवृत्ते तु सर्वदेवनिवारणे । ३६.४९/२वपुश्चकार देवेशस्त्र्यक्षं परममद्भुतम् ॥ ३६.४९॥ ३६.५०/१तेजसा तस्य ते ध्वस्ताश्चक्षुः सर्वे न्यमीलयन् । ३६.५०/२तेभ्यः स परमं चक्षुः स्ववपुर्दृष्टिशक्तिमत् ॥ ३६.५०॥ ३६.५१/१प्रादात् परमदेवेशमपश्यंस्ते तदा विभुम् । ३६.५१/२ते दृष्ट्वा परमेशानं तृतीयेक्षणधारिणम् ॥ ३६.५१॥ ३६.५२/१शक्राद्या मेनिरे देवाः सर्व एव सुरेश्वराः । ३६.५२/२तस्य देवी तदा हृष्टा समक्षं त्रिदिवौकसाम् ॥ ३६.५२॥ ३६.५३/१पादयोः स्थापयामास स्रङ्मालाममितद्युतिः । ३६.५३/२साधु साध्विति ते होचुः सर्वे देवाः पुनर्विभुम् ॥ ३६.५३॥ ३६.५४/१सह देव्या नमश्चक्रुः शिरोभिर्भूतलाश्रितैः । ३६.५४/२अथास्मिन्न् अन्तरे विप्रास्तमहं दैवतैः सह ॥ ३६.५४॥ ३६.५५/१हिमवन्तं महाशैलमुक्तवांश्च महाद्युतिम् । ३६.५५/२श्लाघ्यः पूज्यश्च वन्द्यश्च सर्वेषां त्वं महान् असि ॥ ३६.५५॥ ३६.५६/१शर्वेण सह सम्बन्धो यस्य तेऽभ्युदयो महान् । ३६.५६/२क्रियतां चारुरुद्वाहः किमर्थं स्थीयते परम् । ३६.५६/३ततः प्रणम्य हिमवांस्तदा मां प्रत्यभाषत ॥ ३६.५६॥ ३६.५७/१हिमवान् उवाच । त्वमेव कारणं देव यस्य सर्वोदये मम । ३६.५७/२प्रसादः सहसोत्पन्नो हेतुश्चापि त्वमेव हि । ३६.५७/३उद्वाहस्तु यदा यादृक् तद् विधत्स्व पितामह ॥ ३६.५७॥ ३६.५८/१ब्रह्मोवाच । तत एवं वचः श्रुत्वा गिरिराजस्य भो द्विजाः । ३६.५८/२उद्वाहः क्रियतां देव इत्यहं चोक्तवान् विभुम् ॥ ३६.५८॥ ३६.५९/१मामाह शंकरो देवो यथेष्टमिति लोकपः । ३६.५९/२तत्क्षणाच्च ततो विप्रा अस्माभिर्निर्मितं पुरम् ॥ ३६.५९॥ ३६.६०/१उद्वाहार्थं महेशस्य नानारत्नोपशोभितम् । ३६.६०/२रत्नानि मणयश्चित्रा हेममौक्तिकमेव च ॥ ३६.६०॥ ३६.६१/१मूर्तिमन्त उपागम्य अलंचक्रुः पुरोत्तमम् । ३६.६१/२चित्रा मारकती भूमिः सुवर्णस्तम्भशोभिता ॥ ३६.६१॥ ३६.६२/१भास्वत्स्फटिकभित्तिश्च मुक्ताहारप्रलम्बिता । ३६.६२/२तस्मिन् द्वारि पुरे रम्य उद्वाहार्थं विनिर्मिता ॥ ३६.६२॥ ३६.६३/१शुशुभे देवदेवस्य महेशस्य महात्मनः । ३६.६३/२सोमादित्यौ समं तत्र तापयन्तौ महामणी ॥ ३६.६३॥ ३६.६४/१सौरभेयं मनोरम्यं गन्धमादाय मारुतः । ३६.६४/२प्रववौ सुखसंस्पर्शो भवभक्तिं प्रदर्शयन् ॥ ३६.६४॥ ३६.६५/१समुद्रास्तत्र चत्वारः शक्राद्याश्च सुरोत्तमाः । ३६.६५/२देवनद्यो महानद्यः सिद्धा मुनय एव च ॥ ३६.६५॥ ३६.६६/१गन्धर्वाप्सरसः सर्वे नागा यक्षाः सराक्षसाः । ३६.६६/२औदकाः खेचराश्चान्ये किंनरा देवचारणाः ॥ ३६.६६॥ ३६.६७/१तुम्बुरुर्नारदो हाहा हूहूश्चैव तु सामगाः । ३६.६७/२रम्याण्यादाय वाद्यानि तत्राजग्मुस्तदा पुरम् ॥ ३६.६७॥ ३६.६८/१ऋषयस्तु कथास्तत्र वेदगीतास्तपोधनाः । ३६.६८/२पुण्यान् वैवाहिकान् मन्त्राञ् जेपुः संहृष्टमानसाः ॥ ३६.६८॥ ३६.६९/१जगतो मातरः सर्वा देवकन्याश्च कृत्स्नशः । ३६.६९/२गायन्ति हर्षिताः सर्वा उद्वाहे परमेष्ठिनः ॥ ३६.६९॥ ३६.७०/१ऋतवः षट् समं तत्र नानागन्धसुखावहाः । ३६.७०/२उद्वाहः शंकरस्येति मूर्तिमन्त उपस्थिताः ॥ ३६.७०॥ ३६.७१/१नीलजीमूतसंकाशैर्मन्त्रध्वनिप्रहर्षिभिः । ३६.७१/२केकायमानैः शिखिभिर्नृत्यमानैश्च सर्वशः ॥ ३६.७१॥ ३६.७२/१विलोलपिङ्गलस्पष्ट+ ।विद्युल्लेखाविहासिता । ३६.७२/२कुमुदापीडशुक्लाभिर्बलाकाभिश्च शोभिता ॥ ३६.७२॥ ३६.७३/१प्रत्यग्रसंजातशिलीन्ध्रकन्दली+ । ३६.७३/२लताद्रुमाद्युद्गतपल्लवा शुभा । ३६.७३/३शुभाम्बुधाराप्रणयप्रबोधितैर्। ३६.७३/४महालसैर्भेकगणैश्च नादिता ॥ ३६.७३॥ ३६.७४/१प्रियेषु मानोद्धतमानसानाम् । ३६.७४/२मनस्विनीनामपि कामिनीनाम् । ३६.७४/३मयूरकेकाभिरुतैः क्षणेन । ३६.७४/४मनोहरैर्मानविभङ्गहेतुभिः ॥ ३६.७४॥ ३६.७५/१तथा विवर्णोज्ज्वलचारुमूर्तिना । ३६.७५/२शशाङ्कलेखाकुटिलेन सर्वतः । ३६.७५/३पयोदसंघातसमीपवर्तिना । ३६.७५/४महेन्द्रचापेन भृशं विराजिता ॥ ३६.७५॥ ३६.७६/१विचित्रपुष्पाम्बुभवैः सुगन्धिभिर्। ३६.७६/२घनाम्बुसम्पर्कतया सुशीतलैः । ३६.७६/३विकम्पयन्ती पवनैर्मनोहरैः । ३६.७६/४सुराङ्गनानामलकावलीः शुभाः ॥ ३६.७६॥ ३६.७७/१गर्जत्पयोदस्थगितेन्दुबिम्बा । ३६.७७/२नवाम्बुसिक्तोदकचारुदूर्वा । ३६.७७/३निरीक्षिता सादरमुत्सुकाभिर्। ३६.७७/४निश्वासधूम्रं पथिकाङ्गनाभिः ॥ ३६.७७॥ ३६.७८/१हंसनूपुरशब्दाढ्या समुन्नतपयोधरा । ३६.७८/२चलद्विद्युल्लताहारा स्पष्टपद्मविलोचना ॥ ३६.७८॥ ३६.७९/१असितजलदधीरध्वानवित्रस्तहंसा । ३६.७९/२विमलसलिलधारोत्पातनम्रोत्पलाग्रा । ३६.७९/३सुरभिकुसुमरेणुक्।ल्प्तसर्वाङ्गशोभा । ३६.७९/४गिरिदुहितृविवाहे प्रावृड् आविर्बभूव ॥ ३६.७९॥ ३६.८०/१मेघकञ्चुकनिर्मुक्ता पद्मकोशोद्भवस्तनी । ३६.८०/२हंसनूपुरनिह्रादा सर्वसस्यदिगन्तरा ॥ ३६.८०॥ ३६.८१/१विस्तीर्णपुलिनश्रोणी कूजत्सारसमेखला । ३६.८१/२प्रफुल्लेन्दीवरश्याम+ ।विलोचनमनोहरा ॥ ३६.८१॥ ३६.८२/१पक्वबिम्बाधरपुटा कुन्ददन्तप्रहासिनी । ३६.८२/२नवश्यामलताश्याम+ ।रोमराजिपुरस्कृता ॥ ३६.८२॥ ३६.८३/१चन्द्रांशुहारवर्गेण कण्ठोरस्थलगामिना । ३६.८३/२प्रह्लादयन्ती चेतांसि सर्वेषां त्रिदिवौकसाम् ॥ ३६.८३॥ ३६.८४/१समदालिकुलोद्गीत+ ंअधुरस्वरभाषिणी । ३६.८४/२चलत्कुमुदसंघात+ ॅहारुकुण्डलशोभिनी ॥ ३६.८४॥ ३६.८५/१रक्ताशोकप्रशाखोत्थ+ ।पल्लवाङ्गुलिधारिणी । ३६.८५/२तत्पुष्पसंचयमयैर्वासोभिः समलंकृता ॥ ३६.८५॥ ३६.८६/१रक्तोत्पलाग्रचरणा जातीपुष्पनखावली । ३६.८६/२कदलीस्तम्भवामोरूः शशाङ्कवदना तथा ॥ ३६.८६॥ ३६.८७/१सर्वलक्षणसम्पन्ना सर्वालंकारभूषिता । ३६.८७/२प्रेम्णा स्पृशति कान्तेव सानुरागा मनोरमा ॥ ३६.८७॥ ३६.८८/१निर्मुक्तासितमेघकञ्चुकपटा पूर्णेन्दुबिम्बानना । ३६.८८/२नीलाम्भोजविलोचना रविकरप्रोद्भिन्नपद्मस्तनी । ३६.८८/३नानापुष्परजःसुगन्धिपवनप्रह्रादनी चेतसाम् । ३६.८८/४तत्रासीत् कलहंसनूपुररवा देव्या विवाहे शरत् ॥ ३६.८८॥ ३६.८९/१अत्यर्थशीतलाम्भोभिः प्लावयन्तौ दिशः सदा । ३६.८९/२ऋतू हेमन्तशिशिरौ आजग्मतुरतिद्युती ॥ ३६.८९॥ ३६.९०/१ताभ्याम् ऋतुभ्यां सम्प्राप्तो हिमवान् स नगोत्तमः । ३६.९०/२प्रालेयचूर्णवर्षिभ्यां क्षिप्रं रौप्यहरो बभौ ॥ ३६.९०॥ ३६.९१/१तेन प्रालेयवर्षेण घनेनैव हिमालयः । ३६.९१/२अगाधेन तदा रेजे क्षीरोद इव सागरः ॥ ३६.९१॥ ३६.९२/१ऋतुपार्ययसम्प्राप्तो बभूव स महागिरिः । ३६.९२/२साधूपचारात् सहसा कृतार्थ इव दुर्जनः ॥ ३६.९२॥ ३६.९३/१प्रालेयपटलच्छन्नैः श‍ृङ्गैस्तु शुशुभे नगः । ३६.९३/२छत्त्रैरिव महाभागैः पाण्डरैः पृथिवीपतिः ॥ ३६.९३॥ ३६.९४/१मनोभवोद्रेककराः सुराणाम् । ३६.९४/२सुराङ्गनानां च मुहुः समीराः । ३६.९४/३स्वच्छाम्बुपूर्णाश्च तथा नलिन्यः । ३६.९४/४पद्मोत्पलानां कुसुमैरुपेताः ॥ ३६.९४॥ ३६.९५/१विवाहे गुरुकन्याया वसन्तः समगाद् ऋतुः ॥ ३६.९५॥ ३६.९६/१ईषत्समुद्भिन्नपयोधराग्रा । ३६.९६/२नार्यो यथा रम्यतरा बभूवुः । ३६.९६/३नात्युष्णशीतानि पयःसरांसि । ३६.९६/४किञ्जल्कचूर्णैः कपिलीकृतानि । ३६.९६/५चक्राह्वयुग्मैरुपनादितानि । ३६.९६/६ययुः प्रहृष्टाः सुरदन्तिमुख्याः ॥ ३६.९६॥ ३६.९७/१प्रियङ्गूश्चूततरवश्चूतांश्चापि प्रियङ्गवः । ३६.९७/२तर्जयन्त इवान्योन्यं मञ्जरीभिश्चकाशिरे ॥ ३६.९७॥ ३६.९८/१हिमश‍ृङ्गेषु शुक्लेषु तिलकाः कुसुमोत्कराः । ३६.९८/२शुशुभुः कार्यमुद्दिश्य वृद्धा इव समागताः ॥ ३६.९८॥ ३६.९९/१फुल्लाशोकलतास्तत्र रेजिरे शालसंश्रिताः । ३६.९९/२कामिन्य इव कान्तानां कण्ठालम्बितबाहवः ॥ ३६.९९॥ ३६.१००/१तस्मिन्न् ऋतौ शुभ्रकदम्बनीपास्- । ३६.१००/२तालाः स्तमालाः सरलाः कपित्थाः ॥ ३६.१००॥ ३६.१०१/१अशोकसर्जार्जुनकोविदाराः । ३६.१०१/२पुंनागनागेश्वरकर्णिकाराः । ३६.१०१/३लवङ्गतालागुरुसप्तपर्णा । ३६.१०१/४न्यग्रोधशोभाञ्जननारिकेलाः ॥ ३६.१०१॥ ३६.१०२/१वृक्षास्तथान्ये फलपुष्पवन्तो । ३६.१०२/२दृश्या बभूवुः सुमनोहराङ्गाः । ३६.१०२/३जलाशयाश्चैव सुवर्णतोयाश् । ३६.१०२/४चक्राङ्गकारण्डवहंसजुष्टाः ॥ ३६.१०२॥ ३६.१०३/१कोयष्टिदात्यूहबलाकयुक्ता । ३६.१०३/२दृश्यास्तु पद्मोत्पलमीनपूर्णाः । ३६.१०३/३खगाश्च नानाविधभूषिताङ्गा । ३६.१०३/४दृश्यास्तु वृक्षेषु सुचित्रपक्षाः ॥ ३६.१०३॥ ३६.१०४/१क्रीडासु युक्तान् अथ तर्जयन्तः । ३६.१०४/२कुर्वन्ति शब्दं मदनेरिताङ्गाः । ३६.१०४/३तस्मिन् गिरावद्रिसुताविवाहे । ३६.१०४/४ववुश्च वाताः सुखशीतलाङ्गाः ॥ ३६.१०४॥ ३६.१०५/१पुष्पाणि शुभ्राण्यपि पातयन्तः । ३६.१०५/२शनैर्नगेभ्यो मलयाद्रिजाताः । ३६.१०५/३तथैव सर्वे ऋतवश्च पुण्याश् । ३६.१०५/४चकाशिरेऽन्योन्यविमिश्रिताङ्गाः ॥ ३६.१०५॥ ३६.१०६/१येषां सुलिङ्गानि च कीर्तितानि । ३६.१०६/२ते तत्र आसन् सुमनोज्ञरूपाः ॥ ३६.१०६॥ ३६.१०७/१समदालिकुलोद्गीत+ ।शिलाकुसुमसंचयैः । ३६.१०७/२परस्परं हि मालत्यो भावयन्त्यो विरेजिरे ॥ ३६.१०७॥ ३६.१०८/१नीलानि नीलाम्बुरुहैः पयांसि । ३६.१०८/२गौराणि गौरैश्च मृणालदण्डैः । ३६.१०८/३रक्तैश्च रक्तानि भृशं कृतानि । ३६.१०८/४मत्तद्विरेफावलिजुष्टपत्त्रैः ॥ ३६.१०८॥ ३६.१०९/१हैमानि विस्तीर्णजलेषु केषुचिन् । ३६.१०९/२निरन्तरं चारुतराणि केषुचित् । ३६.१०९/३वैदूर्यनालानि सरःसु केषुचित् । ३६.१०९/४प्रजज्ञिरे पद्मवनानि सर्वतः ॥ ३६.१०९॥ ३६.११०/१वाप्यस्तत्राभवन् रम्याः कमलोत्पलपुष्पिताः । ३६.११०/२नानाविहंगसंजुष्टा हैमसोपानपङ्क्तयः ॥ ३६.११०॥ ३६.१११/१श‍ृङ्गाणि तस्य तु गिरेः कर्णिकारैः सुपुष्पितैः । ३६.१११/२समुच्छ्रितान्यविरलैर्हेमानीव बभुर्द्विजाः ॥ ३६.१११॥ ३६.११२/१ईषद्विभिन्नकुसुमैः पाटलैश्चापि पाटलाः । ३६.११२/२सम्बभूवुर्दिशः सर्वाः पवनाकम्पिमूर्तिभिः ॥ ३६.११२॥ ३६.११३/१कृष्णार्जुना दशगुणा नीलाशोकमहीरुहाः । ३६.११३/२गिरौ ववृधिरे फुल्लाः स्पर्धयन्तः परस्परम् ॥ ३६.११३॥ ३६.११४/१चारुरावविजुष्टानि किंशुकानां वनानि च । ३६.११४/२पर्वतस्य नितम्बेषु सर्वेषु च विरेजिरे ॥ ३६.११४॥ ३६.११५/१तमालगुल्मैस्तस्यासीच्छोभा हिमवतस्तदा । ३६.११५/२नीलजीमूतसंघातैर्निलीनैरिव संधिषु ॥ ३६.११५॥ ३६.११६/१निकामपुष्पैः सुविशालशाखैः । ३६.११६/२समुच्छ्रितैश्चन्दनचम्पकैश्च । ३६.११६/३प्रमत्तपुंस्कोकिलसम्प्रलापैर्। ३६.११६/४हिमाचलोऽतीव तदा रराज ॥ ३६.११६॥ ३६.११७/१श्रुत्वा शब्दं मृदुमदकलं सर्वतः कोकिलानाम् । ३६.११७/२चञ्चत्पक्षाः समधुरतरं नीलकण्ठा विनेदुः । ३६.११७/३तेषां शब्दैरुपचितबलः पुष्पचापेषुहस्तः । ३६.११७/४सज्जीभूतस्त्रिदशवनिता वेद्धुमङ्गेष्वनङ्गः ॥ ३६.११७॥ ३६.११८/१पटुः सूर्यातपश्चापि प्रायशोऽल्पजलाशयः । ३६.११८/२देवीविवाहसमये ग्रीष्म आगाद् धिमाचलम् ॥ ३६.११८॥ ३६.११९/१स चापि तरुभिस्तत्र बहुभिः कुसुमोत्करैः । ३६.११९/२शोभयामास श‍ृङ्गाणि प्रालेयाद्रेः समन्ततः ॥ ३६.११९॥ ३६.१२०/१तथापि च गिरौ तत्र वायवः सुमनोहराः । ३६.१२०/२ववुः पाटलविस्तीर्ण+ ।कदम्बार्जुनगन्धिनः ॥ ३६.१२०॥ ३६.१२१/१वाप्यः प्रफुल्लपद्मौघ+ ।केसरारुणमूर्तयः । ३६.१२१/२अभवंस्तटसंघुष्ट+ ।फलहंसकदम्बकाः ॥ ३६.१२१॥ ३६.१२२/१तथा कुरबकाश्चापि कुसुमापाण्डुमूर्तयः । ३६.१२२/२सर्वेषु नगश‍ृङ्गेषु भ्रमरावलिसेविताः ॥ ३६.१२२॥ ३६.१२३/१बकुलाश्च नितम्बेषु विशालेषु महीभृतः । ३६.१२३/२उत्ससर्ज मनोज्ञानि कुसुमानि समन्ततः ॥ ३६.१२३॥ ३६.१२४/१इति कुसुमविचित्रसर्ववृक्षा । ३६.१२४/२विविधविहंगमनादरम्यदेशाः । ३६.१२४/३हिमगिरितनयाविवाहभूत्यै । ३६.१२४/४षड् उपययुरृतवो मुनिप्रवीराः ॥ ३६.१२४॥ ३६.१२५/१तत एवं प्रवृत्ते तु सर्वभूतसमागमे । ३६.१२५/२नानावाद्यसमाकीर्णे अहं तत्र द्विजातयः ॥ ३६.१२५॥ ३६.१२६/१शैलपुत्रीमलंकृत्य योग्याभरणसम्पदा । ३६.१२६/२पुरं प्रवेशितवांस्तां स्वयमादाय भो द्विजाः ॥ ३६.१२६॥ ३६.१२७/१ततस्तु पुनरेवेशमहं चैवोक्तवान् विभुम् । ३६.१२७/२हविर्जुहोमि वह्नौ ते उपाध्यायपदे स्थितः ॥ ३६.१२७॥ ३६.१२८/१ददासि मह्यं यद्याज्ञां कर्तव्योऽयं क्रियाविधिः । ३६.१२८/२मामाह शंकरश्चैवं देवदेवो जगत्पतिः ॥ ३६.१२८॥ ३६.१२९/१शिव उवाच । यद् उद्दिष्टं सुरेशान तत् कुरुष्व यथेप्सितम् । ३६.१२९/२कर्तास्मि वचनं सर्वं ब्रह्मंस्तव जगद्विभो ॥ ३६.१२९॥ ३६.१३०/१ब्रह्मोवाच । ततश्चाहं प्रहृष्टात्मा कुशान् आदाय सत्वरम् । ३६.१३०/२हस्तं देवस्य देव्याश्च योगबन्धेन युक्तवान् ॥ ३६.१३०॥ ३६.१३१/१ज्वलनश्च स्वयं तत्र कृताञ्जलिपुटः स्थितः । ३६.१३१/२श्रुतिगीतैर्महामन्त्रैर्मूर्तिमद्भिरुपस्थितैः ॥ ३६.१३१॥ ३६.१३२/१यथोक्तविधिना हुत्वा सर्पिस्तद् अमृतं हविः । ३६.१३२/२ततस्तं ज्वलनं सर्वं कारयित्वा प्रदक्षिणम् ॥ ३६.१३२॥ ३६.१३३/१मुक्त्वा हस्तसमायोगं सहितः सर्वदैवतैः । ३६.१३३/२पुत्रैश्च मानसैः सिद्धैः प्रहृष्टेनान्तरात्मना ॥ ३६.१३३॥ ३६.१३४/१वृत्त उद्वाहकाले तु प्रणम्य च वृषध्वजम् । ३६.१३४/२योगेनैव तयोर्विप्रास्तद् उमापरमेशयोः ॥ ३६.१३४॥ ३६.१३५/१उद्वाहः स परो वृत्तो यं देवा न विदुः क्वचित् । ३६.१३५/२इति वः सर्वमाख्यातं स्वयंवरमिदं शुभम् । ३६.१३५/३उद्वाहश्चैव देवस्य श‍ृणुध्वं परमाद्भुतम् ॥ ३६.१३५॥ ३७.१/१ब्रह्मोवाच । अथ वृत्ते विवाहे तु भवस्यामिततेजसः । ३७.१/२प्रहर्षमतुलं गत्वा देवाः शक्रपुरोगमाः । ३७.१/३तुष्टुवुर्वाग्भिराद्याभिः प्रणेमुस्ते महेश्वरम् ॥ ३७.१॥ ३७.२/१देवा ऊचुः । नमः पर्वतलिङ्गाय पर्वतेशाय वै नमः । ३७.२/२नमः पवनवेगाय विरूपायाजिताय च । ३७.२/३नमः क्लेशविनाशाय दात्रे च शुभसम्पदाम् ॥ ३७.२॥ ३७.३/१नमो नीलशिखण्डाय अम्बिकापतये नमः । ३७.३/२नमः पवनरूपाय शतरूपाय वै नमः ॥ ३७.३॥ ३७.४/१नमो भैरवरूपाय विरूपनयनाय च । ३७.४/२नमः सहस्रनेत्राय सहस्रचरणाय च ॥ ३७.४॥ ३७.५/१नमो देववयस्याय वेदाङ्गाय नमो नमः । ३७.५/२विष्टम्भनाय शक्रस्य बाह्वोर्वेदाङ्कुराय च ॥ ३७.५॥ ३७.६/१चराचराधिपतये शमनाय नमो नमः । ३७.६/२सलिलाशयलिङ्गाय युगान्ताय नमो नमः ॥ ३७.६॥ ३७.७/१नमः कपालमालाय कपालसूत्रधारिणे । ३७.७/२नमः कपालहस्ताय दण्डिने गदिने नमः ॥ ३७.७॥ ३७.८/१नमस्त्रैलोक्यनाथाय पशुलोकरताय च । ३७.८/२नमः खट्वाङ्गहस्ताय प्रमथार्तिहराय च ॥ ३७.८॥ ३७.९/१नमो यज्ञशिरोहन्त्रे कृष्णकेशापहारिणे । ३७.९/२भगनेत्रनिपाताय पूष्णो दन्तहराय च ॥ ३७.९॥ ३७.१०/१नमः पिनाकशूलासि+ ।खड्गमुद्गरधारिणे । ३७.१०/२नमोऽस्तु कालकालाय तृतीयनयनाय च ॥ ३७.१०॥ ३७.११/१अन्तकान्तकृते चैव नमः पर्वतवासिने । ३७.११/२सुवर्णरेतसे चैव नमः कुण्डलधारिणे ॥ ३७.११॥ ३७.१२/१दैत्यानां योगनाशाय योगिनां गुरवे नमः । ३७.१२/२शशाङ्कादित्यनेत्राय ललाटनयनाय च ॥ ३७.१२॥ ३७.१३/१नमः श्मशानरतये श्मशानवरदाय च । ३७.१३/२नमो दैवतनाथाय त्र्यम्बकाय नमो नमः ॥ ३७.१३॥ ३७.१४/१गृहस्थसाधवे नित्यं जटिले ब्रह्मचारिणे । ३७.१४/२नमो मुण्डार्धमुण्डाय पशूनां पतये नमः ॥ ३७.१४॥ ३७.१५/१सलिले तप्यमानाय योगैश्वर्यप्रदाय च । ३७.१५/२नमः शान्ताय दान्ताय प्रलयोत्पत्तिकारिणे ॥ ३७.१५॥ ३७.१६/१नमोऽनुग्रहकर्त्रे च स्थितिकर्त्रे नमो नमः । ३७.१६/२नमो रुद्राय वसव आदित्यायाश्विने नमः ॥ ३७.१६॥ ३७.१७/१नमः पित्रेऽथ सांख्याय विश्वेदेवाय वै नमः । ३७.१७/२नमः शर्वाय उग्राय शिवाय वरदाय च ॥ ३७.१७॥ ३७.१८/१नमो भीमाय सेनान्ये पशूनां पतये नमः । ३७.१८/२शुचये वैरिहानाय सद्योजाताय वै नमः ॥ ३७.१८॥ ३७.१९/१महादेवाय चित्राय विचित्राय च वै नमः । ३७.१९/२प्रधानायाप्रमेयाय कार्याय कारणाय च ॥ ३७.१९॥ ३७.२०/१पुरुषाय नमस्तेऽस्तु पुरुषेच्छाकराय च । ३७.२०/२नमः पुरुषसंयोग+ ।प्रधानगुणकारिणे ॥ ३७.२०॥ ३७.२१/१प्रवर्तकाय प्रकृतेः पुरुषस्य च सर्वशः । ३७.२१/२कृताकृतस्य सत्कर्त्रे फलसंयोगदाय च ॥ ३७.२१॥ ३७.२२/१कालज्ञाय च सर्वेषां नमो नियमकारिणे । ३७.२२/२नमो वैषम्यकर्त्रे च गुणानां वृत्तिदाय च ॥ ३७.२२॥ ३७.२३/१नमस्ते देवदेवेश नमस्ते भूतभावन । ३७.२३/२शिव सौम्यमुखो द्रष्टुं भव सौम्यो हि नः प्रभो ॥ ३७.२३॥ ३७.२४/१ब्रह्मोवाच । एवं स भगवान् देवो जगत्पतिरुमापतिः । ३७.२४/२स्तूयमानः सुरैः सर्वैरमरान् इदमब्रवीत् ॥ ३७.२४॥ ३७.२५/१श्रीशंकर उवाच । द्रष्टुं सुखश्च सौम्यश्च देवानामस्मि भोः सुराः । ३७.२५/२वरं वरयत क्षिप्रं दातास्मि तमसंशयम् ॥ ३७.२५॥ ३७.२६/१ब्रह्मोवाच । ततस्ते प्रणताः सर्वे सुरा ऊचुस्त्रिलोचनम् ॥ ३७.२६॥ ३७.२७/१देवा ऊचुः । तवैव भगवन् हस्ते वर एषोऽवतिष्ठताम् । ३७.२७/२यदा कार्यं तदा नस्त्वं दास्यसे वरमीप्सितम् ॥ ३७.२७॥ ३७.२८/१ब्रह्मोवाच । एवमस्त्विति तान् उक्त्वा विसृज्य च सुरान् हरः । ३७.२८/२लोकांश्च प्रमथैः सार्धं विवेश भवनं स्वकम् ॥ ३७.२८॥ ३७.२९/१यस्तु हरोत्सवमद्भुतमेनम् । ३७.२९/२गायति दैवतविप्रसमक्षम् । ३७.२९/३सोऽप्रतिरूपगणेशसमानो । ३७.२९/४देहविपर्ययमेत्य सुखी स्यात् ॥ ३७.२९॥ ३७.३०/१ब्रह्मोवाच । विप्रवर्याः स्तवं हीमं श‍ृणुयाद् वा पठेच्च यः । ३७.३०/२स सर्वलोकगो देवैः पूज्यतेऽमरराड् इव ॥ ३७.३०॥ ३८.१/१ब्रह्मोवाच । प्रविष्टे भवनं देवे सूपविष्टे वरासने । ३८.१/२स वक्रो मन्मथः क्रूरो देवं वेद्धुमना भवत् ॥ ३८.१॥ ३८.२/१तमनाचारसंयुक्तं दुरात्मानं कुलाधमम् । ३८.२/२लोकान् सर्वान् पीडयन्तं सर्वाङ्गावरणात्मकम् ॥ ३८.२॥ ३८.३/१ऋषीणां विघ्नकर्तारं नियमानां व्रतैः सह । ३८.३/२चक्राह्वयस्य रूपेण रत्या सह समागतम् ॥ ३८.३॥ ३८.४/१अथाततायिनं विप्रा वेद्धुकामं सुरेश्वरः । ३८.४/२नयनेन तृतीयेन सावज्ञं समवैक्षत ॥ ३८.४॥ ३८.५/१ततोऽस्य नेत्रजो वह्निर्ज्वालामालासहस्रवान् । ३८.५/२सहसा रतिभर्तारमदहत् सपरिच्छदम् ॥ ३८.५॥ ३८.६/१स दह्यमानः करुणमार्तोऽक्रोशत विस्वरम् । ३८.६/२प्रसादयंश्च तं देवं पपात धरणीतले ॥ ३८.६॥ ३८.७/१अथ सोऽग्निपरीताङ्गो मन्मथो लोकतापनः । ३८.७/२पपात सहसा मूर्छां क्षणेन समपद्यत ॥ ३८.७॥ ३८.८/१पत्नी तु करुणं तस्य विललाप सुदुःखिता । ३८.८/२देवीं देवं च दुःखार्ता अयाचत् करुणावती ॥ ३८.८॥ ३८.९/१तस्याश्च करुणां ज्ञात्वा देवौ तौ करुणात्मकौ । ३८.९/२ऊचतुस्तां समालोक्य समाश्वास्य च दुःखिताम् ॥ ३८.९॥ ३८.१०/१उमामहेश्वरावूचतुः । दग्ध एव ध्रुवं भद्रे नास्योत्पत्तिरिहेष्यते । ३८.१०/२अशरीरोऽपि ते भद्रे कार्यं सर्वं करिष्यति ॥ ३८.१०॥ ३८.११/१यदा तु विष्णुर्भगवान् वसुदेवसुतः शुभे । ३८.११/२तदा तस्य सुतो यश्च पतिस्ते सम्भविष्यति ॥ ३८.११॥ ३८.१२/१ब्रह्मोवाच । ततः सा तु वरं लब्ध्वा कामपत्नी शुभानना । ३८.१२/२जगामेष्टं तदा देशं प्रीतियुक्ता गतक्लमा ॥ ३८.१२॥ ३८.१३/१दग्ध्वा कामं ततो विप्राः स तु देवो वृषध्वजः । ३८.१३/२रेमे तत्रोमया सार्धं प्रहृष्टस्तु हिमाचले ॥ ३८.१३॥ ३८.१४/१कन्दरेषु च रम्येषु पद्मिनीषु गुहासु च । ३८.१४/२निर्झरेषु च रम्येषु कर्णिकारवनेषु च ॥ ३८.१४॥ ३८.१५/१नदीतीरेषु कान्तेषु किंनराचरितेषु च । ३८.१५/२श‍ृङ्गेषु शैलराजस्य तडागेषु सरःसु च ॥ ३८.१५॥ ३८.१६/१वनराजिषु रम्यासु नानापक्षिरुतेषु च । ३८.१६/२तीर्थेषु पुण्यतोयेषु मुनीनामाश्रमेषु च ॥ ३८.१६॥ ३८.१७/१एतेषु पुण्येषु मनोहरेषु । ३८.१७/२देशेषु विद्याधरभूषितेषु । ३८.१७/३गन्धर्वयक्षामरसेवितेषु । ३८.१७/४रेमे स देव्या सहितस्त्रिनेत्रः ॥ ३८.१७॥ ३८.१८/१देवैः सहेन्द्रैर्मुनियक्षसिद्धैर्। ३८.१८/२गन्धर्वविद्याधरदैत्यमुख्यैः । ३८.१८/३अन्यैश्च सर्वैर्विविधैर्वृतोऽसौ । ३८.१८/४तस्मिन् नगे हर्षमवाप शम्भुः ॥ ३८.१८॥ ३८.१९/१नृत्यन्ति तत्राप्सरसः सुरेशा । ३८.१९/२गायन्ति गन्धर्वगणाः प्रहृष्टाः । ३८.१९/३दिव्यानि वाद्यान्यथ वादयन्ति । ३८.१९/४केचिद् द्रुतं देववरं स्तुवन्ति ॥ ३८.१९॥ ३८.२०/१एवं स देवः स्वगणैरुपेतो । ३८.२०/२महाबलैः शक्रयमाग्नितुल्यैः । ३८.२०/३देव्याः प्रियार्थं भगनेत्रहन्ता । ३८.२०/४गिरिं न तत्याज तदा महात्मा ॥ ३८.२०॥ ३८.२१/१ऋषय ऊचुः । देव्याः समं तु भगवांस्तिष्ठंस्तत्र स कामहा । ३८.२१/२अकरोत् किं महादेव एतद् इच्छाम वेदितुम् ॥ ३८.२१॥ ३८.२२/१ब्रह्मोवाच । भगवान् हिमवच्छृङ्गे स हि देव्याः प्रियेच्छया । ३८.२२/२गणेशैर्विविधाकारैर्हासं संजनयन् मुहुः ॥ ३८.२२॥ ३८.२३/१देवीं बालेन्दुतिलको रमयंश्च रराम च । ३८.२३/२महानुभावैः सर्वज्ञैः कामरूपधरैः शुभैः ॥ ३८.२३॥ ३८.२४/१अथ देव्याससादैका मातरं परमेश्वरी । ३८.२४/२आसीनां काञ्चने शुभ्र आसने परमाद्भुते ॥ ३८.२४॥ ३८.२५/१अथ दृष्ट्वा सतीं देवीमागतां सुररूपिणीम् । ३८.२५/२आसनेन महार्हेणऽसम्पादयद् अनिन्दिताम् । ३८.२५/३आसीनां तामथोवाच मेना हिमवतः प्रिया ॥ ३८.२५॥ ३८.२६/१मेनोवाच । चिरस्यागमनं तेऽद्य वद पुत्रि शुभेक्षणे । ३८.२६/२दरिद्रा क्रीडनैस्त्वं हि भर्त्रा क्रीडसि संगता ॥ ३८.२६॥ ३८.२७/१ये दरिद्रा भवन्ति स्म तथैव च निराश्रयाः । ३८.२७/२उमे त एवं क्रीडन्ति यथा तव पतिः शुभे ॥ ३८.२७॥ ३८.२८/१ब्रह्मोवाच । सैवमुक्ताथ मात्रा तु नातिहृष्टमना भवत् । ३८.२८/२महत्या क्षमया युक्ता न किंचित् तामुवाच ह । ३८.२८/३विसृष्टा च तदा मात्रा गत्वा देवमुवाच ह ॥ ३८.२८॥ ३८.२९/१पार्वत्युवाच । भगवन् देवदेवेश नेह वत्स्यामि भूधरे । ३८.२९/२अन्यं कुरु ममावासं भुवनेषु महाद्युते ॥ ३८.२९॥ ३८.३०/१देव उवाच । सदा त्वमुच्यमाना वै मया वासार्थमीश्वरि । ३८.३०/२अन्यं न रोचितवती वासं वै देवि कर्हिचित् ॥ ३८.३०॥ ३८.३१/१इदानीं स्वयमेव त्वं वासमन्यत्र शोभने । ३८.३१/२कस्मान् मृगयसे देवि ब्रूहि तन् मे शुचिस्मिते ॥ ३८.३१॥ ३८.३२/१देव्युवाच । गृहं गतास्मि देवेश पितुरद्य महात्मनः । ३८.३२/२दृष्ट्वा च तत्र मे माता विजने लोकभावने ॥ ३८.३२॥ ३८.३३/१आसनादिभिरभ्यर्च्य सा मामेवमभाषत । ३८.३३/२उमे तव सदा भर्ता दरिद्रः क्रीडनैः शुभे ॥ ३८.३३॥ ३८.३४/१क्रीडते नहि देवानां क्रीडा भवति तादृशी । ३८.३४/२यत् किल त्वं महादेव गणैश्च विविधैस्तथा । ३८.३४/३रमसे तद् अनिष्टं हि मम मातुर्वृषध्वज ॥ ३८.३४॥ ३८.३५/१ब्रह्मोवाच । ततो देवः प्रहस्याह देवीं हासयितुं प्रभुः ॥ ३८.३५॥ ३८.३६/१देव उवाच । एवमेव न संदेहः कस्मान् मन्युरभूत् तव । ३८.३६/२कृत्तिवासा ह्यवासाश्च श्मशाननिलयश्च ह ॥ ३८.३६॥ ३८.३७/१अनिकेतो ह्यरण्येषु पर्वतानां गुहासु च । ३८.३७/२विचरामि गणैर्नग्नैर्वृतोऽम्भोजविलोचने ॥ ३८.३७॥ ३८.३८/१मा क्रुधो देवि मात्रे त्वं तथ्यं मातावदत् तव । ३८.३८/२नहि मातृसमो बन्धुर्जन्तूनामस्ति भूतले ॥ ३८.३८॥ ३८.३९/१देव्युवाच । न मेऽस्ति बन्धुभिः किंचित् कृत्यं सुरवरेश्वर । ३८.३९/२तथा कुरु महादेव यथाहं सुखमाप्नुयाम् ॥ ३८.३९॥ ३८.४०/१ब्रह्मोवाच । श्रुत्वा स देव्या वचनं सुरेशस्- । ३८.४०/२तस्याः प्रियार्थे स्वगिरिं विहाय । ३८.४०/३जगाम मेरुं सुरसिद्धसेवितम् । ३८.४०/४भार्यासहायः स्वगणैश्च युक्तः ॥ ३८.४०॥ ३९.१/१ऋषय ऊचुः । प्राचेतसस्य दक्षस्य कथं वैवस्वतेऽन्तरे । ३९.१/२विनाशमगमद् ब्रह्मन् हयमेधः प्रजापतेः ॥ ३९.१॥ ३९.२/१देव्या मन्युकृतं बुद्ध्वा क्रुद्धः सर्वात्मकः प्रभुः । ३९.२/२कथं विनाशितो यज्ञो दक्षस्यामिततेजसः । ३९.२/३महादेवेन रोषाद् वै तन् नः प्रब्रूहि विस्तरात् ॥ ३९.२॥ ३९.३/१ब्रह्मोवाच । वर्णयिष्यामि वो विप्रा महादेवेन वै यथा । ३९.३/२क्रोधाद् विध्वंसितो यज्ञो देव्याः प्रियचिकीर्षया ॥ ३९.३॥ ३९.४/१पुरा मेरोर्द्विजश्रेष्ठाः श‍ृङ्गं त्रैलोक्यपूजितम् । ३९.४/२ज्योतिःस्थलं नाम चित्रं सर्वरत्नविभूषितम् ॥ ३९.४॥ ३९.५/१अप्रमेयमनाधृष्यं सर्वलोकनमस्कृतम् । ३९.५/२तत्र देवो गिरितटे सर्वधातुविचित्रिते ॥ ३९.५॥ ३९.६/१पर्यङ्क इव विस्तीर्ण उपविष्टो बभूव ह । ३९.६/२शैलराजसुता चास्य नित्यं पार्श्वस्थिताभवत् ॥ ३९.६॥ ३९.७/१आदित्याश्च महात्मानो वसवश्च महौजसः । ३९.७/२तथैव च महात्मानावश्विनौ भिषजां वरौ ॥ ३९.७॥ ३९.८/१तथा वैश्रवणो राजा गुह्यकैः परिवारितः । ३९.८/२यक्षाणामीश्वरः श्रीमान् कैलासनिलयः प्रभुः ॥ ३९.८॥ ३९.९/१उपासते महात्मानमुशना च महामुनिः । ३९.९/२सनत्कुमारप्रमुखास्तथैव परमर्षयः ॥ ३९.९॥ ३९.१०/१अङ्गिरःप्रमुखाश्चैव तथा देवर्षयोऽपि च । ३९.१०/२विश्वावसुश्च गन्धर्वस्तथा नारदपर्वतौ ॥ ३९.१०॥ ३९.११/१अप्सरोगणसंघाश्च समाजग्मुरनेकशः । ३९.११/२ववौ सुखशिवो वायुर्नानागन्धवहः शुचिः ॥ ३९.११॥ ३९.१२/१सर्वर्तुकुसुमोपेतः पुष्पवन्तोऽभवन् द्रुमाः । ३९.१२/२तथा विद्याधराः साध्याः सिद्धाश्चैव तपोधनाः ॥ ३९.१२॥ ३९.१३/१महादेवं पशुपतिं पर्युपासत तत्र वै । ३९.१३/२भूतानि च तथान्यानि नानारूपधराण्यथ ॥ ३९.१३॥ ३९.१४/१राक्षसाश्च महारौद्राः पिशाचाश्च महाबलाः । ३९.१४/२बहुरूपधरा धृष्टा नानाप्रहरणायुधाः ॥ ३९.१४॥ ३९.१५/१देवस्यानुचरास्तत्र तस्थुर्वैश्वानरोपमाः । ३९.१५/२नन्दीश्वरश्च भगवान् देवस्यानुमते स्थितः ॥ ३९.१५॥ ३९.१६/१प्रगृह्य ज्वलितं शूलं दीप्यमानं स्वतेजसा । ३९.१६/२गङ्गा च सरितां श्रेष्ठा सर्वतीर्थजलोद्भवा ॥ ३९.१६॥ ३९.१७/१पर्युपासत तं देवं रूपिणी द्विजसत्तमाः । ३९.१७/२एवं स भगवांस्तत्र पूज्यमानः सुरर्षिभिः ॥ ३९.१७॥ ३९.१८/१देवैश्च सुमहाभागैर्महादेवो व्यतिष्ठत । ३९.१८/२कस्यचित् त्वथ कालस्य दक्षो नाम प्रजापतिः ॥ ३९.१८॥ ३९.१९/१पूर्वोक्तेन विधानेन यक्ष्यमाणोऽभ्यपद्यत । ३९.१९/२ततस्तस्य मखे देवाः सर्वे शक्रपुरोगमाः ॥ ३९.१९॥ ३९.२०/१स्वर्गस्थानाद् अथागम्य दक्षमापेदिरे तथा । ३९.२०/२ते विमानैर्महात्मानो ज्वलद्भिर्ज्वलनप्रभाः ॥ ३९.२०॥ ३९.२१/१देवस्यानुमतेऽगच्छन् गङ्गाद्वारमिति श्रुतिः । ३९.२१/२गन्धर्वाप्सरसाकीर्णं नानाद्रुमलतावृतम् ॥ ३९.२१॥ ३९.२२/१ऋषिसिद्धैः परिवृतं दक्षं धर्मभृतां वरम् । ३९.२२/२पृथिव्यामन्तरिक्षे च ये च स्वर्लोकवासिनः ॥ ३९.२२॥ ३९.२३/१सर्वे प्राञ्जलयो भूत्वा उपतस्थुः प्रजापतिम् । ३९.२३/२आदित्या वसवो रुद्राः साध्याः सर्वे मरुद्गणाः ॥ ३९.२३॥ ३९.२४/१विष्णुना सहिताः सर्व आगता यज्ञभागिनः । ३९.२४/२ऊष्मपा धूमपाश्चैव आज्यपाः सोमपास्तथा ॥ ३९.२४॥ ३९.२५/१अश्विनौ मरुतश्चैव नानादेवगणैः सह । ३९.२५/२एते चान्ये च बहवो भूतग्रामास्तथैव च ॥ ३९.२५॥ ३९.२६/१जरायुजाण्डजाश्चैव तथैव स्वेदजोद्भिदः । ३९.२६/२आगताः सत्त्रिणः सर्वे देवाः स्त्रीभिः सहर्षिभिः ॥ ३९.२६॥ ३९.२७/१विराजन्ते विमानस्था दीप्यमाना इवाग्नयः । ३९.२७/२तान् दृष्ट्वा मन्युनाविष्टो दधीचिर्वाक्यमब्रवीत् ॥ ३९.२७॥ ३९.२८/१दधीचिरुवाच । अपूज्यपूजने चैव पूज्यानां चाप्यपूजने । ३९.२८/२नरः पापमवाप्नोति महद् वै नात्र संशयः ॥ ३९.२८॥ ३९.२९/१ब्रह्मोवाच । एवमुक्त्वा तु विप्रर्षिः पुनर्दक्षमभाषत ॥ ३९.२९॥ ३९.३०/१दधीचिरुवाच । पूज्यं च पशुभर्तारं कस्मान् नार्चयसे प्रभुम् ॥ ३९.३०॥ ३९.३१/१दक्ष उवाच । सन्ति मे बहवो रुद्राः शूलहस्ताः कपर्दिनः । ३९.३१/२एकादशस्थानगता नान्यं विद्मो महेश्वरम् ॥ ३९.३१॥ ३९.३२/१दधीचिरुवाच । सर्वेषामेकमन्त्रोऽयं ममेशो न निमन्त्रितः । ३९.३२/२यथाहं शंकराद् ऊर्ध्वं नान्यं पश्यामि दैवतम् । ३९.३२/३तथा दक्षस्य विपुलो यज्ञोऽयं न भविष्यति ॥ ३९.३२॥ ३९.३३/१दक्ष उवाच । दक्ष उवाच । विष्णोश्च भागा विविधाः प्रदत्तास्- । ३९.३३/२तथा च रुद्रेभ्य उत प्रदत्ताः । ३९.३३/३अन्येऽपि देवा निजभागयुक्ता । ३९.३३/४ददामि भागं न तु शंकराय ॥ ३९.३३॥ ३९.३४/१ब्रह्मोवाच । गतास्तु देवता ज्ञात्वा शैलराजसुता तदा । ३९.३४/२उवाच वचनं शर्वं देवं पशुपतिं पतिम् ॥ ३९.३४॥ ३९.३५/१उमोवाच । भगवन् कुत्र यान्त्येते देवाः शक्रपुरोगमाः । ३९.३५/२ब्रूहि तत्त्वेन तत्त्वज्ञ संशयो मे महान् अयम् ॥ ३९.३५॥ ३९.३६/१महेश्वर उवाच । दक्षो नाम महाभागे प्रजानां पतिरुत्तमः । ३९.३६/२हयमेधेन यजते तत्र यान्ति दिवौकसः ॥ ३९.३६॥ ३९.३७/१देव्युवाच । यज्ञमेतं महाभाग किमर्थं नानुगच्छसि । ३९.३७/२केन वा प्रतिषेधेन गमनं ते न विद्यते ॥ ३९.३७॥ ३९.३८/१महेश्वर उवाच । सुरैरेव महाभागे सर्वमेतद् अनुष्ठितम् । ३९.३८/२यज्ञेषु मम सर्वेषु न भाग उपकल्पितः ॥ ३९.३८॥ ३९.३९/१पूर्वागतेन गन्तव्यं मार्गेण वरवर्णिनि । ३९.३९/२न मे सुराः प्रयच्छन्ति भागं यज्ञस्य धर्मतः ॥ ३९.३९॥ ३९.४०/१उमोवाच । भगवन् सर्वदेवेषु प्रभावाभ्यधिको गुणैः । ३९.४०/२अजेयश्चाप्यधृष्यश्च तेजसा यशसा श्रिया ॥ ३९.४०॥ ३९.४१/१अनेन तु महाभाग प्रतिषेधेन भागतः । ३९.४१/२अतीव दुःखमापन्ना वेपथुश्च महान् अयम् ॥ ३९.४१॥ ३९.४२/१किं नाम दानं नियमं तपो वा । ३९.४२/२कुर्यामहं येन पतिर्ममाद्य । ३९.४२/३लभेत भागं भगवान् अचिन्त्यो । ३९.४२/४यज्ञस्य चेन्द्राद्यमरैर्विचित्रम् ॥ ३९.४२॥ ३९.४३/१ब्रह्मोवाच । एवं ब्रुवाणां भगवान् विचिन्त्य । ३९.४३/२पत्नीं प्रहृष्टः क्षुभितामुवाच । ३९.४३/३महेश्वर उवाच । न वेत्सि मां देवि कृशोदराङ्गि । ३९.४३/४किं नाम युक्तं वचनं तवेदम् ॥ ३९.४३॥ ३९.४४/१अहं विजानामि विशालनेत्रे । ३९.४४/२ध्यानेन सर्वे च विदन्ति सन्तः । ३९.४४/३तवाद्य मोहेन सहेन्द्रदेवा । ३९.४४/४लोकत्रयं सर्वमथो विनष्टम् ॥ ३९.४४॥ ३९.४५/१मामध्वरेशं नितरां स्तुवन्ति । ३९.४५/२रथंतरं साम गायन्ति मह्यम् । ३९.४५/३मां ब्राह्मणा ब्रह्ममन्त्रैर्यजन्ति । ३९.४५/४ममाध्वर्यवः कल्पयन्ते च भागम् ॥ ३९.४५॥ ३९.४६/१देव्युवाच । विकत्थसे प्राकृतवत् सर्वस्त्रीजनसंसदि । ३९.४६/२स्तौषि गर्वायसे चापि स्वमात्मानं न संशयः ॥ ३९.४६॥ ३९.४७/१भगवान् उवाच । नात्मानं स्तौमि देवेशि यथा त्वमनुगच्छसि । ३९.४७/२संस्रक्ष्यामि वरारोहे भागार्थे वरवर्णिनि ॥ ३९.४७॥ ३९.४८/१ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा भगवान् पत्नीमुमां प्राणैरपि प्रियाम् । ३९.४८/२सोऽसृजद् भगवान् वक्त्राद् भूतं क्रोधाग्निसम्भवम् ॥ ३९.४८॥ ३९.४९/१तमुवाच मखं गच्छ दक्षस्य त्वं महेश्वरः । ३९.४९/२नाशयाशु क्रतुं तस्य दक्षस्य मदनुज्ञया ॥ ३९.४९॥ ३९.५०/१ब्रह्मोवाच । ततो रुद्रप्रयुक्तेन सिंहवेषेण लीलया । ३९.५०/२देव्या मन्युकृतं ज्ञात्वा हतो दक्षस्य स क्रतुः ॥ ३९.५०॥ ३९.५१/१मन्युना च महाभीमा भद्रकाली महेश्वरी । ३९.५१/२आत्मनः कर्मसाक्षित्वे तेन सार्धं सहानुगा ॥ ३९.५१॥ ३९.५२/१स एष भगवान् क्रोधः प्रेतावासकृतालयः । ३९.५२/२वीरभद्रेति विख्यातो देव्या मन्युप्रमार्जकः ॥ ३९.५२॥ ३९.५३/१सोऽसृजद् रोमकूपेभ्य आत्मनैव गणेश्वरान् । ३९.५३/२रुद्रानुगान् गणान् रौद्रान् रुद्रवीर्यपराक्रमान् ॥ ३९.५३॥ ३९.५४/१रुद्रस्यानुचराः सर्वे सर्वे रुद्रपराक्रमाः । ३९.५४/२ते निपेतुस्ततस्तूर्णं शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ३९.५४॥ ३९.५५/१ततः किलकिलाशब्द आकाशं पूरयन्न् इव । ३९.५५/२समभूत् सुमहान् विप्राः सर्वरुद्रगणैः कृतः ॥ ३९.५५॥ ३९.५६/१तेन शब्देन महता त्रस्ताः सर्वे दिवौकसः । ३९.५६/२पर्वताश्च व्यशीर्यन्त चकम्पे च वसुंधरा ॥ ३९.५६॥ ३९.५७/१मरुतश्च ववुः क्रूराश्चुक्षुभे वरुणालयः । ३९.५७/२अग्नयो वै न दीप्यन्ते न चादीप्यत भास्करः ॥ ३९.५७॥ ३९.५८/१ग्रहा नैव प्रकाशन्ते नक्षत्राणि न तारकाः । ३९.५८/२ऋषयो न प्रभासन्ते न देवा न च दानवाः ॥ ३९.५८॥ ३९.५९/१एवं हि तिमिरीभूते निर्दहन्ति गणेश्वराः । ३९.५९/२प्रभञ्जन्त्यपरे यूपान् घोरान् उत्पाटयन्ति च ॥ ३९.५९॥ ३९.६०/१प्रणदन्ति तथा चान्ये विकुर्वन्ति तथा परे । ३९.६०/२त्वरितं वै प्रधावन्ति वायुवेगा मनोजवाः ॥ ३९.६०॥ ३९.६१/१चूर्ण्यन्ते यज्ञपात्राणि यज्ञस्यायतनानि च । ३९.६१/२शीर्यमाणान्यदृश्यन्त तारा इव नभस्तलात् ॥ ३९.६१॥ ३९.६२/१दिव्यान्नपानभक्ष्याणां राशयः पर्वतोपमाः । ३९.६२/२क्षीरनद्यस्तथा चान्या घृतपायसकर्दमाः ॥ ३९.६२॥ ३९.६३/१मधुमण्डोदका दिव्याः खण्डशर्करवालुकाः । ३९.६३/२षड्रसान् निवहन्त्यन्या गुडकुल्या मनोरमाः ॥ ३९.६३॥ ३९.६४/१उच्चावचानि मांसानि भक्ष्याणि विविधानि च । ३९.६४/२यानि कानि च दिव्यानि लेह्यचोष्याणि यानि च ॥ ३९.६४॥ ३९.६५/१भुञ्जन्ति विविधैर्वक्त्रैर्विलुम्पन्ति क्षिपन्ति च । ३९.६५/२रुद्रकोपा महाकोपाः कालाग्निसदृशोपमाः ॥ ३९.६५॥ ३९.६६/१भक्षयन्तोऽथ शैलाभा भीषयन्तश्च सर्वतः । ३९.६६/२क्रीडन्ति विविधाकाराश्चिक्षिपुः सुरयोषितः ॥ ३९.६६॥ ३९.६७/१एवं गणाश्च तैर्युक्तो वीरभद्रः प्रतापवान् । ३९.६७/२रुद्रकोपप्रयुक्तश्च सर्वदेवैः सुरक्षितम् ॥ ३९.६७॥ ३९.६८/१तं यज्ञमदहच्छीघ्रं भद्रकाल्याः समीपतः । ३९.६८/२चक्रुरन्ये तथा नादान् सर्वभूतभयंकरान् ॥ ३९.६८॥ ३९.६९/१छित्त्वा शिरोऽन्ये यज्ञस्य व्यनदन्त भयंकरम् । ३९.६९/२ततः शक्रादयो देवा दक्षश्चैव प्रजापतिः । ३९.६९/३ऊचुः प्राञ्जलयो भूत्वा कथ्यतां को भवान् इति ॥ ३९.६९॥ ३९.७०/१वीरभद्र उवाच । नाहं देवो न दैत्यो वा न च भोक्तुमिहागतः । ३९.७०/२नैव द्रष्टुं च देवेन्द्रा न च कौतूहलान्विताः ॥ ३९.७०॥ ३९.७१/१दक्षयज्ञविनाशार्थं सम्प्राप्तोऽहं सुरोत्तमाः । ३९.७१/२वीरभद्रेति विख्यातो रुद्रकोपाद् विनिःसृतः ॥ ३९.७१॥ ३९.७२/१भद्रकाली च विख्याता देव्याः क्रोधाद् विनिर्गता । ३९.७२/२प्रेषिता देवदेवेन यज्ञान्तिकमुपागता ॥ ३९.७२॥ ३९.७३/१शरणं गच्छ राजेन्द्र देवदेवमुमापतिम् । ३९.७३/२वरं क्रोधोऽपि देवस्य न वरः परिचारकैः ॥ ३९.७३॥ ३९.७४/१ब्रह्मोवाच । निखातोत्पाटितैर्यूपैरपविद्धैस्ततस्ततः । ३९.७४/२उत्पतद्भिः पतद्भिश्च गृध्रैरामिषगृध्नुभिः ॥ ३९.७४॥ ३९.७५/१पक्षवातविनिर्धूतैः शिवारुतविनादितैः । ३९.७५/२स तस्य यज्ञो नृपतेर्बाध्यमानस्तदा गणैः ॥ ३९.७५॥ ३९.७६/१आस्थाय मृगरूपं वै खमेवाभ्यपतत् तदा । ३९.७६/२तं तु यज्ञं तथारूपं गच्छन्तमुपलभ्य सः ॥ ३९.७६॥ ३९.७७/१धनुरादाय बाणं च तदर्थमगमत् प्रभुः । ३९.७७/२ततस्तस्य गणेशस्य क्रोधाद् अमिततेजसः ॥ ३९.७७॥ ३९.७८/१ललाटात् प्रसृतो घोरः स्वेदबिन्दुर्बभूव ह । ३९.७८/२तस्मिन् पतितमात्रे च स्वेदबिन्दौ तदा भुवि ॥ ३९.७८॥ ३९.७९/१प्रादुर्भूतो महान् अग्निर्ज्वलत्कालानलोपमः । ३९.७९/२तत्रोदपद्यत तदा पुरुषो द्विजसत्तमाः ॥ ३९.७९॥ ३९.८०/१ह्रस्वोऽतिमात्रो रक्ताक्षो हरिच्छ्मश्रुर्विभीषणः । ३९.८०/२ऊर्ध्वकेशोऽतिरोमाङ्गः शोणकर्णस्तथैव च ॥ ३९.८०॥ ३९.८१/१करालकृष्णवर्णश्च रक्तवासास्तथैव च । ३९.८१/२तं यज्ञं स महासत्त्वोऽदहत् कक्षमिवानलः ॥ ३९.८१॥ ३९.८२/१देवाश्च प्रद्रुताः सर्वे गता भीता दिशो दश । ३९.८२/२तेन तस्मिन् विचरता विक्रमेण तदा तु वै ॥ ३९.८२॥ ३९.८३/१पृथिवी व्यचलत् सर्वा सप्तद्वीपा समन्ततः । ३९.८३/२महाभूते प्रवृत्ते तु देवलोकभयंकरे ॥ ३९.८३॥ ३९.८४/१तदा चाहं महादेवमब्रवं प्रतिपूजयन् । ३९.८४/२भवतेऽपि सुराः सर्वे भागं दास्यन्ति वै प्रभो ॥ ३९.८४॥ ३९.८५/१क्रियतां प्रतिसंहारः सर्वदेवेश्वर त्वया । ३९.८५/२इमाश्च देवताः सर्वा ऋषयश्च सहस्रशः ॥ ३९.८५॥ ३९.८६/१तव क्रोधान् महादेव न शान्तिमुपलेभिरे । ३९.८६/२यश्चैष पुरुषो जातः स्वेदजस्ते सुरर्षभ ॥ ३९.८६॥ ३९.८७/१ज्वरो नामैष धर्मज्ञ लोकेषु प्रचरिष्यति । ३९.८७/२एकीभूतस्य न ह्यस्य धारणे तेजसः प्रभो ॥ ३९.८७॥ ३९.८८/१समर्था सकला पृथ्वी बहुधा सृज्यतामयम् । ३९.८८/२इत्युक्तः स मया देवो भागे चापि प्रकल्पिते ॥ ३९.८८॥ ३९.८९/१भगवान् मां तथेत्याह देवदेवः पिनाकधृक् । ३९.८९/२परां च प्रीतिमगमत् स स्वयं च पिनाकधृक् ॥ ३९.८९॥ ३९.९०/१दक्षोऽपि मनसा देवं भवं शरणमन्वगात् । ३९.९०/२प्राणापानौ समारुध्य चक्षुःस्थाने प्रयत्नतः ॥ ३९.९०॥ ३९.९१/१विधार्य सर्वतो दृष्टिं बहुदृष्टिरमित्रजित् । ३९.९१/२स्मितं कृत्वाब्रवीद् वाक्यं ब्रूहि किं करवाणि ते ॥ ३९.९१॥ ३९.९२/१श्राविते च महाख्याने देवानां पितृभिः सह । ३९.९२/२तमुवाचाञ्जलिं कृत्वा दक्षो देवं प्रजापतिः । ३९.९२/३भीतः शङ्कितचित्तस्तु सबाष्पवदनेक्षणः ॥ ३९.९२॥ ३९.९३/१दक्ष उवाच । यदि प्रसन्नो भगवान् यदि वाहं तव प्रियः । ३९.९३/२यदि चाहमनुग्राह्यो यदि देयो वरो मम ॥ ३९.९३॥ ३९.९४/१यद् भक्ष्यं भक्षितं पीतं त्रासितं यच्च नाशितम् । ३९.९४/२चूर्णीकृतापविद्धं च यज्ञसम्भारमीदृशम् ॥ ३९.९४॥ ३९.९५/१दीर्घकालेन महता प्रयत्नेन च संचितम् । ३९.९५/२न च मिथ्या भवेन् मह्यं त्वत्प्रसादान् महेश्वर ॥ ३९.९५॥ ३९.९६/१ब्रह्मोवाच । तथास्त्वित्याह भगवान् भगनेत्रहरो हरः । ३९.९६/२धर्माध्यक्षं महादेवं त्र्यम्बकं च प्रजापतिः ॥ ३९.९६॥ ३९.९७/१जानुभ्यामवनीं गत्वा दक्षो लब्ध्वा भवाद् वरम् । ३९.९७/२नाम्नां चाष्टसहस्रेण स्तुतवान् वृषभध्वजम् ॥ ३९.९७॥ ४०.१/१ब्रह्मोवाच । एवं दृष्ट्वा तदा दक्षः शम्भोर्वीर्यं द्विजोत्तमाः । ४०.१/२प्राञ्जलिः प्रणतो भूत्वा संस्तोतुमुपचक्रमे ॥ ४०.१॥ ४०.२/१दक्ष उवाच । नमस्ते देवदेवेश नमस्तेऽन्धकसूदन । ४०.२/२देवेन्द्र त्वं बलश्रेष्ठ देवदानवपूजित ॥ ४०.२॥ ४०.३/१सहस्राक्ष विरूपाक्ष त्र्यक्ष यक्षाधिपप्रिय । ४०.३/२सर्वतःपाणिपादस्त्वं सर्वतोक्षिशिरोमुखः ॥ ४०.३॥ ४०.४/१सर्वतःश्रुतिमांल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठसि । ४०.४/२शङ्कुकर्णो महाकर्णः कुम्भकर्णोऽर्णवालयः ॥ ४०.४॥ ४०.५/१गजेन्द्रकर्णो गोकर्णः शतकर्णो नमोऽस्तु ते । ४०.५/२शतोदरः शतावर्तः शतजिह्वः सनातनः ॥ ४०.५॥ ४०.६/१गायन्ति त्वां गायत्रिणो अर्चयन्त्यर्कमर्किणः । ४०.६/२देवदानवगोप्ता च ब्रह्मा च त्वं शतक्रतुः ॥ ४०.६॥ ४०.७/१मूर्तिमांस्त्वं महामूर्तिः समुद्रः सरसां निधिः । ४०.७/२त्वयि सर्वा देवता हि गावो गोष्ठ इवासते ॥ ४०.७॥ ४०.८/१त्वत्तः शरीरे पश्यामि सोममग्निजलेश्वरम् । ४०.८/२आदित्यमथ विष्णुं च ब्रह्माणं सबृहस्पतिम् ॥ ४०.८॥ ४०.९/१क्रिया करणकार्ये च कर्ता कारणमेव च । ४०.९/२असच्च सदसच्चैव तथैव प्रभवाव्ययौ ॥ ४०.९॥ ४०.१०/१नमो भवाय शर्वाय रुद्राय वरदाय च । ४०.१०/२पशूनां पतये चैव नमोऽस्त्वन्धकघातिने ॥ ४०.१०॥ ४०.११/१त्रिजटाय त्रिशीर्षाय त्रिशूलवरधारिणे । ४०.११/२त्र्यम्बकाय त्रिनेत्राय त्रिपुरघ्नाय वै नमः ॥ ४०.११॥ ४०.१२/१नमश्चण्डाय मुण्डाय विश्वचण्डधराय च । ४०.१२/२दण्डिने शङ्कुकर्णाय दण्डिदण्डाय वै नमः ॥ ४०.१२॥ ४०.१३/१नमोऽर्धदण्डिकेशाय शुष्काय विकृताय च । ४०.१३/२विलोहिताय धूम्राय नीलग्रीवाय वै नमः ॥ ४०.१३॥ ४०.१४/१नमोऽस्त्वप्रतिरूपाय विरूपाय शिवाय च । ४०.१४/२सूर्याय सूर्यपतये सूर्यध्वजपताकिने ॥ ४०.१४॥ ४०.१५/१नमः प्रमथनाशाय वृषस्कन्धाय वै नमः । ४०.१५/२नमो हिरण्यगर्भाय हिरण्यकवचाय च ॥ ४०.१५॥ ४०.१६/१हिरण्यकृतचूडाय हिरण्यपतये नमः । ४०.१६/२शत्रुघाताय चण्डाय पर्णसंघशयाय च ॥ ४०.१६॥ ४०.१७/१नमः स्तुताय स्तुतये स्तूयमानाय वै नमः । ४०.१७/२सर्वाय सर्वभक्षाय सर्वभूतान्तरात्मने ॥ ४०.१७॥ ४०.१८/१नमो होमाय मन्त्राय शुक्लध्वजपताकिने । ४०.१८/२नमोऽनम्याय नम्याय नमः किलकिलाय च ॥ ४०.१८॥ ४०.१९/१नमस्त्वां शयमानाय शयितायोत्थिताय च । ४०.१९/२स्थिताय धावमानाय कुब्जाय कुटिलाय च ॥ ४०.१९॥ ४०.२०/१नमो नर्तनशीलाय मुखवादित्रकारिणे । ४०.२०/२बाधापहाय लुब्धाय गीतवादित्रकारिणे ॥ ४०.२०॥ ४०.२१/१नमो ज्येष्ठाय श्रेष्ठाय बलप्रमथनाय च । ४०.२१/२उग्राय च नमो नित्यं नमश्च दशबाहवे ॥ ४०.२१॥ ४०.२२/१नमः कपालहस्ताय सितभस्मप्रियाय च । ४०.२२/२विभीषणाय भीमाय भीष्मव्रतधराय च ॥ ४०.२२॥ ४०.२३/१नानाविकृतवक्त्राय खड्गजिह्वोग्रदंष्ट्रिणे । ४०.२३/२पक्षमासलवार्धाय तुम्बीवीणाप्रियाय च ॥ ४०.२३॥ ४०.२४/१अघोरघोररूपाय घोराघोरतराय च । ४०.२४/२नमः शिवाय शान्ताय नमः शान्ततमाय च ॥ ४०.२४॥ ४०.२५/१नमो बुद्धाय शुद्धाय संविभागप्रियाय च । ४०.२५/२पवनाय पतंगाय नमः सांख्यपराय च ॥ ४०.२५॥ ४०.२६/१नमश्चण्डैकघण्टाय घण्टाजल्पाय घण्टिने । ४०.२६/२सहस्रशतघण्टाय घण्टामालाप्रियाय च ॥ ४०.२६॥ ४०.२७/१प्राणदण्डाय नित्याय नमस्ते लोहिताय च । ४०.२७/२हूंहूंकाराय रुद्राय भगाकारप्रियाय च ॥ ४०.२७॥ ४०.२८/१नमोऽपारवते नित्यं गिरिवृक्षप्रियाय च । ४०.२८/२नमो यज्ञाधिपतये भूताय प्रसुताय च ॥ ४०.२८॥ ४०.२९/१यज्ञवाहाय दान्ताय तप्याय च भगाय च । ४०.२९/२नमस्तटाय तट्याय तटिनीपतये नमः ॥ ४०.२९॥ ४०.३०/१अन्नदायान्नपतये नमस्त्वन्नभुजाय च । ४०.३०/२नमः सहस्रशीर्षाय सहस्रचरणाय च ॥ ४०.३०॥ ४०.३१/१सहस्रोद्धतशूलाय सहस्रनयनाय च । ४०.३१/२नमो बालार्कवर्णाय बालरूपधराय च ॥ ४०.३१॥ ४०.३२/१नमो बालार्करूपाय बालक्रीडनकाय च । ४०.३२/२नमः शुद्धाय बुद्धाय क्षोभणाय क्षयाय च ॥ ४०.३२॥ ४०.३३/१तरंगाङ्कितकेशाय मुक्तकेशाय वै नमः । ४०.३३/२नमः षट्कर्मनिष्ठाय त्रिकर्मनियताय च ॥ ४०.३३॥ ४०.३४/१वर्णाश्रमाणां विधिवत् पृथग्धर्मप्रवर्तिने । ४०.३४/२नमः श्रेष्ठाय ज्येष्ठाय नमः कलकलाय च ॥ ४०.३४॥ ४०.३५/१श्वेतपिङ्गलनेत्राय कृष्णरक्तेक्षणाय च । ४०.३५/२धर्मकामार्थमोक्षाय क्रथाय क्रथनाय च ॥ ४०.३५॥ ४०.३६/१सांख्याय सांख्यमुख्याय योगाधिपतये नमः । ४०.३६/२नमो रथ्याधिरथ्याय चतुष्पथपथाय च ॥ ४०.३६॥ ४०.३७/१कृष्णाजिनोत्तरीयाय व्यालयज्ञोपवीतिने । ४०.३७/२ईशान रुद्रसंघात हरिकेश नमोऽस्तु ते ॥ ४०.३७॥ ४०.३८/१त्र्यम्बकायाम्बिकानाथ व्यक्ताव्यक्त नमोऽस्तु ते । ४०.३८/२कालकामदकामघ्न दुष्टोद्वृत्तनिषूदन ॥ ४०.३८॥ ४०.३९/१सर्वगर्हित सर्वघ्न सद्योजात नमोऽस्तु ते । ४०.३९/२उन्मादन शतावर्त+ ।गङ्गातोयार्द्रमूर्धज ॥ ४०.३९॥ ४०.४०/१चन्द्रार्धसंयुगावर्त मेघावर्त नमोऽस्तु ते । ४०.४०/२नमोऽन्नदानकर्त्रे च अन्नदप्रभवे नमः ॥ ४०.४०॥ ४०.४१/१अन्नभोक्त्रे च गोप्त्रे च त्वमेव प्रलयानल । ४०.४१/२जरायुजाण्डजाश्चैव स्वेदजोद्भिज्ज एव च ॥ ४०.४१॥ ४०.४२/१त्वमेव देवदेवेश भूतग्रामश्चतुर्विधः । ४०.४२/२चराचरस्य स्रष्टा त्वं प्रतिहर्ता त्वमेव च ॥ ४०.४२॥ ४०.४३/१त्वमेव ब्रह्मा विश्वेश अप्सु ब्रह्म वदन्ति ते । ४०.४३/२सर्वस्य परमा योनिः सुधांशो ज्योतिषां निधिः ॥ ४०.४३॥ ४०.४४/१ऋक्सामानि तथौंकारमाहुस्त्वां ब्रह्मवादिनः । ४०.४४/२हायि हायि हरे हायि हुवाहावेति वासकृत् ॥ ४०.४४॥ ४०.४५/१गायन्ति त्वां सुरश्रेष्ठाः सामगा ब्रह्मवादिनः । ४०.४५/२यजुर्मय ऋङ्मयश्च सामाथर्वयुतस्तथा ॥ ४०.४५॥ ४०.४६/१पठ्यसे ब्रह्मविद्भिस्त्वं कल्पोपनिषदां गणैः । ४०.४६/२ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा वर्णाश्रमाश्च ये ॥ ४०.४६॥ ४०.४७/१त्वमेवाश्रमसंघाश्च विद्युत् स्तनितमेव च । ४०.४७/२संवत्सरस्त्वम् ऋतवो मासा मासार्धमेव च ॥ ४०.४७॥ ४०.४८/१कला काष्ठा निमेषाश्च नक्षत्राणि युगानि च । ४०.४८/२वृषाणां ककुदं त्वं हि गिरीणां शिखराणि च ॥ ४०.४८॥ ४०.४९/१सिंहो मृगाणां पतयस्तक्षकानन्तभोगिनाम् । ४०.४९/२क्षीरोदो ह्युदधीनां च मन्त्राणां प्रणवस्तथा ॥ ४०.४९॥ ४०.५०/१वज्रं प्रहरणानां च व्रतानां सत्यमेव च । ४०.५०/२त्वमेवेच्छा च द्वेषश्च रागो मोहः शमः क्षमा ॥ ४०.५०॥ ४०.५१/१व्यवसायो धृतिर्लोभः कामक्रोधौ जयाजयौ । ४०.५१/२त्वं गदी त्वं शरी चापी खट्वाङ्गी मुद्गरी तथा ॥ ४०.५१॥ ४०.५२/१छेत्ता भेत्ता प्रहर्ता च नेता मन्तासि नो मतः । ४०.५२/२दशलक्षणसंयुक्तो धर्मोऽर्थः काम एव च ॥ ४०.५२॥ ४०.५३/१इन्दुः समुद्रः सरितः पल्वलानि सरांसि च । ४०.५३/२लतावल्ल्यस्तृणौषध्यः पशवो मृगपक्षिणः ॥ ४०.५३॥ ४०.५४/१द्रव्यकर्मगुणारम्भः कालपुष्पफलप्रदः । ४०.५४/२आदिश्चान्तश्च मध्यश्च गायत्र्योंकार एव च ॥ ४०.५४॥ ४०.५५/१हरितो लोहितः कृष्णो नीलः पीतस्तथा क्षणः । ४०.५५/२कद्रुश्च कपिलो बभ्रुः कपोतो मच्छकस्तथा ॥ ४०.५५॥ ४०.५६/१सुवर्णरेता विख्यातः सुवर्णश्चाप्यथो मतः । ४०.५६/२सुवर्णनामा च तथा सुवर्णप्रिय एव च ॥ ४०.५६॥ ४०.५७/१त्वमिन्द्रश्च यमश्चैव वरुणो धनदोऽनलः । ४०.५७/२उत्फुल्लश्चित्रभानुश्च स्वर्भानुर्भानुरेव च ॥ ४०.५७॥ ४०.५८/१होत्रं होता च होम्यं च हुतं चैव तथा प्रभुः । ४०.५८/२त्रिसौपर्णस्तथा ब्रह्मन् यजुषां शतरुद्रियम् ॥ ४०.५८॥ ४०.५९/१पवित्रं च पवित्राणां मङ्गलानां च मङ्गलम् । ४०.५९/२प्राणश्च त्वं रजश्च त्वं तमः सत्त्वयुतस्तथा ॥ ४०.५९॥ ४०.६०/१प्राणोऽपानः समानश्च उदानो व्यान एव च । ४०.६०/२उन्मेषश्च निमेषश्च क्षुत्तृङ्जृम्भा तथैव च ॥ ४०.६०॥ ४०.६१/१लोहिताङ्गश्च दंष्ट्री च महावक्त्रो महोदरः । ४०.६१/२शुचिरोमा हरिच्छ्मश्रुरूर्ध्वकेशश्चलाचलः ॥ ४०.६१॥ ४०.६२/१गीतवादित्रनृत्याङ्गो गीतवादनकप्रियः । ४०.६२/२मत्स्यो जालो जलोऽजय्यो जलव्यालः कुटीचरः ॥ ४०.६२॥ ४०.६३/१विकालश्च सुकालश्च दुष्कालः कालनाशनः । ४०.६३/२मृत्युश्चैवाक्षयोऽन्तश्च क्षमामायाकरोत्करः ॥ ४०.६३॥ ४०.६४/१संवर्तो वर्तकश्चैव संवर्तकबलाहकौ । ४०.६४/२घण्टाकी घण्टकी घण्टी चूडालो लवणोदधिः ॥ ४०.६४॥ ४०.६५/१ब्रह्मा कालाग्निवक्त्रश्च दण्डी मुण्डस्त्रिदण्डधृक् । ४०.६५/२चतुर्युगश्चतुर्वेदश्चतुर्होत्रश्चतुष्पथः ॥ ४०.६५॥ ४०.६६/१चातुराश्रम्यनेता च चातुर्वर्ण्यकरश्च ह । ४०.६६/२क्षराक्षरः प्रियो धूर्तो गणैर्गण्यो गणाधिपः ॥ ४०.६६॥ ४०.६७/१रक्तमाल्याम्बरधरो गिरीशो गिरिजाप्रियः । ४०.६७/२शिल्पीशः शिल्पिनः श्रेष्ठः सर्वशिल्पिप्रवर्तकः ॥ ४०.६७॥ ४०.६८/१भगनेत्रान्तकश्चण्डः पूष्णो दन्तविनाशनः । ४०.६८/२स्वाहा स्वधा वषट्कारो नमस्कार नमोऽस्तु ते ॥ ४०.६८॥ ४०.६९/१गूढव्रतश्च गूढश्च गूढव्रतनिषेवितः । ४०.६९/२तरणस्तारणश्चैव सर्वभूतेषु तारणः ॥ ४०.६९॥ ४०.७०/१धाता विधाता संधाता निधाता धारणो धरः । ४०.७०/२तपो ब्रह्म च सत्यं च ब्रह्मचर्यं तथार्जवम् ॥ ४०.७०॥ ४०.७१/१भूतात्मा भूतकृद् भूतो भूतभव्यभवोद्भवः । ४०.७१/२भूर्भुवः स्वरितश्चैव भूतो ह्यग्निर्महेश्वरः ॥ ४०.७१॥ ४०.७२/१ब्रह्मावर्तः सुरावर्तः कामावर्त नमोऽस्तु ते । ४०.७२/२कामबिम्बविनिर्हन्ता कर्णिकारस्रजप्रियः ॥ ४०.७२॥ ४०.७३/१गोनेता गोप्रचारश्च गोवृषेश्वरवाहनः । ४०.७३/२त्रैलोक्यगोप्ता गोविन्दो गोप्ता गोगर्ग एव च ॥ ४०.७३॥ ४०.७४/१अखण्डचन्द्राभिमुखः सुमुखो दुर्मुखोऽमुखः । ४०.७४/२चतुर्मुखो बहुमुखो रणेष्वभिमुखः सदा ॥ ४०.७४॥ ४०.७५/१हिरण्यगर्भः शकुनिर्धनदोऽर्थपतिर्विराट् । ४०.७५/२अधर्महा महादक्षो दण्डधारो रणप्रियः ॥ ४०.७५॥ ४०.७६/१तिष्ठन् स्थिरश्च स्थाणुश्च निष्कम्पश्च सुनिश्चलः । ४०.७६/२दुर्वारणो दुर्विषहो दुःसहो दुरतिक्रमः ॥ ४०.७६॥ ४०.७७/१दुर्धरो दुर्वशो नित्यो दुर्दर्पो विजयो जयः । ४०.७७/२शशः शशाङ्कनयन+ ।शीतोष्णः क्षुत् तृषा जरा ॥ ४०.७७॥ ४०.७८/१आधयो व्याधयश्चैव व्याधिहा व्याधिपश्च यः । ४०.७८/२सह्यो यज्ञमृगव्याधो व्याधीनामाकरोऽकरः ॥ ४०.७८॥ ४०.७९/१शिखण्डी पुण्डरीकश्च पुण्डरीकावलोकनः । ४०.७९/२दण्डधृक् चक्रदण्डश्च रौद्रभागविनाशनः ॥ ४०.७९॥ ४०.८०/१विषपोऽमृतपश्चैव सुरापः क्षीरसोमपः । ४०.८०/२मधुपश्चापपश्चैव सर्वपश्च बलाबलः ॥ ४०.८०॥ ४०.८१/१वृषाङ्गराम्भो वृषभस्तथा वृषभलोचनः । ४०.८१/२वृषभश्चैव विख्यातो लोकानां लोकसंस्कृतः ॥ ४०.८१॥ ४०.८२/१चन्द्रादित्यौ चक्षुषी ते हृदयं च पितामहः । ४०.८२/२अग्निष्टोमस्तथा देहो धर्मकर्मप्रसाधितः ॥ ४०.८२॥ ४०.८३/१न ब्रह्मा न च गोविन्दः पुराणर्षयो न च । ४०.८३/२माहात्म्यं वेदितुं शक्ता याथातथ्येन ते शिव ॥ ४०.८३॥ ४०.८४/१शिवा या मूर्तयः सूक्ष्मास्ते मह्यं यान्तु दर्शनम् । ४०.८४/२ताभिर्मां सर्वतो रक्ष पिता पुत्रमिवौरसम् ॥ ४०.८४॥ ४०.८५/१रक्ष मां रक्षणीयोऽहं तवानघ नमोऽस्तु ते । ४०.८५/२भक्तानुकम्पी भगवान् भक्तश्चाहं सदा त्वयि ॥ ४०.८५॥ ४०.८६/१यः सहस्राण्यनेकानि पुंसामावृत्य दुर्दृशाम् । ४०.८६/२तिष्ठत्येकः समुद्रान्ते स मे गोप्तास्तु नित्यशः ॥ ४०.८६॥ ४०.८७/१यं विनिद्रा जितश्वासाः सत्त्वस्थाः समदर्शिनः । ४०.८७/२ज्योतिः पश्यन्ति युञ्जानास्तस्मै योगात्मने नमः ॥ ४०.८७॥ ४०.८८/१सम्भक्ष्य सर्वभूतानि युगान्ते समुपस्थिते । ४०.८८/२यः शेते जलमध्यस्थस्तं प्रपद्येऽम्बुशायिनम् ॥ ४०.८८॥ ४०.८९/१प्रविश्य वदनं राहोर्यः सोमं पिबते निशि । ४०.८९/२ग्रसत्यर्कं च स्वर्भानुर्भूत्वा सोमाग्निरेव च ॥ ४०.८९॥ ४०.९०/१अङ्गुष्ठमात्राः पुरुषा देहस्थाः सर्वदेहिनाम् । ४०.९०/२रक्षन्तु ते च मां नित्यं नित्यं चाप्याययन्तु माम् ॥ ४०.९०॥ ४०.९१/१येनाप्युत्पादिता गर्भा अपो भागगताश्च ये । ४०.९१/२तेषां स्वाहा स्वधा चैव आप्नुवन्ति स्वदन्ति च ॥ ४०.९१॥ ४०.९२/१येन रोहन्ति देहस्थाः प्राणिनो रोदयन्ति च । ४०.९२/२हर्षयन्ति न कृष्यन्ति नमस्तेभ्यस्तु नित्यशः ॥ ४०.९२॥ ४०.९३/१ये समुद्रे नदीदुर्गे पर्वतेषु गुहासु च । ४०.९३/२वृक्षमूलेषु गोष्ठेषु कान्तारगहनेषु च ॥ ४०.९३॥ ४०.९४/१चतुष्पथेषु रथ्यासु चत्वरेषु सभासु च । ४०.९४/२हस्त्यश्वरथशालासु जीर्णोद्यानालयेषु च ॥ ४०.९४॥ ४०.९५/१येषु पञ्चसु भूतेषु दिशासु विदिशासु च । ४०.९५/२इन्द्रार्कयोर्मध्यगता ये च चन्द्रार्करश्मिषु ॥ ४०.९५॥ ४०.९६/१रसातलगता ये च ये च तस्मात् परं गताः । ४०.९६/२नमस्तेभ्यो नमस्तेभ्यो नमस्तेभ्यस्तु सर्वशः ॥ ४०.९६॥ ४०.९७/१सर्वस्त्वं सर्वगो देवः सर्वभूतपतिर्भवः । ४०.९७/२सर्वभूतान्तरात्मा च तेन त्वं न निमन्त्रितः ॥ ४०.९७॥ ४०.९८/१त्वमेव चेज्यसे देव यज्ञैर्विविधदक्षिणैः । ४०.९८/२त्वमेव कर्ता सर्वस्य तेन त्वं न निमन्त्रितः ॥ ४०.९८॥ ४०.९९/१अथवा मायया देव मोहितः सूक्ष्मया तव । ४०.९९/२तस्मात् तु कारणाद् वापि त्वं मया न निमन्त्रितः ॥ ४०.९९॥ ४०.१००/१प्रसीद मम देवेश त्वमेव शरणं मम । ४०.१००/२त्वं गतिस्त्वं प्रतिष्ठा च न चान्योऽस्तीति मे मतिः ॥ ४०.१००॥ ४०.१०१/१ब्रह्मोवाच । स्तुत्वैवं स महादेवं विरराम महामतिः । ४०.१०१/२भगवान् अपि सुप्रीतः पुनर्दक्षमभाषत ॥ ४०.१०१॥ ४०.१०२/१श्रीभगवान् उवाच । परितुष्टोऽस्मि ते दक्ष स्तवेनानेन सुव्रत । ४०.१०२/२बहुना तु किमुक्तेन मत्समीपं गमिष्यसि ॥ ४०.१०२॥ ४०.१०३/१ब्रह्मोवाच । तथैवमब्रवीद् वाक्यं त्रैलोक्याधिपतिर्भवः । ४०.१०३/२कृत्वाश्वासकरं वाक्यं सर्वज्ञो वाक्यसंहितम् ॥ ४०.१०३॥ ४०.१०४/१श्रीशिव उवाच । दक्ष दुःखं न कर्तव्यं यज्ञविध्वंसनं प्रति । ४०.१०४/२अहं यज्ञहनस्तुभ्यं दृष्टमेतत् पुरानघ ॥ ४०.१०४॥ ४०.१०५/१भूयश्च त्वं वरमिमं मत्तो गृह्णीष्व सुव्रत । ४०.१०५/२प्रसन्नसुमुखो भूत्वा ममैकाग्रमनाः श‍ृणु ॥ ४०.१०५॥ ४०.१०६/१अश्वमेधसहस्रस्य वाजपेयशतस्य वै । ४०.१०६/२प्रजापते मत्प्रसादात् फलभागी भविष्यसि ॥ ४०.१०६॥ ४०.१०७/१वेदान् षडङ्गान् बुध्यस्व सांख्ययोगांश्च कृत्स्नशः । ४०.१०७/२तपश्च विपुलं तप्त्वा दुश्चरं देवदानवैः ॥ ४०.१०७॥ ४०.१०८/१अब्दैर्द्वादशभिर्युक्तं गूढमप्रज्ञनिन्दितम् । ४०.१०८/२वर्णाश्रमकृतैर्धर्मैर्विनीतं न क्वचित् क्वचित् ॥ ४०.१०८॥ ४०.१०९/१समागतं व्यवसितं पशुपाशविमोक्षणम् । ४०.१०९/२सर्वेषामाश्रमाणां च मया पाशुपतं व्रतम् ॥ ४०.१०९॥ ४०.११०/१उत्पादितं दक्ष शुभं सर्वपापविमोचनम् । ४०.११०/२अस्य चीर्णस्य यत् सम्यक् फलं भवति पुष्कलम् । ४०.११०/३तच्चास्तु सुमहाभाग मानसस्त्यज्यतां ज्वरः ॥ ४०.११०॥ ४०.१११/१ब्रह्मोवाच । एवमुक्त्वा तु देवेशः सपत्नीकः सहानुगः । ४०.१११/२अदर्शनमनुप्राप्तो दक्षस्यामिततेजसः ॥ ४०.१११॥ ४०.११२/१अवाप्य च तथा भागं यथोक्तं चोमया भवः । ४०.११२/२ज्वरं च सर्वधर्मज्ञो बहुधा व्यभजत् तदा ॥ ४०.११२॥ ४०.११३/१शान्त्यर्थं सर्वभूतानां श‍ृणुध्वमथ वै द्विजाः । ४०.११३/२शिखाभितापो नागानां पर्वतानां शिलाजतु ॥ ४०.११३॥ ४०.११४/१अपां तु नीलिकां विद्यान् निर्मोको भुजगेषु च । ४०.११४/२खोरकः सौरभेयाणामूखरः पृथिवीतले ॥ ४०.११४॥ ४०.११५/१शुनामपि च धर्मज्ञा दृष्टिप्रत्यवरोधनम् । ४०.११५/२रन्ध्रागतमथाश्वानां शिखोद्भेदश्च बर्हिणाम् ॥ ४०.११५॥ ४०.११६/१नेत्ररागः कोकिलानां द्वेषः प्रोक्तो महात्मनाम् । ४०.११६/२जनानामपि भेदश्च सर्वेषामिति नः श्रुतम् ॥ ४०.११६॥ ४०.११७/१शुकानामपि सर्वेषां हिक्किका प्रोच्यते ज्वरः । ४०.११७/२शार्दूलेष्वथ वै विप्राः श्रमो ज्वर इहोच्यते ॥ ४०.११७॥ ४०.११८/१मानुषेषु च सर्वज्ञा ज्वरो नामैष कीर्तितः । ४०.११८/२मरणे जन्मनि तथा मध्ये चापि निवेशितः ॥ ४०.११८॥ ४०.११९/१एतन् माहेश्वरं तेजो ज्वरो नाम सुदारुणः । ४०.११९/२नमस्यश्चैव मान्यश्च सर्वप्राणिभिरीश्वरः ॥ ४०.११९॥ ४०.१२०/१इमां ज्वरोत्पत्तिमदीनमानसः । ४०.१२०/२पठेत् सदा यः सुसमाहितो नरः । ४०.१२०/३विमुक्तरोगः स नरो मुदायुतो । ४०.१२०/४लभेत कामांश्च यथामनीषितान् ॥ ४०.१२०॥ ४०.१२१/१दक्षप्रोक्तं स्तवं चापि कीर्तयेद् यः श‍ृणोति वा । ४०.१२१/२नाशुभं प्राप्नुयात् किंचिद् दीर्घमायुरवाप्नुयात् ॥ ४०.१२१॥ ४०.१२२/१यथा सर्वेषु देवेषु वरिष्ठो भगवान् भवः । ४०.१२२/२तथा स्तवो वरिष्ठोऽयं स्तवानां दक्षनिर्मितः ॥ ४०.१२२॥ ४०.१२३/१यशःस्वर्गसुरैश्वर्य+ ।वित्तादिजयकाङ्क्षिभिः । ४०.१२३/२स्तोतव्यो भक्तिमास्थाय विद्याकामैश्च यत्नतः ॥ ४०.१२३॥ ४०.१२४/१व्याधितो दुःखितो दीनो नरो ग्रस्तो भयादिभिः । ४०.१२४/२राजकार्यनियुक्तो वा मुच्यते महतो भयात् ॥ ४०.१२४॥ ४०.१२५/१अनेनैव च देहेन गणानां च महेश्वरात् । ४०.१२५/२इह लोके सुखं प्राप्य गणराड् उपजायते ॥ ४०.१२५॥ ४०.१२६/१न यक्षा न पिशाचा वा न नागा न विनायकाः । ४०.१२६/२कुर्युर्विघ्नं गृहे तस्य यत्र संस्तूयते भवः ॥ ४०.१२६॥ ४०.१२७/१श‍ृणुयाद् वा इदं नारी भक्त्याथ भवभाविता । ४०.१२७/२पितृपक्षे भर्तृपक्षे पूज्या भवति चैव ह ॥ ४०.१२७॥ ४०.१२८/१श‍ृणुयाद् वा इदं सर्वं कीर्तयेद् वाप्यभीक्ष्णशः । ४०.१२८/२तस्य सर्वाणि कार्याणि सिद्धिं गच्छन्त्यविघ्नतः ॥ ४०.१२८॥ ४०.१२९/१मनसा चिन्तितं यच्च यच्च वाचाप्युदाहृतम् । ४०.१२९/२सर्वं सम्पद्यते तस्य स्तवस्यास्यानुकीर्तनात् ॥ ४०.१२९॥ ४०.१३०/१देवस्य सगुहस्याथ देव्या नन्दीश्वरस्य च । ४०.१३०/२बलिं विभजतः कृत्वा दमेन नियमेन च ॥ ४०.१३०॥ ४०.१३१/१ततः प्रयुक्तो गृह्णीयान् नामान्याशु यथाक्रमम् । ४०.१३१/२ईप्सितांल्लभतेऽप्यर्थान् कामान् भोगांश्च मानवः ॥ ४०.१३१॥ ४०.१३२/१मृतश्च स्वर्गमाप्नोति स्त्रीसहस्रसमावृतः । ४०.१३२/२सर्वकामसुयुक्तो वा युक्तो वा सर्वपातकैः ॥ ४०.१३२॥ ४०.१३३/१पठन् दक्षकृतं स्तोत्रं सर्वपापैः प्रमुच्यते । ४०.१३३/२मृतश्च गणसायुज्यं पूज्यमानः सुरासुरैः ॥ ४०.१३३॥ ४०.१३४/१वृषेण विनियुक्तेन विमानेन विराजते । ४०.१३४/२आभूतसम्प्लवस्थायी रुद्रस्यानुचरो भवेत् ॥ ४०.१३४॥ ४०.१३५/१इत्याह भगवान् व्यासः पराशरसुतः प्रभुः । ४०.१३५/२नैतद् वेदयते कश्चिन् नैतच्छ्राव्यं च कस्यचित् ॥ ४०.१३५॥ ४०.१३६/१श्रुत्वेमं परमं गुह्यं येऽपि स्युः पापयोनयः । ४०.१३६/२वैश्याः स्त्रियश्च शूद्राश्च रुद्रलोकमवाप्नुयुः ॥ ४०.१३६॥ ४०.१३७/१श्रावयेद् यश्च विप्रेभ्यः सदा पर्वसु पर्वसु । ४०.१३७/२रुद्रलोकमवाप्नोति द्विजो वै नात्र संशयः ॥ ४०.१३७॥ ४१.१/१लोमहर्षण उवाच । श्रुत्वैवं वै मुनिश्रेष्ठाः कथां पापप्रणाशिनीम् । ४१.१/२रुद्रक्रोधोद्भवां पुण्यां व्यासस्य वदतो द्विजाः ॥ ४१.१॥ ४१.२/१पार्वत्याश्च तथा रोषं क्रोधं शम्भोश्च दुःसहम् । ४१.२/२उत्पत्तिं वीरभद्रस्य भद्रकाल्याश्च सम्भवम् ॥ ४१.२॥ ४१.३/१दक्षयज्ञविनाशं च वीर्यं शम्भोस्तथाद्भुतम् । ४१.३/२पुनः प्रसादं देवस्य दक्षस्य सुमहात्मनः ॥ ४१.३॥ ४१.४/१यज्ञभागं च रुद्रस्य दक्षस्य च फलं क्रतोः । ४१.४/२हृष्टा बभूवुः सम्प्रीता विस्मिताश्च पुनः पुनः ॥ ४१.४॥ ४१.५/१पप्रच्छुश्च पुनर्व्यासं कथाशेषं तथा द्विजाः । ४१.५/२पृष्टः प्रोवाच तान् व्यासः क्षेत्रमेकाम्रकं पुनः ॥ ४१.५॥ ४१.६/१व्यास उवाच । ब्रह्मप्रोक्तां कथां पुण्यां श्रुत्वा तु ऋषिपुंगवाः । ४१.६/२प्रशशंसुस्तदा हृष्टा रोमाञ्चिततनूरुहाः ॥ ४१.६॥ ४१.७/१ऋषय ऊचुः । अहो देवस्य माहात्म्यं त्वया शम्भोः प्रकीर्तितम् । ४१.७/२दक्षस्य च सुरश्रेष्ठ यज्ञविध्वंसनं तथा ॥ ४१.७॥ ४१.८/१एकाम्रकं क्षेत्रवरं वक्तुमर्हसि साम्प्रतम् । ४१.८/२श्रोतुमिच्छामहे ब्रह्मन् परं कौतूहलं हि नः ॥ ४१.८॥ ४१.९/१व्यास उवाच । तेषां तद् वचनं श्रुत्वा लोकनाथश्चतुर्मुखः । ४१.९/२प्रोवाच शम्भोस्तत् क्षेत्रं भूतले दुष्कृतच्छदम् ॥ ४१.९॥ ४१.१०/१ब्रह्मोवाच । श‍ृणुध्वं मुनिशार्दूलाः प्रवक्ष्यामि समासतः । ४१.१०/२सर्वपापहरं पुण्यं क्षेत्रं परमदुर्लभम् ॥ ४१.१०॥ ४१.११/१लिङ्गकोटिसमायुक्तं वाराणसीसमं शुभम् । ४१.११/२एकाम्रकेति विख्यातं तीर्थाष्टकसमन्वितम् ॥ ४१.११॥ ४१.१२/१एकाम्रवृक्षस्तत्रासीत् पुरा कल्पे द्विजोत्तमाः । ४१.१२/२नाम्ना तस्यैव तत् क्षेत्रमेकाम्रकमिति श्रुतम् ॥ ४१.१२॥ ४१.१३/१हृष्टपुष्टजनाकीर्णं नरनारीसमन्वितम् । ४१.१३/२विद्वांसगण भूयिष्ठं धनधान्यादिसंयुतम् ॥ ४१.१३॥ ४१.१४/१गृहगोपुरसम्बाधं त्रिकचाद्वारभूषितम् । ४१.१४/२नानावणिक्समाकीर्णं नानारत्नोपशोभितम् ॥ ४१.१४॥ ४१.१५/१पुराट्टालकसंयुक्तं रथिभिः समलंकृतम् । ४१.१५/२राजहंसनिभैः शुभ्रैः प्रासादैरुपशोभितम् ॥ ४१.१५॥ ४१.१६/१मार्गगद्वारसंयुक्तं सितप्राकारशोभितम् । ४१.१६/२रक्षितं शस्त्रसंघैश्च परिखाभिरलंकृतम् ॥ ४१.१६॥ ४१.१७/१सितरक्तैस्तथा पीतैः कृष्णश्यामैश्च वर्णकैः । ४१.१७/२समीरणोद्धताभिश्च पताकाभिरलंकृतम् ॥ ४१.१७॥ ४१.१८/१नित्योत्सवप्रमुदितं नानावादित्रनिस्वनैः । ४१.१८/२वीणावेणुमृदङ्गैश्च क्षेपणीभिरलंकृतम् ॥ ४१.१८॥ ४१.१९/१देवतायतनैर्दिव्यैः प्राकारोद्यानमण्डितैः । ४१.१९/२पूजाविचित्ररचितैः सर्वत्र समलंकृतम् ॥ ४१.१९॥ ४१.२०/१स्त्रियः प्रमुदितास्तत्र दृश्यन्ते तनुमध्यमाः । ४१.२०/२हारैरलंकृतग्रीवाः पद्मपत्त्रायतेक्षणाः ॥ ४१.२०॥ ४१.२१/१पीनोन्नतकुचाः श्यामाः पूर्णचन्द्रनिभाननाः । ४१.२१/२स्थिरालकाः सुकपोलाः काञ्चीनूपुरनादिताः ॥ ४१.२१॥ ४१.२२/१सुकेश्यश्चारुजघनाः कर्णान्तायतलोचनाः । ४१.२२/२सर्वलक्षणसम्पन्नाः सर्वाभरणभूषिताः ॥ ४१.२२॥ ४१.२३/१दिव्यवस्त्रधराः शुभ्राः काश्चित् काञ्चनसंनिभाः । ४१.२३/२हंसवारणगामिन्यः कुचभारावनामिताः ॥ ४१.२३॥ ४१.२४/१दिव्यगन्धानुलिप्ताङ्गाः कर्णाभरणभूषिताः । ४१.२४/२मदालसाश्च सुश्रोण्यो नित्यं प्रहसिताननाः ॥ ४१.२४॥ ४१.२५/१ईषद्विस्पष्टदशना बिम्बौष्ठा मधुरस्वराः । ४१.२५/२ताम्बूलरञ्जितमुखा विदग्धाः प्रियदर्शनाः ॥ ४१.२५॥ ४१.२६/१सुभगाः प्रियवादिन्यो नित्यं यौवनगर्विताः । ४१.२६/२दिव्यवस्त्रधराः सर्वाः सदा चारित्रमण्डिताः ॥ ४१.२६॥ ४१.२७/१क्रीडन्ति ताः सदा तत्र स्त्रियश्चाप्सरसोपमाः । ४१.२७/२स्वे स्वे गृहे प्रमुदिता दिवा रात्रौ वराननाः ॥ ४१.२७॥ ४१.२८/१पुरुषास्तत्र दृश्यन्ते रूपयौवनगर्विताः । ४१.२८/२सर्वलक्षणसम्पन्नाः सुमृष्टमणिकुण्डलाः ॥ ४१.२८॥ ४१.२९/१ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च मुनिसत्तमाः । ४१.२९/२स्वधर्मनिरतास्तत्र निवसन्ति सुधार्मिकाः ॥ ४१.२९॥ ४१.३०/१अन्याश्च तत्र तिष्ठन्ति वारमुख्याः सुलोचनाः । ४१.३०/२घृताचीमेनकातुल्यास्तथा समतिलोत्तमाः ॥ ४१.३०॥ ४१.३१/१उर्वशीसदृशाश्चैव विप्रचित्तिनिभास्तथा । ४१.३१/२विश्वाचीसहजन्याभाः प्रम्लोचासदृशास्तथा ॥ ४१.३१॥ ४१.३२/१सर्वास्ताः प्रियवादिन्यः सर्वा विहसिताननाः । ४१.३२/२कलाकौशलसंयुक्ताः सर्वास्ता गुणसंयुताः ॥ ४१.३२॥ ४१.३३/१एवं पण्यस्त्रियस्तत्र नृत्यगीतविशारदाः । ४१.३३/२निवसन्ति मुनिश्रेष्ठाः सर्वस्त्रीगुणगर्विताः ॥ ४१.३३॥ ४१.३४/१प्रेक्षणालापकुशलाः सुन्दर्यः प्रियदर्शनाः । ४१.३४/२न रूपहीना दुर्वृत्ता न परद्रोहकारिकाः ॥ ४१.३४॥ ४१.३५/१यासां कटाक्षपातेन मोहं गच्छन्ति मानवाः । ४१.३५/२न तत्र निर्धनाः सन्ति न मूर्खा न परद्विषः ॥ ४१.३५॥ ४१.३६/१न रोगिणो न मलिना न कदर्या न मायिनः । ४१.३६/२न रूपहीना दुर्वृत्ता न परद्रोहकारिणः ॥ ४१.३६॥ ४१.३७/१तिष्ठन्ति मानवास्तत्र क्षेत्रे जगति विश्रुते । ४१.३७/२सर्वत्र सुखसंचारं सर्वसत्त्वसुखावहम् ॥ ४१.३७॥ ४१.३८/१नानाजनसमाकीर्णं सर्वसस्यसमन्वितम् । ४१.३८/२कर्णिकारैश्च पनसैश्चम्पकैर्नागकेसरैः ॥ ४१.३८॥ ४१.३९/१पाटलाशोकबकुलैः कपित्थैर्बहुलैर्धवैः । ४१.३९/२चूतनिम्बकदम्बैश्च तथान्यैः पुष्पजातिभिः ॥ ४१.३९॥ ४१.४०/१नीपकैर्धवखदिरैर्लताभिश्च विराजितम् । ४१.४०/२शालैस्तालैस्तमालैश्च नारिकेलैः शुभाञ्जनैः ॥ ४१.४०॥ ४१.४१/१अर्जुनैः समपर्णैश्च कोविदारैः सपिप्पलैः । ४१.४१/२लकुचैः सरलैर्लोध्रैर्हिन्तालैर्देवदारुभिः ॥ ४१.४१॥ ४१.४२/१पलाशैर्मुचुकुन्दैश्च पारिजातैः सकुब्जकैः । ४१.४२/२कदलीवनखण्डैश्च जम्बूपूगफलैस्तथा ॥ ४१.४२॥ ४१.४३/१केतकीकरवीरैश्च अतिमुक्तैश्च किंशुकैः । ४१.४३/२मन्दारकुन्दपुष्पैश्च तथान्यैः पुष्पजातिभिः ॥ ४१.४३॥ ४१.४४/१नानापक्षिरुतैः सेव्यैरुद्यानैर्नन्दनोपमैः । ४१.४४/२फलभारानतैर्वृक्षैः सर्वर्तुकुसुमोत्करैः ॥ ४१.४४॥ ४१.४५/१चकोरैः शतपत्त्रैश्च भृङ्गराजैश्च कोकिलैः । ४१.४५/२कलविङ्कैर्मयूरैश्च प्रियपुत्रैः शुकैस्तथा ॥ ४१.४५॥ ४१.४६/१जीवंजीवकहारीतैश्चातकैर्वनवेष्टितैः । ४१.४६/२नानापक्षिगणैश्चान्यैः कूजद्भिर्मधुरस्वरैः ॥ ४१.४६॥ ४१.४७/१दीर्घिकाभिस्तडागैश्च पुष्करिणीभिश्च वापिभिः । ४१.४७/२नानाजलाशयैश्चान्यैः पद्मिनीखण्डमण्डितैः ॥ ४१.४७॥ ४१.४८/१कुमुदैः पुण्डरीकैश्च तथा नीलोत्पलैः शुभैः । ४१.४८/२कादम्बैश्चक्रवाकैश्च तथैव जलकुक्कुटैः ॥ ४१.४८॥ ४१.४९/१कारण्डवैः प्लवैर्हंसैस्तथान्यैर्जलचारिभिः । ४१.४९/२एवं नानाविधैर्वृक्षैः पुष्पैर्नानाविधैर्वरैः ॥ ४१.४९॥ ४१.५०/१नानाजलाशयैः पुण्यैः शोभितं तत् समन्ततः । ४१.५०/२आस्ते तत्र स्वयं देवः कृत्तिवासा वृषध्वजः ॥ ४१.५०॥ ४१.५१/१हिताय सर्वलोकस्य भुक्तिमुक्तिप्रदः शिवः । ४१.५१/२पृथिव्यां यानि तीर्थानि सरितश्च सरांसि च ॥ ४१.५१॥ ४१.५२/१पुष्करिण्यस्तडागानि वाप्यः कूपाश्च सागराः । ४१.५२/२तेभ्यः पूर्वं समाहृत्य जलबिन्दून् पृथक् पृथक् ॥ ४१.५२॥ ४१.५३/१सर्वलोकहितार्थाय रुद्रः सर्वसुरैः सह । ४१.५३/२तीर्थं बिन्दुसरो नाम तस्मिन् क्षेत्रे द्विजोत्तमाः ॥ ४१.५३॥ ४१.५४/१चकार ऋषिभिः सार्धं तेन बिन्दुसरः स्मृतम् । ४१.५४/२अष्टम्यां बहुले पक्षे मार्गशीर्षे द्विजोत्तमाः ॥ ४१.५४॥ ४१.५५/१यस्तत्र यात्रां कुरुते विषुवे विजितेन्द्रियः । ४१.५५/२विधिवद् बिन्दुसरसि स्नात्वा श्रद्धासमन्वितः ॥ ४१.५५॥ ४१.५६/१देवान् ऋषीन् मनुष्यांश्च पितृन् संतर्प्य वाग्यतः । ४१.५६/२तिलोदकेन विधिना नामगोत्रविधानवित् ॥ ४१.५६॥ ४१.५७/१स्नात्वैवं विधिवत् तत्र सोऽश्वमेधफलं लभेत् । ४१.५७/२ग्रहोपरागे विषुवे संक्रान्त्यामयने तथा ॥ ४१.५७॥ ४१.५८/१युगादिषु षडशीत्यां तथान्यत्र शुभे तिथौ । ४१.५८/२ये तत्र दानं विप्रेभ्यः प्रयच्छन्ति धनादिकम् ॥ ४१.५८॥ ४१.५९/१अन्यतीर्थाच्छतगुणं फलं ते प्राप्नुवन्ति वै । ४१.५९/२पिण्डं ये सम्प्रयच्छन्ति पितृभ्यः सरसस्तटे ॥ ४१.५९॥ ४१.६०/१पितृणामक्षयां तृप्तिं ते कुर्वन्ति न संशयः । ४१.६०/२ततः शम्भोर्गृहं गत्वा वाग्यतः संयतेन्द्रियः ॥ ४१.६०॥ ४१.६१/१प्रविश्य पूजयेच्छर्वं कृत्वा तं त्रिः प्रदक्षिणम् । ४१.६१/२घृतक्षीरादिभिः स्नानं कारयित्वा भवं शुचिः ॥ ४१.६१॥ ४१.६२/१चन्दनेन सुगन्धेन विलिप्य कुङ्कुमेन च । ४१.६२/२ततः सम्पूजयेद् देवं चन्द्रमौलिमुमापतिम् ॥ ४१.६२॥ ४१.६३/१पुष्पैर्नानाविधैर्मेध्यैर्बिल्वार्ककमलादिभिः । ४१.६३/२आगमोक्तेन मन्त्रेण वेदोक्तेन च शंकरम् ॥ ४१.६३॥ ४१.६४/१अदीक्षितस्तु नाम्नैव मूलमन्त्रेण चार्चयेत् । ४१.६४/२एवं सम्पूज्य तं देवं गन्धपुष्पानुरागिभिः ॥ ४१.६४॥ ४१.६५/१धूपदीपैश्च नैवेद्यैरुपहारैस्तथा स्तवैः । ४१.६५/२दण्डवत्प्रणिपातैश्च गीतैर्वाद्यैर्मनोहरैः ॥ ४१.६५॥ ४१.६६/१नृत्यजप्यनमस्कारैर्जयशब्दैः प्रदक्षिणैः । ४१.६६/२एवं सम्पूज्य विधिवद् देवदेवमुमापतिम् ॥ ४१.६६॥ ४१.६७/१सर्वपापविनिर्मुक्तो रूपयौवनगर्वितः । ४१.६७/२कुलैकविंशमुद्धृत्य दिव्याभरणभूषिताः ॥ ४१.६७॥ ४१.६८/१सौवर्णेन विमानेन किङ्किणीजालमालिना । ४१.६८/२उपगीयमानो गन्धर्वैरप्सरोभिरलंकृतः ॥ ४१.६८॥ ४१.६९/१उद्द्योतयन् दिशः सर्वाः शिवलोकं स गच्छति । ४१.६९/२भुक्त्वा तत्र सुखं विप्रा मनसः प्रीतिदायकम् ॥ ४१.६९॥ ४१.७०/१तल्लोकवासिभिः सार्धं यावद् आभूतसम्प्लवम् । ४१.७०/२ततस्तस्माद् इहायातः पृथिव्यां पुण्यसंक्षये ॥ ४१.७०॥ ४१.७१/१जायते योगिनां गेहे चतुर्वेदी द्विजोत्तमाः । ४१.७१/२योगं पाशुपतं प्राप्य ततो मोक्षमवाप्नुयात् ॥ ४१.७१॥ ४१.७२/१शयनोत्थापने चैव संक्रान्त्यामयने तथा । ४१.७२/२अशोकाख्यां तथाष्टम्यां पवित्रारोपणे तथा ॥ ४१.७२॥ ४१.७३/१ये च पश्यन्ति तं देवं कृत्तिवाससमुत्तमम् । ४१.७३/२विमानेनार्कवर्णेन शिवलोकं व्रजन्ति ते ॥ ४१.७३॥ ४१.७४/१सर्वकालेऽपि तं देवं ये पश्यन्ति सुमेधसः । ४१.७४/२तेऽपि पापविनिर्मुक्ताः शिवलोकं व्रजन्ति वै ॥ ४१.७४॥ ४१.७५/१देवस्य पश्चिमे पूर्वे दक्षिणे चोत्तरे तथा । ४१.७५/२योजनद्वितयं सार्धं क्षेत्रं तद् भुक्तिमुक्तिदम् ॥ ४१.७५॥ ४१.७६/१तस्मिन् क्षेत्रवरे लिङ्गं भास्करेश्वरसंज्ञितम् । ४१.७६/२पश्यन्ति ये तु तं देवं स्नात्वा कुण्डे महेश्वरम् ॥ ४१.७६॥ ४१.७७/१आदित्येनार्चितं पूर्वं देवदेवं त्रिलोचनम् । ४१.७७/२सर्वपापविनिर्मुक्ता विमानवरमास्थिताः ॥ ४१.७७॥ ४१.७८/१उपगीयमाना गन्धर्वैः शिवलोकं व्रजन्ति ते । ४१.७८/२तिष्ठन्ति तत्र मुदिताः कल्पमेकं द्विजोत्तमाः ॥ ४१.७८॥ ४१.७९/१भुक्त्वा तु विपुलान् भोगाञ् शिवलोके मनोरमान् । ४१.७९/२पुण्यक्षयाद् इहायाता जायन्ते प्रवरे कुले ॥ ४१.७९॥ ४१.८०/१अथवा योगिनां गेहे वेदवेदाङ्गपारगाः । ४१.८०/२उत्पद्यन्ते द्विजवराः सर्वभूतहिते रताः ॥ ४१.८०॥ ४१.८१/१मोक्षशास्त्रार्थकुशलाः सर्वत्र समबुद्धयः । ४१.८१/२योगं शम्भोर्वरं प्राप्य ततो मोक्षं व्रजन्ति ते ॥ ४१.८१॥ ४१.८२/१तस्मिन् क्षेत्रवरे पुण्ये लिङ्गं यद् दृश्यते द्विजाः । ४१.८२/२पूज्यापूज्यं च सर्वत्र वने रथ्यान्तरेऽपि वा ॥ ४१.८२॥ ४१.८३/१चतुष्पथे श्मशाने वा यत्र कुत्र च तिष्ठति । ४१.८३/२दृष्ट्वा तल्लिङ्गमव्यग्रः श्रद्धया सुसमाहितः ॥ ४१.८३॥ ४१.८४/१स्नापयित्वा तु तं भक्त्या गन्धैः पुष्पैर्मनोहरैः । ४१.८४/२धूपैर्दीपैः सनैवेद्यैर्नमस्कारैस्तथा स्तवैः ॥ ४१.८४॥ ४१.८५/१दण्डवत्प्रणिपातैश्च नृत्यगीतादिभिस्तथा । ४१.८५/२सम्पूज्यैवं विधानेन शिवलोकं व्रजेन् नरः ॥ ४१.८५॥ ४१.८६/१नारी वा द्विजशार्दूलाः सम्पूज्य श्रद्धयान्विता । ४१.८६/२पूर्वोक्तं फलमाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ॥ ४१.८६॥ ४१.८७/१कः शक्नोति गुणान् वक्तुं समग्रान् मुनिसत्तमाः । ४१.८७/२तस्य क्षेत्रवरस्याथ ऋते देवान् महेश्वरात् ॥ ४१.८७॥ ४१.८८/१तस्मिन् क्षेत्रोत्तमे गत्वा श्रद्धयाश्रद्धयापि वा । ४१.८८/२माधवादिषु मासेषु नरो वा यदि वाङ्गना ॥ ४१.८८॥ ४१.८९/१यस्मिन् यस्मिंस्तिथौ विप्राः स्नात्वा बिन्दुसरोम्भसि । ४१.८९/२पश्येद् देवं विरूपाक्षं देवीं च वरदां शिवाम् ॥ ४१.८९॥ ४१.९०/१गणं चण्डं कार्त्तिकेयं गणेशं वृषभं तथा । ४१.९०/२कल्पद्रुमं च सावित्रीं शिवलोकं स गच्छति ॥ ४१.९०॥ ४१.९१/१स्नात्वा च कापिले तीर्थे विधिवत् पापनाशने । ४१.९१/२प्राप्नोत्यभिमतान् कामाञ् शिवलोकं स गच्छति ॥ ४१.९१॥ ४१.९२/१यः स्तम्भ्यं तत्र विधिवत् करोति नियतेन्द्रियः । ४१.९२/२कुलैकविंशमुद्धृत्य शिवलोकं स गच्छति ॥ ४१.९२॥ ४१.९३/१एकाम्रके शिवक्षेत्रे वाराणसीसमे शुभे । ४१.९३/२स्नानं करोति यस्तत्र मोक्षं स लभते ध्रुवम् ॥ ४१.९३॥ ४२.१/१ब्रह्मोवाच । विरजे विरजा माता ब्रह्माणी सम्प्रतिष्ठिता । ४२.१/२यस्याः संदर्शनान् मर्त्यः पुनात्यासप्तमं कुलम् ॥ ४२.१॥ ४२.२/१सकृद् दृष्ट्वा तु तां देवीं भक्त्यापूज्य प्रणम्य च । ४२.२/२नरः स्ववंशमुद्धृत्य मम लोकं स गच्छति ॥ ४२.२॥ ४२.३/१अन्याश्च तत्र तिष्ठन्ति विरजे लोकमातरः । ४२.३/२सर्वपापहरा देव्यो वरदा भक्तिवत्सलाः ॥ ४२.३॥ ४२.४/१आस्ते वैतरणी तत्र सर्वपापहरा नदी । ४२.४/२यस्यां स्नात्वा नरश्रेष्ठः सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ४२.४॥ ४२.५/१आस्ते स्वयम्भूस्तत्रैव क्रोडरूपी हरिः स्वयम् । ४२.५/२दृष्ट्वा प्रणम्य तं भक्त्या परं विष्णुं व्रजन्ति ते ॥ ४२.५॥ ४२.६/१कापिले गोग्रहे सोमे तीर्थे चालाबुसंज्ञिते । ४२.६/२मृत्युंजये क्रोडतीर्थे वासुके सिद्धकेश्वरे ॥ ४२.६॥ ४२.७/१तीर्थेष्वेतेषु मतिमान् विरजे संयतेन्द्रियः । ४२.७/२गत्वाष्टतीर्थं विधिवत् स्नात्वा देवान् प्रणम्य च ॥ ४२.७॥ ४२.८/१सर्वपापविनिर्मुक्तो विमानवरमास्थितः । ४२.८/२उपगीयमानो गन्धर्वैर्मम लोके महीयते ॥ ४२.८॥ ४२.९/१विरजे यो मम क्षेत्रे पिण्डदानं करोति वै । ४२.९/२स करोत्यक्षयां तृप्तिं पितृणां नात्र संशयः ॥ ४२.९॥ ४२.१०/१मम क्षेत्रे मुनिश्रेष्ठा विरजे ये कलेवरम् । ४२.१०/२परित्यजन्ति पुरुषास्ते मोक्षं प्राप्नुवन्ति वै ॥ ४२.१०॥ ४२.११/१स्नात्वा यः सागरे मर्त्यो दृष्ट्वा च कपिलं हरिम् । ४२.११/२पश्येद् देवीं च वाराहीं स याति त्रिदशालयम् ॥ ४२.११॥ ४२.१२/१सन्ति चान्यानि तीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च । ४२.१२/२तत्काले तु मुनिश्रेष्ठा वेदितव्यानि तानि वै ॥ ४२.१२॥ ४२.१३/१समुद्रस्योत्तरे तीरे तस्मिन् देशे द्विजोत्तमाः । ४२.१३/२आस्ते गुह्यं परं क्षेत्रं मुक्तिदं पापनाशनम् ॥ ४२.१३॥ ४२.१४/१सर्वत्र वालुकाकीर्णं पवित्रं सर्वकामदम् । ४२.१४/२दशयोजनविस्तीर्णं क्षेत्रं परमदुर्लभम् ॥ ४२.१४॥ ४२.१५/१अशोकार्जुनपुंनागैर्बकुलैः सरलद्रुमैः । ४२.१५/२पनसैर्नारिकेलैश्च शालैस्तालैः कपित्थकैः ॥ ४२.१५॥ ४२.१६/१चम्पकैः कर्णिकारैश्च चूतबिल्वैः सपाटलैः । ४२.१६/२कदम्बैः कोविदारैश्च लकुचैर्नागकेसरैः ॥ ४२.१६॥ ४२.१७/१प्राचीनामलकैर्लोध्रैर्नारङ्गैर्धवखादिरैः । ४२.१७/२सर्जभूर्जाश्वकर्णैश्च तमालैर्देवदारुभिः ॥ ४२.१७॥ ४२.१८/१मन्दारैः पारिजातैश्च न्यग्रोधागुरुचन्दनैः । ४२.१८/२खर्जूराम्रातकैः सिद्धैर्मुचुकुन्दैः सकिंशुकैः ॥ ४२.१८॥ ४२.१९/१अश्वत्थैः सप्तपर्णैश्च मधुधारशुभाञ्जनैः । ४२.१९/२शिंशपामलकैर्नीपैर्निम्बतिन्दुविभीतकैः ॥ ४२.१९॥ ४२.२०/१सर्वर्तुफलगन्धाढ्यैः सर्वर्तुकुसुमोज्ज्वलैः । ४२.२०/२मनोह्लादकरैः शुभ्रैर्नानाविहगनादितैः ॥ ४२.२०॥ ४२.२१/१श्रोत्ररम्यैः सुमधुरैर्बलनिर्मदनेरितैः । ४२.२१/२मनसः प्रीतिजनकैः शब्दैः खगमुखेरितैः ॥ ४२.२१॥ ४२.२२/१चकोरैः शतपत्त्रैश्च भृङ्गराजैस्तथा शुकैः । ४२.२२/२कोकिलैः कलविङ्कैश्च हारीतैर्जीवजीवकैः ॥ ४२.२२॥ ४२.२३/१प्रियपुत्रैश्चातकैश्च तथान्यैर्मधुरस्वरैः । ४२.२३/२श्रोत्ररम्यैः प्रियकरैः कूजद्भिश्चार्वधिष्ठितैः ॥ ४२.२३॥ ४२.२४/१केतकीवनखण्डैश्च अतिमुक्तैः सकुब्जकैः । ४२.२४/२मालतीकुन्दबाणैश्च करवीरैः सितेतरैः ॥ ४२.२४॥ ४२.२५/१जम्बीरकरुणाङ्कोलैर्दाडिमैर्बीजपूरकैः । ४२.२५/२मातुलुङ्गैः पूगफलैर्हिन्तालैः कदलीवनैः ॥ ४२.२५॥ ४२.२६/१अन्यैश्च विविधैर्वृक्षैः पुष्पैश्चान्यैर्मनोहरैः । ४२.२६/२लतावितानगुल्मैश्च विविधैश्च जलाशयैः ॥ ४२.२६॥ ४२.२७/१दीर्घिकाभिस्तडागैश्च पुष्करिणीभिश्च वापिभिः । ४२.२७/२नानाजलाशयैः पुण्यैः पद्मिनीखण्डमण्डितैः ॥ ४२.२७॥ ४२.२८/१सरांसि च मनोज्ञानि प्रसन्नसलिलानि च । ४२.२८/२कुमुदैः पुण्डरीकैश्च तथा नीलोत्पलैः शुभैः ॥ ४२.२८॥ ४२.२९/१कह्लारैः कमलैश्चापि आचितानि समन्ततः । ४२.२९/२कादम्बैश्चक्रवाकैश्च तथैव जलकुक्कुटैः ॥ ४२.२९॥ ४२.३०/१कारण्डवैः प्लवैर्हंसैः कूर्मैर्मत्स्यैश्च मद्गुभिः । ४२.३०/२दात्यूहसारसाकीर्णैः कोयष्टिबकशोभितैः ॥ ४२.३०॥ ४२.३१/१एतैश्चान्यैश्च कूजद्भिः समन्ताज्जलचारिभिः । ४२.३१/२खगैर्जलचरैश्चान्यैः कुसुमैश्च जलोद्भवैः ॥ ४२.३१॥ ४२.३२/१एवं नानाविधैर्वृक्षैः पुष्पैः स्थलजलोद्भवैः । ४२.३२/२ब्रह्मचारिगृहस्थैश्च वानप्रस्थैश्च भिक्षुभिः ॥ ४२.३२॥ ४२.३३/१स्वधर्मनिरतैर्वर्णैस्तथान्यैः समलंकृतम् । ४२.३३/२हृष्टपुष्टजनाकीर्णं नरनारीसमाकुलम् ॥ ४२.३३॥ ४२.३४/१अशेषविद्यानिलयं सर्वधर्मगुणाकरम् । ४२.३४/२एवं सर्वगुणोपेतं क्षेत्रं परमदुर्लभम् ॥ ४२.३४॥ ४२.३५/१आस्ते तत्र मुनिश्रेष्ठा विख्यातः पुरुषोत्तमः । ४२.३५/२यावद् उत्कलमर्यादा दिक् क्रमेण प्रकीर्तिता ॥ ४२.३५॥ ४२.३६/१तावत् कृष्णप्रसादेन देशः पुण्यतमो हि सः । ४२.३६/२यत्र तिष्ठति विश्वात्मा देशे स पुरुषोत्तमः ॥ ४२.३६॥ ४२.३७/१जगद्व्यापी जगन्नाथस्तत्र सर्वं प्रतिष्ठितम् । ४२.३७/२अहं रुद्रश्च शक्रश्च देवाश्चाग्निपुरोगमाः ॥ ४२.३७॥ ४२.३८/१निवसामो मुनिश्रेष्ठास्तस्मिन् देशे सदा वयम् । ४२.३८/२गन्धर्वाप्सरसः सर्वाः पितरो देवमानुषाः ॥ ४२.३८॥ ४२.३९/१यक्षा विद्याधराः सिद्धा मुनयः संशितव्रताः । ४२.३९/२ऋषयो वालखिल्याश्च कश्यपाद्याः प्रजेश्वराः ॥ ४२.३९॥ ४२.४०/१सुपर्णाः किंनरा नागास्तथान्ये स्वर्गवासिनः । ४२.४०/२साङ्गाश्च चतुरो वेदाः शास्त्राणि विविधानि च ॥ ४२.४०॥ ४२.४१/१इतिहासपुराणानि यज्ञाश्च वरदक्षिणाः । ४२.४१/२नद्यश्च विविधाः पुण्यास्तीर्थान्यायतनानि च ॥ ४२.४१॥ ४२.४२/१सागराश्च तथा शैलास्तस्मिन् देशे व्यवस्थिताः । ४२.४२/२एवं पुण्यतमे देशे देवर्षिपितृसेविते ॥ ४२.४२॥ ४२.४३/१सर्वोपभोगसहिते वासः कस्य न रोचते । ४२.४३/२श्रेष्ठत्वं कस्य देशस्य किं चान्यद् अधिकं ततः ॥ ४२.४३॥ ४२.४४/१आस्ते यत्र स्वयं देवो मुक्तिदः पुरुषोत्तमः । ४२.४४/२धन्यास्ते विबुधप्रख्या ये वसन्त्युत्कले नराः ॥ ४२.४४॥ ४२.४५/१तीर्थराजजले स्नात्वा पश्यन्ति पुरुषोत्तमम् । ४२.४५/२स्वर्गे वसन्ति ते मर्त्या न ते यान्ति यमालये ॥ ४२.४५॥ ४२.४६/१ये वसन्त्युत्कले क्षेत्रे पुण्ये श्रीपुरुषोत्तमे । ४२.४६/२सफलं जीवितं तेषामुत्कलानां सुमेधसाम् ॥ ४२.४६॥ ४२.४७/१ये पश्यन्ति सुरश्रेष्ठं प्रसन्नायतलोचनम् । ४२.४७/२चारुभ्रूकेशमुकुटं चारुकर्णावतंसकम् ॥ ४२.४७॥ ४२.४८/१चारुस्मितं चारुदन्तं चारुकुण्डलमण्डितम् । ४२.४८/२सुनासं सुकपोलं च सुललाटं सुलक्षणम् ॥ ४२.४८॥ ४२.४९/१त्रैलोक्यानन्दजननं कृष्णस्य मुखपङ्कजम् ॥ ४२.४९॥ ४३.१/१ब्रह्मोवाच । पुरा कृतयुगे विप्राः शक्रतुल्यपराक्रमः । ४३.१/२बभूव नृपतिः श्रीमान् इन्द्रद्युम्न इति श्रुतः ॥ ४३.१॥ ४३.२/१सत्यवादी शुचिर्दक्षः सर्वशास्त्रविशारदः । ४३.२/२रूपवान् सुभगः शूरो दाता भोक्ता प्रियंवदः ॥ ४३.२॥ ४३.३/१यष्टा समस्तयज्ञानां ब्रह्मण्यः सत्यसंगरः । ४३.३/२धनुर्वेदे च वेदे च शास्त्रे च निपुणः कृती ॥ ४३.३॥ ४३.४/१वल्लभो नरनारीणां पौर्णमास्यां यथा शशी । ४३.४/२आदित्य इव दुष्प्रेक्ष्यः शत्रुसंघभयंकरः ॥ ४३.४॥ ४३.५/१वैष्णवः सत्त्वसम्पन्नो जितक्रोधो जितेन्द्रियः । ४३.५/२अध्येता योगसांख्यानां मुमुक्षुर्धर्मतत्परः ॥ ४३.५॥ ४३.६/१एवं स पालयन् पृथ्वीं राजा सर्वगुणाकरः । ४३.६/२तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना हरेराराधनं प्रति ॥ ४३.६॥ ४३.७/१कथमाराधयिष्यामि देवदेवं जनार्दनम् । ४३.७/२कस्मिन् क्षेत्रेऽथवा तीर्थे नदीतीरे तथाश्रमे ॥ ४३.७॥ ४३.८/१एवं चिन्तापरः सोऽथ निरीक्ष्य मनसा महीम् । ४३.८/२आलोक्य सर्वतीर्थानि क्षेत्राण्यथ पुराण्यपि ॥ ४३.८॥ ४३.९/१तानि सर्वाणि संत्यज्य जगामायतनं पुनः । ४३.९/२विख्यातं परमं क्षेत्रं मुक्तिदं पुरुषोत्तमम् ॥ ४३.९॥ ४३.१०/१स गत्वा तत् क्षेत्रवरं समृद्धबलवाहनः । ४३.१०/२अयजच्चाश्वमेधेन विधिवद् भूरिदक्षिणः ॥ ४३.१०॥ ४३.११/१कारयित्वा महोत्सेधं प्रासादं चैव विश्रुतम् । ४३.११/२तत्र संकर्षणं कृष्णं सुभद्रां स्थाप्य वीर्यवान् ॥ ४३.११॥ ४३.१२/१पञ्चतीर्थं च विधिवत् कृत्वा तत्र महीपतिः । ४३.१२/२स्नानं दानं तपो होमं देवताप्रेक्षणं तथा ॥ ४३.१२॥ ४३.१३/१भक्त्या चाराध्य विधिवत् प्रत्यहं पुरुषोत्तमम् । ४३.१३/२प्रसादाद् देवदेवस्य ततो मोक्षमवाप्तवान् ॥ ४३.१३॥ ४३.१४/१मार्कण्डेयं च कृष्णं च दृष्ट्वा रामं च भो द्विजाः । ४३.१४/२सागरे चेन्द्रद्युम्नाख्ये स्नात्वा मोक्षं लभेद् ध्रुवम् ॥ ४३.१४॥ ४३.१५/१मुनय ऊचुः । कस्मात् स नृपतिः पूर्वमिन्द्रद्युम्नो जगत्पतिः । ४३.१५/२जगाम परमं क्षेत्रं मुक्तिदं पुरुषोत्तमम् ॥ ४३.१५॥ ४३.१६/१गत्वा तत्र सुरश्रेष्ठ कथं स नृपसत्तमः । ४३.१६/२वाजिमेधेन विधिवद् इष्टवान् पुरुषोत्तमम् ॥ ४३.१६॥ ४३.१७/१कथं स सर्वफलदे क्षेत्रे परमदुर्लभे । ४३.१७/२प्रासादं कारयामास चेष्टं त्रैलोक्यविश्रुतम् ॥ ४३.१७॥ ४३.१८/१कथं स कृष्णं रामं च सुभद्रां च प्रजापते । ४३.१८/२निर्ममे राजशार्दूलः क्षेत्रं रक्षितवान् कथम् ॥ ४३.१८॥ ४३.१९/१कथं तत्र महीपालः प्रासादे भुवनोत्तमे । ४३.१९/२स्थापयामास मतिमान् कृष्णादींस्त्रिदशार्चितान् ॥ ४३.१९॥ ४३.२०/१एतत् सर्वं सुरश्रेष्ठ विस्तरेण यथातथम् । ४३.२०/२वक्तुमर्हस्यशेषेण चरितं तस्य धीमतः ॥ ४३.२०॥ ४३.२१/१न तृप्तिमधिगच्छामस्तव वाक्यामृतेन वै । ४३.२१/२श्रोतुमिच्छामहे ब्रह्मन् परं कौतूहलं हि नः ॥ ४३.२१॥ ४३.२२/१ब्रह्मोवाच । साधु साधु द्विजश्रेष्ठा यत् पृच्छध्वं पुरातनम् । ४३.२२/२सर्वपापहरं पुण्यं भुक्तिमुक्तिप्रदं शुभम् ॥ ४३.२२॥ ४३.२३/१वक्ष्यामि तस्य चरितं यथावृत्तं कृते युगे । ४३.२३/२श‍ृणुध्वं मुनिशार्दूलाः प्रयताः संयतेन्द्रियाः ॥ ४३.२३॥ ४३.२४/१अवन्ती नाम नगरी मालवे भुवि विश्रुता । ४३.२४/२बभूव तस्य नृपतेः पृथिवी ककुदोपमा ॥ ४३.२४॥ ४३.२५/१हृष्टपुष्टजनाकीर्णा दृढप्राकारतोरणा । ४३.२५/२दृढयन्त्रार्गलद्वारा परिखाभिरलंकृता ॥ ४३.२५॥ ४३.२६/१नानावणिक्समाकीर्णा नानाभाण्डसुविक्रिया । ४३.२६/२रथ्यापणवती रम्या । ४३.२६/३सुविभक्तचतुष्पथा ॥ ४३.२६॥ ४३.२७/१गृहगोपुरसम्बाधा वीथीभिः समलंकृता । ४३.२७/२राजहंसनिभैः शुभ्रैश्चित्रग्रीवैर्मनोहरैः ॥ ४३.२७॥ ४३.२८/१अनेकशतसाहस्रैः प्रासादैः समलंकृता । ४३.२८/२यज्ञोत्सवप्रमुदिता गीतवादित्रनिस्वना ॥ ४३.२८॥ ४३.२९/१नानावर्णपताकाभिर्ध्वजैश्च समलंकृता । ४३.२९/२हस्त्यश्वरथसंकीर्णा पदातिगणसंकुला ॥ ४३.२९॥ ४३.३०/१नानायोधसमाकीर्णा नानाजनपदैर्युता । ४३.३०/२ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैः शूद्रैश्चैव द्विजातिभिः ॥ ४३.३०॥ ४३.३१/१समृद्धा सा मुनिश्रेष्ठा विद्वद्भिः समलंकृता । ४३.३१/२न तत्र मलिनाः सन्ति न मूर्खा नापि निर्धनाः ॥ ४३.३१॥ ४३.३२/१न रोगिणो न हीनाङ्गा न द्यूतव्यसनान्विताः । ४३.३२/२सदा हृष्टाः सुमनसो दृश्यन्ते पुरुषाः स्त्रियः ॥ ४३.३२॥ ४३.३३/१क्रीडन्ति स्म दिवा रात्रौ हृष्टास्तत्र पृथक् पृथक् । ४३.३३/२सुवेषाः पुरुषास्तत्र दृश्यन्ते मृष्टकुण्डलाः ॥ ४३.३३॥ ४३.३४/१सुरूपाः सुगुणाश्चैव दिव्यालंकारभूषिताः । ४३.३४/२कामदेवप्रतीकाशाः सर्वलक्षणलक्षिताः ॥ ४३.३४॥ ४३.३५/१सुकेशाः सुकपोलाश्च सुमुखाः श्मश्रुधारिणः । ४३.३५/२ज्ञातारः सर्वशास्त्राणां भेत्तारः शत्रुवाहिनीम् ॥ ४३.३५॥ ४३.३६/१दातारः सर्वरत्नानां भोक्तारः सर्वसम्पदाम् । ४३.३६/२स्त्रियस्तत्र मुनिश्रेष्ठा दृश्यन्ते सुमनोहराः ॥ ४३.३६॥ ४३.३७/१हंसवारणगामिन्यः प्रफुल्लाम्भोजलोचनाः । ४३.३७/२सुमध्यमाः सुजघनाः पीनोन्नतपयोधराः ॥ ४३.३७॥ ४३.३८/१सुकेशाश्चारुवदनाः सुकपोलाः स्थिरालकाः । ४३.३८/२हावभावानतग्रीवाः कर्णाभरणभूषिताः ॥ ४३.३८॥ ४३.३९/१बिम्बौष्ठ्यो रञ्जितमुखास्ताम्बूलेन विराजिताः । ४३.३९/२सुवर्णाभरणोपेताः सर्वालंकारभूषिताः ॥ ४३.३९॥ ४३.४०/१श्यामावदाताः सुश्रोण्यः काञ्चीनूपुरनादिताः । ४३.४०/२दिव्यमाल्याम्बरधरा दिव्यगन्धानुलेपनाः ॥ ४३.४०॥ ४३.४१/१विदग्धाः सुभगाः कान्ताश्चार्वङ्ग्यः प्रियदर्शनाः । ४३.४१/२रूपलावण्यसंयुक्ताः सर्वाः प्रहसिताननाः ॥ ४३.४१॥ ४३.४२/१क्रीडन्त्यश्च मदोन्मत्ताः च । ४३.४२/२गीतवाद्यकथालापै रमयन्त्यश्च ताः स्त्रियः ॥ ४३.४२॥ ४३.४३/१वारमुख्याश्च दृश्यन्ते नृत्यगीतविशारदाः । ४३.४३/२प्रेक्षणालापकुशलाः सर्वयोषिद्गुणान्विताः ॥ ४३.४३॥ ४३.४४/१अन्याश्च तत्र दृश्यन्ते गुणाचार्याः कुलस्त्रियः । ४३.४४/२पतिव्रताश्च सुभगा गुणैः सर्वैरलंकृताः ॥ ४३.४४॥ ४३.४५/१वनैश्चोपवनैः पुण्यैरुद्यानैश्च मनोरमैः । ४३.४५/२देवतायतनैर्दिव्यैर्नानाकुसुमशोभितैः ॥ ४३.४५॥ ४३.४६/१शालैस्तालैस्तमालैश्च बकुलैर्नागकेसरैः । ४३.४६/२पिप्पलैः कर्णिकारैश्च चन्दनागुरुचम्पकैः ॥ ४३.४६॥ ४३.४७/१पुंनागैर्नारिकेरैश्च पनसैः सरलद्रुमैः । ४३.४७/२नारङ्गैर्लकुचैर्लोध्रैः सप्तपर्णैः शुभाञ्जनैः ॥ ४३.४७॥ ४३.४८/१चूतबिल्वकदम्बैश्च शिंशपैर्धवखादिरैः । ४३.४८/२पाटलाशोकतगरैः करवीरैः सितेतरैः ॥ ४३.४८॥ ४३.४९/१पीतार्जुनकभल्लातैः सिद्धैराम्रातकैस्तथा । ४३.४९/२न्यग्रोधाश्वत्थकाश्मर्यैः पलाशैर्देवदारुभिः ॥ ४३.४९॥ ४३.५०/१मन्दारैः पारिजातैश्च तिन्तिडीकविभीतकैः । ४३.५०/२प्राचीनामलकैः प्लक्षैर्जम्बूशिरीषपादपैः ॥ ४३.५०॥ ४३.५१/१कालेयैः काञ्चनारैश्च मधुजम्बीरतिन्दुकैः । ४३.५१/२खर्जूरागस्त्यबकुलैः शाखोटकहरीतकैः ॥ ४३.५१॥ ४३.५२/१कङ्कोलैर्मुचुकुन्दैश्च हिन्तालैर्बीजपूरकैः । ४३.५२/२केतकीवनखण्डैश्च अतिमुक्तैः सकुब्जकैः ॥ ४३.५२॥ ४३.५३/१मल्लिकाकुन्दबाणैश्च कदलीखण्डमण्डितैः । ४३.५३/२मातुलुङ्गैः पूगफलैः करुणैः सिन्धुवारकैः ॥ ४३.५३॥ ४३.५४/१बहुवारैः कोविदारैर्बदरैः सकरञ्जकैः । ४३.५४/२अन्यैश्च विविधैः पुष्प+ ।वृक्षैश्चान्यैर्मनोहरैः ॥ ४३.५४॥ ४३.५५/१लतागुल्मैर्वितानैश्च उद्यानैर्नन्दनोपमैः । ४३.५५/२सदा कुसुमगन्धाढ्यैः सदा फलभरानतैः ॥ ४३.५५॥ ४३.५६/१नानापक्षिरुतै रम्यैर्नानामृगगणावृतैः । ४३.५६/२चकोरैः शतपत्त्रैश्च भृङ्गारैः प्रियपुत्रकैः ॥ ४३.५६॥ ४३.५७/१कलविङ्कैर्मयूरैश्च शुकैः कोकिलकैस्तथा । ४३.५७/२कपोतैः खञ्जरीटैश्च श्येनैः पारावतैस्तथा ॥ ४३.५७॥ ४३.५८/१खगैश्चान्यैर्बहुविधैः श्रोत्ररम्यैर्मनोरमैः । ४३.५८/२सरितः पुष्करिण्यश्च सरांसि सुबहूनि च ॥ ४३.५८॥ ४३.५९/१अन्यैर्जलाशयैः पुण्यैः कुमुदोत्पलमण्डितैः । ४३.५९/२पद्मैः सितेतरैः शुभ्रैः कह्लारैश्च सुगन्धिभिः ॥ ४३.५९॥ ४३.६०/१अन्यैर्बहुविधैः पुष्पैर्जलजैः सुमनोहरैः । ४३.६०/२गन्धामोदकरैर्दिव्यैः सर्वर्तुकुसुमोज्ज्वलैः ॥ ४३.६०॥ ४३.६१/१हंसकारण्डवाकीर्णैश्चक्रवाकोपशोभितैः । ४३.६१/२सारसैश्च बलाकैश्च कूर्मैर्मत्स्यैः सनक्रकैः ॥ ४३.६१॥ ४३.६२/१जलपादैः कदम्बैश्च प्लवैश्च जलकुक्कुटैः । ४३.६२/२खगैर्जलचरैश्चान्यैर्नानारवविभूषितैः ॥ ४३.६२॥ ४३.६३/१नानावर्णैः सदा हृष्टैरञ्चितानि समन्ततः । ४३.६३/२एवं नानाविधैः पुष्पैर्विविधैश्च जलाशयैः ॥ ४३.६३॥ ४३.६४/१विविधैः पादपैः पुण्यैरुद्यानैर्विविधैस्तथा । ४३.६४/२जलस्थलचरैश्चैव विहगैश्चार्वधिष्ठितैः ॥ ४३.६४॥ ४३.६५/१देवतायतनैर्दिव्यैः शोभिता सा महापुरी । ४३.६५/२तत्रास्ते भगवान् देवस्त्रिपुरारिस्त्रिलोचनः ॥ ४३.६५॥ ४३.६६/१महाकालेति विख्यातः सर्वकामप्रदः शिवः । ४३.६६/२शिवकुण्डे नरः स्नात्वा विधिवत् पापनाशने ॥ ४३.६६॥ ४३.६७/१देवान् पितृन् ऋषींश्चैव संतर्प्य विधिवद् बुधः । ४३.६७/२गत्वा शिवालयं पश्चात् कृत्वा तं त्रिः प्रदक्षिणम् ॥ ४३.६७॥ ४३.६८/१प्रविश्य संयतो भूत्वा धौतवासा जितेन्द्रियः । ४३.६८/२स्नानैः पुष्पैस्तथा गन्धैर्धूपैर्दीपैश्च भक्तितः ॥ ४३.६८॥ ४३.६९/१नैवेद्यैरुपहारैश्च गीतवाद्यैः प्रदक्षिणैः । ४३.६९/२दण्डवत्प्रणिपातैश्च नृत्यैः स्तोत्रैश्च शंकरम् ॥ ४३.६९॥ ४३.७०/१सम्पूज्य विधिवद् भक्त्या महाकालं सकृच्छिवम् । ४३.७०/२अश्वमेधसहस्रस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥ ४३.७०॥ ४३.७१/१पापैः सर्वैर्विनिर्मुक्तो विमानैः सार्वकामिकैः । ४३.७१/२आरुह्य त्रिदिवं याति यत्र शम्भोर्निकेतनम् ॥ ४३.७१॥ ४३.७२/१दिव्यरूपधरः श्रीमान् दिव्यालंकारभूषितः । ४३.७२/२भुङ्क्ते तत्र वरान् भोगान् यावद् आभूतसम्प्लवम् ॥ ४३.७२॥ ४३.७३/१शिवलोके मुनिश्रेष्ठा जरामरणवर्जितः । ४३.७३/२पुण्यक्षयाद् इहायातः प्रवरे ब्राह्मणे कुले ॥ ४३.७३॥ ४३.७४/१चतुर्वेदी भवेद् विप्रः सर्वशास्त्रविशारदः । ४३.७४/२योगं पाशुपतं प्राप्य ततो मोक्षमवाप्नुयात् ॥ ४३.७४॥ ४३.७५/१आस्ते तत्र नदी पुण्या शिप्रा नामेति विश्रुता । ४३.७५/२तस्यां स्नातस्तु विधिवत् संतर्प्य पितृदेवताः ॥ ४३.७५॥ ४३.७६/१सर्वपापविनिर्मुक्तो विमानवरमास्थितः । ४३.७६/२भुङ्क्ते बहुविधान् भोगान् स्वर्गलोके नरोत्तमः ॥ ४३.७६॥ ४३.७७/१आस्ते तत्रैव भगवान् देवदेवो जनार्दनः । ४३.७७/२गोविन्दस्वामिनामासौ भुक्तिमुक्तिप्रदो हरिः ॥ ४३.७७॥ ४३.७८/१तं दृष्ट्वा मुक्तिमाप्नोति त्रिसप्तकुलसंयुतः । ४३.७८/२विमानेनार्कवर्णेन किङ्किणीजालमालिना ॥ ४३.७८॥ ४३.७९/१सर्वकामसमृद्धेन कामगेनास्थिरेण च । ४३.७९/२उपगीयमानो गन्धर्वैर्विष्णुलोके महीयते ॥ ४३.७९॥ ४३.८०/१भुङ्क्ते च विविधान् कामान् निरातङ्को गतज्वरः । ४३.८०/२आभूतसम्प्लवं यावत् सुरूपः सुभगः सुखी ॥ ४३.८०॥ ४३.८१/१कालेनागत्य मतिमान् ब्राह्मणः स्यान् महीतले । ४३.८१/२प्रवरे योगिनां गेहे वेदशास्त्रार्थतत्त्ववित् ॥ ४३.८१॥ ४३.८२/१वैष्णवं योगमास्थाय ततो मोक्षमवाप्नुयात् । ४३.८२/२विक्रमस्वामिनामानं विष्णुं तत्रैव भो द्विजाः ॥ ४३.८२॥ ४३.८३/१दृष्ट्वा नरो वा नारी वा फलं पूर्वोदितं लभेत् । ४३.८३/२अन्येऽपि तत्र तिष्ठन्ति देवाः शक्रपुरोगमाः ॥ ४३.८३॥ ४३.८४/१मातरश्च मुनिश्रेष्ठाः सर्वकामफलप्रदाः । ४३.८४/२दृष्ट्वा तान् विधिवद् भक्त्या सम्पूज्य प्रणिपत्य च ॥ ४३.८४॥ ४३.८५/१सर्वपापविनिर्मुक्तो नरो याति त्रिविष्टपम् । ४३.८५/२एवं सा नगरी रम्या राजसिंहेन पालिता ॥ ४३.८५॥ ४३.८६/१नित्योत्सवप्रमुदिता यथेन्द्रस्यामरावती । ४३.८६/२पुराष्टादशसंयुक्ता सुविस्तीर्णचतुष्पथा ॥ ४३.८६॥ ४३.८७/१धनुर्ज्याघोषनिनदा सिद्धसंगमभूषिता । ४३.८७/२विद्यावद्गणभूयिष्ठा वेदनिर्घोषनादिता ॥ ४३.८७॥ ४३.८८/१इतिहासपुराणानि शास्त्राणि विविधानि च । ४३.८८/२काव्यालापकथाश्चैव श्रूयन्तेऽहर्निशं द्विजाः ॥ ४३.८८॥ ४३.८९/१एवं मया गुणाढ्या सा तदुयिनी?? समुदाहृता । ४३.८९/२यस्यां राजाभवत् पूर्वमिन्द्रद्युम्नो महामतिः ॥ ४३.८९॥ ४४.१/१ब्रह्मोवाच । तस्यां स नृपतिः पूर्वं कुर्वन् राज्यमनुत्तमम् । ४४.१/२पालयामास मतिमान् प्रजाः पुत्रान् इवौरसान् ॥ ४४.१॥ ४४.२/१सत्यवादी महाप्राज्ञः शूरः सर्वगुणाकरः । ४४.२/२मतिमान् धर्मसम्पन्नः सर्वशस्त्रभृतां वरः ॥ ४४.२॥ ४४.३/१सत्यवाञ् शीलवान् दान्तः श्रीमान् परपुरंजयः । ४४.३/२आदित्य इव तेजोभी रूपैराश्विनयोरिव ॥ ४४.३॥ ४४.४/१वर्धमानसुराश्चर्यः शक्रतुल्यपराक्रमः । ४४.४/२शारदेन्दुरिवाभाति लक्षणैः समलंकृतः ॥ ४४.४॥ ४४.५/१आहर्ता सर्वयज्ञानां हयमेधादिकृत् तथा । ४४.५/२दानैर्यज्ञैस्तपोभिश्च तत्तुल्यो नास्ति भूपतिः ॥ ४४.५॥ ४४.६/१सुवर्णमणिमुक्तानां गजाश्वानां च भूपतिः । ४४.६/२प्रददौ विप्रमुख्येभ्यो यागे यागे महाधनम् ॥ ४४.६॥ ४४.७/१हस्त्यश्वरथमुख्यानां कम्बलाजिनवाससाम् । ४४.७/२रत्नानां धनधान्यानामन्तस्तस्य न विद्यते ॥ ४४.७॥ ४४.८/१एवं सर्वधनैर्युक्तो गुणैः सर्वैरलंकृतः । ४४.८/२सर्वकामसमृद्धात्मा कुर्वन् राज्यमकण्टकम् ॥ ४४.८॥ ४४.९/१तस्येयं मतिरुत्पन्ना सर्वयोगेश्वरं हरिम् । ४४.९/२कथमाराधयिष्यामि भुक्तिमुक्तिप्रदं प्रभुम् ॥ ४४.९॥ ४४.१०/१विचार्य सर्वशास्त्राणि तन्त्राण्यागमविस्तरम् । ४४.१०/२इतिहासपुराणानि वेदाङ्गानि च सर्वशः ॥ ४४.१०॥ ४४.११/१धर्मशास्त्राणि सर्वाणि नियमान् ऋषिभाषितान् । ४४.११/२वेदाङ्गानि च शास्त्राणि विद्यास्थानानि यानि च ॥ ४४.११॥ ४४.१२/१गुरुं संसेव्य यत्नेन ब्राह्मणान् वेदपारगान् । ४४.१२/२आधाय परमां काष्ठां कृतकृत्योऽभवत् तदा ॥ ४४.१२॥ ४४.१३/१सम्प्राप्य परमं तत्त्वं वासुदेवाख्यमव्ययम् । ४४.१३/२भ्रान्तिज्ञानाद् अतीतस्तु मुमुक्षुः संयतेन्द्रियः ॥ ४४.१३॥ ४४.१४/१कथमाराधयिष्यामि देवदेवं सनातनम् । ४४.१४/२पीतवस्त्रं चतुर्बाहुं शङ्खचक्रगदाधरम् ॥ ४४.१४॥ ४४.१५/१वनमालावृतोरस्कं पद्मपत्त्रायतेक्षणम् । ४४.१५/२श्रीवत्सोरःसमायुक्तं मुकुटाङ्गदशोभितम् ॥ ४४.१५॥ ४४.१६/१स्वपुरात् स तु निष्क्रान्त उज्जयिन्याः प्रजापतिः । ४४.१६/२बलेन महता युक्तः सभृत्यः सपुरोहितः ॥ ४४.१६॥ ४४.१७/१अनुजग्मुस्तु तं सर्वे रथिनः शस्त्रपाणयः । ४४.१७/२रथैर्विमानसंकाशैः पताकाध्वजसेवितैः ॥ ४४.१७॥ ४४.१८/१सादिनश्च तथा सर्वे प्रासतोमरपाणयः । ४४.१८/२अश्वैः पवनसंकाशैरनुजग्मुस्तु तं नृपम् ॥ ४४.१८॥ ४४.१९/१हिमवत्सम्भवैर्मत्तैर्वारणैः पर्वतोपमैः । ४४.१९/२ईषादन्तैः सदा मत्तैः प्रचण्डैः षष्टिहायनैः ॥ ४४.१९॥ ४४.२०/१हेमकक्षैः सपताकैर्घण्टारवविभूषितैः । ४४.२०/२अनुजग्मुश्च तं सर्वे गजयुद्धविशारदाः ॥ ४४.२०॥ ४४.२१/१असंख्येयाश्च पादाता धनुष्प्रासासिपाणयः । ४४.२१/२दिव्यमाल्याम्बरधरा दिव्यगन्धानुलेपनाः ॥ ४४.२१॥ ४४.२२/१अनुजग्मुश्च तं सर्वे युवानो मृष्टकुण्डलाः । ४४.२२/२सर्वास्त्रकुशलाः शूराः सदा संग्रामलालसाः ॥ ४४.२२॥ ४४.२३/१अन्तःपुरनिवासिन्यः स्त्रियः सर्वाः स्वलंकृताः । ४४.२३/२बिम्बौष्ठचारुदशनाः सर्वाभरणभूषिताः ॥ ४४.२३॥ ४४.२४/१दिव्यवस्त्रधराः सर्वा दिव्यमाल्यविभूषिताः । ४४.२४/२दिव्यगन्धानुलिप्ताङ्गाः शरच्चन्द्रनिभाननाः ॥ ४४.२४॥ ४४.२५/१सुमध्यमाश्चारुवेषाश्चारुकर्णालकाञ्चिताः । ४४.२५/२ताम्बूलरञ्जितमुखा रक्षिभिश्च सुरक्षिताः ॥ ४४.२५॥ ४४.२६/१यानैरुच्चावचैः शुभ्रैर्मणिकाञ्चनभूषितैः । ४४.२६/२उपगीयमानास्ताः सर्वा गायनैः स्तुतिपाठकैः ॥ ४४.२६॥ ४४.२७/१वेष्टिताः शस्त्रहस्तैश्च पद्मपत्त्रायतेक्षणाः । ४४.२७/२ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या अनुजग्मुश्च तं नृपम् ॥ ४४.२७॥ ४४.२८/१वणिग्ग्रामगणाः सर्वे नानापुरनिवासिनः । ४४.२८/२धनै रत्नैः सुवर्णैश्च सदाराः सपरिच्छदाः ॥ ४४.२८॥ ४४.२९/१अस्त्रविक्रयकाश्चैव ताम्बूलपण्यजीविनः । ४४.२९/२तृणविक्रयकाश्चैव काष्ठविक्रयकारकाः ॥ ४४.२९॥ ४४.३०/१रङ्गोपजीविनः सर्वे मांसविक्रयिणस्तथा । ४४.३०/२तैलविक्रयकाश्चैव वस्त्रविक्रयकास्तथा ॥ ४४.३०॥ ४४.३१/१फलविक्रयिणश्चैव पत्त्रविक्रयिणस्तथा । ४४.३१/२तथा जवसहाराश्च रजकाश्च सहस्रशः ॥ ४४.३१॥ ४४.३२/१गोपाला नापिताश्चैव तथान्ये वस्त्रसूचकाः । ४४.३२/२मेषपालाश्चाजपाला मृगपालाश्च हंसकाः ॥ ४४.३२॥ ४४.३३/१धान्यविक्रयिणश्चैव सक्तुविक्रयिणश्च ये । ४४.३३/२गुडविक्रयिकाश्चैव तथा लवणजीविनः ॥ ४४.३३॥ ४४.३४/१गायना नर्तकाश्चैव तथा मङ्गलपाठकाः । ४४.३४/२शैलूषाः कथकाश्चैव पुराणार्थविशारदाः ॥ ४४.३४॥ ४४.३५/१कवयः काव्यकर्तारो नानाकाव्यविशारदाः । ४४.३५/२विषघ्ना गारुडाश्चैव नानारत्नपरीक्षकाः ॥ ४४.३५॥ ४४.३६/१व्योकारास्ताम्रकाराश्च कांस्यकाराश्च रूठकाः । ४४.३६/२कौषकाराश्चित्रकाराः कुन्दकाराश्च पावकाः ॥ ४४.३६॥ ४४.३७/१दण्डकाराश्चासिकाराः सुराधूतोपजीविनः । ४४.३७/२मल्ला दूताश्च कायस्था ये चान्ये कर्मकारिणः ॥ ४४.३७॥ ४४.३८/१तन्तुवाया रूपकारा वार्तिकास्तैलपाठकाः । ४४.३८/२लावजीवास्तैत्तिरिका मृगपक्ष्युपजीविनः ॥ ४४.३८॥ ४४.३९/१गजवैद्याश्च वैद्याश्च नरवैद्याश्च ये नराः । ४४.३९/२वृक्षवैद्याश्च गोवैद्या ये चान्ये छेददाहकाः ॥ ४४.३९॥ ४४.४०/१एते नागरकाः सर्वे ये चान्ये नानुकीर्तिताः । ४४.४०/२अनुजग्मुस्तु राजानं समस्तपुरवासिनः ॥ ४४.४०॥ ४४.४१/१यथा व्रजन्तं पितरं ग्रामान्तरं समुत्सुकाः । ४४.४१/२अनुयान्ति यथा पुत्रास्तथा तं तेऽपि नागराः ॥ ४४.४१॥ ४४.४२/१एवं स नृपतिः श्रीमान् वृतः सर्वैर्महाजनैः । ४४.४२/२हस्त्यश्वरथपादातैर्जगाम च शनैः शनैः ॥ ४४.४२॥ ४४.४३/१एवं गत्वा स नृपतिर्दक्षिणस्योदधेस्तटम् । ४४.४३/२सर्वैस्तैर्दीर्घकालेन बलैरनुगतः प्रभुः ॥ ४४.४३॥ ४४.४४/१ददर्श सागरं रम्यं नृत्यन्तमिव च स्थितम् । ४४.४४/२अनेकशतसाहस्रैरूर्मिभिश्च समाकुलम् ॥ ४४.४४॥ ४४.४५/१नानारत्नालयं पूर्णं नानाप्राणिसमाकुलम् । ४४.४५/२वीचीतरङ्गबहुलं महाश्चर्यसमन्वितम् ॥ ४४.४५॥ ४४.४६/१तीर्थराजं महाशब्दमपारं सुभयंकरम् । ४४.४६/२मेघवृन्दप्रतीकाशमगाधं मकरालयम् ॥ ४४.४६॥ ४४.४७/१मत्स्यैः कूर्मैश्च शङ्खैश्च शुक्तिकानक्रशङ्कुभिः । ४४.४७/२शिंशुमारैः कर्कटैश्च वृतं सर्पैर्महाविषैः ॥ ४४.४७॥ ४४.४८/१लवणोदं हरेः स्थानं शयनस्य नदीपतिम् । ४४.४८/२सर्वपापहरं पुण्यं सर्ववाञ्छाफलप्रदम् ॥ ४४.४८॥ ४४.४९/१अनेकावर्तगम्भीरं दानवानां समाश्रयम् । ४४.४९/२अमृतस्यारणिं दिव्यं देवयोनिमपां पतिम् ॥ ४४.४९॥ ४४.५०/१विशिष्टं सर्वभूतानां प्राणिनां जीवधारणम् । ४४.५०/२सुपवित्रं पवित्राणां मङ्गलानां च मङ्गलम् ॥ ४४.५०॥ ४४.५१/१तीर्थानामुत्तमं तीर्थमव्ययं यादसां पतिम् । ४४.५१/२चन्द्रवृद्धिक्षयस्येव यस्य मानं प्रतिष्ठितम् ॥ ४४.५१॥ ४४.५२/१अभेद्यं सर्वभूतानां देवानाममृतालयम् । ४४.५२/२उत्पत्तिस्थितिसंहार+ एतुभूतं सनातनम् ॥ ४४.५२॥ ४४.५३/१उपजीव्यं च सर्वेषां पुण्यं नदनदीपतिम् । ४४.५३/२दृष्ट्वा तं नृपतिश्रेष्ठो विस्मयं परमं गतः ॥ ४४.५३॥ ४४.५४/१निवासमकरोत् तत्र वेलामसाद्य सागरीम् । ४४.५४/२पुण्ये मनोहरे देशे सर्वभूमिगुणैर्युते ॥ ४४.५४॥ ४४.५५/१वृतं शालैः कदम्बैश्च पुंनागैः सरलद्रुमैः । ४४.५५/२पनसैर्नारिकेलैश्च बकुलैर्नागकेसरैः ॥ ४४.५५॥ ४४.५६/१तालैः पिप्पलैः खर्जूरैर्नारङ्गैर्बीजपूरकैः । ४४.५६/२शालैराम्रातकैर्लोध्रैर्बकुलैर्बहुवारकैः ॥ ४४.५६॥ ४४.५७/१कपित्थैः कर्णिकारैश्च पाटलाशोकचम्पकैः । ४४.५७/२दाडिमैश्च तमालैश्च पारिजातैस्तथार्जुनैः ॥ ४४.५७॥ ४४.५८/१प्राचीनामलकैर्बिल्वैः प्रियङ्गुवटखादिरैः । ४४.५८/२इङ्गुदीसप्तपर्णैश्च अश्वत्थागस्त्यजम्बुकैः ॥ ४४.५८॥ ४४.५९/१मधुकैः कर्णिकारैश्च बहुवारैः सतिन्दुकैः । ४४.५९/२पलाशबदरैर्नीपैः सिद्धनिम्बशुभाञ्जनैः ॥ ४४.५९॥ ४४.६०/१वारकैः कोविदारैश्च भल्लातामलकैस्तथा । ४४.६०/२इति हिन्तालकाङ्कोलैः करञ्जैः सविभीतकैः ॥ ४४.६०॥ ४४.६१/१ससर्जमधुकाश्मर्यैः शाल्मलीदेवदारुभिः । ४४.६१/२शाखोठकैर्निम्बवटैः कुम्भीकौष्ठहरीतकैः ॥ ४४.६१॥ ४४.६२/१गुग्गुलैश्चन्दनैर्वृक्षैस्तथैवागुरुपाटलैः । ४४.६२/२जम्बीरकरुणैर्वृक्षैस्तिन्तिडीरक्तचन्दनैः ॥ ४४.६२॥ ४४.६३/१एवं नानाविधैर्वृक्षैस्तथान्यैर्बहुपादपैः । ४४.६३/२कल्पद्रुमैर्नित्यफलैः सर्वर्तुकुसुमोत्करैः ॥ ४४.६३॥ ४४.६४/१नानापक्षिरुतैर्दिव्यैर्मत्तकोकिलनादितैः । ४४.६४/२मयूरवरसंघुष्टैः शुकसारिकसंकुलैः ॥ ४४.६४॥ ४४.६५/१हारीतैर्भृङ्गराजैश्च चातकैर्बहुपुत्रकैः । ४४.६५/२जीवंजीवककाकोलैः कलविङ्कैः कपोतकैः ॥ ४४.६५॥ ४४.६६/१खगैर्नानाविधैश्चान्यैः श्रोत्ररम्यैर्मनोहरैः । ४४.६६/२पुष्पिताग्रेषु वृक्षेषु कूजद्भिश्चार्वधिष्ठितैः ॥ ४४.६६॥ ४४.६७/१केतकीवनखण्डैश्च सदा पुष्पधरैः सितैः । ४४.६७/२मल्लिकाकुन्दकुसुमैर्यूथिकातगरैस्तथा ॥ ४४.६७॥ ४४.६८/१कुटजैर्बाणपुष्पैश्च अतिमुक्तैः सकुब्जकैः । ४४.६८/२मालतीकरवीरैश्च तथा कदलकाञ्चनैः ॥ ४४.६८॥ ४४.६९/१अन्यैर्नानाविधैः पुष्पैः सुगन्धैश्चारुदर्शनैः । ४४.६९/२वनोद्यानोपवनजैर्नानावर्णैः सुगन्धिभिः ॥ ४४.६९॥ ४४.७०/१विद्याधरगणाकीर्णैः सिद्धचारणसेवितैः । ४४.७०/२गन्धर्वोरगरक्षोभिर्भूताप्सरसकिंनरैः ॥ ४४.७०॥ ४४.७१/१मुनियक्षगणाकीर्णैर्नानासत्त्वनिषेवितैः । ४४.७१/२मृगैः शाखामृगैः सिंहैर्वराहमहिषाकुलैः ॥ ४४.७१॥ ४४.७२/१तथान्यैः कृष्णसाराद्यैर्मृगैः सर्वत्र शोभितैः । ४४.७२/२शार्दूलैर्दीप्तमातङ्गैस्तथान्यैर्वनचारिभिः ॥ ४४.७२॥ ४४.७३/१एवं नानाविधैर्वृक्षैरुद्यानैर्नन्दनोपमैः । ४४.७३/२लतागुल्मवितानैश्च विविधैश्च जलाशयैः ॥ ४४.७३॥ ४४.७४/१हंसकारण्डवाकीर्णैः पद्मिनीखण्डमण्डितैः । ४४.७४/२कादम्बैश्च प्लवैर्हंसैश्चक्रवाकोपशोभितैः ॥ ४४.७४॥ ४४.७५/१कमलैः शतपत्त्रैश्च कह्लारैः कुमुदोत्पलैः । ४४.७५/२खगैर्जलचरैश्चान्यैः पुष्पैर्जलसमुद्भवैः ॥ ४४.७५॥ ४४.७६/१पर्वतैर्दीप्तशिखरैश्चारुकन्दरमण्डितैः । ४४.७६/२नानावृक्षसमाकीर्णैर्नानाधातुविभूषितैः ॥ ४४.७६॥ ४४.७७/१सर्वाश्चर्यमयैः श‍ृङ्गैः सर्वभूतालयैः शुभैः । ४४.७७/२सर्वौषधिसमायुक्तैर्विपुलैश्चित्रसानुभिः ॥ ४४.७७॥ ४४.७८/१एवं सर्वैः समुदितैः शोभितं सुमनोहरैः । ४४.७८/२ददर्श स महीपालः स्थानं त्रैलोक्यपूजितम् ॥ ४४.७८॥ ४४.७९/१दशयोजनविस्तीर्णं पञ्चयोजनमायतम् । ४४.७९/२नानाश्चर्यसमायुक्तं क्षेत्रं परमदुर्लभम् ॥ ४४.७९॥ ४५.१/१मुनय ऊचुः । तस्मिन् क्षेत्रवरे पुण्ये वैष्णवे पुरुषोत्तमे । ४५.१/२किं तत्र प्रतिमा पूर्वं न स्थिता वैष्णवी प्रभो ॥ ४५.१॥ ४५.२/१येनासौ नृपतिस्तत्र गत्वा सबलवाहनः । ४५.२/२स्थापयामास कृष्णं च रामं भद्रां शुभप्रदाम् ॥ ४५.२॥ ४५.३/१संशयो नो महान् अत्र विस्मयश्च जगत्पते । ४५.३/२श्रोतुमिच्छामहे सर्वं ब्रूहि तत्कारणं च नः ॥ ४५.३॥ ४५.४/१ब्रह्मोवाच । श‍ृणुध्वं पूर्वसंवृत्तां कथां पापप्रणाशिनीम् । ४५.४/२प्रवक्ष्यामि समासेन श्रिया पृष्टः पुरा हरिः ॥ ४५.४॥ ४५.५/१सुमेरोः काञ्चने श‍ृङ्गे सर्वाश्चर्यसमन्विते । ४५.५/२सिद्धविद्याधरैर्यक्षैः किंनरैरुपशोभिते ॥ ४५.५॥ ४५.६/१देवदानवगन्धर्वैर्नागैरप्सरसां गणैः । ४५.६/२मुनिभिर्गुह्यकैः सिद्धैः सौपर्णैः समरुद्गणैः ॥ ४५.६॥ ४५.७/१अन्यैर्देवालयैः साध्यैः कश्यपाद्यैः प्रजेश्वरैः । ४५.७/२वालखिल्यादिभिश्चैव शोभिते सुमनोहरे ॥ ४५.७॥ ४५.८/१कर्णिकारवनैर्दिव्यैः सर्वर्तुकुसुमोत्करैः । ४५.८/२जातरूपप्रतीकाशैर्भूषिते सूर्यसंनिभैः ॥ ४५.८॥ ४५.९/१अन्यैश्च बहुभिर्वृक्षैः शालतालादिभिर्वनैः । ४५.९/२पुंनागाशोकसरल+ ंयग्रोधाम्रातकार्जुनैः ॥ ४५.९॥ ४५.१०/१पारिजाताम्रखदिर+ ंईपबिल्वकदम्बकैः । ४५.१०/२धवखादिरपालाश+ ।शीर्षामलकतिन्दुकैः ॥ ४५.१०॥ ४५.११/१नारिङ्गकोलबकुल+ ।लोध्रदाडिमदारुकैः । ४५.११/२सर्जैश्च कर्णैस्तगरैः शिशिभूर्जवनिम्बकैः ॥ ४५.११॥ ४५.१२/१अन्यैश्च काञ्चनैश्चैव फलभारैश्च नामितैः । ४५.१२/२नानाकुसुमगन्धाढ्यैर्भूषिते पुष्पपादपैः ॥ ४५.१२॥ ४५.१३/१मालतीयूथिकामल्ली+ ।कुन्दबाणकुरुण्टकैः । ४५.१३/२पाटलागस्त्यकुटज+ ंअन्दारकुसुमादिभिः ॥ ४५.१३॥ ४५.१४/१अन्यैश्च विविधैः पुष्पैर्मनसः प्रीतिदायकैः । ४५.१४/२नानाविहगसंघैश्च कूजद्भिर्मधुरस्वरैः ॥ ४५.१४॥ ४५.१५/१पुंस्कोकिलरुतैर्दिव्यैर्मत्तबर्हिणनादितैः । ४५.१५/२एवं नानाविधैर्वृक्षैः पुष्पैर्नानाविधैस्तथा ॥ ४५.१५॥ ४५.१६/१खगैर्नानाविधैश्चैव शोभिते सुरसेविते । ४५.१६/२तत्र स्थितं जगन्नाथं जगत्स्रष्टारमव्ययम् ॥ ४५.१६॥ ४५.१७/१सर्वलोकविधातारं वासुदेवाख्यमव्ययम् । ४५.१७/२प्रणम्य शिरसा देवी लोकानां हितकाम्यया । ४५.१७/३पप्रच्छेमं महाप्रश्नं पद्मजा तमनुत्तमम् ॥ ४५.१७॥ ४५.१८/१श्रीरुवाच । ब्रूहि त्वं सर्वलोकेश संशयं मे हृदि स्थितम् । ४५.१८/२मर्त्यलोके महाश्चर्ये कर्मभूमौ सुदुर्लभे ॥ ४५.१८॥ ४५.१९/१लोभमोहग्रहग्रस्ते कामक्रोधमहार्णवे । ४५.१९/२येन मुच्येत देवेश अस्मात् संसारसागरात् ॥ ४५.१९॥ ४५.२०/१आचक्ष्व सर्वदेवेश प्रणतां यदि मन्यसे । ४५.२०/२त्वदृते नास्ति लोकेऽस्मिन् वक्ता संशयनिर्णये ॥ ४५.२०॥ ४५.२१/१ब्रह्मोवाच । श्रुत्वैवं वचनं तस्या देवदेवो जनार्दनः । ४५.२१/२प्रोवाच परया प्रीत्या परं सारामृतोपमम् ॥ ४५.२१॥ ४५.२२/१श्रीभगवान् उवाच । सुखोपास्यः सुसाध्यश्चऽभिरामश्च सुसत्फलः । ४५.२२/२आस्ते तीर्थवरे देवि विख्यातः पुरुषोत्तमः ॥ ४५.२२॥ ४५.२३/१न तेन सदृशः कश्चित् त्रिषु लोकेषु विद्यते । ४५.२३/२कीर्तनाद् यस्य देवेशि मुच्यते सर्वपातकैः ॥ ४५.२३॥ ४५.२४/१न विज्ञातोऽमरैः सर्वैर्न दैत्यैर्न च दानवैः । ४५.२४/२मरीच्याद्यैर्मुनिवरैर्गोपितं मे वरानने ॥ ४५.२४॥ ४५.२५/१तत् तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि तीर्थराजं च साम्प्रतम् । ४५.२५/२भावेनैकेन सुश्रोणि श‍ृणुष्व वरवर्णिनि ॥ ४५.२५॥ ४५.२६/१आसीत् कल्पे समुत्पन्ने नष्टे स्थावरजङ्गमे । ४५.२६/२प्रलीना देवगन्धर्व+ ।दैत्यविद्याधरोरगाः ॥ ४५.२६॥ ४५.२७/१तमोभूतमिदं सर्वं न प्राज्ञायत किंचन । ४५.२७/२तस्मिञ् जागर्ति भूतात्मा परमात्मा जगद्गुरुः ॥ ४५.२७॥ ४५.२८/१श्रीमांस्त्रिमूर्तिकृद् देवो जगत्कर्ता महेश्वरः । ४५.२८/२वासुदेवेति विख्यातो योगात्मा हरिरीश्वरः ॥ ४५.२८॥ ४५.२९/१सोऽसृजद् योगनिद्रान्ते नाभ्यम्भोरुहमध्यगम् । ४५.२९/२पद्मकेशरसंकाशं ब्रह्माणं भूतमव्ययम् ॥ ४५.२९॥ ४५.३०/१तादृग्भूतस्ततो ब्रह्मा सर्वलोकमहेश्वरः । ४५.३०/२पञ्चभूतसमायुक्तं सृजते च शनैः शनैः ॥ ४५.३०॥ ४५.३१/१मात्रायोनीनि भूतानि स्थूलसूक्ष्माणि यानि च । ४५.३१/२चतुर्विधानि सर्वाणि स्थावराणि चराणि च ॥ ४५.३१॥ ४५.३२/१ततः प्रजापतिर्ब्रह्मा चक्रे सर्वं चराचरम् । ४५.३२/२संचिन्त्य मनसात्मानं ससर्ज विविधाः प्रजाः ॥ ४५.३२॥ ४५.३३/१मरीच्यादीन् मुनीन् सर्वान् देवासुरपितृन् अपि । ४५.३३/२यक्षविद्याधरांश्चान्यान् गङ्गाद्याः सरितस्तथा ॥ ४५.३३॥ ४५.३४/१नरवानरसिंहांश्च विविधांश्च विहंगमान् । ४५.३४/२जरायून् अण्डजान् देवि स्वेदजोद्भेदजांस्तथा ॥ ४५.३४॥ ४५.३५/१ब्रह्म क्षत्रं तथा वैश्यं शूद्रं चैव चतुष्टयम् । ४५.३५/२अन्त्यजातांश्च म्लेच्छांश्च ससर्ज विविधान् पृथक् ॥ ४५.३५॥ ४५.३६/१यत् किंचिज्जीवसंज्ञं तु तृणगुल्मपिपीलिकम् । ४५.३६/२ब्रह्मा भूत्वा जगत् सर्वं निर्ममे स चराचरम् ॥ ४५.३६॥ ४५.३७/१दक्षिणाङ्गे तथात्मानं संचिन्त्य पुरुषं स्वयम् । ४५.३७/२वामे चैव तु नारीं स द्विधा भूतमकल्पयत् ॥ ४५.३७॥ ४५.३८/१ततः प्रभृति लोकेऽस्मिन् प्रजा मैथुनसम्भवाः । ४५.३८/२अधमोत्तममध्याश्च मम क्षेत्राणि यानि च ॥ ४५.३८॥ ४५.३९/१एवं संचिन्त्य देवोऽसौ पुरा सलिलयोनिजः । ४५.३९/२जगाम ध्यानमास्थाय वासुदेवात्मिकां तनुम् ॥ ४५.३९॥ ४५.४०/१ध्यानमात्रेण देवेन स्वयमेव जनार्दनः । ४५.४०/२तस्मिन् क्षणे समुत्पन्नः सहस्राक्षः सहस्रपात् ॥ ४५.४०॥ ४५.४१/१सहस्रशीर्षा पुरुषः पुण्डरीकनिभेक्षणः । ४५.४१/२सलिलध्वान्तमेघाभः श्रीमाञ् श्रीवत्सलक्षणः ॥ ४५.४१॥ ४५.४२/१अपश्यत् सहसा तं तु ब्रह्मा लोकपितामहः । ४५.४२/२आसनैरर्घ्यपाद्यैश्च अक्षतैरभिनन्द्य च ॥ ४५.४२॥ ४५.४३/१तुष्टाव परमैः स्तोत्रैर्विरिञ्चिः सुसमाहितः । ४५.४३/२ततोऽहमुक्तवान् देवं ब्रह्माणं कमलोद्भवम् । ४५.४३/३कारणं वद मां तात मम ध्यानस्य साम्प्रतम् ॥ ४५.४३॥ ४५.४४/१ब्रह्मोवाच । जगद्धिताय देवेश मर्त्यलोकैश्च दुर्लभम् । ४५.४४/२स्वर्गद्वारस्य मार्गाणि यज्ञदानव्रतानि च ॥ ४५.४४॥ ४५.४५/१योगः सत्यं तपः श्रद्धा तीर्थानि विविधानि च । ४५.४५/२विहाय सर्वमेतेषां सुखं तत्साधनं वद ॥ ४५.४५॥ ४५.४६/१स्थानं जगत्पते मह्यामुत्कृष्टं च यद् उच्यते । ४५.४६/२सर्वेषामुत्तमं स्थानं ब्रूहि मे पुरुषोत्तम ॥ ४५.४६॥ ४५.४७/१विधातुर्वचनं श्रुत्वा ततोऽहं प्रोक्तवान् प्रिये । ४५.४७/२श‍ृणु ब्रह्मन् प्रवक्ष्यामि निर्मलं भुवि दुर्लभम् ॥ ४५.४७॥ ४५.४८/१उत्तमं सर्वक्षेत्राणां धन्यं संसारतारणम् । ४५.४८/२गोब्राह्मणहितं पुण्यं चातुर्वर्ण्यसुखोदयम् ॥ ४५.४८॥ ४५.४९/१भुक्तिमुक्तिप्रदं नृणां क्षेत्रं परमदुर्लभम् । ४५.४९/२महापुण्यं तु सर्वेषां सिद्धिदं वै पितामहे ॥ ४५.४९॥ ४५.५०/१तस्माद् आसीत् समुत्पन्नं तीर्थराजं सनातनम् । ४५.५०/२विख्यातं परमं क्षेत्रं चतुर्युगनिषेवितम् ॥ ४५.५०॥ ४५.५१/१सर्वेषामेव देवानाम् ऋषीणां ब्रह्मचारिणाम् । ४५.५१/२दैत्यदानवसिद्धानां गन्धर्वोरगरक्षसाम् ॥ ४५.५१॥ ४५.५२/१नागविद्याधराणां च स्थावरस्य चरस्य च । ४५.५२/२उत्तमः पुरुषो यस्मात् तस्मात् स पुरुषोत्तमः ॥ ४५.५२॥ ४५.५३/१दक्षिणस्योदधेस्तीरे न्यग्रोधो यत्र तिष्ठति । ४५.५३/२दशयोजनविस्तीर्णं क्षेत्रं परमदुर्लभम् ॥ ४५.५३॥ ४५.५४/१यस्तु कल्पे समुत्पन्ने महदुल्कानिबर्हणे । ४५.५४/२विनाशं नैवमभ्येति स्वयं तत्रैवमास्थितः ॥ ४५.५४॥ ४५.५५/१दृष्टमात्रे वटे तस्मिंश्छायामाक्रम्य चासकृत् । ४५.५५/२ब्रह्महत्यात् प्रमुच्येत पापेष्वन्येषु का कथा ॥ ४५.५५॥ ४५.५६/१प्रदक्षिणा कृता यैस्तु नमस्कारश्च जन्तुभिः । ४५.५६/२सर्वे विधूतपाप्मानस्ते गताः केशवालयम् ॥ ४५.५६॥ ४५.५७/१न्यग्रोधस्योत्तरे किंचिद् दक्षिणे केशवस्य तु । ४५.५७/२प्रासादस्तत्र तिष्ठेत् तु पदं धर्ममयं हि तत् ॥ ४५.५७॥ ४५.५८/१प्रतिमां तत्र वै दृष्ट्वा स्वयं देवेन निर्मिताम् । ४५.५८/२अनायासेन वै यान्ति भुवनं मे ततो नराः ॥ ४५.५८॥ ४५.५९/१गच्छमानांस्तु तान् प्रेक्ष्य एकदा धर्मराट् प्रिये । ४५.५९/२मदन्तिकमनुप्राप्य प्रणम्य शिरसाब्रवीत् ॥ ४५.५९॥ ४५.६०/१यम उवाच । नमस्ते भगवन् देव लोकनाथ जगत्पते । ४५.६०/२क्षीरोदवासिनं देवं शेषभोगानुशायिनम् ॥ ४५.६०॥ ४५.६१/१वरं वरेण्यं वरदं कर्तारमकृतं प्रभुम् । ४५.६१/२विश्वेश्वरमजं विष्णुं सर्वज्ञमपराजितम् ॥ ४५.६१॥ ४५.६२/१नीलोत्पलदलश्यामं पुण्डरीकनिभेक्षणम् । ४५.६२/२सर्वज्ञं निर्गुणं शान्तं जगद्धातारमव्ययम् ॥ ४५.६२॥ ४५.६३/१सर्वलोकविधातारं सर्वलोकसुखावहम् । ४५.६३/२पुराणं पुरुषं वेद्यं व्यक्ताव्यक्तं सनातनम् ॥ ४५.६३॥ ४५.६४/१परावराणां स्रष्टारं लोकनाथं जगद्गुरुम् । ४५.६४/२श्रीवत्सोरस्कसंयुक्तं वनमालाविभूषितम् ॥ ४५.६४॥ ४५.६५/१पीतवस्त्रं चतुर्बाहुं शङ्खचक्रगदाधरम् । ४५.६५/२हारकेयूरसंयुक्तं मुकुटाङ्गदधारिणम् ॥ ४५.६५॥ ४५.६६/१सर्वलक्षणसम्पूर्णं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् । ४५.६६/२कूटस्थमचलं सूक्ष्मं ज्योतीरूपं सनातनम् ॥ ४५.६६॥ ४५.६७/१भावाभावविनिर्मुक्तं व्यापिनं प्रकृतेः परम् । ४५.६७/२नमस्यामि जगन्नाथमीश्वरं सुखदं प्रभुम् ॥ ४५.६७॥ ४५.६८/१इत्येवं धर्मराजस्तु पुरा न्यग्रोधसंनिधौ । ४५.६८/२स्तुत्वा नानाविधैः स्तोत्रैः प्रणाममकरोत् तदा ॥ ४५.६८॥ ४५.६९/१तं दृष्ट्वा तु महाभागे प्रणतं प्राञ्जलिस्थितम् । ४५.६९/२स्तोत्रस्य कारणं देवि पृष्टवान् अहमन्तकम् ॥ ४५.६९॥ ४५.७०/१वैवस्वत महाबाहो सर्वदेवोत्तमो ह्यसि । ४५.७०/२किमर्थं स्तुतवान् मां त्वं संक्षेपात् तद् ब्रवीहि मे ॥ ४५.७०॥ ४५.७१/१धर्मराज उवाच । अस्मिन्न् आयतने पुण्ये विख्याते पुरुषोत्तमे । ४५.७१/२इन्द्रनीलमयी श्रेष्ठा प्रतिमा सार्वकामिकी ॥ ४५.७१॥ ४५.७२/१तां दृष्ट्वा पुण्डरीकाक्ष भावेनैकेन श्रद्धया । ४५.७२/२श्वेताख्यं भवनं यान्ति निष्कामाश्चैव मानवाः ॥ ४५.७२॥ ४५.७३/१अतः कर्तुं न शक्नोमि व्यापारमरिसूदन । ४५.७३/२प्रसीद सुमहादेव संहर प्रतिमां विभो ॥ ४५.७३॥ ४५.७४/१श्रुत्वा वैवस्वतस्यैतद् वाक्यमेतद् उवाच ह । ४५.७४/२यम तां गोपयिष्यामि सिकताभिः समन्ततः ॥ ४५.७४॥ ४५.७५/१ततः सा प्रतिमा देवि वल्लिभिर्गोपिता मया । ४५.७५/२यथा तत्र न पश्यन्ति मनुजाः स्वर्गकाङ्क्षिणः ॥ ४५.७५॥ ४५.७६/१प्रच्छाद्य वल्लिकैर्देवि जातरूपपरिच्छदैः । ४५.७६/२यमं प्रस्थापयामास स्वां पुरीं दक्षिणां दिशम् ॥ ४५.७६॥ ४५.७७/१ब्रह्मोवाच । लुप्तायां प्रतिमायां तु इन्द्रनीलस्य भो द्विजाः । ४५.७७/२तस्मिन् क्षेत्रवरे पुण्ये विख्याते पुरुषोत्तमे ॥ ४५.७७॥ ४५.७८/१यो भूतस्तत्र वृत्तान्तो देवदेवो जनार्दनः । ४५.७८/२तं सर्वं कथयामास स तस्यै भगवान् पुरा ॥ ४५.७८॥ ४५.७९/१इन्द्रद्युम्नस्य गमनं क्षेत्रसंदर्शनं तथा । ४५.७९/२क्षेत्रस्य वर्णनं चैव प्रासादकरणं तथा ॥ ४५.७९॥ ४५.८०/१हयमेधस्य यजनं स्वप्नदर्शनमेव च । ४५.८०/२लवणस्योदधेस्तीरे काष्ठस्य दर्शनं तथा ॥ ४५.८०॥ ४५.८१/१दर्शनं वासुदेवस्य शिल्पिराजस्य च द्विजाः । ४५.८१/२निर्माणं प्रतिमायास्तु यथावर्णं विशेषतः ॥ ४५.८१॥ ४५.८२/१स्थापनं चैव सर्वेषां प्रासादे भुवनोत्तमे । ४५.८२/२यात्राकाले च विप्रेन्द्राः कल्पसंकीर्तनं तथा ॥ ४५.८२॥ ४५.८३/१मार्कण्डेयस्य चरितं स्थापनं शंकरस्य च । ४५.८३/२पञ्चतीर्थस्य माहात्म्यं दर्शनं शूलपाणिनः ॥ ४५.८३॥ ४५.८४/१वटस्य दर्शनं चैव व्युष्टिं तस्य च भो द्विजाः । ४५.८४/२दर्शनं बलदेवस्य कृष्णस्य च विशेषतः ॥ ४५.८४॥ ४५.८५/१सुभद्रायाश्च तत्रैव माहात्म्यं चैव सर्वशः । ४५.८५/२दर्शनं नरसिंहस्य व्युष्टिसंकीर्तनं तथा ॥ ४५.८५॥ ४५.८६/१अनन्तवासुदेवस्य दर्शनं गुणकीर्तनम् । ४५.८६/२श्वेतमाधवमाहात्म्यं स्वर्गद्वारस्य दर्शनम् ॥ ४५.८६॥ ४५.८७/१उदधेर्दर्शनं चैव स्नानं तर्पणमेव च । ४५.८७/२समुद्रस्नानमाहात्म्यमिन्द्रद्युम्नस्य च द्विजाः ॥ ४५.८७॥ ४५.८८/१पञ्चतीर्थफलं चैव महाज्येष्ठं तथैव च । ४५.८८/२स्थानं कृष्णस्य हलिनः पर्वयात्राफलं तथा ॥ ४५.८८॥ ४५.८९/१वर्णनं विष्णुलोकस्य क्षेत्रस्य च पुनः पुनः । ४५.८९/२पूर्वं कथितवान् सर्वं तस्यै स पुरुषोत्तमः ॥ ४५.८९॥ ४६.१/१मुनय ऊचुः । श्रोतुमिच्छामहे देव कथाशेषं महीपतेः । ४६.१/२तस्मिन् क्षेत्रवरे गत्वा किं चकार नराधिपः ॥ ४६.१॥ ४६.२/१ब्रह्मोवाच । श‍ृणुध्वं मुनिशार्दूलाः प्रवक्ष्यामि समासतः । ४६.२/२क्षेत्रसंदर्शनं चैव कृत्यं तस्य च भूपतेः ॥ ४६.२॥ ४६.३/१गत्वा तत्र महीपालः क्षेत्रे त्रैलोक्यविश्रुते । ४६.३/२ददर्श रमणीयानि स्थानानि सरितस्तथा ॥ ४६.३॥ ४६.४/१नदी तत्र महापुण्या विन्ध्यपादविनिर्गता । ४६.४/२स्वित्त्रोपलेति विख्याता सर्वपापहरा शिवा ॥ ४६.४॥ ४६.५/१गङ्गातुल्या महास्रोता दक्षिणार्णवगामिनी । ४६.५/२महानदीति नाम्ना सा पुण्यतोया सरिद्वरा ॥ ४६.५॥ ४६.६/१दक्षिणस्योदधेर्गर्भं शोभिता । ४६.६/२उभयोस्तटयोर्यस्या ग्रामाश्च नगराणि च ॥ ४६.६॥ ४६.७/१दृश्यन्ते मुनिशार्दूलाः सुसस्याः सुमनोहराः । ४६.७/२हृष्टपुष्टजनाकीर्णा वस्त्रालंकारभूषिताः ॥ ४६.७॥ ४६.८/१ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रास्तत्र पृथक् पृथक् । ४६.८/२स्वधर्मनिरताः शान्ता दृश्यन्ते शुभलक्षणाः ॥ ४६.८॥ ४६.९/१ताम्बूलपूर्णवदना मालादामविभूषिताः । ४६.९/२वेदपूर्णमुखा विप्राः सषडङ्गपदक्रमाः ॥ ४६.९॥ ४६.१०/१अग्निहोत्ररताः केचित् केचिद् औपासनक्रियाः । ४६.१०/२सर्वशास्त्रार्थकुशला यज्वानो भूरिदक्षिणाः ॥ ४६.१०॥ ४६.११/१चत्वारे राजमार्गेषु वनेषूपवनेषु च । ४६.११/२सभामण्डलहर्म्येषु देवतायतनेषु च ॥ ४६.११॥ ४६.१२/१इतिहासपुराणानि वेदाः साङ्गाः सुलक्षणाः । ४६.१२/२काव्यशास्त्रकथास्तत्र श्रूयन्ते च महाजनैः ॥ ४६.१२॥ ४६.१३/१स्त्रियस्तद्देशवासिन्यो रूपयौवनगर्विताः । ४६.१३/२सम्पूर्णलक्षणोपेता विस्तीर्णश्रोणिमण्डलाः ॥ ४६.१३॥ ४६.१४/१सरोरुहमुखाः श्यामाः शरच्चन्द्रनिभाननाः । ४६.१४/२पीनोन्नतस्तनाः सर्वाः समृद्ध्या चारुदर्शनाः ॥ ४६.१४॥ ४६.१५/१सौवर्णवलयाक्रान्ता दिव्यैर्वस्त्रैरलंकृताः । ४६.१५/२कदलीगर्भसंकाशाः पद्मकिञ्जल्कसप्रभाः ॥ ४६.१५॥ ४६.१६/१बिम्बाधरपुटाः कान्ताः कर्णान्तायतलोचनाः । ४६.१६/२सुमुखाश्चारुकेशाश्च हावभावावनामिताः ॥ ४६.१६॥ ४६.१७/१काश्चित् पद्मपलाशाक्ष्यः काश्चिद् इन्दीवरेक्षणाः । ४६.१७/२विद्युद्विस्पष्टदशनास्तन्वङ्ग्यश्च तथापराः ॥ ४६.१७॥ ४६.१८/१कुटिलालकसंयुक्ताः सीमन्तेन विराजिताः । ४६.१८/२ग्रीवाभरणसंयुक्ता माल्यदामविभूषिताः ॥ ४६.१८॥ ४६.१९/१कुण्डलै रत्नसंयुक्तैः कर्णपूरैर्मनोहरैः । ४६.१९/२देवयोषित्प्रतीकाशा दृश्यन्ते शुभलक्षणाः ॥ ४६.१९॥ ४६.२०/१दिव्यगीतवरैर्धन्यैः क्रीडमाना वराङ्गनाः । ४६.२०/२वीणावेणुमृदङ्गैश्च पणवैश्चैव गोमुखैः ॥ ४६.२०॥ ४६.२१/१शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैर्नानावाद्यैर्मनोहरैः । ४६.२१/२क्रीडन्त्यस्ताः सदा हृष्टा विलासिन्यः परस्परम् ॥ ४६.२१॥ ४६.२२/१एवमादि तथानेक+ ।गीतवाद्यविशारदाः । ४६.२२/२दिवा रात्रौ समायुक्ताः कामोन्मत्ता वराङ्गनाः ॥ ४६.२२॥ ४६.२३/१भिक्षुवैखानसैः सिद्धैः स्नातकैर्ब्रह्मचारिभिः । ४६.२३/२मन्त्रसिद्धैस्तपःसिद्धैर्यज्ञसिद्धैर्निषेवितम् ॥ ४६.२३॥ ४६.२४/१इत्येवं ददृशे राजा क्षेत्रं परमशोभनम् । ४६.२४/२अत्रैवाराधयिष्यामि भगवन्तं सनातनम् ॥ ४६.२४॥ ४६.२५/१जगद्गुरुं परं देवं परं पारं परं पदम् । ४६.२५/२सर्वेश्वरेश्वरं विष्णुमनन्तमपराजितम् ॥ ४६.२५॥ ४६.२६/१इदं तन्मानसं तीर्थं ज्ञातं मे पुरुषोत्तमम् । ४६.२६/२कल्पवृक्षो महाकायो न्यग्रोधो यत्र तिष्ठति ॥ ४६.२६॥ ४६.२७/१प्रतिमा चेन्द्रनीलाख्या स्वयं देवेन गोपिता । ४६.२७/२न चात्र दृश्यते चान्या प्रतिमा वैष्णवी शुभा ॥ ४६.२७॥ ४६.२८/१तथा यत्नं करिष्यामि यथा देवो जगत्पतिः । ४६.२८/२प्रत्यक्षं मम चाभ्येति विष्णुः सत्यपराक्रमः ॥ ४६.२८॥ ४६.२९/१यज्ञैर्दानैस्तपोभिश्च होमैर्ध्यानैस्तथार्चनैः । ४६.२९/२उपवासैश्च विधिवच्चरेयं व्रतमुत्तमम् ॥ ४६.२९॥ ४६.३०/१अनन्यमनसा चैव तन्मना नान्यमानसः । ४६.३०/२विष्ण्वायतनविन्यासे प्रारम्भं च करोम्यहम् ॥ ४६.३०॥ ४७.१/१ब्रह्मोवाच । एवं स पृथिवीपालश्चिन्तयित्वा द्विजोत्तमाः । ४७.१/२प्रासादार्थं हरेस्तत्र प्रारम्भमकरोत् तदा ॥ ४७.१॥ ४७.२/१आनाय्य गणकान् सर्वान् आचार्याञ् शास्त्रपारगान् । ४७.२/२भूमिं संशोध्य यत्नेन राजा तु परया मुदा ॥ ४७.२॥ ४७.३/१ब्राह्मणैर्ज्ञानसम्पन्नैर्वेदशास्त्रार्थपारगैः । ४७.३/२अमात्यैर्मन्त्रिभिश्चैव वास्तुविद्याविशारदैः ॥ ४७.३॥ ४७.४/१तैः सार्धं स समालोच्य सुमुहूर्ते शुभे दिने । ४७.४/२सुचन्द्रतारासंयोगे ग्रहानुकूल्यसंयुते ॥ ४७.४॥ ४७.५/१जयमङ्गलशब्दैश्च नानावाद्यैर्मनोहरैः । ४७.५/२वेदाध्ययननिर्घोषैर्गीतैः सुमधुरस्वरैः ॥ ४७.५॥ ४७.६/१पुष्पलाजाक्षतैर्गन्धैः पूर्णकुम्भैः सदीपकैः । ४७.६/२ददावर्घ्यं ततो राजा श्रद्धया सुसमाहितः ॥ ४७.६॥ ४७.७/१दत्त्वैवमर्घ्यं विधिवद् आनाय्य स महीपतिः । ४७.७/२कलिङ्गाधिपतिं शूरमुत्कलाधिपतिं तथा । ४७.७/३कोशलाधिपतिं चैव तान् उवाच तदा नृपः ॥ ४७.७॥ ४७.८/१राजोवाच । गच्छध्वं सहिताः सर्वे शिलार्थे सुसमाहिताः । ४७.८/२गृहीत्वा शिल्पिमुख्यांश्च शिलाकर्मविशारदान् ॥ ४७.८॥ ४७.९/१विन्ध्याचलं सुविस्तीर्णं बहुकन्दरशोभितम् । ४७.९/२निरूप्य सर्वसानूनि *च्छेदयित्वा शिलाः शुभाः । ४७.९/३संवाह्यन्तां च शकटैर्नौकाभिर्मा विलम्बथ ॥ ४७.९॥ ४७.१०/१ब्रह्मोवाच । एवं गन्तुं समादिश्य तान् नृपान् स महीपतिः । ४७.१०/२पुनरेवाब्रवीद् वाक्यं सामात्यान् सपुरोहितान् ॥ ४७.१०॥ ४७.११/१राजोवाच । गच्छन्तु दूताः सर्वत्र ममाज्ञां प्रवदन्तु वै । ४७.११/२यत्र तिष्ठन्ति राजानः पृथिव्यां तान् सुशीघ्रगाः ॥ ४७.११॥ ४७.१२/१हस्त्यश्वरथपादातैः सामात्यैः सपुरोहितैः । ४७.१२/२गच्छत सहिताः सर्व इन्द्रद्युम्नस्य शासनात् ॥ ४७.१२॥ ४७.१३/१ब्रह्मोवाच । एवं दूताः समाज्ञाता राज्ञा तेन महात्मना । ४७.१३/२गत्वा तदा नृपान् ऊचुर्वचनं तस्य भूपतेः ॥ ४७.१३॥ ४७.१४/१श्रुत्वा तु ते तथा सर्वे दूतानां वचनं नृपाः । ४७.१४/२आजग्मुस्त्वरिताः सर्वे स्वसैन्यैः परिवारिताः ॥ ४७.१४॥ ४७.१५/१ये नृपाः सर्वदिग्भागे ये च दक्षिणतः स्थिताः । ४७.१५/२पश्चिमायां स्थिता ये च उत्तरापथसंस्थिताः ॥ ४७.१५॥ ४७.१६/१प्रत्यन्तवासिनो येऽपि ये च संनिधिवासिनः । ४७.१६/२पार्वतीयाश्च ये केचित् तथा द्वीपनिवासिनः ॥ ४७.१६॥ ४७.१७/१रथैर्नागैः पदातैश्च वाजिभिर्धनविस्तरैः । ४७.१७/२सम्प्राप्ता बहुशो विप्राः श्रुत्वेन्द्रद्युम्नशासनम् ॥ ४७.१७॥ ४७.१८/१तान् आगतान् नृपान् दृष्ट्वा सामात्यान् सपुरोहितान् । ४७.१८/२प्रोवाच राजा हृष्टात्मा कार्यमुद्दिश्य सादरम् ॥ ४७.१८॥ ४७.१९/१राजोवाच । श‍ृणुध्वं नृपशार्दूला यथा किंचिद् ब्रवीम्यहम् । ४७.१९/२अस्मिन् क्षेत्रवरे पुण्ये भुक्तिमुक्तिप्रदे शिवे ॥ ४७.१९॥ ४७.२०/१हयमेधं महायज्ञं प्रासादं चैव वैष्णवम् । ४७.२०/२कथं शक्नोम्यहं कर्तुमिति चिन्ताकुलं मनः ॥ ४७.२०॥ ४७.२१/१भवद्भिः सुसहायैस्तु सर्वमेतत् करोम्यहम् । ४७.२१/२यदि यूयं सहाया मे भवध्वं नृपसत्तमाः ॥ ४७.२१॥ ४७.२२/१ब्रह्मोवाच । इत्येवं वदमानस्य राजराजस्य धीमतः । ४७.२२/२सर्वे प्रमुदिता हृष्टा भूपास्ते तस्य शासनात् ॥ ४७.२२॥ ४७.२३/१ववृषुर्धनरत्नैश्च सुवर्णमणिमौक्तिकैः । ४७.२३/२कम्बलाजिनरत्नैश्च राङ्कवास्तरणैः शुभैः ॥ ४७.२३॥ ४७.२४/१वज्रवैदूर्यमाणिक्यैः पद्मरागेन्द्रनीलकैः । ४७.२४/२गजैरश्वैर्धनैश्चान्यै रथैश्चैव करेणुभिः ॥ ४७.२४॥ ४७.२५/१असंख्येयैर्बहुविधैर्द्रव्यैरुच्चावचैस्तथा । ४७.२५/२शालिव्रीहियवैश्चैव माषमुद्गतिलैस्तथा ॥ ४७.२५॥ ४७.२६/१सिद्धार्थचणकैश्चैव गोधूमैर्मसुरादिभिः । ४७.२६/२श्यामाकैर्मधुकैश्चैव नीवारैः सकुलत्थकैः ॥ ४७.२६॥ ४७.२७/१अन्यैश्च विविधैर्धान्यैर्ग्राम्यारण्यैः सहस्रशः । ४७.२७/२बहुधान्यसहस्राणां तण्डुलानां च राशिभिः ॥ ४७.२७॥ ४७.२८/१गव्यस्य हविषः कुम्भैः शतशोऽथ सहस्रशः । ४७.२८/२तथान्यैर्विविधैर्द्रव्यैर्भक्ष्यभोज्यानुलेपनैः ॥ ४७.२८॥ ४७.२९/१राजानः पूरयामासुर्यत् किंचिद् द्रव्यसम्भवैः । ४७.२९/२तान् दृष्ट्वा यज्ञसम्भारान् सर्वसम्पत्समन्वितान् ॥ ४७.२९॥ ४७.३०/१यज्ञकर्मविदो विप्रान् वेदवेदाङ्गपारगान् । ४७.३०/२शास्त्रेषु निपुणान् दक्षान् कुशलान् सर्वकर्मसु ॥ ४७.३०॥ ४७.३१/१ऋषींश्चैव महर्षींश्च देवर्षींश्चैव तापसान् । ४७.३१/२ब्रह्मचारिगृहस्थांश्च वानप्रस्थान् यतींस्तथा ॥ ४७.३१॥ ४७.३२/१स्नातकान् ब्राह्मणांश्चान्यान् अग्निहोत्रे सदा स्थितान् । ४७.३२/२आचार्योपाध्यायवरान् स्वाध्यायतपसान्वितान् ॥ ४७.३२॥ ४७.३३/१सदस्याञ् शास्त्रकुशलांस्तथान्यान् पावकान् बहून् । ४७.३३/२दृष्ट्वा तान् नृपतिः श्रीमान् उवाच स्वं पुरोहितम् ॥ ४७.३३॥ ४७.३४/१राजोवाच । ततः प्रयान्तु विद्वांसो ब्राह्मणा वेदपारगाः । ४७.३४/२वाजिमेधार्थसिद्ध्यर्थं देशं पश्यन्तु यज्ञियम् ॥ ४७.३४॥ ४७.३५/१ब्रह्मोवाच । इत्युक्तः स तथा चक्रे वचनं तस्य भूपतेः । ४७.३५/२हृष्टः स मन्त्रिभिः सार्धं तदा राजपुरोहितः ॥ ४७.३५॥ ४७.३६/१ततो ययौ पुरोधाश्च प्राज्ञः स्थपतिभिः सह । ४७.३६/२ब्राह्मणान् अग्रतः कृत्वा कुशलान् यज्ञकर्मणि ॥ ४७.३६॥ ४७.३७/१तं देशं धीवरग्रामं सप्रतोलिविटङ्किनम् । ४७.३७/२कारयामास विप्रोऽसौ यज्ञवाटं यथाविधि ॥ ४७.३७॥ ४७.३८/१प्रासादशतसम्बाधं मणिप्रवरशोभितम् । ४७.३८/२इन्द्रसद्मनिभं रम्यं हेमरत्नविभूषितम् ॥ ४७.३८॥ ४७.३९/१स्तम्भान् कनकचित्रांश्च तोरणानि बृहन्ति च । ४७.३९/२यज्ञायतनदेशेषु दत्त्वा शुद्धं च काञ्चनम् ॥ ४७.३९॥ ४७.४०/१अन्तःपुराणि राज्ञां च नानादेशनिवासिनाम् । ४७.४०/२कारयामास धर्मात्मा तत्र तत्र यथाविधि ॥ ४७.४०॥ ४७.४१/१ब्राह्मणानां च वैश्यानां नानादेशसमीयुषाम् । ४७.४१/२कारयामास विधिवच्छालास्तत्राप्यनेकशः ॥ ४७.४१॥ ४७.४२/१प्रियार्थं तस्य नृपतेराययुर्नृपसत्तमाः । ४७.४२/२रत्नान्यनेकान्यादाय स्त्रियश्चाययुरुत्सवे ॥ ४७.४२॥ ४७.४३/१तेषां निर्विशतां स्वेषु शिबिरेषु महात्मनाम् । ४७.४३/२नदतः सागरस्येव दिविस्पृग् अभवद् ध्वनिः ॥ ४७.४३॥ ४७.४४/१तेषामभ्यागतानां च स राजा मुनिसत्तमाः । ४७.४४/२व्यादिदेशायतनानि शय्याश्चाप्युपचारतः ॥ ४७.४४॥ ४७.४५/१भोजनानि विचित्राणि शालीक्षुयवगोरसैः । ४७.४५/२उपेत्य नृपतिश्रेष्ठो व्यादिदेश स्वयं तदा ॥ ४७.४५॥ ४७.४६/१तथा तस्मिन् महायज्ञे बहवो ब्रह्मवादिनः । ४७.४६/२ये च द्विजातिप्रवरास्तत्रासन् द्विजसत्तमाः ॥ ४७.४६॥ ४७.४७/१समाजग्मुः सशिष्यास्तान् प्रतिजग्राह पार्थिवः । ४७.४७/२सर्वांश्च तान् अनुययौ यावद् आवसथान् इति ॥ ४७.४७॥ ४७.४८/१स्वयमेव महातेजा दम्भं त्यक्त्वा नृपोत्तमः । ४७.४८/२ततः कृत्वा स्वशिल्पं च शिल्पिनोऽन्ये च ये तदा ॥ ४७.४८॥ ४७.४९/१कृत्स्नं यज्ञविधिं राज्ञे तदा तस्मै न्यवेदयन् । ४७.४९/२ततः श्रुत्वा नृपश्रेष्ठः कृतं सर्वमतन्द्रितः । ४७.४९/३हृष्टरोमाभवद् राजा सह मन्त्रिभिरच्युतः ॥ ४७.४९॥ ४७.५०/१ब्रह्मोवाच । तस्मिन् यज्ञे प्रवृत्ते तु वाग्मिनो हेतुवादिभिः । ४७.५०/२हेतुवादान् बहून् आहुः परस्परजिगीषवः ॥ ४७.५०॥ ४७.५१/१देवेन्द्रस्येव विहितं राजसिंहेन भो द्विजाः । ४७.५१/२ददृशुस्तोरणान्यत्र शातकुम्भमयानि च ॥ ४७.५१॥ ४७.५२/१शय्यासनविकारांश्च सुबहून् रत्नसंचयान् । ४७.५२/२घटपात्रीकटाहानि कलशान् वर्धमानकान् ॥ ४७.५२॥ ४७.५३/१नहि कश्चिद् असौवर्णमपश्यद् वसुधाधिपः । ४७.५३/२यूपांश्च शास्त्रपठितान् दारवान् हेमभूषितान् ॥ ४७.५३॥ ४७.५४/१उपक्षिप्तान् यथाकालं विधिवद् भूरिवर्चसः । ४७.५४/२स्थलजा जलजा ये च पशवः केचन द्विजाः ॥ ४७.५४॥ ४७.५५/१सर्वान् एव समानीतान् अपश्यंस्तत्र ते नृपाः । ४७.५५/२गाश्चैव महिषीश्चैव तथा वृद्धस्त्रियोऽपि च ॥ ४७.५५॥ ४७.५६/१औदकानि च सत्त्वानि श्वापदानि वयांसि च । ४७.५६/२जरायुजाण्डजातानि स्वेदजान्युद्भिदानि च ॥ ४७.५६॥ ४७.५७/१पर्वतान्युपधान्यानि भूतानि ददृशुश्च ते । ४७.५७/२एवं प्रमुदितं सर्वं पशुतो धनधान्यतः ॥ ४७.५७॥ ४७.५८/१यज्ञवाटं नृपा दृष्ट्वा विस्मयं परमं गताः । ४७.५८/२ब्राह्मणानां विशां चैव बहुमिष्टान्नम् ऋद्धिमत् ॥ ४७.५८॥ ४७.५९/१पूर्णे शतसहस्रे तु विप्राणां तत्र भुञ्जताम् । ४७.५९/२दुन्दुभिर्मेघनिर्घोषान् मुहुर्मुहुरथाकरोत् ॥ ४७.५९॥ ४७.६०/१विननादासकृच्चापि दिवसे दिवसे गते । ४७.६०/२एवं स ववृधे यज्ञस्तस्य राज्ञस्तु धीमतः ॥ ४७.६०॥ ४७.६१/१अन्नस्य सुबहून् विप्रा उत्सर्गान् निर्गतोपमान् । ४७.६१/२दधिकुल्याश्च ददृशुः पयसश्च ह्रदांस्तथा ॥ ४७.६१॥ ४७.६२/१जम्बूद्वीपो हि सकलो नानाजनपदैर्युतः । ४७.६२/२द्विजाश्च तत्र दृश्यन्ते राज्ञस्तस्य महामखे ॥ ४७.६२॥ ४७.६३/१तत्र यानि सहस्राणि पुरुषाणां ततस्ततः । ४७.६३/२गृहीत्वा भाजनं जग्मुर्बहूनि द्विजसत्तमाः ॥ ४७.६३॥ ४७.६४/१श्राविणश्चापि ते सर्वे सुमृष्टमणिकुण्डलाः । ४७.६४/२पर्यवेषयन् द्विजातीञ् शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ४७.६४॥ ४७.६५/१विविधान्यनुपानानि पुरुषा येऽनुयायिनः । ४७.६५/२ते वै नृपोपभोज्यानि ब्राह्मणेभ्यो ददुः सह ॥ ४७.६५॥ ४७.६६/१समागतान् वेदविदो राज्ञश्च पृथिवीश्वरान् । ४७.६६/२पूजां चक्रे तदा तेषां विधिवद् भूरिदक्षिणः ॥ ४७.६६॥ ४७.६७/१दिग्देशाद् आगतान् राज्ञो महासंग्रामशालिनः । ४७.६७/२नटनर्तककादींश्च गीतस्तुतिविशारदान् ॥ ४७.६७॥ ४७.६८/१पत्न्यो मनोरमास्तस्य पीनोन्नतपयोधराः । ४७.६८/२इन्दीवरपलाशाक्ष्यः शरच्चन्द्रनिभाननाः ॥ ४७.६८॥ ४७.६९/१कुलशीलगुणोपेताः सहस्रैकं शताधिकम् । ४७.६९/२एवं तद्भूपपरम+ ।पत्नीगणसमन्वितम् ॥ ४७.६९॥ ४७.७०/१रत्नमालाकुलं दिव्यं पताकाध्वजसेवितम् । ४७.७०/२रत्नहारयुतं रम्यं चन्द्रकान्तिसमप्रभम् ॥ ४७.७०॥ ४७.७१/१करिणः पर्वताकारान् मदसिक्तान् महाबलान् । ४७.७१/२शतशः कोटिसंघातैर्दन्तिभिर्दन्तभूषणैः ॥ ४७.७१॥ ४७.७२/१वातवेगजवैरश्वैः सिन्धुजातैः सुशोभनैः । ४७.७२/२श्वेताश्वैः श्यामकर्णैश्च कोट्यनेकैर्जवान्वितैः ॥ ४७.७२॥ ४७.७३/१संनद्धबद्धकक्षैश्च नानाप्रहरणोद्यतैः । ४७.७३/२असंख्येयैः पदातैश्च देवपुत्रोपमैस्तथा ॥ ४७.७३॥ ४७.७४/१इत्येवं ददृशे राजा यज्ञसम्भारविस्तरम् । ४७.७४/२मुदं लेभे तदा राजा संहृष्टो वाक्यमब्रवीत् ॥ ४७.७४॥ ४७.७५/१राजोवाच । आनयध्वं हयश्रेष्ठं सर्वलक्षणलक्षितम् । ४७.७५/२चारयध्वं पृथिव्यां वै राजपुत्राः सुसंयताः ॥ ४७.७५॥ ४७.७६/१विद्वद्भिर्धर्मविद्भिश्च अत्र होमो विधीयताम् । ४७.७६/२कृष्णच्छागं च महिषं कृष्णसारमृगं द्विजान् ॥ ४७.७६॥ ४७.७७/१अनड्वाहं च गाश्चैव सर्वांश्च पशुपालकान् । ४७.७७/२इष्टयश्च प्रवर्तन्तां प्रासादं वैष्णवं ततः ॥ ४७.७७॥ ४७.७८/१सर्वमेतच्च विप्रेभ्यो दीयतां मनसेप्सितम् । ४७.७८/२स्त्रियश्च रत्नकोट्यश्च ग्रामाश्च नगराणि च ॥ ४७.७८॥ ४७.७९/१सम्यक् समृद्धभूम्यश्च विषयाश्चैवमर्थिनाम् । ४७.७९/२अन्यानि द्रव्यजातानि मनोज्ञानि बहूनि च ॥ ४७.७९॥ ४७.८०/१सर्वेषां याचमानानां नास्ति ह्येतन् न भाषयेत् । ४७.८०/२तावत् प्रवर्ततां यज्ञो यावद् देवः पुरा त्विह । ४७.८०/३प्रत्यक्षं मम चाभ्येति यज्ञस्यास्य समीपतः ॥ ४७.८०॥ ४७.८१/१ब्रह्मोवाच । एवमुक्त्वा तदा विप्रा राजसिंहो महाभुजः । ४७.८१/२ददौ सुवर्णसंघातं कोटीनां चैव भूषणम् ॥ ४७.८१॥ ४७.८२/१करेणुशतसाहस्रं वाजिनो नियुतानि च । ४७.८२/२अर्बुदं चैव वृषभं स्वर्णश‍ृङ्गीश्च धेनुकाः ॥ ४७.८२॥ ४७.८३/१सुरूपाः सुरभीश्चैव कांस्यदोहाः पयस्विनीः । ४७.८३/२प्रायच्छत् स तु विप्रेभ्यो वेदविद्भ्यो मुदा युतः ॥ ४७.८३॥ ४७.८४/१वासांसि च महार्हाणि राङ्कवास्तरणानि च । ४७.८४/२सुशुक्लानि च शुभ्राणि प्रवालमणिमुत्तमम् ॥ ४७.८४॥ ४७.८५/१अददात् स महायज्ञे रत्नानि विविधानि च ॥ ४७.८५॥ ४७.८६/१वज्रवैदूर्यमाणिक्य+ ंउक्तिकाद्यानि यानि च । ४७.८६/२अलंकारवतीः शुभ्राः कन्या राजीवलोचनाः ॥ ४७.८६॥ ४७.८७/१शतानि पञ्च विप्रेभ्यो राजा हृष्टः प्रदत्तवान् । ४७.८७/२स्त्रियः पीनपयोभाराः कञ्चुकैः स्वस्तनावृताः ॥ ४७.८७॥ ४७.८८/१मध्यहीनाश्च सुश्रोण्यः पद्मपत्त्रायतेक्षणाः । ४७.८८/२हावभावान्वितग्रीवा बह्व्यो वलयभूषिताः ॥ ४७.८८॥ ४७.८९/१पादनूपुरसंयुक्ताः पट्टदुकूलवाससः । ४७.८९/२एकैकशोऽददात् तस्मिन् काम्याश्च कामिनीर्बहूः ॥ ४७.८९॥ ४७.९०/१अर्थिभ्यो ब्राह्मणादिभ्यो हयमेधे द्विजोत्तमाः । ४७.९०/२भक्ष्यं भोज्यं च सम्पूर्णं नानासम्भारसंयुतम् ॥ ४७.९०॥ ४७.९१/१खण्डकाद्यान्यनेकानि स्विन्नपक्वांश्च पिष्टकान् । ४७.९१/२अन्नान्यन्यानि मेध्यांश्च घृतपूरांश्च खाण्डवान् ॥ ४७.९१॥ ४७.९२/१मधुरांस्तर्जितान् पूपान् अन्नं मृष्टं सुपाकिकम् । ४७.९२/२प्रीत्यर्थं सर्वसत्त्वानां दीयतेऽन्नं पुनः पुनः ॥ ४७.९२॥ ४७.९३/१दत्तस्य दीयमानस्य धनस्यान्तो न विद्यते । ४७.९३/२एवं दृष्ट्वा महायज्ञं देवदैत्याः सवारणाः ॥ ४७.९३॥ ४७.९४/१गन्धर्वाप्सरसः सिद्धा ऋषयश्च प्रजेश्वराः । ४७.९४/२विस्मयं परमं याता दृष्ट्वा क्रतुवरं शुभम् ॥ ४७.९४॥ ४७.९५/१पुरोधा मन्त्रिणो राजा हृष्टास्तत्रैव सर्वशः । ४७.९५/२न तत्र मलिनः कश्चिन् न दीनो न क्षुधान्वितः ॥ ४७.९५॥ ४७.९६/१न वोपसर्गो न ग्लानिर्नाधयो व्याधयस्तथा । ४७.९६/२नाकालमरणं तत्र न दंशो न ग्रहा विषम् ॥ ४७.९६॥ ४७.९७/१हृष्टपुष्टजनाः सर्वे तस्मिन् राज्ञो महोत्सवे । ४७.९७/२ये च तत्र तपःसिद्धा मुनयश्चिरजीविनः ॥ ४७.९७॥ ४७.९८/१न जातं तादृशं यज्ञं धनधान्यसमन्वितम् । ४७.९८/२एवं स राजा विधिवद् वाजिमेधं द्विजोत्तमाः । ४७.९८/३क्रतुं समापयामास प्रासादं वैष्णवं तथा ॥ ४७.९८॥ ४८.१/१मुनय ऊचुः । ब्रूहि नो देवदेवेश यत् पृच्छामः पुरातनम् । ४८.१/२यथा ताः प्रतिमाः पूर्वमिन्द्रद्युम्नेन निर्मिताः ॥ ४८.१॥ ४८.२/१केन चैव प्रकारेण तुष्टस्तस्मै स माधवः । ४८.२/२तत् सर्वं वद चास्माकं परं कौतूहलं हि नः ॥ ४८.२॥ ४८.३/१ब्रह्मोवाच । श‍ृणुध्वं मुनिशार्दूलाः पुराणं वेदसम्मितम् । ४८.३/२कथयामि पुरा वृत्तं प्रतिमानां च सम्भवम् ॥ ४८.३॥ ४८.४/१प्रवृत्ते च महायज्ञे प्रासादे चैव निर्मिते । ४८.४/२चिन्ता तस्य बभूवाथ प्रतिमार्थमहर्निशम् ॥ ४८.४॥ ४८.५/१न वेद्मि केन देवेशं सर्वेशं लोकपावनम् । ४८.५/२सर्गस्थित्यन्तकर्तारं पश्यामि पुरुषोत्तमम् ॥ ४८.५॥ ४८.६/१चिन्ताविष्टस्त्वभूद् राजा शेते रात्रौ दिवापि न । ४८.६/२न भुङ्क्ते विविधान् भोगान् न च स्नानं प्रसाधनम् ॥ ४८.६॥ ४८.७/१नैव वाद्येन गन्धेन गायनैर्वर्णकैरपि । ४८.७/२न गजैर्मदयुक्तैश्च न चानेकैर्हयान्वितैः ॥ ४८.७॥ ४८.८/१नेन्द्रनीलैर्महानीलैः पद्मरागमयैर्न च । ४८.८/२सुवर्णरजताद्यैश्च वज्रस्फटिकसंयुतैः ॥ ४८.८॥ ४८.९/१बहुरागार्थकामैर्वा न वन्यैरन्तरिक्षगैः । ४८.९/२बभूव तस्य नृपतेर्मनसस्तुष्टिवर्धनम् ॥ ४८.९॥ ४८.१०/१शैलमृद्दारुजातेषु प्रशस्तं किं महीतले । ४८.१०/२विष्णुप्रतिमायोग्यं च सर्वलक्षणलक्षितम् ॥ ४८.१०॥ ४८.११/१एतैरेव त्रयाणां तु दयितं स्यात् सुरार्चितम् । ४८.११/२स्थापिते प्रीतिमभ्येति इति चिन्तापरोऽभवत् ॥ ४८.११॥ ४८.१२/१पञ्चरात्रविधानेन सम्पूज्य पुरुषोत्तमम् । ४८.१२/२चिन्ताविष्टो महीपालः संस्तोतुमुपचक्रमे ॥ ४८.१२॥ ४९.१/१वासुदेव नमस्तेऽस्तु नमस्ते मोक्षकारण । ४९.१/२त्राहि मां सर्वलोकेश जन्मसंसारसागरात् ॥ ४९.१॥ ४९.२/१निर्मलाम्बरसंकाश नमस्ते पुरुषोत्तम । ४९.२/२संकर्षण नमस्तेऽस्तु त्राहि मां धरणीधर ॥ ४९.२॥ ४९.३/१नमस्ते हेमगर्भाभ नमस्ते मकरध्वज । ४९.३/२रतिकान्त नमस्तेऽस्तु त्राहि मां संवरान्तक ॥ ४९.३॥ ४९.४/१नमस्तेऽञ्जनसंकाश नमस्ते भक्तवत्सल । ४९.४/२अनिरुद्ध नमस्तेऽस्तु त्राहि मां वरदो भव ॥ ४९.४॥ ४९.५/१नमस्ते विबुधावास नमस्ते विबुधप्रिय । ४९.५/२नारायण नमस्तेऽस्तु त्राहि मां शरणागतम् ॥ ४९.५॥ ४९.६/१नमस्ते बलिनां श्रेष्ठ नमस्ते लाङ्गलायुध । ४९.६/२चतुर्मुख जगद्धाम त्राहि मां प्रपितामह ॥ ४९.६॥ ४९.७/१नमस्ते नीलमेघाभ नमस्ते त्रिदशार्चित । ४९.७/२त्राहि विष्णो जगन्नाथ मग्नं मां भवसागरे ॥ ४९.७॥ ४९.८/१प्रलयानलसंकाश नमस्ते दितिजान्तक । ४९.८/२नरसिंह महावीर्य त्राहि मां दीप्तलोचन ॥ ४९.८॥ ४९.९/१यथा रसातलाद् उर्वी त्वया दंष्ट्रोद्धृता पुरा । ४९.९/२तथा महावराहस्त्वं त्राहि मां दुःखसागरात् ॥ ४९.९॥ ४९.१०/१तवैता मूर्तयः कृष्ण वरदाः संस्तुता मया । ४९.१०/२तवेमे बलदेवाद्याः पृथग्रूपेण संस्थिताः ॥ ४९.१०॥ ४९.११/१अङ्गानि तव देवेश गरुत्माद्यास्तथा प्रभो । ४९.११/२दिक्पालाः सायुधाश्चैव केशवाद्यास्तथाच्युत ॥ ४९.११॥ ४९.१२/१ये चान्ये तव देवेश भेदाः प्रोक्ता मनीषिभिः । ४९.१२/२तेऽपि सर्वे जगन्नाथ प्रसन्नायतलोचन ॥ ४९.१२॥ ४९.१३/१मयार्चिताः स्तुताः सर्वे तथा यूयं नमस्कृताः । ४९.१३/२प्रयच्छत वरं मह्यं धर्मकामार्थमोक्षदम् ॥ ४९.१३॥ ४९.१४/१भेदास्ते कीर्तिता ये तु हरे संकर्षणादयः । ४९.१४/२तव पूजार्थसम्भूतास्ततस्त्वयि समाश्रिताः ॥ ४९.१४॥ ४९.१५/१न भेदस्तव देवेश विद्यते परमार्थतः । ४९.१५/२विविधं तव यद् रूपमुक्तं तद् उपचारतः ॥ ४९.१५॥ ४९.१६/१अद्वैतं त्वां कथं द्वैतं वक्तुं शक्नोति मानवः । ४९.१६/२एकस्त्वं हि हरे व्यापी चित्स्वभावो निरञ्जनः ॥ ४९.१६॥ ४९.१७/१परमं तव यद् रूपं भावाभावविवर्जितम् । ४९.१७/२निर्लेपं निर्गुणं श्रेष्ठं कूटस्थमचलं ध्रुवम् ॥ ४९.१७॥ ४९.१८/१सर्वोपाधिविनिर्मुक्तं सत्तामात्रव्यवस्थितम् । ४९.१८/२तद् देवाश्च न जानन्ति कथं जानाम्यहं प्रभो ॥ ४९.१८॥ ४९.१९/१अपरं तव यद् रूपं पीतवस्त्रं चतुर्भुजम् । ४९.१९/२शङ्खचक्रगदापाणि+ ंउकुटाङ्गदधारिणम् ॥ ४९.१९॥ ४९.२०/१श्रीवत्सोरस्कसंयुक्तं वनमालाविभूषितम् । ४९.२०/२तद् अर्चयन्ति विबुधा ये चान्ये तव संश्रयाः ॥ ४९.२०॥ ४९.२१/१देवदेव सुरश्रेष्ठ भक्तानामभयप्रद । ४९.२१/२त्राहि मां पद्मपत्त्राक्ष मग्नं विषयसागरे ॥ ४९.२१॥ ४९.२२/१नान्यं पश्यामि लोकेश यस्याहं शरणं व्रजे । ४९.२२/२त्वाम् ऋते कमलाकान्त प्रसीद मधुसूदन ॥ ४९.२२॥ ४९.२३/१जराव्याधिशतैर्युक्तो नानादुःखैर्निपीडितः । ४९.२३/२हर्षशोकान्वितो मूढः कर्मपाशैः सुयन्त्रितः ॥ ४९.२३॥ ४९.२४/१पतितोऽहं महारौद्रे घोरे संसारसागरे । ४९.२४/२विषमोदकदुष्पारे रागद्वेषझषाकुले ॥ ४९.२४॥ ४९.२५/१इन्द्रियावर्तगम्भीरे तृष्णाशोकोर्मिसंकुले । ४९.२५/२निराश्रये निरालम्बे निःसारेऽत्यन्तचञ्चले ॥ ४९.२५॥ ४९.२६/१मायया मोहितस्तत्र भ्रमामि सुचिरं प्रभो । ४९.२६/२नानाजातिसहस्रेषु जायमानः पुनः पुनः ॥ ४९.२६॥ ४९.२७/१मया जन्मान्यनेकानि सहस्राण्ययुतानि च । ४९.२७/२विविधान्यनुभूतानि संसारेऽस्मिञ् जनार्दन ॥ ४९.२७॥ ४९.२८/१वेदाः साङ्गा मयाधीताः शास्त्राणि विविधानि च । ४९.२८/२इतिहासपुराणानि तथा शिल्पान्यनेकशः ॥ ४९.२८॥ ४९.२९/१असंतोषाश्च संतोषाः संचयापचया व्ययाः । ४९.२९/२मया प्राप्ता जगन्नाथ क्षयवृद्ध्यक्षयेतराः ॥ ४९.२९॥ ४९.३०/१भार्यारिमित्रबन्धूनां वियोगाः संगमास्तथा । ४९.३०/२पितरो विविधा दृष्टा मातरश्च तथा मया ॥ ४९.३०॥ ४९.३१/१दुःखानि चानुभूतानि यानि सौख्यान्यनेकशः । ४९.३१/२प्राप्ताश्च बान्धवाः पुत्रा भ्रातरो ज्ञातयस्तथा ॥ ४९.३१॥ ४९.३२/१मयोषितं तथा स्त्रीणां कोष्ठे विण्मूत्रपिच्छले । ४९.३२/२गर्भवासे महादुःखमनुभूतं तथा प्रभो ॥ ४९.३२॥ ४९.३३/१दुःखानि यान्यनेकानि बाल्ययौवनगोचरे । ४९.३३/२वार्धके च हृषीकेश तानि प्राप्तानि वै मया ॥ ४९.३३॥ ४९.३४/१मरणे यानि दुःखानि यममार्गे यमालये । ४९.३४/२मया तान्यनुभूतानि नरके यातनास्तथा ॥ ४९.३४॥ ४९.३५/१कृमिकीटद्रुमाणां च हस्त्यश्वमृगपक्षिणाम् । ४९.३५/२महिषोष्ट्रगवां चैव तथान्येषां वनौकसाम् ॥ ४९.३५॥ ४९.३६/१द्विजातीनां च सर्वेषां शूद्राणां चैव योनिषु । ४९.३६/२धनिनां क्षत्रियाणां च दरिद्राणां तपस्विनाम् ॥ ४९.३६॥ ४९.३७/१नृपाणां नृपभृत्यानां तथान्येषां च देहिनाम् । ४९.३७/२गृहेषु तेषामुत्पन्नो देव चाहं पुनः पुनः ॥ ४९.३७॥ ४९.३८/१गतोऽस्मि दासतां नाथ भृत्यानां बहुशो नृणाम् । ४९.३८/२दरिद्रत्वं चेश्वरत्वं स्वामित्वं च तथा गतः ॥ ४९.३८॥ ४९.३९/१हतो मया हताश्चान्ये घातितो घातितास्तथा । ४९.३९/२दत्तं ममान्यैरन्येभ्यो मया दत्तमनेकशः ॥ ४९.३९॥ ४९.४०/१पितृमातृसुहृद्भ्रातृ+ ।कलत्राणां कृतेन च । ४९.४०/२धनिनां श्रोत्रियाणां च दरिद्राणां तपस्विनाम् ॥ ४९.४०॥ ४९.४१/१उक्तं दैन्यं च विविधं त्यक्त्वा लज्जां जनार्दन । ४९.४१/२देवतिर्यङ्मनुष्येषु स्थावरेषु चरेषु च ॥ ४९.४१॥ ४९.४२/१न विद्यते तथा स्थानं यत्राहं न गतः प्रभो । ४९.४२/२कदा मे नरके वासः कदा स्वर्गे जगत्पते ॥ ४९.४२॥ ४९.४३/१कदा मनुष्यलोकेषु कदा तिर्यग्गतेषु च । ४९.४३/२जलयन्त्रे यथा चक्रे घटी रज्जुनिबन्धना ॥ ४९.४३॥ ४९.४४/१याति चोर्ध्वमधश्चैव कदा मध्ये च तिष्ठति । ४९.४४/२तथा चाहं सुरश्रेष्ठ कर्मरज्जुसमावृतः ॥ ४९.४४॥ ४९.४५/१अधश्चोर्ध्वं तथा मध्ये भ्रमन् गच्छामि योगतः । ४९.४५/२एवं संसारचक्रेऽस्मिन् भैरवे रोमहर्षणे ॥ ४९.४५॥ ४९.४६/१भ्रमामि सुचिरं कालं नान्तं पश्यामि कर्हिचित् । ४९.४६/२न जाने किं करोम्यद्य हरे व्याकुलितेन्द्रियः ॥ ४९.४६॥ ४९.४७/१शोकतृष्णाभिभूतोऽहं कांदिशीको विचेतनः । ४९.४७/२इदानीं त्वामहं देव विह्वलः शरणं गतः ॥ ४९.४७॥ ४९.४८/१त्राहि मां दुःखितं कृष्ण मग्नं संसारसागरे । ४९.४८/२कृपां कुरु जगन्नाथ भक्तं मां यदि मन्यसे ॥ ४९.४८॥ ४९.४९/१त्वदृते नास्ति मे बन्धुर्योऽसौ चिन्तां करिष्यति । ४९.४९/२देव त्वां नाथमासाद्य न भयं मेऽस्ति कुत्रचित् ॥ ४९.४९॥ ४९.५०/१जीविते मरणे चैव योगक्षेमेऽथवा प्रभो । ४९.५०/२ये तु त्वां विधिवद् देव नार्चयन्ति नराधमाः ॥ ४९.५०॥ ४९.५१/१सुगतिस्तु कथं तेषां भवेत् संसारबन्धनात् । ४९.५१/२किं तेषां कुलशीलेन विद्यया जीवितेन च ॥ ४९.५१॥ ४९.५२/१येषां न जायते भक्तिर्जगद्धातरि केशवे । ४९.५२/२प्रकृतिं त्वासुरीं प्राप्य ये त्वां निन्दन्ति मोहिताः ॥ ४९.५२॥ ४९.५३/१पतन्ति नरके घोरे जायमानाः पुनः पुनः । ४९.५३/२न तेषां निष्कृतिस्तस्माद् विद्यते नरकार्णवात् ॥ ४९.५३॥ ४९.५४/१ये दूषयन्ति दुर्वृत्तास्त्वां देव पुरुषाधमाः । ४९.५४/२यत्र यत्र भवेज्जन्म मम कर्मनिबन्धनात् ॥ ४९.५४॥ ४९.५५/१तत्र तत्र हरे भक्तिस्त्वयि चास्तु दृढा सदा । ४९.५५/२आराध्य त्वां सुरा दैत्या नराश्चान्येऽपि संयताः ॥ ४९.५५॥ ४९.५६/१अवापुः परमां सिद्धिं कस्त्वां देव न पूजयेत् । ४९.५६/२न शक्नुवन्ति ब्रह्माद्याः स्तोतुं त्वां त्रिदशा हरे ॥ ४९.५६॥ ४९.५७/१कथं मानुषबुद्ध्याहं स्तौमि त्वां प्रकृतेः परम् । ४९.५७/२तथा चाज्ञानभावेन संस्तुतोऽसि मया प्रभो ॥ ४९.५७॥ ४९.५८/१तत् क्षमस्वापराधं मे यदि तेऽस्ति दया मयि । ४९.५८/२कृतापराधेऽपि हरे क्षमां कुर्वन्ति साधवः ॥ ४९.५८॥ ४९.५९/१तस्मात् प्रसीद देवेश भक्तस्नेहं समाश्रितः । ४९.५९/२स्तुतोऽसि यन् मया देव भक्तिभावेन चेतसा । ४९.५९/३साङ्गं भवतु तत् सर्वं वासुदेव नमोऽस्तु ते ॥ ४९.५९॥ ४९.६०/१ब्रह्मोवाच । इत्थं स्तुतस्तदा तेन प्रसन्नो गरुडध्वजः । ४९.६०/२ददौ तस्मै मुनिश्रेष्ठाः सकलं मनसेप्सितम् ॥ ४९.६०॥ ४९.६१/१यः सम्पूज्य जगन्नाथं प्रत्यहं स्तौति मानवः । ४९.६१/२स्तोत्रेणानेन मतिमान् स मोक्षं लभते ध्रुवम् ॥ ४९.६१॥ ४९.६२/१त्रिसंध्यं यो जपेद् विद्वान् इदं स्तोत्रवरं शुचिः । ४९.६२/२धर्मं चार्थं च कामं च मोक्षं च लभते नरः ॥ ४९.६२॥ ४९.६३/१यः पठेच्छृणुयाद् वापि श्रावयेद् वा समाहितः । ४९.६३/२स लोकं शाश्वतं विष्णोर्याति निर्धूतकल्मषः ॥ ४९.६३॥ ४९.६४/१धन्यं पापहरं चेदं भुक्तिमुक्तिप्रदं शिवम् । ४९.६४/२गुह्यं सुदुर्लभं पुण्यं न देयं यस्य कस्यचित् ॥ ४९.६४॥ ४९.६५/१न नास्तिकाय मूर्खाय न कृतघ्नाय मानिने । ४९.६५/२न दुष्टमतये दद्यान् नाभक्ताय कदाचन ॥ ४९.६५॥ ४९.६६/१दातव्यं भक्तियुक्ताय गुणशीलान्विताय च । ४९.६६/२विष्णुभक्ताय शान्ताय श्रद्धानुष्ठानशालिने ॥ ४९.६६॥ ४९.६७/१इदं समस्ताघविनाशहेतुः । ४९.६७/२कारुण्यसंज्ञं सुखमोक्षदं च । ४९.६७/३अशेषवाञ्छाफलदं वरिष्ठम् । ४९.६७/४स्तोत्रं मयोक्तं पुरुषोत्तमस्य ॥ ४९.६७॥ ४९.६८/१ये तं सुसूक्ष्मं विमला मुरारिम् । ४९.६८/२ध्यायन्ति नित्यं पुरुषं पुराणम् । ४९.६८/३ते मुक्तिभाजः प्रविशन्ति विष्णुम् । ४९.६८/४मन्त्रैर्यथाज्यं हुतमध्वराग्नौ ॥ ४९.६८॥ ४९.६९/१एकः स देवो भवदुःखहन्ता । ४९.६९/२परः परेषां न ततोऽस्ति चान्यत् । ४९.६९/३द्रष्टा स पाता स तु नाशकर्ता । ४९.६९/४विष्णुः समस्ताखिलसारभूतः ॥ ४९.६९॥ ४९.७०/१किं विद्यया किं स्वगुणैश्च तेषाम् । ४९.७०/२यज्ञैश्च दानैश्च तपोभिरुग्रैः । ४९.७०/३येषां न भक्तिर्भवतीह कृष्णे । ४९.७०/४जगद्गुरौ मोक्षसुखप्रदे च ॥ ४९.७०॥ ४९.७१/१लोके स धन्यः स शुचिः स विद्वान् । ४९.७१/२मखैस्तपोभिः स गुणैर्वरिष्ठः । ४९.७१/३ज्ञाता स दाता स तु सत्यवक्ता । ४९.७१/४यस्यास्ति भक्तिः पुरुषोत्तमाख्ये ॥ ४९.७१॥ ५०.१/१ब्रह्मोवाच । स्तुत्वैवं मुनिशार्दूलाः प्रणम्य च सनातनम् । ५०.१/२वासुदेवं जगन्नाथं सर्वकामफलप्रदम् ॥ ५०.१॥ ५०.२/१चिन्ताविष्टो महीपालः कुशान् आस्तीर्य भूतले । ५०.२/२वस्त्रं च तन्मना भूत्वा सुष्वाप धरणीतले ॥ ५०.२॥ ५०.३/१कथं प्रत्यक्षमभ्येति देवदेवो जनार्दनः । ५०.३/२मम चार्तिहरो देवस्तदासाविति चिन्तयन् ॥ ५०.३॥ ५०.४/१सुप्तस्य तस्य नृपतेर्वासुदेवो जगद्गुरुः । ५०.४/२आत्मानं दर्शयामास शङ्खचक्रगदाभृतम् ॥ ५०.४॥ ५०.५/१स ददर्श तु सप्रेम देवदेवं जगद्गुरुम् । ५०.५/२शङ्खचक्रधरं देवं गदाचक्रोग्रपाणिनम् ॥ ५०.५॥ ५०.६/१शार्ङ्गबाणधरं देवं ज्वलत्तेजोतिमण्डलम् । ५०.६/२युगान्तादित्यवर्णाभं नीलवैदूर्यसंनिभम् ॥ ५०.६॥ ५०.७/१सुपर्णांसे तमासीनं षोडशार्धभुजं शुभम् । ५०.७/२स चास्मै प्राब्रवीद् धीराः साधु राजन् महामते ॥ ५०.७॥ ५०.८/१क्रतुनानेन दिव्येन तथा भक्त्या च श्रद्धया । ५०.८/२तुष्टोऽस्मि ते महीपाल वृथा किमनुशोचसि ॥ ५०.८॥ ५०.९/१यद् अत्र प्रतिमा राजञ् जगत्पूज्या सनातनी । ५०.९/२यथा सा प्राप्यते भूप तदुपायं ब्रवीमि ते ॥ ५०.९॥ ५०.१०/१गतायामद्य शर्वर्यां निर्मले भास्करोदिते । ५०.१०/२सागरस्य जलस्यान्ते नानाद्रुमविभूषिते ॥ ५०.१०॥ ५०.११/१जलं तथैव वेलायां दृश्यते तत्र वै महत् । ५०.११/२लवणस्योदधे राजंस्तरङ्गैः समभिप्लुतम् ॥ ५०.११॥ ५०.१२/१कूलान्ते हि महावृक्षः स्थितः स्थलजलेषु च । ५०.१२/२वेलाभिर्हन्यमानश्च न चासौ कम्पते द्रुमः ॥ ५०.१२॥ ५०.१३/१परशुमादाय हस्तेन ऊर्मेरन्तस्ततो व्रज । ५०.१३/२एकाकी विहरन् राजन् स त्वं पश्यसि पादपम् ॥ ५०.१३॥ ५०.१४/१ईदृक् चिह्नं समालोक्य छेदय त्वमशङ्कितः । ५०.१४/२छेद्यमानं तु तं वृक्षं प्रातरद्भुतदर्शनम् ॥ ५०.१४॥ ५०.१५/१दृष्ट्वा तेनैव संचिन्त्य ततो भूपाल दर्शनात् । ५०.१५/२कुरु तां प्रतिमां दिव्यां जहि चिन्तां विमोहिनीम् ॥ ५०.१५॥ ५०.१६/१ब्रह्मोवाच । एवमुक्त्वा महाभागो जगामादर्शनं हरिः । ५०.१६/२स चापि स्वप्नमालोक्य परं विस्मयमागतः ॥ ५०.१६॥ ५०.१७/१तां निशां स समुद्वीक्ष्य स्थितस्तद्गतमानसः । ५०.१७/२व्याहरन् वैष्णवान् मन्त्रान् सूक्तं चैव तदात्मकम् ॥ ५०.१७॥ ५०.१८/१प्रगतायां रजन्यां तु उत्थितो नान्यमानसः । ५०.१८/२स स्नात्वा सागरे सम्यग् यथावद् विधिना ततः ॥ ५०.१८॥ ५०.१९/१दत्त्वा दानं च विप्रेभ्यो ग्रामांश्च नगराणि च । ५०.१९/२कृत्वा पौर्वाह्णिकं कर्म जगाम स नृपोत्तमः ॥ ५०.१९॥ ५०.२०/१न चाश्वो न पदातिश्च न गजो न च सारथिः । ५०.२०/२एकाकी स महावेलां प्रविवेश महीपतिः ॥ ५०.२०॥ ५०.२१/१तं ददर्श महावृक्षं तेजस्वन्तं महाद्रुमम् । ५०.२१/२महातिगमहारोहं पुण्यं विपुलमेव च ॥ ५०.२१॥ ५०.२२/१महोत्सेधं महाकायं प्रसुप्तं च जलान्तिके । ५०.२२/२सान्द्रमाञ्जिष्ठवर्णाभं नामजातिविवर्जितम् ॥ ५०.२२॥ ५०.२३/१नरनाथस्तदा विप्रा द्रुमं दृष्ट्वा मुदान्वितः । ५०.२३/२परशुना शातयामास निशितेन दृढेन च ॥ ५०.२३॥ ५०.२४/१द्वैधीकर्तुमनास्तत्र बभूवेन्द्रसखः स च । ५०.२४/२निरीक्ष्यमाणे काष्ठे तु बभूवाद्भुतदर्शनम् ॥ ५०.२४॥ ५०.२५/१विश्वकर्मा च विष्णुश्च विप्ररूपधरावुभौ । ५०.२५/२आजग्मतुर्महाभागौ तदा तुल्याग्रजन्मनौ ॥ ५०.२५॥ ५०.२६/१ज्वलमानौ स्वतेजोभिर्दिव्यस्रगनुलेपनौ । ५०.२६/२अथ तौ तं समागम्य नृपमिन्द्रसखं तदा ॥ ५०.२६॥ ५०.२७/१तावूचतुर्महाराज किमत्र त्वं करिष्यसि । ५०.२७/२किमर्थं च महाबाहो शातितश्च वनस्पतिः ॥ ५०.२७॥ ५०.२८/१असहायो महादुर्गे निर्जने गहने वने । ५०.२८/२महासिन्धुतटे चैव कथं वै शातितो द्रुमः ॥ ५०.२८॥ ५०.२९/१ब्रह्मोवाच । तयोः श्रुत्वा वचो विप्राः स तु राजा मुदान्वितः । ५०.२९/२बभाषे वचनं ताभ्यां मृदुलं मधुरं तथा ॥ ५०.२९॥ ५०.३०/१दृष्ट्वा तौ ब्राह्मणौ तत्र चन्द्रसूर्याविवागतौ । ५०.३०/२नमस्कृत्य जगन्नाथाववाङ्मुखमवस्थितः ॥ ५०.३०॥ ५०.३१/१राजोवाच । देवदेवमनाद्यन्तमनन्तं जगतां पतिम् । ५०.३१/२आराधयितुं प्रतिमां करोमीति मतिर्मम ॥ ५०.३१॥ ५०.३२/१अहं स देवदेवेन परमेण महात्मना । ५०.३२/२स्वप्नान्ते च समुद्दिष्टो भवद्भ्यां श्रावितं मया ॥ ५०.३२॥ ५०.३३/१ब्रह्मोवाच । राज्ञस्तु वचनं श्रुत्वा देवेन्द्रप्रतिमस्य च । ५०.३३/२प्रहस्य तस्मै विश्वेशस्तुष्टो वचनमब्रवीत् ॥ ५०.३३॥ ५०.३४/१विष्णुरुवाच । साधु साधु महीपाल यद् एतन् मतमुत्तमम् । ५०.३४/२संसारसागरे घोरे कदलीदलसंनिभे ॥ ५०.३४॥ ५०.३५/१निःसारे दुःखबहुले कामक्रोधसमाकुले । ५०.३५/२इन्द्रियावर्तकलिले दुस्तरे रोमहर्षणे ॥ ५०.३५॥ ५०.३६/१नानाव्याधिशतावर्ते जलबुद्बुदसंनिभे । ५०.३६/२यतस्ते मतिरुत्पन्ना विष्णोराराधनाय वै ॥ ५०.३६॥ ५०.३७/१धन्यस्त्वं नृपशार्दूल गुणैः सर्वैरलंकृतः । ५०.३७/२सप्रजा पृथिवी धन्या सशैलवनकानना ॥ ५०.३७॥ ५०.३८/१सपुरग्रामनगरा चतुर्वर्णैरलंकृता । ५०.३८/२यत्र त्वं नृपशार्दूल प्रजाः पालयिता प्रभुः ॥ ५०.३८॥ ५०.३९/१एह्येहि सुमहाभाग द्रुमेऽस्मिन् सुखशीतले । ५०.३९/२आवाभ्यां सह तिष्ठ त्वं कथाभिर्धर्मसंश्रितः ॥ ५०.३९॥ ५०.४०/१अयं मम सहायस्तु आगतः शिल्पिनां वरः । ५०.४०/२विश्वकर्मसमः साक्षान् निपुणः सर्वकर्मसु । ५०.४०/३मयोद्दिष्टां तु प्रतिमां करोत्येष तटं त्यज ॥ ५०.४०॥ ५०.४१/१ब्रह्मोवाच । श्रुत्वैवं वचनं तस्य तदा राजा द्विजन्मनः । ५०.४१/२सागरस्य तटं त्यक्त्वा गत्वा तस्य समीपतः ॥ ५०.४१॥ ५०.४२/१तस्थौ स नृपतिश्रेष्ठो वृक्षच्छाये सुशीतले । ५०.४२/२ततस्तस्मै स विश्वात्मा ददावाज्ञां द्विजाकृतिः ॥ ५०.४२॥ ५०.४३/१शिल्पिमुख्याय विप्रेन्द्राः कुरुष्व प्रतिमा इति । ५०.४३/२कृष्णरूपं परं शान्तं पद्मपत्त्रायतेक्षणम् ॥ ५०.४३॥ ५०.४४/१श्रीवत्सकौस्तुभधरं शङ्खचक्रगदाधरम् । ५०.४४/२गौराङ्गं क्षीरवर्णाभं द्वितीयं स्वस्तिकाङ्कितम् ॥ ५०.४४॥ ५०.४५/१लाङ्गलास्त्रधरं देवमनन्ताख्यं महाबलम् । ५०.४५/२देवदानवगन्धर्व+ ।यक्षविद्याधरोरगैः ॥ ५०.४५॥ ५०.४६/१न विज्ञातो हि तस्यान्तस्तेनानन्त इति स्मृतः । ५०.४६/२भगिनीं वासुदेवस्य रुक्मवर्णां सुशोभनाम् ॥ ५०.४६॥ ५०.४७/१तृतीयां वै सुभद्रां च सर्वलक्षणलक्षिताम् ॥ ५०.४७॥ ५०.४८/१ब्रह्मोवाच । श्रुत्वैतद् वचनं तस्य विश्वकर्मा सुकर्मकृत् । ५०.४८/२तत्क्षणात् कारयामास प्रतिमाः शुभलक्षणाः ॥ ५०.४८॥ ५०.४९/१प्रथमं शुक्लवर्णाभं शारदेन्दुसमप्रभम् । ५०.४९/२आरक्ताक्षं महाकायं स्फटाविकटमस्तकम् ॥ ५०.४९॥ ५०.५०/१नीलाम्बरधरं चोग्रं बलं बलमदोद्धतम् । ५०.५०/२कुण्डलैकधरं दिव्यं गदामुशलधारिणम् ॥ ५०.५०॥ ५०.५१/१द्वितीयं पुण्डरीकाक्षं नीलजीमूतसंनिभम् । ५०.५१/२अतसीपुष्पसंकाशं पद्मपत्त्रायतेक्षणम् ॥ ५०.५१॥ ५०.५२/१पीतवाससमत्युग्रं शुभं श्रीवत्सलक्षणम् । ५०.५२/२चक्रपूर्णकरं दिव्यं सर्वपापहरं हरिम् ॥ ५०.५२॥ ५०.५३/१तृतीयां स्वर्णवर्णाभां पद्मपत्त्रायतेक्षणाम् । ५०.५३/२विचित्रवस्त्रसंछन्नां हारकेयूरभूषिताम् ॥ ५०.५३॥ ५०.५४/१विचित्राभरणोपेतां रत्नहारावलम्बिताम् । ५०.५४/२पीनोन्नतकुचां रम्यां विश्वकर्मा विनिर्ममे ॥ ५०.५४॥ ५०.५५/१स तु राजाद्भुतं दृष्ट्वा क्षणेनैकेन निर्मिताः । ५०.५५/२दिव्यवस्त्रयुगच्छन्ना नानारत्नैरलंकृताः ॥ ५०.५५॥ ५०.५६/१सर्वलक्षणसम्पन्नाः प्रतिमाः सुमनोहराः । ५०.५६/२विस्मयं परमं गत्वा इदं वचनमब्रवीत् ॥ ५०.५६॥ ५०.५७/१इन्द्रद्युम्न उवाच । किं देवौ समनुप्राप्तौ द्विजरूपधरावुभौ । ५०.५७/२उभौ चाद्भुतकर्माणौ देववृत्तावमानुषौ ॥ ५०.५७॥ ५०.५८/१देवौ वा मानुषौ वापि यक्षविद्याधरौ युवाम् । ५०.५८/२किं नु ब्रह्महृषीकेशौ किं वसू किमुताश्विनौ ॥ ५०.५८॥ ५०.५९/१न वेद्मि सत्यसद्भावौ मायारूपेण संस्थितौ । ५०.५९/२युवां गतोऽस्मि शरणमात्मा तु मे प्रकाश्यताम् ॥ ५०.५९॥ ५१.१/१श्रीभगवान् उवाच । नाहं देवो न यक्षो वा न दैत्यो न च देवराट् । ५१.१/२न ब्रह्मा न च रुद्रोऽहं विद्धि मां पुरुषोत्तमम् ॥ ५१.१॥ ५१.२/१अर्तिहा सर्वलोकानामनन्तबलपौरुषः । ५१.२/२आराधनीयो भूतानामन्तो यस्य न विद्यते ॥ ५१.२॥ ५१.३/१पठ्यते सर्वशास्त्रेषु वेदान्तेषु निगद्यते । ५१.३/२यमाहुर्ज्ञानगम्येति वासुदेवेति योगिनः ॥ ५१.३॥ ५१.४/१अहमेव स्वयं ब्रह्मा अहं विष्णुः शिवोऽप्यहम् । ५१.४/२इन्द्रोऽहं देवराजश्च जगत्संयमनो यमः ॥ ५१.४॥ ५१.५/१पृथिव्यादीनि भूतानि त्रेताग्निर्हुतभुङ् नृप । ५१.५/२वरुणोऽपां पतिश्चाहं धरित्री च महीधरः ॥ ५१.५॥ ५१.६/१यत् किंचिद् वाङ्मयं लोके जगत् स्थावरजङ्गमम् । ५१.६/२चराचरं च यद् विश्वं मदन्यन् नास्ति किंचन ॥ ५१.६॥ ५१.७/१प्रीतोऽहं ते नृपश्रेष्ठ वरं वरय सुव्रत । ५१.७/२यद् इष्टं तत् प्रयच्छामि हृदि यत् ते व्यवस्थितम् ॥ ५१.७॥ ५१.८/१मद्दर्शनमपुण्यानां स्वप्नान्तेऽपि न जायते । ५१.८/२त्वं पुनर्दृढभक्तित्वात् प्रत्यक्षं दृष्टवान् असि ॥ ५१.८॥ ५१.९/१ब्रह्मोवाच । श्रुत्वैवं वासुदेवस्य वचनं तस्य भो द्विजाः । ५१.९/२रोमाञ्चिततनुर्भूत्वा इदं स्तोत्रं जगौ नृपः ॥ ५१.९॥ ५१.१०/१राजोवाच । श्रियः कान्त नमस्तेऽस्तु श्रीपते पीतवाससे । ५१.१०/२श्रीद श्रीश श्रीनिवास नमस्ते श्रीनिकेतन ॥ ५१.१०॥ ५१.११/१आद्यं पुरुषमीशानं सर्वेशं सर्वतोमुखम् । ५१.११/२निष्कलं परमं देवं प्रणतोऽस्मि सनातनम् ॥ ५१.११॥ ५१.१२/१शब्दातीतं गुणातीतं भावाभावविवर्जितम् । ५१.१२/२निर्लेपं निर्गुणं सूक्ष्मं सर्वज्ञं सर्वभावनम् ॥ ५१.१२॥ ५१.१३/१प्रावृण्मेघप्रतीकाशं गोब्राह्मणहिते रतम् । ५१.१३/२सर्वेषामेव गोप्तारं व्यापिनं सर्वभाविनम् ॥ ५१.१३॥ ५१.१४/१शङ्खचक्रधरं देवं गदामुशलधारिणम् । ५१.१४/२नमस्ये वरदं देवं नीलोत्पलदलच्छविम् ॥ ५१.१४॥ ५१.१५/१नागपर्यङ्कशयनं क्षीरोदार्णवशायिनम् । ५१.१५/२नमस्येऽहं हृषीकेशं सर्वपापहरं हरिम् ॥ ५१.१५॥ ५१.१६/१पुनस्त्वां देवदेवेशं नमस्ये वरदं विभुम् । ५१.१६/२सर्वलोकेश्वरं विष्णुं मोक्षकारणमव्ययम् ॥ ५१.१६॥ ५१.१७/१ब्रह्मोवाच । एवं स्तुत्वा तु तं देवं प्रणिपत्य कृताञ्जलिः । ५१.१७/२उवाच प्रणतो भूत्वा निपत्य धरणीतले ॥ ५१.१७॥ ५१.१८/१राजोवाच । प्रीतोऽसि यदि मे नाथ वृणोमि वरमुत्तमम् । ५१.१८/२देवासुराः सगन्धर्वा यक्षरक्षोमहोरगाः ॥ ५१.१८॥ ५१.१९/१सिद्धविद्याधराः साध्याः किंनरा गुह्यकास्तथा । ५१.१९/२ऋषयो ये महाभागा नानाशास्त्रविशारदाः ॥ ५१.१९॥ ५१.२०/१परिव्राड्योगयुक्ताश्च वेदतत्त्वार्थचिन्तकाः । ५१.२०/२मोक्षमार्गविदो येऽन्ये ध्यायन्ति परमं पदम् ॥ ५१.२०॥ ५१.२१/१निर्गुणं निर्मलं शान्तं यत् पश्यन्ति मनीषिनः । ५१.२१/२तत् पदं गन्तुमिच्छामि त्वत्प्रसादात् सुदुर्लभम् ॥ ५१.२१॥ ५१.२२/१श्रीभगवान् उवाच । सर्वं भवतु भद्रं ते यथेष्टं सर्वमाप्नुहि । ५१.२२/२भविष्यति यथाकामं मत्प्रसादान् न संशयः ॥ ५१.२२॥ ५१.२३/१दश वर्षसहस्राणि तथा नव शतानि च । ५१.२३/२अविच्छिन्नं महाराज्यं कुरु त्वं नृपसत्तम ॥ ५१.२३॥ ५१.२४/१प्रयास्यसि पदं दिव्यं दुर्लभं यत् सुरासुरैः । ५१.२४/२पूर्णमनोरथं शान्तं गुह्यमव्यक्तमव्ययम् ॥ ५१.२४॥ ५१.२५/१परात् परतरं सूक्ष्मं निर्लेपं निष्कलं ध्रुवम् । ५१.२५/२चिन्ताशोकविनिर्मुक्तं क्रियाकारणवर्जितम् ॥ ५१.२५॥ ५१.२६/१तद् अहं दर्शयिष्यामि ज्ञेयाख्यं परमं पदम् । ५१.२६/२यं प्राप्य परमानन्दं प्राप्स्यसि परमां गतिम् ॥ ५१.२६॥ ५१.२७/१कीर्तिश्च तव राजेन्द्र भवत्यत्र महीतले । ५१.२७/२यावद् घना नभो यावद् यावच्चन्द्रार्कतारकम् ॥ ५१.२७॥ ५१.२८/१यावत् समुद्राः सप्तैव यावन् मेर्वादिपर्वताः । ५१.२८/२तिष्ठन्ति दिवि देवाश्च तावत् सर्वत्र चाव्यया ॥ ५१.२८॥ ५१.२९/१इन्द्रद्युम्नसरो नाम तीर्थं यज्ञाङ्गसम्भवम् । ५१.२९/२यत्र स्नात्वा सकृल्लोकः शक्रलोकमवाप्नुयात् ॥ ५१.२९॥ ५१.३०/१दापयिष्यति यः पिण्डांस्तटेऽस्मिन् सरसः शुभे । ५१.३०/२कुलैकविंशमुद्धृत्य शक्रलोकं गमिष्यति ॥ ५१.३०॥ ५१.३१/१पूज्यमानोऽप्सरोभिश्च गन्धर्वैर्गीतनिस्वनैः । ५१.३१/२विमानेन वसेत् तत्र यावद् इन्द्राश्चतुर्दश ॥ ५१.३१॥ ५१.३२/१सरसो दक्षिणे भागे नैरृत्यां तु समाश्रिते । ५१.३२/२न्यग्रोधस्तिष्ठते तत्र तत्समीपे तु मण्डपः ॥ ५१.३२॥ ५१.३३/१केतकीवनसंछन्नो नानापादपसंकुलः । ५१.३३/२नारिकेलैरसंख्येयैश्चम्पकैर्बकुलावृतैः ॥ ५१.३३॥ ५१.३४/१अशोकैः कर्णिकारैश्च पुंनागैर्नागकेसरैः । ५१.३४/२पाटलाम्रातसरलैश्चन्दनैर्देवदारुभिः ॥ ५१.३४॥ ५१.३५/१न्यग्रोधाश्वत्थखदिरैः पारिजातैः सहार्जुनैः । ५१.३५/२हिन्तालैश्चैव तालैश्च शिंशपैर्बदरैस्तथा ॥ ५१.३५॥ ५१.३६/१करञ्जैर्लकुचैः प्लक्षैः पनसैर्बिल्वधातुकैः । ५१.३६/२अन्यैर्बहुविधैर्वृक्षैः शोभितः समलंकृतः ॥ ५१.३६॥ ५१.३७/१आषाढस्य सिते पक्षे पञ्चम्यां पितृदैवते । ५१.३७/२ऋक्षे नेष्यन्ति नस्तत्र नीत्वा सप्त दिनानि वै ॥ ५१.३७॥ ५१.३८/१मण्डपे स्थापयिष्यन्ति सुवेश्याभिः सुशोभनैः । ५१.३८/२क्रीडाविशेषबहुलैर्नृत्यगीतमनोहरैः ॥ ५१.३८॥ ५१.३९/१चामरैः स्वर्णदण्डैश्च व्यजनै रत्नभूषणैः । ५१.३९/२वीजयन्तस्तथास्मभ्यं स्थापयिष्यन्ति मङ्गलाः ॥ ५१.३९॥ ५१.४०/१ब्रह्मचारी यतिश्चैव स्नातकाश्च द्विजोत्तमाः । ५१.४०/२वानप्रस्था गृहस्थाश्च सिद्धाश्चान्ये च ब्राह्मणाः ॥ ५१.४०॥ ५१.४१/१नानावर्णपदैः स्तोत्रैरृग्यजुःसामनिस्वनैः । ५१.४१/२करिष्यन्ति स्तुतिं राजन् रामकेशवयोः पुनः ॥ ५१.४१॥ ५१.४२/१ततः स्तुत्वा च दृष्ट्वा च सम्प्रणम्य च भक्तितः । ५१.४२/२नरो वर्षायुतं दिव्यं श्रीमद्धरिपुरे वसेत् ॥ ५१.४२॥ ५१.४३/१पूज्यमानोऽप्सरोभिश्च गन्धर्वैर्गीतनिस्वनैः । ५१.४३/२हरेरनुचरस्तत्र क्रीडते केशवेन वै ॥ ५१.४३॥ ५१.४४/१विमानेनार्कवर्णेन रत्नहारेण भ्राजता । ५१.४४/२सर्वकामैर्महाभोगैस्तिष्ठते भुवनोत्तमे ॥ ५१.४४॥ ५१.४५/१तपःक्षयादिहागत्य मनुष्यो ब्राह्मणो भवेत् । ५१.४५/२कोटीधनपतिः श्रीमांश्चतुर्वेदी भवेद् ध्रुवम् ॥ ५१.४५॥ ५१.४६/१ब्रह्मोवाच । एवं तस्मै वरं दत्त्वा कृत्वा च समयं हरिः । ५१.४६/२जगामादर्शनं विप्राः सहितो विश्वकर्मणा ॥ ५१.४६॥ ५१.४७/१स तु राजा तदा हृष्टो रोमाञ्चिततनूरुहः । ५१.४७/२कृतकृत्यमिवात्मानं मेने संदर्शनाद् धरेः ॥ ५१.४७॥ ५१.४८/१ततः कृष्णं च रामं च सुभद्रां च वरप्रदाम् । ५१.४८/२रथैर्विमानसंकाशैर्मणिकाञ्चनचित्रितैः ॥ ५१.४८॥ ५१.४९/१संवाह्य तास्तदा राजा महामङ्गलनिःस्वनैः । ५१.४९/२आनयामास मतिमान् सामात्यः सपुरोहितः ॥ ५१.४९॥ ५१.५०/१नानावादित्रनिर्घोषैर्नानावेदस्वनैः शुभैः । ५१.५०/२संस्थाप्य च शुभे देशे पवित्रे सुमनोहरे ॥ ५१.५०॥ ५१.५१/१ततः शुभतिथौ काले नक्षत्रे शुभलक्षणे । ५१.५१/२प्रतिष्ठां कारयामास सुमुहूर्ते द्विजैः सह ॥ ५१.५१॥ ५१.५२/१यथोक्तेन विधानेन विधिदृष्टेन कर्मणा । ५१.५२/२आचार्यानुमतेनैव सर्वं कृत्वा महीपतिः ॥ ५१.५२॥ ५१.५३/१आचार्याय तदा दत्त्वा दक्षिणां विधिवत् प्रभुः । ५१.५३/२ऋत्विग्भ्यश्च विधानेन तथान्येभ्यो धनं ददौ ॥ ५१.५३॥ ५१.५४/१कृत्वा प्रतिष्ठां विधिवत् प्रासादे भवनोत्तमे । ५१.५४/२स्थापयामास तान् सर्वान् विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ ५१.५४॥ ५१.५५/१ततः सम्पूज्य विधिना नानापुष्पैः सुगन्धिभिः । ५१.५५/२सुवर्णमणिमुक्ताद्यैर्नानावस्त्रैः सुशोभनैः ॥ ५१.५५॥ ५१.५६/१रत्नैश्च विविधैर्दिव्यैरासनैर्ग्रामपत्तनैः । ५१.५६/२ददौ चान्यान् स विषयान् पुराणि नगराणि च ॥ ५१.५६॥ ५१.५७/१एवं बहुविधं दत्त्वा राज्यं कृत्वा यथोचितम् । ५१.५७/२इष्ट्वा च विविधैर्यज्ञैर्दत्त्वा दानान्यनेकशः ॥ ५१.५७॥ ५१.५८/१कृतकृत्यस्ततो राजा त्यक्तसर्वपरिग्रहः । ५१.५८/२जगाम परमं स्थानं तद् विष्णोः परमं पदम् ॥ ५१.५८॥ ५१.५९/१एवं मया मुनिश्रेष्ठाः कथितो वो नृपोत्तमः । ५१.५९/२क्षेत्रस्य चैव माहात्म्यं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ ॥ ५१.५९॥ ५१.६०/१विष्णुरुवाच । श्रुत्वैवं वचनं तस्य ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । ५१.६०/२आश्चर्यं मेनिरे विप्राः पप्रच्छुश्च पुनर्मुदा ॥ ५१.६०॥ ५१.६१/१मुनय ऊचुः । कस्मिन् काले सुरश्रेष्ठ गन्तव्यं पुरुषोत्तमम् । ५१.६१/२विधिना केन कर्तव्यं पञ्चतीर्थमिति प्रभो ॥ ५१.६१॥ ५१.६२/१एकैकस्य च तीर्थस्य स्नानदानस्य यत् फलम् । ५१.६२/२देवताप्रेक्षणे चैव ब्रूहि सर्वं पृथक् पृथक् ॥ ५१.६२॥ ५१.६३/१ब्रह्मोवाच । निराहारः कुरुक्षेत्रे पादेनैकेन यस्तपेत् । ५१.६३/२जितेन्द्रियो जितक्रोधः सप्तसंवत्सरायुतम् ॥ ५१.६३॥ ५१.६४/१दृष्ट्वा सदा ज्येष्ठशुक्ल+ ।द्वादश्यां पुरुषोत्तमम् । ५१.६४/२कृतोपवासः प्राप्नोति ततोऽधिकतरं फलम् ॥ ५१.६४॥ ५१.६५/१तस्माज्ज्येष्ठे मुनिश्रेष्ठाः प्रयत्नेन सुसंयतैः । ५१.६५/२स्वर्गलोकेप्सुविप्राद्यैर्द्रष्टव्यः पुरुषोत्तमः ॥ ५१.६५॥ ५१.६६/१पञ्चतीर्थं तु विधिवत् कृत्वा ज्येष्ठे नरोत्तमः । ५१.६६/२शुक्लपक्षस्य द्वादश्यां पश्येत् तं पुरुषोत्तमम् ॥ ५१.६६॥ ५१.६७/१ये पश्यन्त्यव्ययं देवं द्वादश्यां पुरुषोत्तमम् । ५१.६७/२ते विष्णुलोकमासाद्य न च्यवन्ते कदाचन ॥ ५१.६७॥ ५१.६८/१तस्माज्ज्येष्ठे प्रयत्नेन गन्तव्यं भो द्विजोत्तमाः । ५१.६८/२कृत्वा तस्मिन् पञ्चतीर्थं द्रष्टव्यः पुरुषोत्तमः ॥ ५१.६८॥ ५१.६९/१सुदूरस्थोऽपि यो भक्त्या कीर्तयेत् पुरुषोत्तमम् । ५१.६९/२अहन्यहनि शुद्धात्मा सोऽपि विष्णुपुरं व्रजेत् ॥ ५१.६९॥ ५१.७०/१यात्रां करोति कृष्णस्य श्रद्धया यः समाहितः । ५१.७०/२सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं व्रजेन् नरः ॥ ५१.७०॥ ५१.७१/१चक्रं दृष्ट्वा हरेर्दूरात् प्रासादोपरि संस्थितम् । ५१.७१/२सहसा मुच्यते पापान् नरो भक्त्या प्रणम्य तत् ॥ ५१.७१॥ ५२.१/१ब्रह्मोवाच । आसीत् कल्पे मुनिश्रेष्ठाः सम्प्रवृत्ते महाक्षये । ५२.१/२नष्टेऽर्कचन्द्रे पवने नष्टे स्थावरजङ्गमे ॥ ५२.१॥ ५२.२/१उदिते प्रलयादित्ये प्रचण्डे घनगर्जिते । ५२.२/२विद्युदुत्पातसंघातैः सम्भग्ने तरुपर्वते ॥ ५२.२॥ ५२.३/१लोके च संहृते सर्वे महदुल्कानिबर्हणे । ५२.३/२शुष्केषु सर्वतोयेषु सरःसु च सरित्सु च ॥ ५२.३॥ ५२.४/१ततः संवर्तको वह्निर्वायुना सह भो द्विजाः । ५२.४/२लोकं तु प्राविशत् सर्वमादित्यैरुपशोभितम् ॥ ५२.४॥ ५२.५/१पश्चात् स पृथिवीं भित्त्वा प्रविश्य च रसातलम् । ५२.५/२देवदानवयक्षाणां भयं जनयते महत् ॥ ५२.५॥ ५२.६/१निर्दहन् नागलोकं च यच्च किंचित् क्षिताविह । ५२.६/२अधस्तान् मुनिशार्दूलाः सर्वं नाशयते क्षणात् ॥ ५२.६॥ ५२.७/१ततो योजनविंशानां सहस्राणि शतानि च । ५२.७/२निर्दहत्याशुगो वायुः स च संवर्तकोऽनलः ॥ ५२.७॥ ५२.८/१सदेवासुरगन्धर्वं सयक्षोरगराक्षसम् । ५२.८/२ततो दहति संदीप्तः सर्वमेव जगत् प्रभुः ॥ ५२.८॥ ५२.९/१प्रदीप्तोऽसौ महारौद्रः कल्पाग्निरिति संश्रुतः । ५२.९/२महाज्वालो महार्चिष्मान् सम्प्रदीप्तमहास्वनः ॥ ५२.९॥ ५२.१०/१सूर्यकोटिप्रतीकाशो ज्वलन्न् इव स तेजसा । ५२.१०/२त्रैलोक्यं चादहत् तूर्णं ससुरासुरमानुषम् ॥ ५२.१०॥ ५२.११/१एवंविधे महाघोरे महाप्रलयदारुणे । ५२.११/२ऋषिः परमधर्मात्मा ध्यानयोगपरोऽभवत् ॥ ५२.११॥ ५२.१२/१एकः संतिष्ठते विप्रा मार्कण्डेयेति विश्रुतः । ५२.१२/२मोहपाशैर्निबद्धोऽसौ क्षुत्तृष्णाकुलितेन्द्रियाः ॥ ५२.१२॥ ५२.१३/१स दृष्ट्वा तं महावह्निं शुष्ककण्ठौष्ठतालुकः । ५२.१३/२तृष्णार्तः प्रस्खलन् विप्रास्तदासौ भयविह्वलः ॥ ५२.१३॥ ५२.१४/१बभ्राम पृथिवीं सर्वां कांदिशीको विचेतनः । ५२.१४/२त्रातारं नाधिगच्छन् वै इतश्चेतश्च धावति ॥ ५२.१४॥ ५२.१५/१न लेभे च तदा शर्म यत्र विश्राम्यता द्विजाः । ५२.१५/२करोमि किं न जानामि यस्याहं शरणं व्रजे ॥ ५२.१५॥ ५२.१६/१कथं पश्यामि तं देवं पुरुषेशं सनातनम् । ५२.१६/२इति संचिन्तयन् देवमेकाग्रेण सनातनम् ॥ ५२.१६॥ ५२.१७/१प्राप्तवांस्तत् पदं दिव्यं महाप्रलयकारणम् । ५२.१७/२पुरुषेशमिति ख्यातं वटराजं सनातनम् ॥ ५२.१७॥ ५२.१८/१त्वरायुक्तो मुनिश्चासौ न्यग्रोधस्यान्तिकं ययौ । ५२.१८/२आसाद्य तं मुनिश्रेष्ठास्तस्य मूले समाविशत् ॥ ५२.१८॥ ५२.१९/१न कालाग्निभयं तत्र न चाङ्गारप्रवर्षणम् । ५२.१९/२न संवर्तागमस्तत्र न च वज्राशनिस्तथा ॥ ५२.१९॥ ५३.१/१ब्रह्मोवाच । ततो गजकुलप्रख्यास्तडिन्मालाविभूषिताः । ५३.१/२समुत्तस्थुर्महामेघा नभस्यद्भुतदर्शनाः ॥ ५३.१॥ ५३.२/१केचिन् नीलोत्पलश्यामाः केचित् कुमुदसंनिभाः । ५३.२/२केचित् किञ्जल्कसंकाशाः केचित् पीताः पयोधराः ॥ ५३.२॥ ५३.३/१केचिद् धरितसंकाशाः काकाण्डसंनिभास्तथा । ५३.३/२केचित् कमलपत्त्राभाः केचिद् धिङ्गुलसंनिभाः ॥ ५३.३॥ ५३.४/१केचित् पुरवराकाराः केचिद् गिरिवरोपमाः । ५३.४/२केचिद् अञ्जनसंकाशाः केचिन् मरकतप्रभाः ॥ ५३.४॥ ५३.५/१विद्युन्मालापिनद्धाङ्गाः समुत्तस्थुर्महाघनाः । ५३.५/२घोररूपा महाभागा घोरस्वननिनादिताः ॥ ५३.५॥ ५३.६/१ततो जलधराः सर्वे समावृण्वन् नभस्तलम् । ५३.६/२तैरियं पृथिवी सर्वा सपर्वतवनाकरा ॥ ५३.६॥ ५३.७/१आपूरिता दिशः सर्वाः सलिलौघपरिप्लुताः । ५३.७/२ततस्ते जलदा घोरा वारिणा मुनिसत्तमाः ॥ ५३.७॥ ५३.८/१सर्वतः प्लावयामासुश्चोदिताः परमेष्ठिना । ५३.८/२वर्षमाणा महातोयं पूरयन्तो वसुंधराम् ॥ ५३.८॥ ५३.९/१सुघोरमशिवं रौद्रं नाशयन्ति स्म पावकम् । ५३.९/२ततो द्वादश वर्षाणि पयोदाः समुपप्लवे ॥ ५३.९॥ ५३.१०/१धाराभिः पूरयन्तो वै चोद्यमाना महात्मना । ५३.१०/२ततः समुद्राः स्वां वेलामतिक्रामन्ति भो द्विजाः ॥ ५३.१०॥ ५३.११/१पर्वताश्च व्यशीर्यन्त मही चाप्सु निमज्जति । ५३.११/२सर्वतः सुमहाभ्रान्तास्ते पयोदा नभस्तलम् ॥ ५३.११॥ ५३.१२/१संवेष्टयित्वा नश्यन्ति वायुवेगसमाहताः । ५३.१२/२ततस्तं मारुतं घोरं स विष्णुर्मुनिसत्तमाः ॥ ५३.१२॥ ५३.१३/१आदिपद्मालयो देवः पीत्वा स्वपिति भो द्विजाः । ५३.१३/२तस्मिन्न् एकार्णवे घोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे ॥ ५३.१३॥ ५३.१४/१नष्टे देवासुरनरे यक्षराक्षसवर्जिते । ५३.१४/२ततो मुनिः स विश्रान्तो ध्यात्वा च पुरुषोत्तमम् ॥ ५३.१४॥ ५३.१५/१ददर्श चक्षुरुन्मील्य जलपूर्णां वसुंधराम् । ५३.१५/२नापश्यत् तं वटं नोर्वीं न दिगादि न भास्करम् ॥ ५३.१५॥ ५३.१६/१न चन्द्रार्काग्निपवनं न देवासुरपन्नगम् । ५३.१६/२तस्मिन्न् एकार्णवे घोरे तमोभूते निराश्रये ॥ ५३.१६॥ ५३.१७/१निमज्जन् स तदा विप्राः संतर्तुमुपचक्रमे । ५३.१७/२बभ्रामासौ मुनिश्चार्त इतश्चेतश्च सम्प्लवन् ॥ ५३.१७॥ ५३.१८/१निममज्ज तदा विप्रास्त्रातारं नाधिगच्छति । ५३.१८/२एवं तं विह्वलं दृष्ट्वा कृपया पुरुषोत्तमः । ५३.१८/३प्रोवाच मुनिशार्दूलास्तदा ध्यानेन तोषितः ॥ ५३.१८॥ ५३.१९/१श्रीभगवान् उवाच । वत्स श्रान्तोऽसि बालस्त्वं भक्तत्र मम सुव्रत । ५३.१९/२आगच्छागच्छ शीघ्रं त्वं मार्कण्डेय ममान्तिकम् ॥ ५३.१९॥ ५३.२०/१मा त्वयैव च भेतव्यं सम्प्राप्तोऽसि ममाग्रतः । ५३.२०/२मार्कण्डेय मुने धीर बालस्त्वं श्रमपीडितः ॥ ५३.२०॥ ५३.२१/१ब्रह्मोवाच । तस्य तद् वचनं श्रुत्वा मुनिः परमकोपितः । ५३.२१/२उवाच स तदा विप्रा विस्मितश्चाभवन् मुहुः ॥ ५३.२१॥ ५३.२२/१मार्कण्डेय उवाच । कोऽयं नाम्ना कीर्तयति तपः परिभवन्न् इव । ५३.२२/२बहुवर्षसहस्राख्यं धर्षयन्न् इव मे वपुः ॥ ५३.२२॥ ५३.२३/१न ह्येष समुदाचारो देवेष्वपि समाहितः । ५३.२३/२मां ब्रह्मा स च देवेशो दीर्घायुरिति भाषते ॥ ५३.२३॥ ५३.२४/१कस्तपो घोरशिरसो ममाद्य त्यक्तजीवितः । ५३.२४/२मार्कण्डेयेति चोक्त्वा मन्+ ंऋत्युं गन्तुमिहेच्छति ॥ ५३.२४॥ ५३.२५/१ब्रह्मोवाच । एवमुक्त्वा तदा विप्राश्चिन्ताविष्टोऽभवन् मुनिः । ५३.२५/२किं स्वप्नोऽयं मया दृष्टः किं वा मोहोऽयमागतः ॥ ५३.२५॥ ५३.२६/१इत्थं चिन्तयतस्तस्य उत्पन्ना दुःखहा मतिः । ५३.२६/२व्रजामि शरणं देवं भक्त्याहं पुरुषोत्तमम् ॥ ५३.२६॥ ५३.२७/१स गत्वा शरणं देवं मुनिस्तद्गतमानसः । ५३.२७/२ददर्श तं वटं भूयो विशालं सलिलोपरि ॥ ५३.२७॥ ५३.२८/१शाखायां तस्य सौवर्णं विस्तीर्णायां महाद्भुतम् । ५३.२८/२रुचिरं दिव्यपर्यङ्कं रचितं विश्वकर्मणा ॥ ५३.२८॥ ५३.२९/१वज्रवैदूर्यरचितं मणिविद्रुमशोभितम् । ५३.२९/२पद्मरागादिभिर्जुष्टं रत्नैरन्यैरलंकृतम् ॥ ५३.२९॥ ५३.३०/१नानास्तरणसंवीतं नानारत्नोपशोभितम् । ५३.३०/२नानाश्चर्यसमायुक्तं प्रभामण्डलमण्डितम् ॥ ५३.३०॥ ५३.३१/१तस्योपरि स्थितं देवं कृष्णं बालवपुर्धरम् । ५३.३१/२सूर्यकोटिप्रतीकाशं दीप्यमानं सुवर्चसम् ॥ ५३.३१॥ ५३.३२/१चतुर्भुजं सुन्दराङ्गं पद्मपत्त्रायतेक्षणम् । ५३.३२/२श्रीवत्सवक्षसं देवं शङ्खचक्रगदाधरम् ॥ ५३.३२॥ ५३.३३/१वनमालावृतोरस्कं दिव्यकुण्डलधारिणम् । ५३.३३/२हारभारार्पितग्रीवं दिव्यरत्नविभूषितम् ॥ ५३.३३॥ ५३.३४/१दृष्ट्वा तदा मुनिर्देवं विस्मयोत्फुल्ललोचनः । ५३.३४/२रोमाञ्चिततनुर्देवं प्रणिपत्येदमब्रवीत् ॥ ५३.३४॥ ५३.३५/१मार्कण्डेय उवाच । अहो चैकार्णवे घोरे विनष्टे सचराचरे । ५३.३५/२कथमेको ह्ययं बालस्तिष्ठत्यत्र सुनिर्भयः ॥ ५३.३५॥ ५३.३६/१ब्रह्मोवाच । भूतं भव्यं भविष्यं च जानन्न् अपि महामुनिः । ५३.३६/२न बुबोध तदा देवं मायया तस्य मोहितः । ५३.३६/३यदा न बुबुधे चैनं तदा खेदाद् उवाच ह ॥ ५३.३६॥ ५३.३७/१मार्कण्डेय उवाच । वृथा मे तपसो वीर्यं वृथा ज्ञानं वृथा क्रिया । ५३.३७/२वृथा मे जीवितं दीर्घं वृथा मानुष्यमेव च ॥ ५३.३७॥ ५३.३८/१योऽहं सुप्तं न जानामि पर्यङ्के दिव्यबालकम् ॥ ५३.३८॥ ५३.३९/१ब्रह्मोवाच । एवं संचिन्तयन् विप्रः प्लवमानो विचेतनः । ५३.३९/२त्राणार्थं विह्वलश्चासौ निर्वेदं गतवांस्तदा ॥ ५३.३९॥ ५३.४०/१ततो बालार्कसंकाशं स्वमहिम्ना व्यवस्थितम् । ५३.४०/२सर्वतेजोमयं विप्रा न शशाकाभिवीक्षितुम् ॥ ५३.४०॥ ५३.४१/१दृष्ट्वा तं मुनिमायान्तं स बालः प्रहसन्न् इव । ५३.४१/२प्रोवाच मुनिशार्दूलास्तदा मेघौघनिस्वनः ॥ ५३.४१॥ ५३.४२/१श्रीभगवान् उवाच । वत्स जानामि श्रान्तं त्वां त्राणार्थं मामुपस्थितम् । ५३.४२/२शरीरं विश मे क्षिप्रं विश्रामस्ते मयोदितः ॥ ५३.४२॥ ५३.४३/१ब्रह्मोवाच । श्रुत्वा स वचनं तस्य किंचिन् नोवाच मोहितः । ५३.४३/२विवेश वदनं तस्य विवृतं चावशो मुनिः ॥ ५३.४३॥ ५४.१/१ब्रह्मोवाच । स प्रविश्योदरे तस्य बालस्य मुनिसत्तमः । ५४.१/२ददर्श पृथिवीं कृत्स्नां नानाजनपदैर्वृताम् ॥ ५४.१॥ ५४.२/१लवणेक्षुसुरासर्पिर्+ ।दधिदुग्धजलोदधीन् । ५४.२/२ददर्श तान् समुद्रांश्च जम्बु प्लक्षं च शाल्मलम् ॥ ५४.२॥ ५४.३/१कुशं क्रौञ्चं च शाकं च पुष्करं च ददर्श सः । ५४.३/२भारतादीनि वर्षाणि तथा सर्वांश्च पर्वतान् ॥ ५४.३॥ ५४.४/१मेरुं च सर्वरत्नाढ्यं अपश्यत् कनकाचलम् । ५४.४/२नानारत्नान्वितैः श‍ृङ्गैर्भूषितं बहुकन्दरम् ॥ ५४.४॥ ५४.५/१नानामुनिजनाकीर्णं नानावृक्षवनाकुलम् । ५४.५/२नानासत्त्वसमायुक्तं नानाश्चर्यसमन्वितम् ॥ ५४.५॥ ५४.६/१व्याघ्रैः सिंहैर्वराहैश्च चामरैर्महिषैर्गजैः । ५४.६/२मृगैः शाखामृगैश्चान्यैर्भूषितं सुमनोहरम् ॥ ५४.६॥ ५४.७/१शक्राद्यैर्विविधैर्देवैः सिद्धचारणपन्नगैः । ५४.७/२मुनियक्षाप्सरोभिश्च वृतैश्चान्यैः सुरालयैः ॥ ५४.७॥ ५४.८/१ब्रह्मोवाच । एवं सुमेरुं श्रीमन्तमपश्यन् मुनिसत्तमः । ५४.८/२पर्यटन् स तदा विप्रस्तस्य बालस्य चोदरे ॥ ५४.८॥ ५४.९/१हिमवन्तं हेमकूटं निषधं गन्धमादनम् । ५४.९/२श्वेतं च दुर्धरं नीलं कैलासं मन्दरं गिरिम् ॥ ५४.९॥ ५४.१०/१महेन्द्रं मलयं विन्ध्यं पारियात्रं तथार्बुदम् । ५४.१०/२सह्यं च शुक्तिमन्तं च मैनाकं वक्रपर्वतम् ॥ ५४.१०॥ ५४.११/१एताश्चान्याश्च बहवो यावन्तः पृथिवीधराः । ५४.११/२ततस्तांस्तु मुनिश्रेष्ठाः सोऽपश्यद् रत्नभूषितान् ॥ ५४.११॥ ५४.१२/१कुरुक्षेत्रं च पाञ्चालान् मत्स्यान् मद्रान् सकेकयान् । ५४.१२/२बाह्लीकान् शूरसेनांश्च काश्मीरांस्तङ्गणान् खसान् ॥ ५४.१२॥ ५४.१३/१पार्वतीयान् किरातांश्च कर्णप्रावरणान् मरून् । ५४.१३/२अन्त्यजान् अन्त्यजातींश्च सोऽपश्यत् तस्य चोदरे ॥ ५४.१३॥ ५४.१४/१मृगाञ् शाखामृगान् सिंहान् वराहान् सृमराञ् शशान् । ५४.१४/२गजांश्चान्यांस्तथा सत्त्वान् सोऽपश्यत् तस्य चोदरे ॥ ५४.१४॥ ५४.१५/१पृथिव्यां यानि तीर्थानि ग्रामाश्च नगराणि च । ५४.१५/२कृषिगोरक्षवाणिज्यं क्रयविक्रयणं तथा ॥ ५४.१५॥ ५४.१६/१शक्रादीन् विबुधाञ् श्रेष्ठांस्तथान्यांश्च दिवौकसः । ५४.१६/२गन्धर्वाप्सरसो यक्षान् ऋषींश्चैव सनातनान् ॥ ५४.१६॥ ५४.१७/१दैत्यदानवसंघांश्च नागांश्च मुनिसत्तमाः । ५४.१७/२सिंहिकातनयांश्चैव ये चान्ये सुरशत्रवः ॥ ५४.१७॥ ५४.१८/१यत् किंचित् तेन लोकेऽस्मिन् दृष्टपूर्वं चराचरम् । ५४.१८/२अपश्यत् स तदा सर्वं तस्य कुक्षौ द्विजोत्तमाः ॥ ५४.१८॥ ५४.१९/१अथवा किं बहूक्तेन कीर्तितेन पुनः पुनः । ५४.१९/२ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं यत् किंचित् सचराचरम् ॥ ५४.१९॥ ५४.२०/१भूर्लोकं च भुवर्लोकं स्वर्लोकं च द्विजोत्तमाः । ५४.२०/२महर्जनस्तपः सत्यमतलं वितलं तथा ॥ ५४.२०॥ ५४.२१/१पातालं सुतलं चैव वितलं च रसातलम् । ५४.२१/२महातलं च ब्रह्माण्डमपश्यत् तस्य चोदरे ॥ ५४.२१॥ ५४.२२/१अव्याहता गतिस्तस्य तदाभूद् द्विजसत्तमाः । ५४.२२/२प्रसादात् तस्य देवस्य स्मृतिलोपश्च नाभवत् ॥ ५४.२२॥ ५४.२३/१भ्रममाणस्तदा कुक्षौ कृत्स्नं जगद् इदं द्विजाः । ५४.२३/२नान्तं जगाम देहस्य तस्य विष्णोः कदाचन ॥ ५४.२३॥ ५४.२४/१यदासौ नागतश्चान्तं तस्य देहस्य भो द्विजाः । ५४.२४/२तदा तं वरदं देवं शरणं गतवान् मुनिः ॥ ५४.२४॥ ५४.२५/१ततोऽसौ सहसा विप्रा वायुवेगेन निःसृतः । ५४.२५/२महात्मनो मुखात् तस्य विवृतात् पुरुषस्य सः ॥ ५४.२५॥ ५५.१/१ब्रह्मोवाच । स निष्क्रम्योदरात् तस्य बालस्य मुनिसत्तमाः । ५५.१/२पुनश्चैकार्णवामुर्वीमपश्यज्जनवर्जिताम् ॥ ५५.१॥ ५५.२/१पूर्वदृष्टं च तं देवं ददर्श शिशुरूपिणम् । ५५.२/२शाखायां वटवृक्षस्य पर्यङ्कोपरि संस्थितम् ॥ ५५.२॥ ५५.३/१श्रीवत्सवक्षसं देवं पीतवस्त्रं चतुर्भुजम् । ५५.३/२जगद् आदाय तिष्ठन्तं पद्मपत्त्रायतेक्षणम् ॥ ५५.३॥ ५५.४/१सोऽपि तं मुनिमायान्तं प्लवमानमचेतनम् । ५५.४/२दृष्ट्वा मुखाद् विनिष्क्रान्तं प्रोवाच प्रहसन्न् इव ॥ ५५.४॥ ५५.५/१श्रीभगवान् उवाच । कच्चित् त्वयोषितं वत्स विश्रान्तं च ममोदरे । ५५.५/२भ्रममाणश्च किं तत्र आश्चर्यं दृष्टवान् असि ॥ ५५.५॥ ५५.६/१भक्तोऽसि मे मुनिश्रेष्ठ श्रान्तोऽसि च ममाश्रितः । ५५.६/२तेन त्वामुपकाराय सम्भाषे पश्य मामिह ॥ ५५.६॥ ५५.७/१ब्रह्मोवाच । श्रुत्वा स वचनं तस्य सम्प्रहृष्टतनूरुहः । ५५.७/२ददर्श तं सुदुष्प्रेक्षं रत्नैर्दिव्यैरलंकृतम् ॥ ५५.७॥ ५५.८/१प्रसन्ना निर्मला दृष्टिर्मुहूर्तात् तस्य भो द्विजाः । ५५.८/२प्रसादात् तस्य देवस्य प्रादुर्भूता पुनर्नवा ॥ ५५.८॥ ५५.९/१रक्ताङ्गुलितलौ पादौ ततस्तस्य सुरार्चितौ । ५५.९/२प्रणम्य शिरसा विप्रा हर्षगद्गदया गिरा ॥ ५५.९॥ ५५.१०/१कृताञ्जलिस्तदा हृष्टो विस्मितश्च पुनः पुनः । ५५.१०/२दृष्ट्वा तं परमात्मानं संस्तोतुमुपचक्रमे ॥ ५५.१०॥ ५५.११/१मार्कण्डेय उवाच । देवदेव जगन्नाथ मायाबालवपुर्धर । ५५.११/२त्राहि मां चारुपद्माक्ष दुःखितं शरणागतम् ॥ ५५.११॥ ५५.१२/१संतप्तोऽस्मि सुरश्रेष्ठ संवर्ताख्येन वह्निना । ५५.१२/२अङ्गारवर्षभीतं च त्राहि मां पुरुषोत्तम ॥ ५५.१२॥ ५५.१३/१शोषितश्च प्रचण्डेन वायुना जगदायुना । ५५.१३/२विह्वलोऽहं तथा श्रान्तस्त्राहि मां पुरुषोत्तम ॥ ५५.१३॥ ५५.१४/१तापितश्च तशामात्यैः प्रलयावर्तकादिभिः । ५५.१४/२न शान्तिमधिगच्छामि त्राहि मां पुरुषोत्तम ॥ ५५.१४॥ ५५.१५/१तृषितश्च क्षुधाविष्टो दुःखितश्च जगत्पते । ५५.१५/२त्रातारं नात्र पश्यामि त्राहि मां पुरुषोत्तम ॥ ५५.१५॥ ५५.१६/१अस्मिन्न् एकार्णवे घोरे विनष्टे सचराचरे । ५५.१६/२न चान्तमधिगच्छामि त्राहि मां पुरुषोत्तम ॥ ५५.१६॥ ५५.१७/१तवोदरे च देवेश मया दृष्टं चराचरम् । ५५.१७/२विस्मितोऽहं विषण्णश्च त्राहि मां पुरुषोत्तम ॥ ५५.१७॥ ५५.१८/१संसारेऽस्मिन् निरालम्बे प्रसीद पुरुषोत्तम । ५५.१८/२प्रसीद विबुधश्रेष्ठ प्रसीद विबुधप्रिय ॥ ५५.१८॥ ५५.१९/१प्रसीद विबुधां नाथ प्रसीद विबुधालय । ५५.१९/२प्रसीद सर्वलोकेश जगत्कारणकारण ॥ ५५.१९॥ ५५.२०/१प्रसीद सर्वकृद् देव प्रसीद मम भूधर । ५५.२०/२प्रसीद सलिलावास प्रसीद मधुसूदन ॥ ५५.२०॥ ५५.२१/१प्रसीद कमलाकान्त प्रसीद त्रिदशेश्वर । ५५.२१/२प्रसीद कंसकेशीघ्न प्रसीदारिष्टनाशन ॥ ५५.२१॥ ५५.२२/१प्रसीद कृष्ण दैत्यघ्न प्रसीद दनुजान्तक । ५५.२२/२प्रसीद मथुरावास प्रसीद यदुनन्दन ॥ ५५.२२॥ ५५.२३/१प्रसीद शक्रावरज प्रसीद वरदाव्यय । ५५.२३/२त्वं मही त्वं जलं देव त्वमग्निस्त्वं समीरणः ॥ ५५.२३॥ ५५.२४/१त्वं नभस्त्वं मनश्चैव त्वमहंकार एव च । ५५.२४/२त्वं बुद्धिः प्रकृतिश्चैव सत्त्वाद्यास्त्वं जगत्पते ॥ ५५.२४॥ ५५.२५/१पुरुषस्त्वं जगद्व्यापी पुरुषाद् अपि चोत्तमः । ५५.२५/२त्वमिन्द्रियाणि सर्वाणि शब्दाद्या विषयाः प्रभो ॥ ५५.२५॥ ५५.२६/१त्वं दिक्पालाश्च धर्माश्च वेदा यज्ञाः सदक्षिणाः । ५५.२६/२त्वमिन्द्रस्त्वं शिवो देवस्त्वं हविस्त्वं हुताशनः ॥ ५५.२६॥ ५५.२७/१त्वं यमः पितृराट् देव त्वं रक्षोधिपतिः स्वयम् । ५५.२७/२वरुणस्त्वमपां नाथ त्वं वायुस्त्वं धनेश्वरः ॥ ५५.२७॥ ५५.२८/१त्वमीशानस्त्वमनन्तस्त्वं गणेशश्च षण्मुखः । ५५.२८/२वसवस्त्वं तथा रुद्रास्त्वमादित्याश्च खेचराः ॥ ५५.२८॥ ५५.२९/१दानवास्त्वं तथा यक्षास्त्वं दैत्याः समरुद्गणाः । ५५.२९/२सिद्धाश्चाप्सरसो नागा गन्धर्वास्त्वं सचारणाः ॥ ५५.२९॥ ५५.३०/१पितरो वालखिल्याश्च प्रजानां पतयोऽच्युत । ५५.३०/२मुनयस्त्वम् ऋषिगणास्त्वमश्विनौ निशाचराः ॥ ५५.३०॥ ५५.३१/१अन्याश्च जातयस्त्वं हि यत् किंचिज्जीवसंज्ञितम् । ५५.३१/२किं चात्र बहुनोक्तेन ब्रह्मादिस्तम्बगोचरम् ॥ ५५.३१॥ ५५.३२/१भूतं भव्यं भविष्यं च त्वं जगत् सचराचरम् । ५५.३२/२यत् ते रूपं परं देव कूटस्थमचलं ध्रुवम् ॥ ५५.३२॥ ५५.३३/१ब्रह्माद्यास्तन् न जानन्ति कथमन्येऽल्पमेधसः । ५५.३३/२देव शुद्धस्वभावोऽसि नित्यस्त्वं प्रकृतेः परः ॥ ५५.३३॥ ५५.३४/१अव्यक्तः शाश्वतोऽनन्तः सर्वव्यापी महेश्वरः । ५५.३४/२त्वमाकाशः परः शान्तो अजस्त्वं विभुरव्ययः ॥ ५५.३४॥ ५५.३५/१एवं त्वां निर्गुणं स्तोतुं कः शक्नोति निरञ्जनम् । ५५.३५/२स्तुतोऽसि यन् मया देव विकलेनाल्पचेतसा । ५५.३५/३तत् सर्वं देवदेवेश क्षन्तुमर्हसि चाव्यय ॥ ५५.३५॥ ५६.१/१ब्रह्मोवाच । इत्थं स्तुतस्तदा तेन मार्कण्डेयेन भो द्विजाः । ५६.१/२प्रीतः प्रोवाच भगवान् मेघगम्भीरया गिरा ॥ ५६.१॥ ५६.२/१श्रीभगवान् उवाच । ब्रूहि कामं मुनिश्रेष्ठ यत् ते मनसि वर्तते । ५६.२/२ददामि सर्वं विप्रर्षे मत्तो यद् अभिवाञ्छसि ॥ ५६.२॥ ५६.३/१ब्रह्मोवाच । श्रुत्वा स वचनं विप्राः शिशोस्तस्य महात्मनः । ५६.३/२उवाच परमप्रीतो मुनिस्तद्गतमानसः ॥ ५६.३॥ ५६.४/१मार्कण्डेय उवाच । ज्ञातुमिच्छामि देव त्वां मायां वै तव चोत्तमाम् । ५६.४/२त्वत्प्रसादाच्च देवेश स्मृतिर्न परिहीयते ॥ ५६.४॥ ५६.५/१द्रुतमन्तः शरीरेण सततं पर्यवर्तितम् । ५६.५/२इच्छामि पुण्डरीकाक्ष ज्ञातुं त्वामहमव्ययम् ॥ ५६.५॥ ५६.६/१इह भूत्वा शिशुः साक्षात् किं भवान् अवतिष्ठते । ५६.६/२पीत्वा जगद् इदं सर्वमेतद् आख्यातुमर्हसि ॥ ५६.६॥ ५६.७/१किमर्थं च जगत् सर्वं शरीरस्थं तवानघ । ५६.७/२कियन्तं च त्वया कालमिह स्थेयमरिंदम ॥ ५६.७॥ ५६.८/१ज्ञातुमिच्छामि देवेश ब्रूहि सर्वमशेषतः । ५६.८/२त्वत्तः कमलपत्त्राक्ष विस्तरेण यथातथम् । ५६.८/३महद् एतद् अचिन्त्यं च यद् अहं दृष्टवान् प्रभो ॥ ५६.८॥ ५६.९/१ब्रह्मोवाच । इत्युक्तः स तदा तेन देवदेवो महाद्युतिः । ५६.९/२सान्त्वयन् स तदा वाक्यमुवाच वदतां वरः ॥ ५६.९॥ ५६.१०/१श्रीभगवान् उवाच । कामं देवाश्च मां विप्र नहि जानन्ति तत्त्वतः । ५६.१०/२तव प्रीत्या प्रवक्ष्यामि यथेदं विसृजाम्यहम् ॥ ५६.१०॥ ५६.११/१पितृभक्तोऽसि विप्रर्षे मामेव शरणं गतः । ५६.११/२ततो दृष्टोऽस्मि ते साक्षाद् ब्रह्मचर्यं च ते महत् ॥ ५६.११॥ ५६.१२/१आपो नारा इति पुरा संज्ञाकर्म कृतं मया । ५६.१२/२तेन नारायणोऽस्म्युक्तो मम तास्त्वयनं सदा ॥ ५६.१२॥ ५६.१३/१अहं नारायणो नाम प्रभवः शाश्वतोऽव्ययः । ५६.१३/२विधाता सर्वभूतानां संहर्ता च द्विजोत्तम ॥ ५६.१३॥ ५६.१४/१अहं विष्णुरहं ब्रह्मा शक्रश्चापि सुराधिपः । ५६.१४/२अहं वैश्रवणो राजा यमः प्रेताधिपस्तथा ॥ ५६.१४॥ ५६.१५/१अहं शिवश्च सोमश्च कश्यपश्च प्रजापतिः । ५६.१५/२अहं धाता विधाता च यज्ञश्चाहं द्विजोत्तम ॥ ५६.१५॥ ५६.१६/१अग्निरास्यं क्षितिः पादौ चन्द्रादित्यौ च लोचने । ५६.१६/२द्यौर्मूर्धा खं दिशः श्रोत्रे तथापः स्वेदसम्भवाः ॥ ५६.१६॥ ५६.१७/१सदिशं च नभः कायो वायुर्मनसि मे स्थितः । ५६.१७/२मया क्रतुशतैरिष्टं बहुभिश्चाप्तदक्षिणैः ॥ ५६.१७॥ ५६.१८/१यजन्ते वेदविदुषो मां देवयजने स्थितम् । ५६.१८/२पृथिव्यां क्षत्रियेन्द्राश्च पार्थिवाः स्वर्गकाङ्क्षिणः ॥ ५६.१८॥ ५६.१९/१यजन्ते मां तथा वैश्याः स्वर्गलोकजिगीषवः । ५६.१९/२चतुःसमुद्रपर्यन्तां मेरुमन्दरभूषणाम् ॥ ५६.१९॥ ५६.२०/१शेषो भूत्वाहमेको हि धारयामि वसुंधराम् । ५६.२०/२वाराहं रूपमास्थाय ममेयं जगती पुरा ॥ ५६.२०॥ ५६.२१/१मज्जमाना जले विप्र वीर्येणास्मि समुद्धृता । ५६.२१/२अग्निश्च वाडवो विप्र भूत्वाहं द्विजसत्तम ॥ ५६.२१॥ ५६.२२/१पिबाम्यपः समाविष्टस्ताश्चैव विसृजाम्यहम् । ५६.२२/२ब्रह्म वक्त्रं भुजौ क्षत्रमूरू मे संश्रिता विशः ॥ ५६.२२॥ ५६.२३/१पादौ शूद्रा भवन्तीमे विक्रमेण क्रमेण च । ५६.२३/२ऋग्वेदः सामवेदश्च यजुर्वेदस्त्वथर्वणः ॥ ५६.२३॥ ५६.२४/१मत्तः प्रादुर्भवन्त्येते मामेव प्रविशन्ति च । ५६.२४/२यतयः शान्तिपरमा यतात्मानो बुभुत्सवः ॥ ५६.२४॥ ५६.२५/१कामक्रोधद्वेषमुक्ता निःसङ्गा वीतकल्मषाः । ५६.२५/२सत्त्वस्था निरहंकारा नित्यमध्यात्मकोविदाः ॥ ५६.२५॥ ५६.२६/१मामेव सततं विप्राश्चिन्तयन्त उपासते । ५६.२६/२अहं संवर्तको ज्योतिरहं संवर्तकोऽनलः ॥ ५६.२६॥ ५६.२७/१अहं संवर्तकः सूर्यस्त्वहं संवर्तकोऽनिलः । ५६.२७/२तारारूपाणि दृश्यन्ते यान्येतानि नभस्तले ॥ ५६.२७॥ ५६.२८/१मम वै रोमकूपाणि विद्धि त्वं द्विजसत्तम । ५६.२८/२रत्नाकराः समुद्राश्च सर्व एव चतुर्दिशः ॥ ५६.२८॥ ५६.२९/१वसनं शयनं चैव निलयं चैव विद्धि मे । ५६.२९/२कामः क्रोधश्च हर्षश्च भयं मोहस्तथैव च ॥ ५६.२९॥ ५६.३०/१ममैव विद्धि रूपाणि सर्वाण्येतानि सत्तम । ५६.३०/२प्राप्नुवन्ति नरा विप्र यत् कृत्वा कर्म शोभनम् ॥ ५६.३०॥ ५६.३१/१सत्यं दानं तपश्चोग्रमहिंसां सर्वजन्तुषु । ५६.३१/२मद्विधानेन विहिता मम देहविचारिणः ॥ ५६.३१॥ ५६.३२/१मयाभिभूतविज्ञानाश्चेष्टयन्ति न कामतः । ५६.३२/२सम्यग् वेदमधीयाना यजन्तो विविधैर्मखैः ॥ ५६.३२॥ ५६.३३/१शान्तात्मानो जितक्रोधाः प्राप्नुवन्ति द्विजातयः । ५६.३३/२प्राप्तुं शक्यो न चैवाहं नरैर्दुष्कृतकर्मभिः ॥ ५६.३३॥ ५६.३४/१लोभाभिभूतैः कृपणैरनार्यैरकृतात्मभिः । ५६.३४/२तन् मां महाफलं विद्धि नराणां भावितात्मनाम् ॥ ५६.३४॥ ५६.३५/१सुदुष्प्रापं विमूढानां मां कुयोगनिषेविणाम् । ५६.३५/२यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति सत्तम ॥ ५६.३५॥ ५६.३६/१अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् । ५६.३६/२दैत्या हिंसानुरक्ताश्च अवध्याः सुरसत्तमैः ॥ ५६.३६॥ ५६.३७/१राक्षसाश्चापि लोकेऽस्मिन् यदोत्पत्स्यन्ति दारुणाः । ५६.३७/२तदाहं सम्प्रसूयामि गृहेषु पुण्यकर्मणाम् ॥ ५६.३७॥ ५६.३८/१प्रविष्टो मानुषं देहं सर्वं प्रशमयाम्यहम् । ५६.३८/२सृष्ट्वा देवमनुष्यांश्च गन्धर्वोरगराक्षसान् ॥ ५६.३८॥ ५६.३९/१स्थावराणि च भूतानि संहराम्यात्ममायया । ५६.३९/२कर्मकाले पुनर्देहमनुचिन्त्य सृजाम्यहम् ॥ ५६.३९॥ ५६.४०/१आविश्य मानुषं देहं मर्यादाबन्धकारणात् । ५६.४०/२श्वेतः कृतयुगे धर्मः श्यामस्त्रेतायुगे मम ॥ ५६.४०॥ ५६.४१/१रक्तो द्वापरमासाद्य कृष्णः कलियुगे तथा । ५६.४१/२त्रयो भागा ह्यधर्मस्य तस्मिन् काले भवन्ति च ॥ ५६.४१॥ ५६.४२/१अन्तकाले च सम्प्राप्ते कालो भूत्वातिदारुणः । ५६.४२/२त्रैलोक्यं नाशयाम्येकः सर्वं स्थावरजङ्गमम् ॥ ५६.४२॥ ५६.४३/१अहं त्रिधर्मा विश्वात्मा सर्वलोकसुखावहः । ५६.४३/२अभिन्नः सर्वगोऽनन्तो हृषीकेश उरुक्रमः ॥ ५६.४३॥ ५६.४४/१कालचक्रं नयाम्येको ब्रह्मरूपं ममैव तत् । ५६.४४/२शमनं सर्वभूतानां सर्वभूतकृतोद्यमम् ॥ ५६.४४॥ ५६.४५/१एवं प्रणिहितः सम्यङ् ममात्मा मुनिसत्तम । ५६.४५/२सर्वभूतेषु विप्रेन्द्र न च मां वेत्ति कश्चन ॥ ५६.४५॥ ५६.४६/१सर्वलोके च मां भक्ताः पूजयन्ति च सर्वशः । ५६.४६/२यच्च किंचित् त्वया प्राप्तं मयि क्लेशात्मकं द्विज ॥ ५६.४६॥ ५६.४७/१सुखोदयाय तत् सर्वं श्रेयसे च तवानघ । ५६.४७/२यच्च किंचित् त्वया लोके दृष्टं स्थावरजङ्गमम् ॥ ५६.४७॥ ५६.४८/१विहितः सर्व एवासौ मयात्मा भूतभावनः । ५६.४८/२अहं नारायणो नाम शङ्खचक्रगदाधरः ॥ ५६.४८॥ ५६.४९/१यावद् युगानां विप्रर्षे सहस्रं परिवर्तते । ५६.४९/२तावत् स्वपिमि विश्वात्मा सर्वविश्वानि मोहयन् ॥ ५६.४९॥ ५६.५०/१एवं सर्वमहं कालमिहासे मुनिसत्तम । ५६.५०/२अशिशुः शिशुरूपेण यावद् ब्रह्मा न बुध्यते ॥ ५६.५०॥ ५६.५१/१मया च दत्तो विप्रेन्द्र वरस्ते ब्रह्मरूपिणा । ५६.५१/२असकृत् परितुष्टेन विप्रर्षिगणपूजित ॥ ५६.५१॥ ५६.५२/१सर्वमेकार्णवं कृत्वा नष्टे स्थावरजङ्गमे । ५६.५२/२निर्गतोऽसि मयाज्ञातस्ततस्ते दर्शितं जगत् ॥ ५६.५२॥ ५६.५३/१अभ्यन्तरं शरीरस्य प्रविष्टोऽसि यदा मम । ५६.५३/२दृष्ट्वा लोकं समस्तं हि विस्मितो नावबुध्यसे ॥ ५६.५३॥ ५६.५४/१ततोऽसि वक्त्राद् विप्रर्षे द्रुतं निःसारितो मया । ५६.५४/२आख्यातस्ते मया चात्मा दुर्ज्ञेयो हि सुरासुरैः ॥ ५६.५४॥ ५६.५५/१यावत् स भगवान् ब्रह्मा न बुध्येत महातपाः । ५६.५५/२तावत् त्वमिह विप्रर्षे विश्रब्धश्चर वै सुखम् ॥ ५६.५५॥ ५६.५६/१ततो विबुद्धे तस्मिंस्तु सर्वलोकपितामहे । ५६.५६/२एको भूतानि स्रक्ष्यामि शरीराणि द्विजोत्तम ॥ ५६.५६॥ ५६.५७/१आकाशं पृथिवीं ज्योतिर्वायुः सलिलमेव च । ५६.५७/२लोके यच्च भवेत् किंचिद् इह स्थावरजङ्गमम् ॥ ५६.५७॥ ५६.५८/१ब्रह्मोवाच । एवमुक्त्वा तदा विप्राः पुनस्तं प्राह माधवः । ५६.५८/२पूर्णे युगसहस्रे तु मेघगम्भीरनिस्वनः ॥ ५६.५८॥ ५६.५९/१श्रीभगवान् उवाच । मुने ब्रूहि यदर्थं मां स्तुतवान् परमार्थतः । ५६.५९/२वरं वृणीष्व यच्छ्रेष्ठं ददामि नचिराद् अहम् ॥ ५६.५९॥ ५६.६०/१आयुष्मान् असि देवानां मद्भक्तोऽसि दृढव्रतः । ५६.६०/२तेन त्वमसि विप्रेन्द्र पुनर्दीर्घायुराप्नुहि ॥ ५६.६०॥ ५६.६१/१ब्रह्मोवाच । श्रुत्वा वाणीं शुभां तस्य विलोक्य स तदा पुनः । ५६.६१/२मूर्ध्ना निपत्य सहसा प्रणम्य पुनरब्रवीत् ॥ ५६.६१॥ ५६.६२/१मार्कण्डेय उवाच । दृष्टं परं हि देवेश तव रूपं द्विजोत्तम । ५६.६२/२मोहोऽयं विगतः सत्यं त्वयि दृष्टे तु मे हरे ॥ ५६.६२॥ ५६.६३/१एवमेवमहं नाथ इच्छेयं त्वत्प्रसादतः । ५६.६३/२लोकानां च हितार्थाय नानाभावप्रशान्तये ॥ ५६.६३॥ ५६.६४/१शैवभागवतानां च वादार्थप्रतिषेधकम् । ५६.६४/२अस्मिन् क्षेत्रवरे पुण्ये निर्मले पुरुषोत्तमे ॥ ५६.६४॥ ५६.६५/१शिवस्यायतनं देव करोमि परमं महत् । ५६.६५/२प्रतिष्ठेय तथा तत्र तव स्थाने च शंकरम् ॥ ५६.६५॥ ५६.६६/१ततो ज्ञास्यन्ति लोकेऽस्मिन्न् एकमूर्ती हरीश्वरौ । ५६.६६/२प्रत्युवाच जगन्नाथः स पुनस्तं महामुनिम् ॥ ५६.६६॥ ५६.६७/१श्रीभगवान् उवाच । यद् एतत् परमं देवं कारणं भुवनेश्वरम् । ५६.६७/२लिङ्गमाराधनार्थाय नानाभावप्रशान्तये ॥ ५६.६७॥ ५६.६८/१ममादिष्टेन विप्रेन्द्र कुरु शीघ्रं शिवालयम् । ५६.६८/२तत्प्रभावाच्छिवलोके तिष्ठ त्वं च तथाक्षयम् ॥ ५६.६८॥ ५६.६९/१शिवे संस्थापिते विप्र मम संस्थापनं भवेत् । ५६.६९/२नावयोरन्तरं किंचिद् एकभावौ द्विधा कृतौ ॥ ५६.६९॥ ५६.७०/१यो रुद्रः स स्वयं विष्णुर्यो विष्णुः स महेश्वरः । ५६.७०/२उभयोरन्तरं नास्ति पवनाकाशयोरिव ॥ ५६.७०॥ ५६.७१/१मोहितो नाभिजानाति य एव गरुडध्वजः । ५६.७१/२वृषध्वजः स एवेति त्रिपुरघ्नं त्रिलोचनम् ॥ ५६.७१॥ ५६.७२/१तव नामाङ्कितं तस्मात् कुरु विप्र शिवालयम् । ५६.७२/२उत्तरे देवदेवस्य कुरु तीर्थं सुशोभनम् ॥ ५६.७२॥ ५६.७३/१मार्कण्डेयह्रदो नाम नरलोकेषु विश्रुतः । ५६.७३/२भविष्यति द्विजश्रेष्ठ सर्वपापप्रणाशनः ॥ ५६.७३॥ ५६.७४/१ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा स तदा देवस्तत्रैवान्तरधीयत । ५६.७४/२मार्कण्डेयं मुनिश्रेष्ठाः सर्वव्यापी जनार्दनः ॥ ५६.७४॥ ५७.१/१ब्रह्मोवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि पञ्चतीर्थविधिं द्विजाः । ५७.१/२यत् फलं स्नानदानेन देवताप्रेक्षणेन च ॥ ५७.१॥ ५७.२/१मार्कण्डेयह्रदं गत्वा नरश्चोदङ्मुखः शुचिः । ५७.२/२निमज्जेत् तत्र वारांस्त्रीन् इमं मन्त्रमुदीरयेत् ॥ ५७.२॥ ५७.३/१संसारसागरे मग्नं पापग्रस्तमचेतनम् । ५७.३/२त्राहि मां भगनेत्रघ्न त्रिपुरारे नमोऽस्तु ते ॥ ५७.३॥ ५७.४/१नमः शिवाय शान्ताय सर्वपापहराय च । ५७.४/२स्नानं करोमि देवेश मम नश्यतु पातकम् ॥ ५७.४॥ ५७.५/१नाभिमात्रे जले स्नात्वा विधिवद् देवता ऋषीन् । ५७.५/२तिलोदकेन मतिमान् पितृंश्चान्यांश्च तर्पयेत् ॥ ५७.५॥ ५७.६/१स्नात्वा तथैव चाचम्य ततो गच्छेच्छिवालयम् । ५७.६/२प्रविश्य देवतागारं कृत्वा तं त्रिः प्रदक्षिणम् ॥ ५७.६॥ ५७.७/१मूलमन्त्रेण सम्पूज्य मार्कण्डेयस्य चेश्वरम् । ५७.७/२अघोरेण च भो विप्राः प्रणिपत्य प्रसादयेत् ॥ ५७.७॥ ५७.८/१त्रिलोचन नमस्तेऽस्तु नमस्ते शशिभूषण । ५७.८/२त्राहि मां त्वं विरूपाक्ष महादेव नमोऽस्तु ते ॥ ५७.८॥ ५७.९/१मार्कण्डेयह्रदे त्वेवं स्नात्वा दृष्ट्वा च शंकरम् । ५७.९/२दशानामश्वमेधानां फलं प्राप्नोति मानवः ॥ ५७.९॥ ५७.१०/१पापैः सर्वैर्विनिर्मुक्तः शिवलोकं स गच्छति । ५७.१०/२तत्र भुक्त्वा वरान् भोगान् यावद् आभूतसम्प्लवम् ॥ ५७.१०॥ ५७.११/१इहलोकं समासाद्य भवेद् विप्रो बहुश्रुतः । ५७.११/२शांकरं योगमासाद्य ततो मोक्षमवाप्नुयात् ॥ ५७.११॥ ५७.१२/१कल्पवृक्षं ततो गत्वा कृत्वा तं त्रिः प्रदक्षिणम् । ५७.१२/२पूजयेत् परया भक्त्या मन्त्रेणानेन तं वटम् ॥ ५७.१२॥ ५७.१३/१ओं नमो व्यक्तरूपाय महाप्रलयकारिणे । ५७.१३/२महद्रसोपविष्टाय न्यग्रोधाय नमोऽस्तु ते ॥ ५७.१३॥ ५७.१४/१अमरस्त्वं सदा कल्पे हरेश्चायतनं वट । ५७.१४/२न्यग्रोध हर मे पापं कल्पवृक्ष नमोऽस्तु ते ॥ ५७.१४॥ ५७.१५/१भक्त्या प्रदक्षिणं कृत्वा नत्वा कल्पवटं नरः । ५७.१५/२सहसा मुच्यते पापाज्जीर्णत्वच इवोरगः ॥ ५७.१५॥ ५७.१६/१छायां तस्य समाक्रम्य कल्पवृक्षस्य भो द्विजाः । ५७.१६/२ब्रह्महत्यां नरो जह्यात् पापेष्वन्येषु का कथा ॥ ५७.१६॥ ५७.१७/१दृष्ट्वा कृष्णाङ्गसम्भूतं ब्रह्मतेजोमयं परम् । ५७.१७/२न्यग्रोधाकृतिकं विष्णुं प्रणिपत्य च भो द्विजाः ॥ ५७.१७॥ ५७.१८/१राजसूयाश्वमेधाभ्यां फलं प्राप्नोति चाधिकम् । ५७.१८/२तथा स्ववंशमुद्धृत्य विष्णुलोकं स गच्छति ॥ ५७.१८॥ ५७.१९/१वैनतेयं नमस्कृत्य कृष्णस्य पुरतः स्थितम् । ५७.१९/२सर्वपापविनिर्मुक्तस्ततो विष्णुपुरं व्रजेत् ॥ ५७.१९॥ ५७.२०/१दृष्ट्वा वटं वैनतेयं यः पश्येत् पुरुषोत्तमम् । ५७.२०/२संकर्षणं सुभद्रां च स याति परमां गतिम् ॥ ५७.२०॥ ५७.२१/१प्रविश्यायतनं विष्णोः कृत्वा तं त्रिः प्रदक्षिणम् । ५७.२१/२संकर्षणं स्वमन्त्रेण भक्त्यापूज्य प्रसादयेत् ॥ ५७.२१॥ ५७.२२/१नमस्ते हलधृग् राम नमस्ते मुशलायुध । ५७.२२/२नमस्ते रेवतीकान्त नमस्ते भक्तवत्सल ॥ ५७.२२॥ ५७.२३/१नमस्ते बलिनां श्रेष्ठ नमस्ते धरणीधर । ५७.२३/२प्रलम्बारे नमस्तेऽस्तु त्राहि मां कृष्णपूर्वज ॥ ५७.२३॥ ५७.२४/१एवं प्रसाद्य चानन्तमजेयं त्रिदशार्चितम् । ५७.२४/२कैलासशिखराकारं चन्द्रात् कान्ततराननम् ॥ ५७.२४॥ ५७.२५/१नीलवस्त्रधरं देवं फणाविकटमस्तकम् । ५७.२५/२महाबलं हलधरं कुण्डलैकविभूषितम् ॥ ५७.२५॥ ५७.२६/१रौहिणेयं नरो भक्त्या लभेद् अभिमतं फलम् । ५७.२६/२सर्वपापैर्विनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति ॥ ५७.२६॥ ५७.२७/१आभूतसम्प्लवं यावद् भुक्त्वा तत्र सुखं नरः । ५७.२७/२पुण्यक्षयाद् इहागत्य प्रवरे योगिनां कुले ॥ ५७.२७॥ ५७.२८/१ब्राह्मणप्रवरो भूत्वा सर्वशास्त्रार्थपारगः । ५७.२८/२ज्ञानं तत्र समासाद्य मुक्तिं प्राप्नोति दुर्लभाम् ॥ ५७.२८॥ ५७.२९/१एवमभ्यर्च्य हलिनं ततः कृष्णं विचक्षणः । ५७.२९/२द्वादशाक्षरमन्त्रेण पूजयेत् सुसमाहितः ॥ ५७.२९॥ ५७.३०/१द्विषट्कवर्णमन्त्रेण भक्त्या ये पुरुषोत्तमम् । ५७.३०/२पूजयन्ति सदा धीरास्ते मोक्षं प्राप्नुवन्ति वै ॥ ५७.३०॥ ५७.३१/१न तां गतिं सुरा यान्ति योगिनो नैव सोमपाः । ५७.३१/२यां गतिं यान्ति भो विप्रा द्वादशाक्षरतत्पराः ॥ ५७.३१॥ ५७.३२/१तस्मात् तेनैव मन्त्रेण भक्त्या कृष्णं जगद्गुरुम् । ५७.३२/२सम्पूज्य गन्धपुष्पाद्यैः प्रणिपत्य प्रसादयेत् ॥ ५७.३२॥ ५७.३३/१जय कृष्ण जगन्नाथ जय सर्वाघनाशन । ५७.३३/२जय चाणूरकेशिघ्न जय कंसनिषूदन ॥ ५७.३३॥ ५७.३४/१जय पद्मपलाशाक्ष जय चक्रगदाधर । ५७.३४/२जय नीलाम्बुदश्याम जय सर्वसुखप्रद ॥ ५७.३४॥ ५७.३५/१जय देव जगत्पूज्य जय संसारनाशन । ५७.३५/२जय लोकपते नाथ जय वाञ्छाफलप्रद ॥ ५७.३५॥ ५७.३६/१संसारसागरे घोरे निःसारे दुःखफेनिले । ५७.३६/२क्रोधग्राहाकुले रौद्रे विषयोदकसम्प्लवे ॥ ५७.३६॥ ५७.३७/१नानारोगोर्मिकलिले मोहावर्तसुदुस्तरे । ५७.३७/२निमग्नोऽहं सुरश्रेष्ठ त्राहि मां पुरुषोत्तम ॥ ५७.३७॥ ५७.३८/१एवं प्रसाद्य देवेशं वरदं भक्तवत्सलम् । ५७.३८/२सर्वपापहरं देवं सर्वकामफलप्रदम् ॥ ५७.३८॥ ५७.३९/१पीनांसं द्विभुजं कृष्णं पद्मपत्त्रायतेक्षणम् । ५७.३९/२महोरस्कं महाबाहुं पीतवस्त्रं शुभाननम् ॥ ५७.३९॥ ५७.४०/१शङ्खचक्रगदापाणिं मुकुटाङ्गदभूषणम् । ५७.४०/२सर्वलक्षणसंयुक्तं वनमालाविभूषितम् ॥ ५७.४०॥ ५७.४१/१दृष्ट्वा नरोऽञ्जलिं कृत्वा दण्डवत् प्रणिपत्य च । ५७.४१/२अश्वमेधसहस्राणां फलं प्राप्नोति वै द्विजाः ॥ ५७.४१॥ ५७.४२/१यत् फलं सर्वतीर्थेषु स्नाने दाने प्रकीर्तितम् । ५७.४२/२नरस्तत् फलमाप्नोति दृष्ट्वा कृष्णं प्रणम्य च ॥ ५७.४२॥ ५७.४३/१यत् फलं सर्वरत्नाद्यैरिष्टे बहुसुवर्णके । ५७.४३/२नरस्तत् फलमाप्नोति दृष्ट्वा कृष्णं प्रणम्य च ॥ ५७.४३॥ ५७.४४/१यत् फलं सर्ववेदेषु सर्वयज्ञेषु यत् फलम् । ५७.४४/२तत् फलं समवाप्नोति नरः कृष्णं प्रणम्य च ॥ ५७.४४॥ ५७.४५/१यत् फलं सर्वदानेन व्रतेन नियमेन च । ५७.४५/२नरस्तत् फलमाप्नोति दृष्ट्वा कृष्णं प्रणम्य च ॥ ५७.४५॥ ५७.४६/१तपोभिर्विविधैरुग्रैर्यत् फलं समुदाहृतम् । ५७.४६/२नरस्तत् फलमाप्नोति दृष्ट्वा कृष्णं प्रणम्य च ॥ ५७.४६॥ ५७.४७/१यत् फलं ब्रह्मचर्येण सम्यक् चीर्णेन तत्कृतम् । ५७.४७/२नरस्तत् फलमाप्नोति दृष्ट्वा कृष्णं प्रणम्य च ॥ ५७.४७॥ ५७.४८/१यत् फलं च गृहस्थस्य यथोक्ताचारवर्तिनः । ५७.४८/२नरस्तत् फलमाप्नोति दृष्ट्वा कृष्णं प्रणम्य च ॥ ५७.४८॥ ५७.४९/१यत् फलं वनवासेन वानप्रस्थस्य कीर्तितम् । ५७.४९/२नरस्तत् फलमाप्नोति दृष्ट्वा कृष्णं प्रणम्य च ॥ ५७.४९॥ ५७.५०/१संन्यासेन यथोक्तेन यत् फलं समुदाहृतम् । ५७.५०/२नरस्तत् फलमाप्नोति दृष्ट्वा कृष्णं प्रणम्य च ॥ ५७.५०॥ ५७.५१/१किं चात्र बहुनोक्तेन माहात्म्ये तस्य भो द्विजाः । ५७.५१/२दृष्ट्वा कृष्णं नरो भक्त्या मोक्षं प्राप्नोति दुर्लभम् ॥ ५७.५१॥ ५७.५२/१पापैर्विमुक्तः शुद्धात्मा कल्पकोटिसमुद्भवैः । ५७.५२/२श्रिया परमया युक्तः सर्वैः समुदितो गुणैः ॥ ५७.५२॥ ५७.५३/१सर्वकामसमृद्धेन विमानेन सुवर्चसा । ५७.५३/२त्रिसप्तकुलमुद्धृत्य नरो विष्णुपुरं व्रजेत् ॥ ५७.५३॥ ५७.५४/१तत्र कल्पशतं यावद् भुक्त्वा भोगान् मनोरमान् । ५७.५४/२गन्धर्वाप्सरसैः सार्धं यथा विष्णुश्चतुर्भुजः ॥ ५७.५४॥ ५७.५५/१च्युतस्तस्माद् इहायातो विप्राणां प्रवरे कुले । ५७.५५/२सर्वज्ञः सर्ववेदी च जायते गतमत्सरः ॥ ५७.५५॥ ५७.५६/१स्वधर्मनिरतः शान्तो दाता भूतहिते रतः । ५७.५६/२आसाद्य वैष्णवं ज्ञानं ततो मुक्तिमवाप्नुयात् ॥ ५७.५६॥ ५७.५७/१ततः सम्पूज्य मन्त्रेण सुभद्रां भक्तवत्सलाम् । ५७.५७/२प्रसादयेत् ततो विप्राः प्रणिपत्य कृताञ्जलिः ॥ ५७.५७॥ ५७.५८/१नमस्ते सर्वगे देवि नमस्ते शुभसौख्यदे । ५७.५८/२त्राहि मां पद्मपत्त्राक्षि कात्यायनि नमोऽस्तु ते ॥ ५७.५८॥ ५७.५९/१एवं प्रसाद्य तां देवीं जगद्धात्रीं जगद्धिताम् । ५७.५९/२बलदेवस्य भगिनीं सुभद्रां वरदां शिवाम् ॥ ५७.५९॥ ५७.६०/१कामगेन विमानेन नरो विष्णुपुरं व्रजेत् । ५७.६०/२आभूतसम्प्लवं यावत् क्रीडित्वा तत्र देववत् ॥ ५७.६०॥ ५७.६१/१इह मानुषतां प्राप्तो ब्राह्मणो वेदविद् भवेत् । ५७.६१/२प्राप्य योगं हरेस्तत्र मोक्षं च लभते ध्रुवम् ॥ ५७.६१॥ ५८.१/१ब्रह्मोवाच । एवं दृष्ट्वा बलं कृष्णं सुभद्रां प्रणिपत्य च । ५८.१/२धर्मं चार्थं च कामं च मोक्षं च लभते ध्रुवम् ॥ ५८.१॥ ५८.२/१निष्क्रम्य देवतागारात् कृतकृत्यो भवेन् नरः । ५८.२/२प्रणम्यायतनं पश्चाद् व्रजेत् तत्र समाहितः ॥ ५८.२॥ ५८.३/१इन्द्रनीलमयो विष्णुर्यत्रास्ते वालुकावृतः । ५८.३/२अन्तर्धानगतं नत्वा ततो विष्णुपुरं व्रजेत् ॥ ५८.३॥ ५८.४/१सर्वदेवमयो योऽसौ हतवान् असुरोत्तमम् । ५८.४/२स आस्ते तत्र भो विप्राः सिंहार्धकृतविग्रहः ॥ ५८.४॥ ५८.५/१भक्त्या दृष्ट्वा तु तं देवं प्रणम्य नरकेसरीम् । ५८.५/२मुच्यते पातकैर्मर्त्यः समस्तैर्नात्र संशयः ॥ ५८.५॥ ५८.६/१नरसिंहस्य ये भक्ता भवन्ति भुवि मानवाः । ५८.६/२न तेषां दुष्कृतं किंचित् फलं स्याद् यद् यद् ईप्सितम् ॥ ५८.६॥ ५८.७/१तस्मात् सर्वप्रयत्नेन नरसिंहं समाश्रयेत् । ५८.७/२धर्मार्थकाममोक्षाणां फलं यस्मात् प्रयच्छति ॥ ५८.७॥ ५८.८/१मुनय ऊचुः । माहात्म्यं नरसिंहस्य सुखदं भुवि दुर्लभम् । ५८.८/२यथा कथयसे देव तेन नो विस्मयो महान् ॥ ५८.८॥ ५८.९/१प्रभावं तस्य देवस्य विस्तरेण जगत्पते । ५८.९/२श्रोतुमिच्छामहे ब्रूहि परं कौतूहलं हि नः ॥ ५८.९॥ ५८.१०/१यथा प्रसीदेद् देवोऽसौ नरसिंहो महाबलः । ५८.१०/२भक्तानामुपकाराय ब्रूहि देव नमोऽस्तु ते ॥ ५८.१०॥ ५८.११/१प्रसादान् नरसिंहस्य या भवन्त्यत्र सिद्धयः । ५८.११/२ब्रूहि ताः कुरु चास्माकं प्रसादं प्रपितामह ॥ ५८.११॥ ५८.१२/१ब्रह्मोवाच । श‍ृणुध्वं तस्य भो विप्राः प्रभावं गदतो मम । ५८.१२/२अजितस्याप्रमेयस्य भुक्तिमुक्तिप्रदस्य च ॥ ५८.१२॥ ५८.१३/१कः शक्नोति गुणान् वक्तुं समस्तांस्तस्य भो द्विजाः । ५८.१३/२सिंहार्धकृतदेहस्य प्रवक्ष्यामि समासतः ॥ ५८.१३॥ ५८.१४/१याः काश्चित् सिद्धयश्चात्र श्रूयन्ते दैवमानुषाः । ५८.१४/२प्रसादात् तस्य ताः सर्वाः सिध्यन्ति नात्र संशयः ॥ ५८.१४॥ ५८.१५/१स्वर्गे मर्त्ये च पाताले दिक्षु तोये पुरे नगे । ५८.१५/२प्रसादात् तस्य देवस्य भवत्यव्याहता गतिः ॥ ५८.१५॥ ५८.१६/१असाध्यं तस्य देवस्य नास्त्यत्र सचराचरे । ५८.१६/२नरसिंहस्य भो विप्राः सदा भक्तानुकम्पिनः ॥ ५८.१६॥ ५८.१७/१विधानं तस्य वक्ष्यामि भक्तानामुपकारकम् । ५८.१७/२येन प्रसीदेच्चैवासौ सिंहार्धकृतविग्रहः ॥ ५८.१७॥ ५८.१८/१श‍ृणुध्वं मुनिशार्दूलाः कल्पराजं सनातनम् । ५८.१८/२नरसिंहस्य तत्त्वं च यन् न ज्ञातं सुरासुरैः ॥ ५८.१८॥ ५८.१९/१शाकयावकमूलैस्तु फलपिण्याकसक्तुकैः । ५८.१९/२पयोभक्षेण विप्रेन्द्रा वर्तयेत् साधकोत्तमः ॥ ५८.१९॥ ५८.२०/१कोशकौपीनवासाश्च ध्यानयुक्तो जितेन्द्रियः । ५८.२०/२अरण्ये विजने देशे पर्वते सिन्धुसंगमे ॥ ५८.२०॥ ५८.२१/१ऊषरे सिद्धक्षेत्रे च नरसिंहाश्रमे तथा । ५८.२१/२प्रतिष्ठाप्य स्वयं वापि पूजां कृत्वा विधानतः ॥ ५८.२१॥ ५८.२२/१द्वादश्यां शुक्लपक्षस्य उपोष्य मुनिपुंगवाः । ५८.२२/२जपेल्लक्षाणि वै विंशन् मनसा संयतेन्द्रियः ॥ ५८.२२॥ ५८.२३/१उपपातकयुक्तश्च महापातकसंयुतः । ५८.२३/२मुक्तो भवेत् ततो विप्राः साधको नात्र संशयः ॥ ५८.२३॥ ५८.२४/१कृत्वा प्रदक्षिणं तत्र नरसिंहं प्रपूजयेत् । ५८.२४/२पुण्यगन्धादिभिर्धूपैः प्रणम्य शिरसा प्रभुम् ॥ ५८.२४॥ ५८.२५/१कर्पूरचन्दनाक्तानि जातीपुष्पाणि मस्तके । ५८.२५/२प्रदद्यान् नरसिंहस्य ततः सिद्धिः प्रजायते ॥ ५८.२५॥ ५८.२६/१भगवान् सर्वकार्येषु न क्वचित् प्रतिहन्यते । ५८.२६/२तेजः सोढुं न शक्ताः स्युर्ब्रह्मरुद्रादयः सुराः ॥ ५८.२६॥ ५८.२७/१किं पुनर्दानवा लोके सिद्धगन्धर्वमानुषाः । ५८.२७/२विद्याधरा यक्षगणाः सकिंनरमहोरगाः ॥ ५८.२७॥ ५८.२८/१मन्त्रं यान् आसुरान् हन्तुं जपन्त्येकेऽन्यसाधकाः । ५८.२८/२ते सर्वे प्रलयं यान्ति दृष्ट्वादित्याग्निवर्चसः ॥ ५८.२८॥ ५८.२९/१सकृज्जप्तं तु कवचं रक्षेत् सर्वमुपद्रवम् । ५८.२९/२द्विर्जप्तं कवचं दिव्यं रक्षते देवदानवात् ॥ ५८.२९॥ ५८.३०/१गन्धर्वाः किंनरा यक्षा विद्याधरमहोरगाः । ५८.३०/२भूताः पिशाचा रक्षांसि ये चान्ये परिपन्थिनः ॥ ५८.३०॥ ५८.३१/१त्रिर्जप्तं कवचं दिव्यमभेद्यं च सुरासुरैः । ५८.३१/२द्वादशाभ्यन्तरे चैव योजनानां द्विजोत्तमाः ॥ ५८.३१॥ ५८.३२/१रक्षते भगवान् देवो नरसिंहो महाबलः । ५८.३२/२ततो गत्वा बिलद्वारमुपोष्य रजनीत्रयम् ॥ ५८.३२॥ ५८.३३/१पलाशकाष्ठैः प्रज्वाल्य भगवन्तं हुताशनम् । ५८.३३/२पलाशसमिधस्तत्र जुहुयात् त्रिमधुप्लुताः ॥ ५८.३३॥ ५८.३४/१द्वे शते द्विजशार्दूला वषट्कारेण साधकः । ५८.३४/२ततो विवरद्वारं तु प्रकटं जायते क्षणात् ॥ ५८.३४॥ ५८.३५/१ततो विशेत् तु निःशङ्कं कवची विवरं बुधः । ५८.३५/२गच्छतः संकटं तस्य तमोमोहश्च नश्यति ॥ ५८.३५॥ ५८.३६/१राजमार्गः सुविस्तीर्णो दृश्यते भ्रमराजितः । ५८.३६/२नरसिंहं स्मरंस्तत्र पातालं विशते द्विजाः ॥ ५८.३६॥ ५८.३७/१गत्वा तत्र जपेत् तत्त्वं नरसिंहाख्यमव्ययम् । ५८.३७/२ततः स्त्रीणां सहस्राणि वीणावादनकर्मणाम् ॥ ५८.३७॥ ५८.३८/१निर्गच्छन्ति पुरो विप्राः स्वागतं ता वदन्ति च । ५८.३८/२प्रवेशयन्ति ता हस्ते गृहीत्वा साधकेश्वरम् ॥ ५८.३८॥ ५८.३९/१ततो रसायनं दिव्यं पाययन्ति द्विजोत्तमाः । ५८.३९/२पीतमात्रे दिव्यदेहो जायते सुमहाबलः ॥ ५८.३९॥ ५८.४०/१क्रीडते सह कन्याभिर्यावद् आभूतसम्प्लवम् । ५८.४०/२भिन्नदेहो वासुदेवे लीयते नात्र संशयः ॥ ५८.४०॥ ५८.४१/१यदा न रोचते वासस्तस्मान् निर्गच्छते पुनः । ५८.४१/२पट्टं शूलं च खड्गं च रोचनां च मणिं तथा ॥ ५८.४१॥ ५८.४२/१रसं रसायनं चैव पादुकाञ्जनमेव च । ५८.४२/२कृष्णाजिनं मुनिश्रेष्ठा गुटिकां च मनोहराम् ॥ ५८.४२॥ ५८.४३/१कमण्डलुं चाक्षसूत्रं यष्टिं संजीवनीं तथा । ५८.४३/२सिद्धविद्यां च शास्त्राणि गृहीत्वा साधकेश्वरः ॥ ५८.४३॥ ५८.४४/१ज्वलद्वह्निस्फुलिङ्गोर्मि+ ।वेष्टितं त्रिशिखं हृदि । ५८.४४/२सकृन् न्यस्तं दहेत् सर्वं वृजिनं जन्मकोटिजम् ॥ ५८.४४॥ ५८.४५/१विषे न्यस्तं विषं हन्यात् कुष्ठं हन्यात् तनौ स्थितम् । ५८.४५/२स्वदेहे भ्रूणहत्यादि कृत्वा दिव्येन शुध्यति ॥ ५८.४५॥ ५८.४६/१महाग्रहगृहीतेषु ज्वलमानं विचिन्तयेत् । ५८.४६/२हृदन्ते वै ततः शीघ्रं नश्येयुर्दारुणा ग्रहाः ॥ ५८.४६॥ ५८.४७/१बालानां कण्ठके बद्धं रक्षा भवति नित्यशः । ५८.४७/२गण्डपिण्डकलूतानां नाशनं कुरुते ध्रुवम् ॥ ५८.४७॥ ५८.४८/१व्याधिजाते समिद्भिश्च घृतक्षीरेण होमयेत् । ५८.४८/२त्रिसंध्यं मासमेकं तु सर्वरोगान् विनाशयेत् ॥ ५८.४८॥ ५८.४९/१असाध्यं तु न पश्यामि त्रैलोक्ये सचराचरे । ५८.४९/२यां यां कामयते सिद्धिं तां तां प्राप्नोति स ध्रुवम् ॥ ५८.४९॥ ५८.५०/१अष्टोत्तरशतं त्वेके पूजयित्वा मृगाधिपम् । ५८.५०/२मृत्तिकाः सप्त वल्मीके श्मशाने च चतुष्पथे ॥ ५८.५०॥ ५८.५१/१रक्तचन्दनसम्मिश्रा गवां क्षीरेण लोडयेत् । ५८.५१/२सिंहस्य प्रतिमां कृत्वा प्रमाणेन षडङ्गुलाम् ॥ ५८.५१॥ ५८.५२/१लिम्पेत् तथा भूर्जपत्त्रे रोचनया समालिखेत् । ५८.५२/२नरसिंहस्य कण्ठे तु बद्ध्वा चैव हि मन्त्रवित् ॥ ५८.५२॥ ५८.५३/१जपेत् संख्याविहीनं तु पूजयित्वा जलाशये । ५८.५३/२यावत् सप्ताहमात्रं तु जपेत् संयमितेन्द्रियः ॥ ५८.५३॥ ५८.५४/१जलाकीर्णा मुहूर्तेन जायते सर्वमेदिनी । ५८.५४/२अथवा शुष्कवृक्षाग्रे नरसिंहं तु पूजयेत् ॥ ५८.५४॥ ५८.५५/१जप्त्वा चाष्टशतं तत्त्वं वर्षन्तं विनिवारयेत् । ५८.५५/२तमेवं पिञ्जके बद्ध्वा भ्रामयेत् साधकोत्तमः ॥ ५८.५५॥ ५८.५६/१महावातो मुहूर्तेन आगच्छेन् नात्र संशयः । ५८.५६/२पुनश्च धारयेत् क्षिप्रं सप्तसप्तेन वारिणा ॥ ५८.५६॥ ५८.५७/१अथ तां प्रतिमां द्वारि निखनेद् यस्य साधकः । ५८.५७/२गोत्रोत्सादो भवेत् तस्य उद्धृते चैव शान्तिदः ॥ ५८.५७॥ ५८.५८/१तस्मात् तं मुनिशार्दूला भक्त्या सम्पूजयेत् सदा । ५८.५८/२मृगराजं महावीर्यं सर्वकामफलप्रदम् ॥ ५८.५८॥ ५८.५९/१विमुक्तः सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति । ५८.५९/२ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः स्त्रियः शूद्रान्त्यजातयः ॥ ५८.५९॥ ५८.६०/१सम्पूज्य तं सुरश्रेष्ठं भक्त्या सिंहवपुर्धरम् । ५८.६०/२मुच्यन्ते चाशुभैर्दुःखैर्जन्मकोटिसमुद्भवैः ॥ ५८.६०॥ ५८.६१/१सम्पूज्य तं सुरश्रेष्ठं प्राप्नुवन्त्यभिवाञ्छितम् । ५८.६१/२देवत्वममरेशत्वं गन्धर्वत्वं च भो द्विजाः ॥ ५८.६१॥ ५८.६२/१यक्षविद्याधरत्वं च तथान्यच्चाभिवाञ्छितम् । ५८.६२/२दृष्ट्वा स्तुत्वा नमस्कृत्वा सम्पूज्य नरकेसरीम् ॥ ५८.६२॥ ५८.६३/१प्राप्नुवन्ति नरा राज्यं स्वर्गं मोक्षं च दुर्लभम् । ५८.६३/२नरसिंहं नरो दृष्ट्वा लभेद् अभिमतं फलम् ॥ ५८.६३॥ ५८.६४/१निर्मुक्तः सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति । ५८.६४/२सकृद् दृष्ट्वा तु तं देवं भक्त्या सिंहवपुर्धरम् ॥ ५८.६४॥ ५८.६५/१मुच्यते चाशुभैर्दुःखैर्जन्मकोटिसमुद्भवैः । ५८.६५/२संग्रामे संकटे दुर्गे चोरव्याघ्रादिपीडिते ॥ ५८.६५॥ ५८.६६/१कान्तारे प्राणसंदेहे विषवह्निजलेषु च । ५८.६६/२राजादिभ्यः समुद्रेभ्यो ग्रहरोगादिपीडिते ॥ ५८.६६॥ ५८.६७/१स्मृत्वा तं पुरुषः सर्वै राजग्रामैर्विमुच्यते । ५८.६७/२सूर्योदये यथा नाशं तमोऽभ्येति महत्तरम् ॥ ५८.६७॥ ५८.६८/१तथा संदर्शने तस्य विनाशं यान्त्युपद्रवाः । ५८.६८/२गुटिकाञ्जनपाताल+ ।पादुके च रसायनम् ॥ ५८.६८॥ ५८.६९/१नरसिंहे प्रसन्ने तु प्राप्नोत्यन्यांश्च वाञ्छितान् । ५८.६९/२यान् यान् कामान् अभिध्यायन् भजते नरकेसरीम् ॥ ५८.६९॥ ५८.७०/१तांस्तान् कामान् अवाप्नोति नरो नास्त्यत्र संशयः । ५८.७०/२दृष्ट्वा तं देवदेवेशं भक्त्यापूज्य प्रणम्य च ॥ ५८.७०॥ ५८.७१/१दशानामश्वमेधानां फलं दशगुणं लभेत् । ५८.७१/२पापैः सर्वैर्विनिर्मुक्तो गुणैः सर्वैरलंकृतः ॥ ५८.७१॥ ५८.७२/१सर्वकामसमृद्धात्मा जरामरणवर्जितः । ५८.७२/२सौवर्णेन विमानेन किङ्किणीजालमालिना ॥ ५८.७२॥ ५८.७३/१सर्वकामसमृद्धेन कामगेन सुवर्चसा । ५८.७३/२तरुणादित्यवर्णेन मुक्ताहारावलम्बिना ॥ ५८.७३॥ ५८.७४/१दिव्यस्त्रीशतयुक्तेन दिव्यगन्धर्वनादिना । ५८.७४/२कुलैकविंशमुद्धृत्य देववन् मुदितः सुखी ॥ ५८.७४॥ ५८.७५/१स्तूयमानोऽप्सरोभिश्च विष्णुलोकं व्रजेन् नरः । ५८.७५/२भुक्त्वा तत्र वरान् भोगान् विष्णुलोके द्विजोत्तमाः ॥ ५८.७५॥ ५८.७६/१गन्धर्वैरप्सरैर्युक्तः कृत्वा रूपं चतुर्भुजम् । ५८.७६/२मनोह्लादकरं सौख्यं यावद् आभूतसम्प्लवम् ॥ ५८.७६॥ ५८.७७/१पुण्यक्षयाद् इहायातः प्रवरे योगिनां कुले । ५८.७७/२चतुर्वेदी भवेद् विप्रो वेदवेदाङ्गपारगः । ५८.७७/३वैष्णवं योगमास्थाय ततो मोक्षमवाप्नुयात् ॥ ५८.७७॥ ५९.१/१ब्रह्मोवाच । अनन्ताख्यं वासुदेवं दृष्ट्वा भक्त्या प्रणम्य च । ५९.१/२सर्वपापविनिर्मुक्तो नरो याति परं पदम् ॥ ५९.१॥ ५९.२/१मया चाराधितश्चासौ शक्रेण तदनन्तरम् । ५९.२/२विभीषणेन रामेण कस्तं नाराधयेत् पुमान् ॥ ५९.२॥ ५९.३/१श्वेतगङ्गां नरः स्नात्वा यः पश्येच्छ्वेतमाधवम् । ५९.३/२मत्स्याख्यं माधवं चैव श्वेतद्वीपं स गच्छति ॥ ५९.३॥ ५९.४/१मुनय ऊचुः । श्वेतमाधवमाहात्म्यं वक्तुमर्हस्यशेषतः । ५९.४/२विस्तरेण जगन्नाथ प्रतिमां तस्य वै हरेः ॥ ५९.४॥ ५९.५/१तस्मिन् क्षेत्रवरे पुण्ये विख्याते जगतीतले । ५९.५/२श्वेताख्यं माधवं देवं कस्तं स्थापितवान् पुरा ॥ ५९.५॥ ५९.६/१ब्रह्मोवाच । अभूत् कृतयुगे विप्राः श्वेतो नाम नृपो बली । ५९.६/२मतिमान् धर्मविच्छूरः सत्यसंधो दृढव्रतः ॥ ५९.६॥ ५९.७/१यस्य राज्ये तु वर्षाणां सहस्रं दश मानवाः । ५९.७/२भवन्त्यायुष्मन्तो लोका बालस्तस्मिन् न सीदति ॥ ५९.७॥ ५९.८/१वर्तमाने तदा राज्ये किंचित् काले गते द्विजाः । ५९.८/२कपालगौतमो नाम ऋषिः परमधार्मिकः ॥ ५९.८॥ ५९.९/१सुतोऽस्याजातदन्तश्च मृतः कालवशाद् द्विजाः । ५९.९/२तमादाय ऋषिर्धीमान् नृपस्यान्तिकमानयत् ॥ ५९.९॥ ५९.१०/१दृष्ट्वैवं नृपतिः सुप्तं कुमारं गतचेतसम् । ५९.१०/२प्रतिज्ञामकरोद् विप्रा जीवनार्थं शिशोस्तदा ॥ ५९.१०॥ ५९.११/१राजोवाच । यावद् बालमहं त्वेनं यमस्य सदने गतम् । ५९.११/२नानये सप्तरात्रेण चितां दीप्तां समारुहे ॥ ५९.११॥ ५९.१२/१ब्रह्मोवाच । एवमुक्त्वासितैः पद्मैः शतैर्दशशतादिकैः । ५९.१२/२सम्पूज्य च महादेवं राजा विद्यां पुनर्जपेत् ॥ ५९.१२॥ ५९.१३/१अतिभक्तिं तु संचिन्त्य नृपस्य जगदीश्वरः । ५९.१३/२सांनिध्यमगमत् तुष्टोऽस्मीत्युवाच सहोमया ॥ ५९.१३॥ ५९.१४/१श्रुत्वैवं गिरमीशस्य विलोक्य सहसा हरम् । ५९.१४/२भस्मदिग्धं विरूपाक्षं शरत्कुन्देन्दुवर्चसम् ॥ ५९.१४॥ ५९.१५/१शार्दूलचर्मवसनं शशाङ्काङ्कितमूर्धजम् । ५९.१५/२महीं निपत्य सहसा प्रणम्य स तदाब्रवीत् ॥ ५९.१५॥ ५९.१६/१श्वेत उवाच । कारुण्यं यदि मे दृष्ट्वा प्रसन्नोऽसि प्रभो यदि । ५९.१६/२कालस्य वशमापन्नो बालको द्विजपुत्रकः ॥ ५९.१६॥ ५९.१७/१जीवत्वेष पुनर्बाल इत्येवं व्रतमाहितम् । ५९.१७/२अकस्माच्च मृतं बालं नियम्य भगवन् स्वयम् । ५९.१७/३यथोक्तायुष्यसंयुक्तं क्षेमं कुरु महेश्वर ॥ ५९.१७॥ ५९.१८/१ब्रह्मोवाच । श्वेतस्यैतद् वचः श्रुत्वा मुदं प्राप हरस्तदा । ५९.१८/२कालमाज्ञापयामास सर्वभूतभयंकरम् ॥ ५९.१८॥ ५९.१९/१नियम्य कालं दुर्धर्षं यमस्याज्ञाकरं द्विजाः । ५९.१९/२बालं संजीवयामास मृत्योर्मुखगतं पुनः ॥ ५९.१९॥ ५९.२०/१कृत्वा क्षेमं जगत् सर्वं मुनेः पुत्रं स तं द्विजाः । ५९.२०/२देव्या सहोमया देवस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ ५९.२०॥ ५९.२१/१एवं संजीवयामास मुनेः पुत्रं नृपोत्तमः ॥ ५९.२१॥ ५९.२२/१मुनय ऊचुः । देवदेव जगन्नाथ त्रैलोक्यप्रभवाव्यय । ५९.२२/२ब्रूहि नः परमं तथ्यं श्वेताख्यस्य च साम्प्रतम् ॥ ५९.२२॥ ५९.२३/१ब्रह्मोवाच । श‍ृणुध्वं मुनिशार्दूलाः सर्वसत्त्वहितावहम् । ५९.२३/२प्रवक्ष्यामि यथातथ्यं यत् पृच्छथ ममानघाः ॥ ५९.२३॥ ५९.२४/१माधवस्य च माहात्म्यं सर्वपापप्रणाशनम् । ५९.२४/२यच्छ्रुत्वाभिमतान् कामान् ध्रुवं प्राप्नोति मानवः ॥ ५९.२४॥ ५९.२५/१श्रुतवान् ऋषिभिः पूर्वं माधवाख्यस्य भो द्विजाः । ५९.२५/२श‍ृणुध्वं तां कथां दिव्यां भयशोकार्तिनाशिनीम् ॥ ५९.२५॥ ५९.२६/१स कृत्वा राज्यमेकाग्र्यं वर्षाणां च सहस्रशः । ५९.२६/२विचार्य लौकिकान् धर्मान् वैदिकान् नियमांस्तथा ॥ ५९.२६॥ ५९.२७/१केशवाराधने विप्रा निश्चितं व्रतमास्थितः । ५९.२७/२स गत्वा परमं क्षेत्रं सागरं दक्षिणाश्रयम् ॥ ५९.२७॥ ५९.२८/१तटे तस्मिञ् शुभे रम्ये देशे कृष्णस्य चान्तिके । ५९.२८/२श्वेतोऽथ कारयामास प्रासादं शुभलक्षणम् ॥ ५९.२८॥ ५९.२९/१धन्वन्तरशतं चैकं देवदेवस्य दक्षिणे । ५९.२९/२ततः श्वेतेन विप्रेन्द्राः श्वेतशैलमयेन च ॥ ५९.२९॥ ५९.३०/१कृतः स भगवाञ् श्वेतो माधवश्चन्द्रसंनिभः । ५९.३०/२प्रतिष्ठां विधिवच्चक्रे यथोद्दिष्टां स्वयं तु सः ॥ ५९.३०॥ ५९.३१/१दत्त्वा दानं द्विजातिभ्यो दीनानाथतपस्विनाम् । ५९.३१/२अथानन्तरतो राजा माधवस्य च संनिधौ ॥ ५९.३१॥ ५९.३२/१महीं निपत्य सहसा ओंकारं द्वादशाक्षरम् । ५९.३२/२जपन् स मौनमास्थाय मासमेकं समाधिना ॥ ५९.३२॥ ५९.३३/१निराहारो महाभागः सम्यग् विष्णुपदे स्थितः । ५९.३३/२जपान्ते स तु देवेशं संस्तोतुमुपचक्रमे ॥ ५९.३३॥ ५९.३४/१श्वेत उवाच । ओं नमो वासुदेवाय नमः संकर्षणाय च । ५९.३४/२प्रद्युम्नायानिरुद्धाय नमो नारायणाय च ॥ ५९.३४॥ ५९.३५/१नमोऽस्तु बहुरूपाय विश्वरूपाय वेधसे । ५९.३५/२निर्गुणायाप्रतर्क्याय शुचये शुक्लकर्मणे ॥ ५९.३५॥ ५९.३६/१ओं नमः पद्मनाभाय पद्मगर्भोद्भवाय च । ५९.३६/२नमोऽस्तु पद्मवर्णाय पद्महस्ताय ते नमः ॥ ५९.३६॥ ५९.३७/१ओं नमः पुष्कराक्षाय सहस्राक्षाय मीढुषे । ५९.३७/२नमः सहस्रपादाय सहस्रभुजमन्यवे ॥ ५९.३७॥ ५९.३८/१ओं नमोऽस्तु वराहाय वरदाय सुमेधसे । ५९.३८/२वरिष्ठाय वरेण्याय शरण्यायाच्युताय च ॥ ५९.३८॥ ५९.३९/१ओं नमो बालरूपाय बालपद्मप्रभाय च । ५९.३९/२बालार्कसोमनेत्राय मुञ्जकेशाय धीमते ॥ ५९.३९॥ ५९.४०/१केशवाय नमो नित्यं नमो नारायणाय च । ५९.४०/२माधवाय वरिष्ठाय गोविन्दाय नमो नमः ॥ ५९.४०॥ ५९.४१/१ओं नमो विष्णवे नित्यं देवाय वसुरेतसे । ५९.४१/२मधुसूदनाय नमः शुद्धायांशुधराय च ॥ ५९.४१॥ ५९.४२/१नमो अनन्ताय सूक्ष्माय नमः श्रीवत्सधारिणे । ५९.४२/२त्रिविक्रमाय च नमो दिव्यपीताम्बराय च ॥ ५९.४२॥ ५९.४३/१सृष्टिकर्त्रे नमस्तुभ्यं गोप्त्रे धात्रे नमो नमः । ५९.४३/२नमोऽस्तु गुणभूताय निर्गुणाय नमो नमः ॥ ५९.४३॥ ५९.४४/१नमो वामनरूपाय नमो वामनकर्मणे । ५९.४४/२नमो वामननेत्राय नमो वामनवाहिने ॥ ५९.४४॥ ५९.४५/१नमो रम्याय पूज्याय नमोऽस्त्वव्यक्तरूपिणे । ५९.४५/२अप्रतर्क्याय शुद्धाय नमो भयहराय च ॥ ५९.४५॥ ५९.४६/१संसारार्णवपोताय प्रशान्ताय स्वरूपिणे । ५९.४६/२शिवाय सौम्यरूपाय रुद्रायोत्तारणाय च ॥ ५९.४६॥ ५९.४७/१भवभङ्गकृते चैव भवभोगप्रदाय च । ५९.४७/२भवसंघातरूपाय भवसृष्टिकृते नमः ॥ ५९.४७॥ ५९.४८/१ओं नमो दिव्यरूपाय सोमाग्निश्वसिताय च । ५९.४८/२सोमसूर्यांशुकेशाय गोब्राह्मणहिताय च ॥ ५९.४८॥ ५९.४९/१ओं नम ऋक्स्वरूपाय पदक्रमस्वरूपिणे । ५९.४९/२ऋक्स्तुताय नमस्तुभ्यं नम ऋक्साधनाय च ॥ ५९.४९॥ ५९.५०/१ओं नमो यजुषां धात्रे यजूरूपधराय च । ५९.५०/२यजुर्याज्याय जुष्टाय यजुषां पतये नमः ॥ ५९.५०॥ ५९.५१/१ओं नमः श्रीपते देव श्रीधराय वराय च । ५९.५१/२श्रियः कान्ताय दान्ताय योगिचिन्त्याय योगिने ॥ ५९.५१॥ ५९.५२/१ओं नमः सामरूपाय सामध्वनिवराय च । ५९.५२/२ओं नमः सामसौम्याय सामयोगविदे नमः ॥ ५९.५२॥ ५९.५३/१साम्ने च सामगीताय ओं नमः सामधारिणे । ५९.५३/२सामयज्ञविदे चैव नमः सामकराय च ॥ ५९.५३॥ ५९.५४/१नमस्त्वथर्वशिरसे नमोऽथर्वस्वरूपिणे । ५९.५४/२नमोऽस्त्वथर्वपादाय नमोऽथर्वकराय च ॥ ५९.५४॥ ५९.५५/१ओं नमो वज्रशीर्षाय मधुकैटभघातिने । ५९.५५/२महोदधिजलस्थाय वेदाहरणकारिणे ॥ ५९.५५॥ ५९.५६/१नमो दीप्तस्वरूपाय हृषीकेशाय वै नमः । ५९.५६/२नमो भगवते तुभ्यं वासुदेवाय ते नमः ॥ ५९.५६॥ ५९.५७/१नारायण नमस्तुभ्यं नमो लोकहिताय च । ५९.५७/२ओं नमो मोहनाशाय भवभङ्गकराय च ॥ ५९.५७॥ ५९.५८/१गतिप्रदाय च नमो नमो बन्धहराय च । ५९.५८/२त्रैलोक्यतेजसां कर्त्रे नमस्तेजःस्वरूपिणे ॥ ५९.५८॥ ५९.५९/१योगीश्वराय शुद्धाय रामायोत्तरणाय च । ५९.५९/२सुखाय सुखनेत्राय नमः सुकृतधारिणे ॥ ५९.५९॥ ५९.६०/१वासुदेवाय वन्द्याय वामदेवाय वै नमः । ५९.६०/२देहिनां देहकर्त्रे च भेदभङ्गकराय च ॥ ५९.६०॥ ५९.६१/१देवैर्वन्दितदेहाय नमस्ते दिव्यमौलिने । ५९.६१/२नमो वासनिवासाय वासव्यवहराय च ॥ ५९.६१॥ ५९.६२/१ओं नमो वसुकर्त्रे च वसुवासप्रदाय च । ५९.६२/२नमो यज्ञस्वरूपाय यज्ञेशाय च योगिने ॥ ५९.६२॥ ५९.६३/१यतियोगकरेशाय नमो यज्ञाङ्गधारिणे । ५९.६३/२संकर्षणाय च नमः प्रलम्बमथनाय च ॥ ५९.६३॥ ५९.६४/१मेघघोषस्वनोत्तीर्ण+ ।वेगलाङ्गलधारिणे । ५९.६४/२नमोऽस्तु ज्ञानिनां ज्ञान नारायणपरायण ॥ ५९.६४॥ ५९.६५/१न मेऽस्ति त्वाम् ऋते बन्धुर्नरकोत्तारणे प्रभो । ५९.६५/२अतस्त्वां सर्वभावेन प्रणतो नतवत्सल ॥ ५९.६५॥ ५९.६६/१मलं यत् कायजं वापि मानसं चैव केशव । ५९.६६/२न तस्यान्योऽस्ति देवेश क्षालकस्त्वाम् ऋतेऽच्युत ॥ ५९.६६॥ ५९.६७/१संसर्गाणि समस्तानि विहाय त्वामुपस्थितः । ५९.६७/२सङ्गो मेऽस्तु त्वया सार्धमात्मलाभाय केशव ॥ ५९.६७॥ ५९.६८/१कष्टमापत् सुदुष्पारं संसारं वेद्मि केशव । ५९.६८/२तापत्रयपरिक्लिष्टस्तेन त्वां शरणं गतः ॥ ५९.६८॥ ५९.६९/१एषणाभिर्जगत् सर्वं मोहितं मायया तव । ५९.६९/२आकर्षितं च लोभाद्यैरतस्त्वामहमाश्रितः ॥ ५९.६९॥ ५९.७०/१नास्ति किंचित् सुखं विष्णो संसारस्थस्य देहिनः । ५९.७०/२यथा यथा हि यज्ञेश त्वयि चेतः प्रवर्तते ॥ ५९.७०॥ ५९.७१/१तथा फलविहीनं तु सुखमात्यन्तिकं लभेत् । ५९.७१/२नष्टो विवेकशून्योऽस्मि दृश्यते जगद् आतुरम् ॥ ५९.७१॥ ५९.७२/१गोविन्द त्राहि संसारान् मामुद्धर्तुं त्वमर्हसि । ५९.७२/२मग्नस्य मोहसलिले निरुत्तारे भवार्णवे । ५९.७२/३उद्धर्ता पुण्डरीकाक्ष त्वाम् ऋतेऽन्यो न विद्यते ॥ ५९.७२॥ ५९.७३/१ब्रह्मोवाच । इत्थं स्तुतस्ततस्तेन राज्ञा श्वेतेन भो द्विजाः । ५९.७३/२तस्मिन् क्षेत्रवरे दिव्ये विख्याते पुरुषोत्तमे ॥ ५९.७३॥ ५९.७४/१भक्तिं तस्य तु संचिन्त्य देवदेवो जगद्गुरुः । ५९.७४/२आजगाम नृपस्याग्रे सर्वैर्देवैर्वृतो हरिः ॥ ५९.७४॥ ५९.७५/१नीलजीमूतसंकाशः पद्मपत्त्रायतेक्षणः । ५९.७५/२दधत् सुदर्शनं धीमान् कराग्रे दीप्तमण्डलम् ॥ ५९.७५॥ ५९.७६/१क्षीरोदजलसंकाशो विमलश्चन्द्रसंनिभः । ५९.७६/२रराज वामहस्तेऽस्य पाञ्चजन्यो महाद्युतिः ॥ ५९.७६॥ ५९.७७/१पक्षिराजध्वजः श्रीमान् गदाशार्ङ्गासिधृक् प्रभुः । ५९.७७/२उवाच साधु भो राजन् यस्य ते मतिरुत्तमा । ५९.७७/३यद् इष्टं वर भद्रं ते प्रसन्नोऽस्मि तवानघ ॥ ५९.७७॥ ५९.७८/१ब्रह्मोवाच । श्रुत्वैवं देवदेवस्य वाक्यं तत् परमामृतम् । ५९.७८/२प्रणम्य शिरसोवाच श्वेतस्तद्गतमानसः ॥ ५९.७८॥ ५९.७९/१श्वेत उवाच । यद्यहं भगवन् भक्तः प्रयच्छ वरमुत्तमम् । ५९.७९/२आब्रह्मभवनाद् ऊर्ध्वं वैष्णवं पदमव्ययम् ॥ ५९.७९॥ ५९.८०/१विमलं विरजं शुद्धं संसारासङ्गवर्जितम् । ५९.८०/२तत् पदं गन्तुमिच्छामि त्वत्प्रसादाज्जगत्पते ॥ ५९.८०॥ ५९.८१/१श्रीभगवान् उवाच । यत् पदं विबुधाः सर्वे मुनयः सिद्धयोगिनः । ५९.८१/२नाभिगच्छन्ति यद् रम्यं परं पदमनामयम् ॥ ५९.८१॥ ५९.८२/१यास्यसि परमं स्थानं राज्यामृतमुपास्य च । ५९.८२/२सर्वांल्लोकान् अतिक्रम्य मम लोकं गमिष्यसि ॥ ५९.८२॥ ५९.८३/१कीर्तिस्तवात्र राजेन्द्र त्रींल्लोकांश्च गमिष्यति । ५९.८३/२सांनिध्यं मम चैवात्र सर्वदैव भविष्यति ॥ ५९.८३॥ ५९.८४/१श्वेतगङ्गेति गास्यन्ति सर्वे ते देवदानवाः । ५९.८४/२कुशाग्रेणापि राजेन्द्र श्वेतगाङ्गेयमम्बु च ॥ ५९.८४॥ ५९.८५/१स्पृष्ट्वा स्वर्गं गमिष्यन्ति मद्भक्ता ये समाहिताः । ५९.८५/२यस्त्विमां प्रतिमां गच्छेन् माधवाख्यां शशिप्रभाम् ॥ ५९.८५॥ ५९.८६/१शङ्खगोक्षीरसंकाशामशेषाघविनाशिनीम् । ५९.८६/२तां प्रणम्य सकृद् भक्त्या पुण्डरीकनिभेक्षणाम् ॥ ५९.८६॥ ५९.८७/१विहाय सर्वलोकान् वै मम लोके महीयते । ५९.८७/२मन्वन्तराणि तत्रैव देवकन्याभिरावृतः ॥ ५९.८७॥ ५९.८८/१गीयमानश्च मधुरं सिद्धगन्धर्वसेवितः । ५९.८८/२भुनक्ति विपुलान् भोगान् यथेष्टं मामकैः सह ॥ ५९.८८॥ ५९.८९/१च्युतस्तस्माद् इहागत्य मनुष्यो ब्राह्मणो भवेत् । ५९.८९/२वेदवेदाङ्गविच्छ्रीमान् भोगवांश्चिरजीवितः ॥ ५९.८९॥ ५९.९०/१गजाश्वरथयानाढ्यो धनधान्यावृतः शुचिः । ५९.९०/२रूपवान् बहुभाग्यश्च पुत्रपौत्रसमन्वितः ॥ ५९.९०॥ ५९.९१/१पुरुषोत्तमं पुनः प्राप्य वटमूलेऽथ सागरे । ५९.९१/२त्यक्त्वा देहं हरिं स्मृत्वा ततः शान्तपदं व्रजेत् ॥ ५९.९१॥ ६०.१/१ब्रह्मोवाच । श्वेतमाधवमालोक्य समीपे मत्स्यमाधवम् । ६०.१/२एकार्णवजले पूर्वं रोहितं रूपमास्थितम् ॥ ६०.१॥ ६०.२/१वेदानां हरणार्थाय रसातलतले स्थितम् । ६०.२/२चिन्तयित्वा क्षितिं सम्यक् तस्मिन् स्थाने प्रतिष्ठितम् ॥ ६०.२॥ ६०.३/१आद्यावतरणं रूपं माधवं मत्स्यरूपिणम् । ६०.३/२प्रणम्य प्रणतो भूत्वा सर्वदुःखाद् विमुच्यते ॥ ६०.३॥ ६०.४/१प्रयाति परमं स्थानं यत्र देवो हरिः स्वयम् । ६०.४/२काले पुनरिहायातो राजा स्यात् पृथिवीतले ॥ ६०.४॥ ६०.५/१वत्समाधवमासाद्य दुराधर्षो भवेन् नरः । ६०.५/२दाता भोक्ता भवेद् यज्वा वैष्णवः सत्यसंगरः ॥ ६०.५॥ ६०.६/१योगं प्राप्य हरेः पश्चात् ततो मोक्षमवाप्नुयात् । ६०.६/२मत्स्यमाधवमाहात्म्यं मया सम्परिकीर्तितम् । ६०.६/३यं दृष्ट्वा मुनिशार्दूलाः सर्वान् कामान् अवाप्नुयात् ॥ ६०.६॥ ६०.७/१मुनय ऊचुः । भगवञ् श्रोतुमिच्छामो मार्जनं वरुणालये । ६०.७/२क्रियते स्नानदानादि तस्याशेषफलं वद ॥ ६०.७॥ ६०.८/१ब्रह्मोवाच । श‍ृणुध्वं मुनिशार्दूला मार्जनस्य यथाविधि । ६०.८/२भक्त्या तु तन्मना भूत्वा सम्प्राप्य पुण्यमुत्तमम् ॥ ६०.८॥ ६०.९/१मार्कण्डेयह्रदे स्नानं पूर्वकाले प्रशस्यते । ६०.९/२चतुर्दश्यां विशेषेण सर्वपापप्रणाशनम् ॥ ६०.९॥ ६०.१०/१तद्वत् स्नानं समुद्रस्य सर्वकालं प्रशस्यते । ६०.१०/२पौर्णमास्यां विशेषेण हयमेधफलं लभेत् ॥ ६०.१०॥ ६०.११/१मार्कण्डेयं वटं कृष्णं रौहिणेयं महोदधिम् । ६०.११/२इन्द्रद्युम्नसरश्चैव पञ्चतीर्थीविधिः स्मृतः ॥ ६०.११॥ ६०.१२/१पूर्णिमा ज्येष्ठमासस्य ज्येष्ठा ऋक्षं यदा भवेत् । ६०.१२/२तदा गच्छेद् विशेषेण तीर्थराजं परं शुभम् ॥ ६०.१२॥ ६०.१३/१कायवाङ्मानसैः शुद्धस्तद्भावो नान्यमानसः । ६०.१३/२सर्वद्वंद्वविनिर्मुक्तो वीतरागो विमत्सरः ॥ ६०.१३॥ ६०.१४/१कल्पवृक्षवटं रम्यं तत्र स्नात्वा जनार्दनम् । ६०.१४/२प्रदक्षिणं प्रकुर्वीत त्रिवारं सुसमाहितः ॥ ६०.१४॥ ६०.१५/१यं दृष्ट्वा मुच्यते पापात् सप्तजन्मसमुद्भवात् । ६०.१५/२पुण्यं चाप्नोति विपुलं गतिमिष्टां च भो द्विजाः ॥ ६०.१५॥ ६०.१६/१तस्य नामानि वक्ष्यामि प्रमाणं च युगे युगे । ६०.१६/२यथासंख्यं च भो विप्राः कृतादिषु यथाक्रमम् ॥ ६०.१६॥ ६०.१७/१वटं वटेश्वरं कृष्णं पुराणपुरुषं द्विजाः । ६०.१७/२वटस्यैतानि नामानि कीर्तितानि कृतादिषु ॥ ६०.१७॥ ६०.१८/१योजनं पादहीनं च योजनार्धं तदर्धकम् । ६०.१८/२प्रमाणं कल्पवृक्षस्य कृतादौ परिकीर्तितम् ॥ ६०.१८॥ ६०.१९/१यथोक्तेन तु मन्त्रेण नमस्कृत्वा तु तं वटम् । ६०.१९/२दक्षिणाभिमुखो गच्छेद् धन्वन्तरशतत्रयम् ॥ ६०.१९॥ ६०.२०/१यत्रासौ दृश्यते विष्णुः स्वर्गद्वारं मनोरमम् । ६०.२०/२सागराम्भःसमाकृष्टं काष्ठं सर्वगुणान्वितम् ॥ ६०.२०॥ ६०.२१/१प्रणिपत्य ततस्तं भोः परिपूज्य ततः पुनः । ६०.२१/२मुच्यते सर्वरोगाद्यैस्तथा पापैर्ग्रहादिभिः ॥ ६०.२१॥ ६०.२२/१उग्रसेनं पुरा दृष्ट्वा स्वर्गद्वारेण सागरम् । ६०.२२/२गत्वाचम्य शुचिस्तत्र ध्यात्वा नारायणं परम् ॥ ६०.२२॥ ६०.२३/१न्यसेद् अष्टाक्षरं मन्त्रं पश्चाद् धस्तशरीरयोः । ६०.२३/२ओं नमो नारायणायेति यं वदन्ति मनीषिणः ॥ ६०.२३॥ ६०.२४/१किं कार्यं बहुभिर्मन्त्रैर्मनोविभ्रमकारकैः । ६०.२४/२ओं नमो नारायणायेति मन्त्रः सर्वार्थसाधकः ॥ ६०.२४॥ ६०.२५/१आपो नरस्य सूनुत्वान् नारा इतीह कीर्तिताः । ६०.२५/२विष्णोस्तास्त्वयनं पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः ॥ ६०.२५॥ ६०.२६/१नारायणपरा वेदा नारायणपरा द्विजाः । ६०.२६/२नारायणपरा यज्ञा नारायणपराः क्रियाः ॥ ६०.२६॥ ६०.२७/१नारायणपरा पृथ्वी नारायणपरं जलम् । ६०.२७/२नारायणपरो वह्निर्नारायणपरं नभः ॥ ६०.२७॥ ६०.२८/१नारायणपरो वायुर्नारायणपरं मनः । ६०.२८/२अहंकारश्च बुद्धिश्च उभे नारायणात्मके ॥ ६०.२८॥ ६०.२९/१भूतं भव्यं भविष्यं च यत् किंचिज्जीवसंज्ञितम् । ६०.२९/२स्थूलं सूक्ष्मं परं चैव सर्वं नारायणात्मकम् ॥ ६०.२९॥ ६०.३०/१शब्दाद्या विषयाः सर्वे श्रोत्रादीनीन्द्रियाणि च । ६०.३०/२प्रकृतिः पुरुषश्चैव सर्वे नारायणात्मकाः ॥ ६०.३०॥ ६०.३१/१जले स्थले च पाताले स्वर्गलोकेऽम्बरे नगे । ६०.३१/२अवष्टभ्य इदं सर्वमास्ते नारायणः प्रभुः ॥ ६०.३१॥ ६०.३२/१किं चात्र बहुनोक्तेन जगद् एतच्चराचरम् । ६०.३२/२ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं सर्वं नारायणात्मकम् ॥ ६०.३२॥ ६०.३३/१नारायणात् परं किंचिन् नेह पश्यामि भो द्विजाः । ६०.३३/२तेन व्याप्तमिदं सर्वं दृश्यादृश्यं चराचरम् ॥ ६०.३३॥ ६०.३४/१आपो ह्यायतनं विष्णोः स च एवाम्भसां पतिः । ६०.३४/२तस्माद् अप्सु स्मरेन् नित्यं नारायणमघापहम् ॥ ६०.३४॥ ६०.३५/१स्नानकाले विशेषेण चोपस्थाय जले शुचिः । ६०.३५/२स्मरेन् नारायणं ध्यायेद् धस्ते काये च विन्यसेत् ॥ ६०.३५॥ ६०.३६/१ओंकारं च नकारं च अङ्गुष्ठे हस्तयोर्न्यसेत् । ६०.३६/२शेषैर्हस्ततलं यावत् तर्जन्यादिषु विन्यसेत् ॥ ६०.३६॥ ६०.३७/१ओंकारं वामपादे तु नकारं दक्षिणे न्यसेत् । ६०.३७/२मोकारं वामकट्यां तु नाकारं दक्षिणे न्यसेत् ॥ ६०.३७॥ ६०.३८/१राकारं नाभिदेशे तु यकारं वामबाहुके । ६०.३८/२णाकारं दक्षिणे न्यस्य यकारं मूर्ध्नि विन्यसेत् ॥ ६०.३८॥ ६०.३९/१अधश्चोर्ध्वं च हृदये पार्श्वतः पृष्ठतोऽग्रतः । ६०.३९/२ध्यात्वा नारायणं पश्चाद् आरभेत् कवचं बुधः ॥ ६०.३९॥ ६०.४०/१पूर्वे मां पातु गोविन्दो दक्षिणे मधुसूदनः । ६०.४०/२पश्चिमे श्रीधरो देवः केशवस्तु तथोत्तरे ॥ ६०.४०॥ ६०.४१/१पातु विष्णुस्तथाग्नेये नैरृते माधवोऽव्ययः । ६०.४१/२वायव्ये तु हृषीकेशस्तथेशाने च वामनः ॥ ६०.४१॥ ६०.४२/१भूतले पातु वाराहस्तथोर्ध्वं च त्रिविक्रमः । ६०.४२/२कृत्वैवं कवचं पश्चाद् आत्मानं चिन्तयेत् ततः ॥ ६०.४२॥ ६०.४३/१अहं नारायणो देवः शङ्खचक्रगदाधरः । ६०.४३/२एवं ध्यात्वा तदात्मानमिमं मन्त्रमुदीरयेत् ॥ ६०.४३॥ ६०.४४/१त्वमग्निर्द्विपदां नाथ रेतोधाः कामदीपनः । ६०.४४/२प्रधानः सर्वभूतानां जीवानां प्रभुरव्ययः ॥ ६०.४४॥ ६०.४५/१अमृतस्यारणिस्त्वं हि देवयोनिरपां पते । ६०.४५/२वृजिनं हर मे सर्वं तीर्थराज नमोऽस्तु ते ॥ ६०.४५॥ ६०.४६/१एवमुच्चार्य विधिवत् ततः स्नानं समाचरेत् । ६०.४६/२अन्यथा भो द्विजश्रेष्ठाः स्नानं तत्र न शस्यते ॥ ६०.४६॥ ६०.४७/१कृत्वा तु वैदिकैर्मन्त्रैरभिषेकं च मार्जनम् । ६०.४७/२अन्तर्जले जपेत् पश्चात् त्रिरावृत्त्याघमर्षणम् ॥ ६०.४७॥ ६०.४८/१हयमेधो यथा विप्राः सर्वपापहरः क्रतुः । ६०.४८/२तथाघमर्षणं चात्र सूक्तं सर्वाघनाशनम् ॥ ६०.४८॥ ६०.४९/१उत्तीर्य वाससी धौते निर्मले परिधाय वै । ६०.४९/२प्राणान् आयम्य चाचम्य संध्यां चोपास्य भास्करम् ॥ ६०.४९॥ ६०.५०/१उपतिष्ठेत् ततश्चोर्ध्वं क्षिप्त्वा पुष्पजलाञ्जलिम् । ६०.५०/२उपस्थायोर्ध्वबाहुश्च तल्लिङ्गैर्भास्करं ततः ॥ ६०.५०॥ ६०.५१/१गायत्रीं पावनीं देवीं जपेद् अष्टोत्तरं शतम् । ६०.५१/२अन्यांश्च सौरमन्त्रांश्च जप्त्वा तिष्ठन् समाहितः ॥ ६०.५१॥ ६०.५२/१कृत्वा प्रदक्षिणं सूर्यं नमस्कृत्योपविश्य च । ६०.५२/२स्वाध्यायं प्राङ्मुखः कृत्वा तर्पयेद् दैवतान्यृषीन् ॥ ६०.५२॥ ६०.५३/१मनुष्यांश्च पितृंश्चान्यान् नामगोत्रेण मन्त्रवित् । ६०.५३/२तोयेन तिलमिश्रेण विधिवत् सुसमाहितः ॥ ६०.५३॥ ६०.५४/१तर्पणं देवतानां च पूर्वं कृत्वा समाहितः । ६०.५४/२अधिकारी भवेत् पश्चात् पितृणां तर्पणे द्विजः ॥ ६०.५४॥ ६०.५५/१श्राद्धे हवनकाले च पाणिनैकेन निर्वपेत् । ६०.५५/२तर्पणे तूभयं कुर्याद् एष एव विधिः सदा ॥ ६०.५५॥ ६०.५६/१अन्वारब्धेन सव्येन पाणिना दक्षिणेन तु । ६०.५६/२तृप्यतामिति सिञ्चेत् तु नामगोत्रेण वाग्यतः ॥ ६०.५६॥ ६०.५७/१कायस्थैर्यस्तिलैर्मोहात् करोति पितृतर्पणम् । ६०.५७/२तर्पितास्तेन पितरस्त्वङ्मांसरुधिरास्थिभिः ॥ ६०.५७॥ ६०.५८/१अङ्गस्थैर्न तिलैः कुर्याद् देवतापितृतर्पणम् । ६०.५८/२रुधिरं तद् भवेत् तोयं प्रदाता किल्बिषी भवेत् ॥ ६०.५८॥ ६०.५९/१भूम्यां यद् दीयते तोयं दाता चैव जले स्थितः । ६०.५९/२वृथा तन् मुनिशार्दूला नोपतिष्ठति कस्यचित् ॥ ६०.५९॥ ६०.६०/१स्थले स्थित्वा जले यस्तु प्रयच्छेद् उदकं नरः । ६०.६०/२पितृणां नोपतिष्ठेत सलिलं तन् निरर्थकम् ॥ ६०.६०॥ ६०.६१/१उदके नोदकं कुर्यात् पितृभ्यश्च कदाचन । ६०.६१/२उत्तीर्य तु शुचौ देशे कुर्याद् उदकतर्पणम् ॥ ६०.६१॥ ६०.६२/१नोदकेषु न पात्रेषु न क्रुद्धो नैकपाणिना । ६०.६२/२नोपतिष्ठति तत् तोयं यद् भूम्यां न प्रदीयते ॥ ६०.६२॥ ६०.६३/१पितृणामक्षयं स्थानं मही दत्ता मया द्विजाः । ६०.६३/२तस्मात् तत्रैव दातव्यं पितृणां प्रीतिमिच्छता ॥ ६०.६३॥ ६०.६४/१भूमिपृष्ठे समुत्पन्ना भूम्यां चैव च संस्थिताः । ६०.६४/२भूम्यां चैव लयं याता भूमौ दद्यात् ततो जलम् ॥ ६०.६४॥ ६०.६५/१आस्तीर्य च कुशान् साग्रांस्तान् आवाह्य स्वमन्त्रतः । ६०.६५/२प्राचीनाग्रेषु वै देवान् याम्याग्रेषु तथा पितृन् ॥ ६०.६५॥ ६१.१/१ब्रह्मोवाच । देवान् पितृंस्तथा चान्यान् संतर्प्याचम्य वाग्यतः । ६१.१/२हस्तमात्रं चतुष्कोणं चतुर्द्वारं सुशोभनम् ॥ ६१.१॥ ६१.२/१पुरं विलिख्य भो विप्रास्तीरे तस्य महोदधेः । ६१.२/२मध्ये तत्र लिखेत् पद्ममष्टपत्त्रं सकर्णिकम् ॥ ६१.२॥ ६१.३/१एवं मण्डलमालिख्य पूजयेत् तत्र भो द्विजाः । ६१.३/२अष्टाक्षरविधानेन नारायणमजं विभुम् ॥ ६१.३॥ ६१.४/१अतः परं प्रवक्ष्यामि कायशोधनमुत्तमम् । ६१.४/२अकारं हृदये ध्यात्वा चक्ररेखासमन्वितम् ॥ ६१.४॥ ६१.५/१ज्वलन्तं त्रिशिखं चैव दहन्तं पापनाशनम् । ६१.५/२चन्द्रमण्डलमध्यस्थं राकारं मूर्ध्नि चिन्तयेत् ॥ ६१.५॥ ६१.६/१शुक्लवर्णं प्रवर्षन्तममृतं प्लावयन् महीम् । ६१.६/२एवं निर्धूतपापस्तु दिव्यदेहस्ततो भवेत् ॥ ६१.६॥ ६१.७/१अष्टाक्षरं ततो मन्त्रं न्यसेद् एवात्मनो बुधः । ६१.७/२वामपादं समारभ्य क्रमशश्चैव विन्यसेत् ॥ ६१.७॥ ६१.८/१पञ्चाङ्गं वैष्णवं चैव चतुर्व्यूहं तथैव च । ६१.८/२करशुद्धिं प्रकुर्वीत मूलमन्त्रेण साधकः ॥ ६१.८॥ ६१.९/१एकैकं चैव वर्णं तु अङ्गुलीषु पृथक् पृथक् । ६१.९/२ओंकारं पृथिवीं शुक्लां वामपादे तु विन्यसेत् ॥ ६१.९॥ ६१.१०/१नकारः शाम्भवः श्यामो दक्षिणे तु व्यवस्थितः । ६१.१०/२मोकारं कालमेवाहुर्वामकट्यां निधापयेत् ॥ ६१.१०॥ ६१.११/१नाकारः सर्वबीजं तु दक्षिणस्यां व्यवस्थितः । ६१.११/२राकारस्तेज इत्याहुर्नाभिदेशे व्यवस्थितः ॥ ६१.११॥ ६१.१२/१वायव्योऽयं यकारस्तु वामस्कन्धे समाश्रितः । ६१.१२/२णाकारः सर्वगो ज्ञेयो दक्षिणांसे व्यवस्थितः । ६१.१२/३यकारोऽयं शिरस्थश्च यत्र लोकाः प्रतिष्ठिताः ॥ ६१.१२॥ ६१.१३/१ओं विष्णवे नमः शिरः ओं ज्वलनाय नमः शिखा । ६१.१३/२ओं विष्णवे नमः कवचमों विष्णवे नमः स्फुरणं दिशोबन्धाय । ६१.१३/३ओं हुम्फडस्त्रमों शिरसि शुक्लो वासुदेव इति । ६१.१३/४ओं आं ललाटे रक्तः संकर्षणो गरुत्मान् वह्निस्तेज आदित्य इति । ६१.१३/५ओं आं ग्रीवायां पीतः प्रद्युम्नो वायुमेघ इति । ६१.१३/६ओं आं हृदये कृष्णोऽनिरुद्धः सर्वशक्तिसमन्वित इति । ६१.१३/७एवं चतुर्व्यूहमात्मानं कृत्वा ततः कर्म समाचरेत् ॥ ६१.१३॥ ६१.१४/१ममाग्रेऽवस्थितो विष्णुः पृष्ठतश्चापि केशवः । ६१.१४/२गोविन्दो दक्षिणे पार्श्वे वामे तु मधुसूदनः ॥ ६१.१४॥ ६१.१५/१उपरिष्टात् तु वैकुण्ठो वाराहः पृथिवीतले । ६१.१५/२अवान्तरदिशो यास्तु तासु सर्वासु माधवः ॥ ६१.१५॥ ६१.१६/१गच्छतस्तिष्ठतो वापि जाग्रतः स्वपतोऽपि वा । ६१.१६/२नरसिंहकृता गुप्तिर्वासुदेवमयो ह्यहम् ॥ ६१.१६॥ ६१.१७/१एवं विष्णुमयो भूत्वा ततः कर्म समारभेत् । ६१.१७/२यथा देहे तथा देवे सर्वतत्त्वानि योजयेत् ॥ ६१.१७॥ ६१.१८/१ततश्चैव प्रकुर्वीत प्रोक्षणं प्रणवेन तु । ६१.१८/२फट्कारान्तं समुद्दिष्टं सर्वविघ्नहरं शुभम् ॥ ६१.१८॥ ६१.१९/१तत्रार्कचन्द्रवह्नीनां मण्डलानि विचिन्तयेत् । ६१.१९/२पद्ममध्ये न्यसेद् विष्णुं पवनस्याम्बरस्य च ॥ ६१.१९॥ ६१.२०/१ततो विचिन्त्य हृदय ओंकारं ज्योतीरूपिणम् । ६१.२०/२कर्णिकायां समासीनं ज्योतीरूपं सनातनम् ॥ ६१.२०॥ ६१.२१/१अष्टाक्षरं ततो मन्त्रं विन्यसेच्च यथाक्रमम् । ६१.२१/२तेन व्यस्तसमस्तेन पूजनं परमं स्मृतम् ॥ ६१.२१॥ ६१.२२/१द्वादशाक्षरमन्त्रेण यजेद् देवं सनातनम् । ६१.२२/२ततोऽवधार्य हृदये कर्णिकायां बहिर्न्यसेत् ॥ ६१.२२॥ ६१.२३/१चतुर्भुजं महासत्त्वं सूर्यकोटिसमप्रभम् । ६१.२३/२चिन्तयित्वा महायोगं ज्योतीरूपं सनातनम् । ६१.२३/३ततश्चावाहयेन् मन्त्रं क्रमेणाचिन्त्य मानसे ॥ ६१.२३॥ ६१.२४/१आवाहनमन्त्रः । मीनरूपो वराहश्च नरसिंहोऽथ वामनः । ६१.२४/२आयातु देवो वरदो मम नारायणोऽग्रतः । ६१.२४/३ओं नमो नारायणाय नमः ॥ ६१.२४॥ ६१.२५/१स्थापनमन्त्रः । कर्णिकायां सुपीठेऽत्र पद्मकल्पितमासनम् । ६१.२५/२सर्वसत्त्वहितार्थाय तिष्ठ त्वं मधुसूदन । ६१.२५/३ओं नमो नारायणाय नमः ॥ ६१.२५॥ ६१.२६/१अर्घमन्त्रः । ओं त्रैलोक्यपतीनां पतये देवदेवाय हृषीकेशाय विष्णवे नमः । ६१.२६/२ओं नमो नारायणाय नमः ॥ ६१.२६॥ ६१.२७/१पाद्यमन्त्रः । ओं पाद्यं पादयोर्देव पद्मनाभ सनातन । ६१.२७/२विष्णो कमलपत्त्राक्ष गृहाण मधुसूदन । ६१.२७/३ओं नमो नारायणाय नमः ॥ ६१.२७॥ ६१.२८/१मधुपर्कमन्त्रः । मधुपर्कं महादेव ब्रह्माद्यैः कल्पितं तव । ६१.२८/२मया निवेदितं भक्त्या गृहाण पुरुषोत्तम । ६१.२८/३ओं नमो नारायणाय नमः ॥ ६१.२८॥ ६१.२९/१आचमनीयमन्त्रः । मन्दाकिन्याः सितं वारि सर्वपापहरं शिवम् । ६१.२९/२गृहाणाचमनीयं त्वं मया भक्त्या निवेदितम् । ६१.२९/३ओं नमो नारायणाय नमः ॥ ६१.२९॥ ६१.३०/१स्नानमन्त्रः । त्वमापः पृथिवी चैव ज्योतिस्त्वं वायुरेव च । ६१.३०/२लोकेश वृत्तिमात्रेण वारिणा स्नापयाम्यहम् । ६१.३०/३ओं नमो नारायणाय नमः ॥ ६१.३०॥ ६१.३१/१वस्त्रमन्त्रः । देवतत्त्वसमायुक्त यज्ञवर्णसमन्वित । ६१.३१/२स्वर्णवर्णप्रभे देव वाससी तव केशव । ६१.३१/३ओं नमो नारायणाय नमः ॥ ६१.३१॥ ६१.३२/१विलेपनमन्त्रः । शरीरं ते न जानामि चेष्टां चैव च केशव । ६१.३२/२मया निवेदितो गन्धः प्रतिगृह्य विलिप्यताम् । ६१.३२/३ओं नमो नारायणाय नमः ॥ ६१.३२॥ ६१.३३/१उपवीतमन्त्रः । ऋग्यजुःसाममन्त्रेण त्रिवृतं पद्मयोनिना । ६१.३३/२सावित्रीग्रन्थिसंयुक्तमुपवीतं तवार्पये । ६१.३३/३ओं नमो नारायणाय नमः ॥ ६१.३३॥ ६१.३४/१अलंकारमन्त्रः । दिव्यरत्नसमायुक्त वह्निभानुसमप्रभ । ६१.३४/२गात्राणि तव शोभन्तु सालंकाराणि माधव । ६१.३४/३ओं नमो नारायणाय नमः ॥ ६१.३४॥ ६१.३५/१ओं नम इति प्रत्यक्षरं समस्तेन मूलमन्त्रेण वा पूजयेत् ॥ ६१.३५॥ ६१.३६/१धूपमन्त्रः । वनस्पतिरसो दिव्यो गन्धाढ्यः सुरभिश्च ते । ६१.३६/२मया निवेदितो भक्त्या धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम् । ६१.३६/३ओं नमो नारायणाय नमः ॥ ६१.३६॥ ६१.३७/१दीपमन्त्रः । सूर्यचन्द्रसमो ज्योतिर्विद्युदग्न्योस्तथैव च । ६१.३७/२त्वमेव ज्योतिषां देव दीपोऽयं प्रतिगृह्यताम् । ६१.३७/३ओं नमो नारायणाय नमः ॥ ६१.३७॥ ६१.३८/१नैवेद्यमन्त्रः । अन्नं चतुर्विधं चैव रसैः षड्भिः समन्वितम् । ६१.३८/२मया निवेदितं भक्त्या नैवेद्यं तव केशव । ६१.३८/३ओं नमो नारायणाय नमः ॥ ६१.३८॥ ६१.३९/१पूर्वे दले वासुदेवं याम्ये संकर्षणं न्यसेत् । ६१.३९/२प्रद्युम्नं पश्चिमे कुर्याद् अनिरुद्धं तथोत्तरे ॥ ६१.३९॥ ६१.४०/१वाराहं च तथाग्नेये नरसिंहं च नैरृते । ६१.४०/२वायव्ये माधवं चैव तथैशाने त्रिविक्रमम् ॥ ६१.४०॥ ६१.४१/१तथाष्टाक्षरदेवस्य गरुडं पुरतो न्यसेत् । ६१.४१/२वामपार्श्वे तथा चक्रं शङ्खं दक्षिणतो न्यसेत् ॥ ६१.४१॥ ६१.४२/१तथा महागदां चैव न्यसेद् देवस्य दक्षिणे । ६१.४२/२ततः शार्ङ्गं धनुर्विद्वान् न्यसेद् देवस्य वामतः ॥ ६१.४२॥ ६१.४३/१दक्षिणेनेषुधी दिव्ये खड्गं वामे च विन्यसेत् । ६१.४३/२श्रियं दक्षिणतः स्थाप्य पुष्टिमुत्तरतो न्यसेत् ॥ ६१.४३॥ ६१.४४/१वनमालां च पुरतस्ततः श्रीवत्सकौस्तुभौ । ६१.४४/२विन्यसेद् धृदयादीनि पूर्वादिषु चतुर्दिशम् ॥ ६१.४४॥ ६१.४५/१ततोऽस्त्रं देवदेवस्य कोणे चैव तु विन्यसेत् । ६१.४५/२इन्द्रमग्निं यमं चैव नैरृतं वरुणं तथा ॥ ६१.४५॥ ६१.४६/१वायुं धनदमीशानमनन्तं ब्रह्मणा सह । ६१.४६/२पूजयेत् तान्त्रिकैर्मन्त्रैरधश्चोर्ध्वं तथैव च ॥ ६१.४६॥ ६१.४७/१एवं सम्पूज्य देवेशं मण्डलस्थं जनार्दनम् । ६१.४७/२लभेद् अभिमतान् कामान् नरो नास्त्यत्र संशयः ॥ ६१.४७॥ ६१.४८/१अनेनैव विधानेन मण्डलस्थं जनार्दनम् । ६१.४८/२पूजितं यः सम्पश्येत स विशेद् विष्णुमव्ययम् ॥ ६१.४८॥ ६१.४९/१सकृद् अप्यर्चितो येन विधिनानेन केशवः । ६१.४९/२जन्ममृत्युजरां तीर्त्वा स विष्णोः पदमाप्नुयात् ॥ ६१.४९॥ ६१.५०/१यः स्मरेत् सततं भक्त्या नारायणमतन्द्रितः । ६१.५०/२अन्वहं तस्य वासाय श्वेतद्वीपः प्रकल्पितः ॥ ६१.५०॥ ६१.५१/१ओंकारादिसमायुक्तं नमःकारान्तदीपितम् । ६१.५१/२तन्नाम सर्वतत्त्वानां मन्त्र इत्यभिधीयते ॥ ६१.५१॥ ६१.५२/१अनेनैव विधानेन गन्धपुष्पं निवेदयेत् । ६१.५२/२एकैकस्य प्रकुर्वीत यथोद्दिष्टं क्रमेण तु ॥ ६१.५२॥ ६१.५३/१मुद्रास्ततो निबध्नीयाद् यथोक्तक्रमचोदिताः । ६१.५३/२जपं चैव प्रकुर्वीत मूलमन्त्रेण मन्त्रवित् ॥ ६१.५३॥ ६१.५४/१अष्टाविंशतिमष्टौ वा शतमष्टोत्तरं तथा । ६१.५४/२कामेषु च यथाप्रोक्तं यथाशक्ति समाहितः ॥ ६१.५४॥ ६१.५५/१पद्मं शङ्खश्च श्रीवत्सो गदा गरुड एव च । ६१.५५/२चक्रं खड्गश्च शार्ङ्गं च अष्टौ मुद्राः प्रकीर्तिताः ॥ ६१.५५॥ ६१.५६/१विसर्जनमन्त्रः । गच्छ गच्छ परं स्थानं पुराणपुरुषोत्तम । ६१.५६/२यत्र ब्रह्मादयो देवा विन्दन्ति परमं पदम् । ६१.५६/३।६१.५६। ६१.५७/१अर्चनं ये न जानन्ति हरेर्मन्त्रैर्यथोदितम् । ६१.५७/२ते तत्र मूलमन्त्रेण पूजयन्त्वच्युतं सदा ॥ ६१.५७॥ ६२.१/१ब्रह्मोवाच । एवं सम्पूज्य विधिवद् भक्त्या तं पुरुषोत्तमम् । ६२.१/२प्रणम्य शिरसा पश्चात् सागरं च प्रसादयेत् ॥ ६२.१॥ ६२.२/१प्राणस्त्वं सर्वभूतानां योनिश्च सरितां पते । ६२.२/२तीर्थराज नमस्तेऽस्तु त्राहि मामच्युतप्रिय ॥ ६२.२॥ ६२.३/१स्नात्वैवं सागरे सम्यक् तस्मिन् क्षेत्रवरे द्विजाः । ६२.३/२तीरे चाभ्यर्च्य विधिवन् नारायणमनामयम् ॥ ६२.३॥ ६२.४/१रामं कृष्णं सुभद्रां च प्रणिपत्य च सागरम् । ६२.४/२शतानामश्वमेधानां फलं प्राप्नोति मानवः ॥ ६२.४॥ ६२.५/१सर्वपापविनिर्मुक्तः सर्वदुःखविवर्जितः । ६२.५/२वृन्दारक इव श्रीमान् रूपयौवनगर्वितः ॥ ६२.५॥ ६२.६/१विमानेनार्कवर्णेन दिव्यगन्धर्वनादिना । ६२.६/२कुलैकविंशमुद्धृत्य विष्णुलोकं स गच्छति ॥ ६२.६॥ ६२.७/१भुक्त्वा तत्र वरान् भोगान् क्रीडित्वा चाप्सरैः सह । ६२.७/२मन्वन्तरशतं साग्रं जरामृत्युविवर्जितः ॥ ६२.७॥ ६२.८/१पुण्यक्षयाद् इहायातः कुले सर्वगुणान्विते । ६२.८/२रूपवान् सुभगः श्रीमान् सत्यवादी जितेन्द्रियः ॥ ६२.८॥ ६२.९/१वेदशास्त्रार्थविद् विप्रो भवेद् यज्वा तु वैष्णवः । ६२.९/२योगं च वैष्णवं प्राप्य ततो मोक्षमवाप्नुयात् ॥ ६२.९॥ ६२.१०/१ग्रहोपरागे संक्रान्त्यामयने विषुवे तथा । ६२.१०/२युगादिषु षडशीत्यां व्यतीपाते दिनक्षये ॥ ६२.१०॥ ६२.११/१आषाढ्यां चैव कार्त्तिक्यां माघ्यां वान्ये शुभे तिथौ । ६२.११/२ये तत्र दानं विप्रेभ्यः प्रयच्छन्ति सुमेधसः ॥ ६२.११॥ ६२.१२/१फलं सहस्रगुणितमन्यतीर्थाल्लभन्ति ते । ६२.१२/२पितृणां ये प्रयच्छन्ति पिण्डं तत्र विधानतः ॥ ६२.१२॥ ६२.१३/१अक्षयां पितरस्तेषां तृप्तिं सम्प्राप्नुवन्ति वै । ६२.१३/२एवं स्नानफलं सम्यक् सागरस्य मयोदितम् ॥ ६२.१३॥ ६२.१४/१दानस्य च फलं विप्राः पिण्डदानस्य चैव हि । ६२.१४/२धर्मार्थमोक्षफलदमायुष्कीर्तियशस्करम् ॥ ६२.१४॥ ६२.१५/१भुक्तिमुक्तिफलं नृणां धन्यं दुःस्वप्ननाशनम् । ६२.१५/२सर्वपापहरं पुण्यं सर्वकामफलप्रदम् ॥ ६२.१५॥ ६२.१६/१नास्तिकाय न वक्तव्यं पुराणं च द्विजोत्तमाः । ६२.१६/२तावद् गर्जन्ति तीर्थानि माहात्म्यैः स्वैः पृथक् पृथक् ॥ ६२.१६॥ ६२.१७/१यावन् न तीर्थराजस्य माहात्म्यं वर्ण्यते द्विजाः । ६२.१७/२पुष्करादीनि तीर्थानि प्रयच्छन्ति स्वकं फलम् ॥ ६२.१७॥ ६२.१८/१तीर्थराजस्तु स पुनः सर्वतीर्थफलप्रदः । ६२.१८/२भूतले यानि तीर्थानि सरितश्च सरांसि च ॥ ६२.१८॥ ६२.१९/१विशन्ति सागरे तानि तेनासौ श्रेष्ठतां गतः । ६२.१९/२राजा समस्ततीर्थानां सागरः सरितां पतिः ॥ ६२.१९॥ ६२.२०/१तस्मात् समस्ततीर्थेभ्यः श्रेष्ठोऽसौ सर्वकामदः । ६२.२०/२तमो नाशं यथाभ्येति भास्करेऽभ्युदिते द्विजाः ॥ ६२.२०॥ ६२.२१/१स्नानेन तीर्थराजस्य तथा पापस्य संक्षयः । ६२.२१/२तीर्थराजसमं तीर्थं न भूतं न भविष्यति ॥ ६२.२१॥ ६२.२२/१अधिष्ठानं यदा यत्र प्रभोर्नारायणस्य वै । ६२.२२/२कः शक्नोति गुणान् वक्तुं तीर्थराजस्य भो द्विजाः ॥ ६२.२२॥ ६२.२३/१कोट्यो नवनवत्यस्तु यत्र तीर्थानि सन्ति वै । ६२.२३/२तस्मात् स्नानं च दानं च होमं जप्यं सुरार्चनम् । ६२.२३/३यत् किंचित् क्रियते तत्र चाक्षयं क्रियते द्विजाः ॥ ६२.२३॥ ६३.१/१ब्रह्मोवाच । ततो गच्छेद् द्विजश्रेष्ठास्तीर्थं यज्ञाङ्गसम्भवम् । ६३.१/२इन्द्रद्युम्नसरो नाम यत्रास्ते पावनं शुभम् ॥ ६३.१॥ ६३.२/१गत्वा तत्र शुचिर्धीमान् आचम्य मनसा हरिम् । ६३.२/२ध्यात्वोपस्थाय च जलमिमं मन्त्रमुदीरयेत् ॥ ६३.२॥ ६३.३/१अश्वमेधाङ्गसम्भूत तीर्थ सर्वाघनाशन । ६३.३/२स्नानं त्वयि करोम्यद्य पापं हर नमोऽस्तु ते ॥ ६३.३॥ ६३.४/१एवमुच्चार्य विधिवत् स्नात्वा देवान् ऋषीन् पितृन् । ६३.४/२तिलोदकेन चान्यांश्च संतर्प्याचम्य वाग्यतः ॥ ६३.४॥ ६३.५/१दत्त्वा पितृणां पिण्डांश्च सम्पूज्य पुरुषोत्तमम् । ६३.५/२दशाश्वमेधिकं सम्यक् फलं प्राप्नोति मानवः ॥ ६३.५॥ ६३.६/१सप्तावरान् सप्त परान् वंशान् उद्धृत्य देववत् । ६३.६/२कामगेन विमानेन विष्णुलोकं स गच्छति ॥ ६३.६॥ ६३.७/१भुक्त्वा तत्र सुखान् भोगान् यावच्चन्द्रार्कतारकम् । ६३.७/२च्युतस्तस्माद् इहायातो मोक्षं च लभते ध्रुवम् ॥ ६३.७॥ ६३.८/१एवं कृत्वा पञ्चतीर्थीमेकादश्यामुपोषितः । ६३.८/२ज्येष्ठशुक्लपञ्चदश्यां यः पश्येत् पुरुषोत्तमम् ॥ ६३.८॥ ६३.९/१स पूर्वोक्तं फलं प्राप्य क्रीडित्वा वाच्युतालये । ६३.९/२प्रयाति परमं स्थानं यस्मान् नावर्तते पुनः ॥ ६३.९॥ ६३.१०/१मुनय ऊचुः । मासान् अन्यान् परित्यज्य माघादीन् प्रपितामह । ६३.१०/२प्रशंससि कथं ज्येष्ठं ब्रूहि तत्कारणं प्रभो ॥ ६३.१०॥ ६३.११/१ब्रह्मोवाच । श‍ृणुध्वं मुनिशार्दूलाः प्रवक्ष्यामि समासतः । ६३.११/२ज्येष्ठं मासं यथा तेभ्यः प्रशंसामि पुनः पुनः ॥ ६३.११॥ ६३.१२/१पृथिव्यां यानि तीर्थानि सरितश्च सरांसि च । ६३.१२/२पुष्करिण्यस्तडागानि वाप्यः कूपास्तथा ह्रदाः ॥ ६३.१२॥ ६३.१३/१नानानद्यः समुद्राश्च सप्ताहं पुरुषोत्तमे । ६३.१३/२ज्येष्ठशुक्लदशम्यादि प्रत्यक्षं यान्ति सर्वदा ॥ ६३.१३॥ ६३.१४/१स्नानदानादिकं तस्माद् देवताप्रेक्षणं द्विजाः । ६३.१४/२यत् किंचित् क्रियते तत्र तस्मिन् कालेऽक्षयं भवेत् ॥ ६३.१४॥ ६३.१५/१शुक्लपक्षस्य दशमी ज्येष्ठे मासि द्विजोत्तमाः । ६३.१५/२हरते दश पापानि तस्माद् दशहरा स्मृता ॥ ६३.१५॥ ६३.१६/१यस्तस्यां हलिनं कृष्णं पश्येद् भद्रां सुसंयतः । ६३.१६/२सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं व्रजेन् नरः ॥ ६३.१६॥ ६३.१७/१उत्तरे दक्षिणे विप्रास्त्वयने पुरुषोत्तमम् । ६३.१७/२दृष्ट्वा रामं सुभद्रां च विष्णुलोकं व्रजेन् नरः ॥ ६३.१७॥ ६३.१८/१नरो दोलागतं दृष्ट्वा गोविन्दं पुरुषोत्तमम् । ६३.१८/२फाल्गुन्यां प्रयतो भूत्वा गोविन्दस्य पुरं व्रजेत् ॥ ६३.१८॥ ६३.१९/१विषुवद्दिवसे प्राप्ते पञ्चतीर्थीं विधानतः । ६३.१९/२कृत्वा संकर्षणं कृष्णं दृष्ट्वा भद्रां च भो द्विजाः ॥ ६३.१९॥ ६३.२०/१नरः समस्तयज्ञानां फलं प्राप्नोति दुर्लभम् । ६३.२०/२विमुक्तः सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं च गच्छति ॥ ६३.२०॥ ६३.२१/१यः पश्यति तृतीयायां कृष्णं चन्दनरूषितम् । ६३.२१/२वैशाखस्यासिते पक्षे स यात्यच्युतमन्दिरम् ॥ ६३.२१॥ ६३.२२/१ज्यैष्ठ्यां ज्येष्ठर्क्षयुक्तायां यः पश्येत् पुरुषोत्तमम् । ६३.२२/२कुलैकविंशमुद्धृत्य विष्णुलोकं स गच्छति ॥ ६३.२२॥ ६४.१/१ब्रह्मोवाच । यदा भवेन् महाज्यैष्ठी राशिनक्षत्रयोगतः । ६४.१/२प्रयत्नेन तदा मर्त्यैर्गन्तव्यं पुरुषोत्तमम् ॥ ६४.१॥ ६४.२/१कृष्णं दृष्ट्वा महाज्यैष्ठ्यां रामं भद्रां च भो द्विजाः । ६४.२/२नरो द्वादशयात्रायाः फलं प्राप्नोति चाधिकम् ॥ ६४.२॥ ६४.३/१प्रयागे च कुरुक्षेत्रे नैमिषे पुष्करे गये । ६४.३/२गङ्गाद्वारे कुशावर्ते गङ्गासागरसंगमे ॥ ६४.३॥ ६४.४/१कोकामुखे शूकरे च मथुरायां मरुस्थले । ६४.४/२शालग्रामे वायुतीर्थे मन्दरे सिन्धुसागरे ॥ ६४.४॥ ६४.५/१पिण्डारके चित्रकूटे प्रभासे कनखले द्विजाः । ६४.५/२शङ्खोद्धारे द्वारकायां तथा बदरिकाश्रमे ॥ ६४.५॥ ६४.६/१लोहकुण्डे चाश्वतीर्थे सर्वपापप्रमोचने । ६४.६/२कामालये कोटितीर्थे तथा चामरकण्टके ॥ ६४.६॥ ६४.७/१लोहार्गले जम्बुमार्गे सोमतीर्थे पृथूदके । ६४.७/२उत्पलावर्तके चैव पृथुतुङ्गे सुकुब्जके ॥ ६४.७॥ ६४.८/१एकाम्रके च केदारे काश्यां च विरजे द्विजाः । ६४.८/२कालञ्जरे च गोकर्णे श्रीशैले गन्धमादने ॥ ६४.८॥ ६४.९/१महेन्द्रे मलये विन्ध्ये पारियात्रे हिमालये । ६४.९/२सह्ये च शुक्तिमन्ते च गोमन्ते चार्बुदे तथा ॥ ६४.९॥ ६४.१०/१गङ्गायां सर्वतीर्थेषु यामुनेषु च भो द्विजाः । ६४.१०/२सारस्वतेषु गोमत्यां ब्रह्मपुत्रेषु सप्तसु ॥ ६४.१०॥ ६४.११/१गोदावरी भीमरथी तुङ्गभद्रा च नर्मदा । ६४.११/२तापी पयोउष्णी कावेरी शिप्रा चर्मण्वती द्विजाः ॥ ६४.११॥ ६४.१२/१वितस्ता चन्द्रभागा च शतद्रुर्बाहुदा तथा । ६४.१२/२ऋषिकुल्या कुमारी च विपाशा च दृषद्वती ॥ ६४.१२॥ ६४.१३/१शरयूर्नाकगङ्गा च गण्डकी च महानदी । ६४.१३/२कौशिकी करतोया च त्रिस्रोता मधुवाहिनी ॥ ६४.१३॥ ६४.१४/१महानदी वैतरणी याश्चान्या नानुकीर्तिताः । ६४.१४/२अथवा किं बहूक्तेन भाषितेन द्विजोत्तमाः ॥ ६४.१४॥ ६४.१५/१पृथिव्यां सर्वतीर्थेषु सर्वेष्वायतनेषु च । ६४.१५/२सागरेषु च शैलेषु नदीषु च सरःसु च ॥ ६४.१५॥ ६४.१६/१यत् फलं स्नानदानेन राहुग्रस्ते दिवाकरे । ६४.१६/२तत् फलं कृष्णमालोक्य महाज्यैष्ठ्यां लभेन् नरः ॥ ६४.१६॥ ६४.१७/१तस्मात् सर्वप्रयत्नेन गन्तव्यं पुरुषोत्तमे । ६४.१७/२महाज्यैष्ठ्यां मुनिश्रेष्ठा सर्वकामफलेप्सुभिः ॥ ६४.१७॥ ६४.१८/१दृष्ट्वा रामं महाज्येष्ठं कृष्णं सुभद्रया सह । ६४.१८/२विष्णुलोकं नरो याति समुद्धृत्य समं कुलम् ॥ ६४.१८॥ ६४.१९/१भुक्त्वा तत्र वरान् भोगान् यावद् आभूतसम्प्लवम् । ६४.१९/२पुण्यक्षयाद् इहागत्य चतुर्वेदी द्विजो भवेत् ॥ ६४.१९॥ ६४.२०/१स्वधर्मनिरतः शान्तः कृष्णभक्तो जितेन्द्रियः । ६४.२०/२वैष्णवं योगमास्थाय ततो मोक्षमवाप्नुयात् ॥ ६४.२०॥ ६५.१/१मुनय ऊचुः । कस्मिन् काले भवेत् स्नानं कृष्णस्य कमलोद्भव । ६५.१/२विधिना केन तद् ब्रूहि ततो विधिविदां वर ॥ ६५.१॥ ६५.२/१ब्रह्मोवाच । श‍ृणुध्वं मुनयः स्नानं कृष्णस्य वदतो मम । ६५.२/२रामस्य च सुभद्रायाः पुण्यं सर्वाघनाशनम् ॥ ६५.२॥ ६५.३/१मासि ज्येष्ठे च सम्प्राप्ते नक्षत्रे चन्द्रदैवते । ६५.३/२पौर्णमास्यां तदा स्नानं सर्वकालं हरेर्द्विजाः ॥ ६५.३॥ ६५.४/१सर्वतीर्थमयः कूपस्तत्रास्ते निर्मलः शुचिः । ६५.४/२तदा भोगवती तत्र प्रत्यक्षा भवति द्विजाः ॥ ६५.४॥ ६५.५/१तस्माज्ज्यैष्ठ्यां समुद्धृत्य हैमाढ्यैः कलशैर्जलम् । ६५.५/२कृष्णरामाभिषेकार्थं सुभद्रायाश्च भो द्विजाः ॥ ६५.५॥ ६५.६/१कृत्वा सुशोभनं मञ्चं पताकाभिरलंकृतम् । ६५.६/२सुदृढं सुखसंचारं वस्त्रैः पुष्पैरलंकृतम् ॥ ६५.६॥ ६५.७/१विस्तीर्णं धूपितं धूपैः स्नानार्थं रामकृष्णयोः । ६५.७/२सितवस्त्रपरिच्छन्नं मुक्ताहारावलम्बितम् ॥ ६५.७॥ ६५.८/१तत्र नानाविधैर्वाद्यैः कृष्णं नीलाम्बरं द्विजाः । ६५.८/२मध्ये सुभद्रां चास्थाप्य जयमङ्गलनिस्वनैः ॥ ६५.८॥ ६५.९/१ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैः शूद्रैश्चान्यैश्च जातिभिः । ६५.९/२अनेकशतसाहस्रैर्वृतं स्त्रीपुरुषैर्द्विजाः ॥ ६५.९॥ ६५.१०/१गृहस्थाः स्नातकाश्चैव यतयो ब्रह्मचारिणः । ६५.१०/२स्नापयन्ति तदा कृष्णं मञ्चस्थं सहलायुधम् ॥ ६५.१०॥ ६५.११/१तथा समस्ततीर्थानि पूर्वोक्तानि द्विजोत्तमाः । ६५.११/२स्वोदकैः पुष्पमिश्रैश्च स्नापयन्ति पृथक् पृथक् ॥ ६५.११॥ ६५.१२/१पश्चात् पटहशङ्खाद्यैर्भेरीमुरजनिस्वनैः । ६५.१२/२काहलैस्तालशब्दैश्च मृदङ्गैर्झर्झरैस्तथा ॥ ६५.१२॥ ६५.१३/१अन्यैश्च विविधैर्वाद्यैर्घण्टास्वनविभूषितैः । ६५.१३/२स्त्रीणां मङ्गलशब्दैश्च स्तुतिशब्दैर्मनोहरैः ॥ ६५.१३॥ ६५.१४/१जयशब्दैस्तथा स्तोत्रैर्वीणावेणुनिनादितैः । ६५.१४/२श्रूयते सुमहाञ् शब्दः सागरस्येव गर्जतः ॥ ६५.१४॥ ६५.१५/१मुनीनां वेदशब्देन मन्त्रशब्दैस्तथापरैः । ६५.१५/२नानास्तोत्ररवैः पुण्यैः सामशब्दोपबृंहितैः ॥ ६५.१५॥ ६५.१६/१यतिभिः स्नातकैश्चैव गृहस्थैर्ब्रह्मचारिभिः । ६५.१६/२स्नानकाले सुरश्रेष्ठ स्तुवन्ति परया मुदा ॥ ६५.१६॥ ६५.१७/१श्यामैर्वेश्याजनैश्चैव कुचभारावनामिभिः । ६५.१७/२पीतरक्ताम्बराभिश्च माल्यदामावनामिभिः ॥ ६५.१७॥ ६५.१८/१सरत्नकुण्डलैर्दिव्यैः सुवर्णस्तबकान्वितैः । ६५.१८/२चामरै रत्नदण्डैश्च वीज्येते रामकेशवौ ॥ ६५.१८॥ ६५.१९/१यक्षविद्याधरैः सिद्धैः किंनरैश्चाप्सरोगणैः । ६५.१९/२परिवार्याम्बरगतैर्देवगन्धर्वचारणैः ॥ ६५.१९॥ ६५.२०/१आदित्या वसवो रुद्राः साध्या विश्वे मरुद्गणाः । ६५.२०/२लोकपालास्तथा चान्ये स्तुवन्ति पुरुषोत्तमम् ॥ ६५.२०॥ ६५.२१/१नमस्ते देवदेवेश पुराण पुरुषोत्तम । ६५.२१/२सर्गस्थित्यन्तकृद् देव लोकनाथ जगत्पते ॥ ६५.२१॥ ६५.२२/१त्रैलोक्यधारिणं देवं ब्रह्मण्यं मोक्षकारणम् । ६५.२२/२तं नमस्यामहे भक्त्या सर्वकामफलप्रदम् ॥ ६५.२२॥ ६५.२३/१स्तुत्वैवं विबुधाः कृष्णं रामं चैव महाबलम् । ६५.२३/२सुभद्रां च मुनिश्रेष्ठास्तदाकाशे व्यवस्थिताः ॥ ६५.२३॥ ६५.२४/१गायन्ति देवगन्धर्वा नृत्यन्त्यप्सरसस्तथा । ६५.२४/२देवतूर्याण्यवाद्यन्त वाता वान्ति सुशीतलाः ॥ ६५.२४॥ ६५.२५/१पुष्पमिश्रं तदा मेघा वर्षन्त्याकाशगोचराः । ६५.२५/२जयशब्दं च कुर्वन्ति मुनयः सिद्धचारणाः ॥ ६५.२५॥ ६५.२६/१शक्राद्या विबुधाः सर्व ऋषयः पितरस्तथा । ६५.२६/२प्रजानां पतयो नागा ये चान्ये स्वर्गवासिनः ॥ ६५.२६॥ ६५.२७/१ततो मङ्गलसम्भारैर्विधिमन्त्रपुरस्कृतम् । ६५.२७/२आभिषेचनिकं द्रव्यं गृहीत्वा देवतागणाः ॥ ६५.२७॥ ६५.२८/१इन्द्रो विष्णुर्महावीर्यः सूर्याचन्द्रमसौ तथा । ६५.२८/२धाता चैव विधाता च तथा चैवानिलानलौ ॥ ६५.२८॥ ६५.२९/१पूषा भगोऽर्यमा त्वष्टा अंशुनैव विवस्वता । ६५.२९/२पत्नीभ्यां सहितो धीमान् मित्रेण वरुणेन च ॥ ६५.२९॥ ६५.३०/१रुद्रैर्वसुभिरादित्यैरश्विभ्यां च वृतः प्रभुः । ६५.३०/२विश्वैर्देवैर्मरुद्भिश्च साध्यैश्च पितृभिः सह ॥ ६५.३०॥ ६५.३१/१गन्धर्वैरप्सरोभिश्च यक्षराक्षसपन्नगैः । ६५.३१/२देवर्षिभिरसंख्येयैस्तथा ब्रह्मर्षिभिर्वरैः ॥ ६५.३१॥ ६५.३२/१वैखानसैर्वालखिल्यैर्वाय्वाहारैर्मरीचिपैः । ६५.३२/२भृगुभिश्चाङ्गिरोभिश्च सर्वविद्यासुनिष्ठितैः ॥ ६५.३२॥ ६५.३३/१सर्वविद्याधरैः पुण्यैर्योगसिद्धिभिरावृतः । ६५.३३/२पितामहः पुलस्त्यश्च पुलहश्च महातपाः ॥ ६५.३३॥ ६५.३४/१अङ्गिराः कश्यपोऽत्रिश्च मरीचिर्भृगुरेव च । ६५.३४/२क्रतुर्हरः प्रचेताश्च मनुर्दक्षस्तथैव च ॥ ६५.३४॥ ६५.३५/१ऋतवश्च ग्रहाश्चैव ज्योतींषि च द्विजोत्तमाः । ६५.३५/२मूर्तिमत्यश्च सरितो देवाश्चैव सनातनाः ॥ ६५.३५॥ ६५.३६/१समुद्राश्च ह्रदाश्चैव तीर्थानि विविधानि च । ६५.३६/२पृथिवी द्यौर्दिशश्चैव पादपाश्च द्विजोत्तमाः ॥ ६५.३६॥ ६५.३७/१अदितिर्देवमाता च ह्रीः श्रीः स्वाहा सरस्वती । ६५.३७/२उमा शची सिनीवाली तथा चानुमतिः कुहूः ॥ ६५.३७॥ ६५.३८/१राका च धिषणा चैव पत्न्यश्चान्या दिवौकसाम् । ६५.३८/२हिमवांश्चैव विन्ध्यश्च मेरुश्चानेकश‍ृङ्गवान् ॥ ६५.३८॥ ६५.३९/१ऐरावतः सानुचरः कलाकाष्ठास्तथैव च । ६५.३९/२मासार्धं मासर्तवस्तथा रात्र्यहनी समाः ॥ ६५.३९॥ ६५.४०/१उच्चैःश्रवा हयश्रेष्ठो नागराजश्च वामनः । ६५.४०/२अरुणो गरुडश्चैव वृक्षाश्चौषधिभिः सह ॥ ६५.४०॥ ६५.४१/१धर्मश्च भगवान् देवः समाजग्मुर्हि संगताः । ६५.४१/२कालो यमश्च मृत्युश्च यमस्यानुचराश्च ये ॥ ६५.४१॥ ६५.४२/१बहुलत्वाच्च नोक्ता ये विविधा देवतागणाः । ६५.४२/२ते देवस्याभिषेकार्थं समायान्ति ततस्ततः ॥ ६५.४२॥ ६५.४३/१गृहीत्वा ते तदा विप्राः सर्वे देवा दिवौकसः । ६५.४३/२आभिषेचनिकं द्रव्यं मङ्गलानि च सर्वशः ॥ ६५.४३॥ ६५.४४/१दिव्यसम्भारसंयुक्तैः कलशैः काञ्चनैर्द्विजाः । ६५.४४/२सारस्वतीभिः पुण्याभिर्दिव्यतोयाभिरेव च ॥ ६५.४४॥ ६५.४५/१तोयेनाकाशगङ्गायाः कृष्णं रामेण संगतम् । ६५.४५/२सपुष्पैः काञ्चनैः कुम्भैः स्नापयन्त्यवनिस्थिताः ॥ ६५.४५॥ ६५.४६/१संचरन्ति विमानानि देवानामम्बरे तथा । ६५.४६/२उच्चावचानि दिव्यानि कामगानि स्थिराणि च ॥ ६५.४६॥ ६५.४७/१दिव्यरत्नविचित्राणि सेवितान्यप्सरोगणैः । ६५.४७/२गीतैर्वाद्यैः पताकाभिः शोभितानि समन्ततः ॥ ६५.४७॥ ६५.४८/१एवं तदा मुनिश्रेष्ठाः कृष्णं रामेण संगतम् । ६५.४८/२स्नापयित्वा सुभद्रां च संस्तुवन्ति मुदान्विताः ॥ ६५.४८॥ ६५.४९/१जय जय लोकपाल भक्तरक्षक जय जय प्रणतवत्सल जय जय भूतचरण जय जयादिदेव बहुकारण जय जय वासुदेव जय जयासुरसंहरण जय जय दिव्यमीन जय जय त्रिदशवर जय जय जलधिशयन । ६५.४९/२जय जय योगिवर जय जय सूर्यनेत्र जय जय देवराज जय जय कैटभारे जय जय वेदवर जय जय कूर्मरूप जय जय यज्ञवर जय जय कमलनाभ जय जय शैलचर । ६५.४९/३जय जय योगशायिञ् जय जय वेगधर जय जय विश्वमूर्ते जय जय चक्रधर जय जय भूतनाथ जय जय धरणीधर जय जय शेषशायिञ् जय जय पीतवासो जय जय सोमकान्त । ६५.४९/४जय जय योगवास जय जय दहनवक्त्र जय जय धर्मवास जय जय गुणनिधान जय जय श्रीनिवास जय जय गरुडगमन जय जय सुखनिवास जय जय धर्मकेतो जय जय महीनिवास । ६५.४९/५जय जय गहनचरित्र जय जय योगिगम्य जय जय मखनिवास जय जय वेदवेद्य जय शान्तिकर जय जय योगिचिन्त्य जय जय पुष्टिकर जय जय ज्ञानमूर्ते जय जय कमलाकर । ६५.४९/६जय जय भाववेद्य जय जय मुक्तिकर जय जय विमलदेह जय जय सत्त्वनिलय जय जय गुणसमृद्ध जय जय यज्ञकर जय जय गुणविहीन जय जय मोक्षकर जय जय भूशरण्य । ६५.४९/७जय जय कान्तियुत जय जय लोकशरण जय जय लक्ष्मीयुत जय जय पङ्कजाक्ष जय जय सृष्टिकर जय जय योगयुत जय जयातसीकुसुमश्यामदेह जय जय समुद्राविष्टदेह जय जय लक्ष्मीपङ्कजषट्चरण । ६५.४९/८जय जय भक्तवश जय जय लोककान्त जय जय परमशान्त जय जय परमसार जय जय चक्रधर जय जय भोगियुत जय जय नीलाम्बर जय जय शान्तिकर जय जय मोक्षकर जय जय कलुषहर ॥ ६५.४९॥ ६५.५०/१जय कृष्ण जगन्नाथ जय संकर्षणानुज । ६५.५०/२जय पद्मपलाशाक्ष जय वाञ्छाफलप्रद ॥ ६५.५०॥ ६५.५१/१जय मालावृतोरस्क जय चक्रगदाधर । ६५.५१/२जय पद्मालयाकान्त जय विष्णो नमोऽस्तु ते ॥ ६५.५१॥ ६५.५३/१ब्रह्मोवाच । एवं स्तुत्वा तदा देवाः शक्राद्या हृष्टमानसाः । ६५.५३/२सिद्धचारणसंघाश्च ये चान्ये स्वर्गवासिनः मुनयो वालखिल्याश्च कृष्णं रामेण संगतम् । ६५.५३/३सुभद्रां च मुनिश्रेष्ठाः प्रणिपत्याम्बरे स्थिताः ॥ ६५.५३॥ ६५.५४/१दृष्ट्वा स्तुत्वा नमस्कृत्वा तदा ते त्रिदिवौकसः । ६५.५४/२कृष्णं रामं सुभद्रां च यान्ति स्वं स्वं निवेशनम् ॥ ६५.५४॥ ६५.५५/१संचरन्ति विमानानि देवानामम्बरे तदा । ६५.५५/२उच्चावचानि दिव्यानि कामगानि स्थिराणि च ॥ ६५.५५॥ ६५.५६/१दिव्यरत्नविचित्राणि सेवितान्यप्सरोगणैः । ६५.५६/२गीतैर्वाद्यैः पताकाभिः शोभितानि समन्ततः ॥ ६५.५६॥ ६५.५७/१तस्मिन् काले तु ये मर्त्याः पश्यन्ति पुरुषोत्तमम् । ६५.५७/२बलभद्रं सुभद्रां च ते यान्ति पदमव्ययम् ॥ ६५.५७॥ ६५.५८/१सुभद्रारामसहितं मञ्चस्थं पुरुषोत्तमम् । ६५.५८/२दृष्ट्वा निरामयं स्थानं यान्ति नास्त्यत्र संशयः ॥ ६५.५८॥ ६५.५९/१कपिलाशतदानेन यत् फलं पुष्करे स्मृतम् । ६५.५९/२तत् फलं कृष्णमालोक्य मञ्चस्थं सहलायुधम् । ६५.५९/३सुभद्रां च मुनिश्रेष्ठाः प्राप्नोति शुभकृन् नरः ॥ ६५.५९॥ ६५.६०/१कन्याशतप्रदानेन यत् फलं समुदाहृतम् । ६५.६०/२तत् फलं कृष्णमालोक्य मञ्चस्थं लभते नरः ॥ ६५.६०॥ ६५.६१/१सुवर्णशतनिष्काणां दानेन यत् फलं स्मृतम् । ६५.६१/२तत् फलं कृष्णमालोक्य मञ्चस्थं लभते नरः ॥ ६५.६१॥ ६५.६२/१गोसहस्रप्रदानेन यत् फलं परिकीर्तितम् । ६५.६२/२तत् फलं कृष्णमालोक्य मञ्चस्थं लभते नरः ॥ ६५.६२॥ ६५.६३/१भूमिदानेन विधिवद् यत् फलं समुदाहृतम् । ६५.६३/२तत् फलं कृष्णमालोक्य मञ्चस्थं लभते नरः ॥ ६५.६३॥ ६५.६४/१यत् फलं चान्नदानेन अर्घातिथ्येन कीर्तितम् । ६५.६४/२तत् फलं कृष्णमालोक्य मञ्चस्थं लभते नरः ॥ ६५.६४॥ ६५.६५/१वृषोत्सर्गेण विधिवद् यत् फलं समुदाहृतम् । ६५.६५/२तत् फलं कृष्णमालोक्य मञ्चस्थं लभते नरः ॥ ६५.६५॥ ६५.६६/१यत् फलं तोयदानेन ग्रीष्मे वान्यत्र कीर्तितम् । ६५.६६/२तत् फलं कृष्णमालोक्य मञ्चस्थं लभते नरः ॥ ६५.६६॥ ६५.६७/१तिलधेनुप्रदानेन यत् फलं सम्प्रकीर्तितम् । ६५.६७/२तत् फलं कृष्णमालोक्य मञ्चस्थं लभते नरः ॥ ६५.६७॥ ६५.६८/१गजाश्वरथदानेन यत् फलं समुदाहृतम् । ६५.६८/२तत् फलं कृष्णमालोक्य मञ्चस्थं लभते नरः ॥ ६५.६८॥ ६५.६९/१सुवर्णश‍ृङ्गीदानेन यत् फलं समुदाहृतम् । ६५.६९/२तत् फलं कृष्णमालोक्य मञ्चस्थं लभते नरः ॥ ६५.६९॥ ६५.७०/१जलधेनुप्रदानेन यत् फलं समुदाहृतम् । ६५.७०/२तत् फलं कृष्णमालोक्य मञ्चस्थं लभते नरः ॥ ६५.७०॥ ६५.७१/१दानेन घृतधेन्वाश्च फलं यत् समुदाहृतम् । ६५.७१/२तत् फलं कृष्णमालोक्य मञ्चस्थं लभते नरः ॥ ६५.७१॥ ६५.७२/१चान्द्रायणेन चीर्णेन यत् फलं समुदाहृतम् । ६५.७२/२तत् फलं कृष्णमालोक्य मञ्चस्थं लभते नरः ॥ ६५.७२॥ ६५.७३/१मासोपवासैर्विधिवद् यत् फलं समुदाहृतम् । ६५.७३/२तत् फलं कृष्णमालोक्य मञ्चस्थं लभते नरः ॥ ६५.७३॥ ६५.७४/१अथ किं बहुनोक्तेन भाषितेन पुनः पुनः । ६५.७४/२तस्य देवस्य माहात्म्यं मञ्चस्थस्य द्विजोत्तमाः ॥ ६५.७४॥ ६५.७५/१यत् फलं सर्वतीर्थेषु व्रतैर्दानैश्च कीर्तितम् । ६५.७५/२तत् फलं कृष्णमालोक्य मञ्चस्थं सहलायुधम् ॥ ६५.७५॥ ६५.७६/१सुभद्रां च मुनिश्रेष्ठाः प्राप्नोति शुभकृन् नरः । ६५.७६/२तस्मान् नरोऽथवा नारी पश्येत् तं पुरुषोत्तमम् ॥ ६५.७६॥ ६५.७७/१ततः समस्ततीर्थानां लभेत् स्नानादिकं फलम् । ६५.७७/२स्नानशेषेण कृष्णस्य तोयेनात्माभिषिच्यते ॥ ६५.७७॥ ६५.७८/१वन्ध्या मृतप्रजा या तु दुर्भगा ग्रहपीडिता । ६५.७८/२राक्षसाद्यैर्गृहीता वा तथा रोगैश्च संहताः ॥ ६५.७८॥ ६५.७९/१सद्यस्ताः स्नानशेषेण उदकेनाभिषेचिताः । ६५.७९/२प्राप्नुवन्तीप्सितान् कामान् यान् यान् वाञ्छन्ति चेप्सितान् ॥ ६५.७९॥ ६५.८०/१पुत्रार्थिनी लभेत् पुत्रान् सौभाग्यं च सुखार्थिनी । ६५.८०/२रोगार्ता मुच्यते रोगाद् धनं च धनकाङ्क्षिणी ॥ ६५.८०॥ ६५.८१/१पुण्यानि यानि तोयानि तिष्ठन्ति धरणीतले । ६५.८१/२तानि स्नानावशेषस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥ ६५.८१॥ ६५.८२/१तस्मात् स्नानावशेषं यत् कृष्णस्य सलिलं द्विजाः । ६५.८२/२तेनाभिषिञ्चेद् गात्राणि सर्वकामप्रदं हि तत् ॥ ६५.८२॥ ६५.८३/१स्नातं पश्यन्ति ये कृष्णं व्रजन्तं दक्षिणामुखम् । ६५.८३/२ब्रह्महत्यादिभिः पापैर्मुच्यन्ते ते न संशयः ॥ ६५.८३॥ ६५.८४/१शास्त्रेषु यत् फलं प्रोक्तं पृथिव्-यस्त्रिप्रदक्षिणैः । ६५.८४/२दृष्ट्वा नरो लभेत् कृष्णं व्रजन्तं दक्षिणामुखम् ॥ ६५.८४॥ ६५.८५/१तीर्थयात्राफलं यत् तु पृथिव्यां समुदाहृतम् । ६५.८५/२दृष्ट्वा नरो लभेत् कृष्णं तत् फलं दक्षिणामुखम् ॥ ६५.८५॥ ६५.८६/१बदर्यां यत् फलं प्रोक्तं दृष्ट्वा नारायणं नरम् । ६५.८६/२दृष्ट्वा नरो लभेत् कृष्णं तत् फलं दक्षिणामुखम् ॥ ६५.८६॥ ६५.८७/१गङ्गाद्वारे कुरुक्षेत्रे स्नानदानेन यत् फलम् । ६५.८७/२दृष्ट्वा नरो लभेत् कृष्णं तत् फलं दक्षिणामुखम् ॥ ६५.८७॥ ६५.८८/१प्रयागे च महामाघ्यां यत् फलं समुदाहृतम् । ६५.८८/२दृष्ट्वा नरो लभेत् कृष्णं तत् फलं दक्षिणामुखम् ॥ ६५.८८॥ ६५.८९/१शालग्रामे महाचैत्र्यां स्नानदानेन यत् फलम् । ६५.८९/२दृष्ट्वा नरो लभेत् कृष्णं तत् फलं दक्षिणामुखम् ॥ ६५.८९॥ ६५.९०/१महाभिधानकार्त्तिक्यां पुष्करे यत् फलं स्मृतम् । ६५.९०/२दृष्ट्वा नरो लभेत् कृष्णं तत् फलं दक्षिणामुखम् ॥ ६५.९०॥ ६५.९१/१यत् फलं स्नानदानेन गङ्गासागरसंगमे । ६५.९१/२दृष्ट्वा नरो लभेत् कृष्णं तत् फलं दक्षिणामुखम् ॥ ६५.९१॥ ६५.९२/१ग्रस्ते सूर्ये कुरुक्षेत्रे स्नानदानेन यत् फलम् । ६५.९२/२दृष्ट्वा नरो लभेत् कृष्णं तत् फलं दक्षिणामुखम् ॥ ६५.९२॥ ६५.९३/१गङ्गायां सर्वतीर्थेषु यामुनेषु च भो द्विजाः । ६५.९३/२सारस्वतेषु तीर्थेषु तथान्येषु सरःसु च ॥ ६५.९३॥ ६५.९४/१यत् फलं स्नानदानेन विधिवत् समुदाहृतम् । ६५.९४/२दृष्ट्वा नरो लभेत् कृष्णं तत् फलं दक्षिणामुखम् ॥ ६५.९४॥ ६५.९५/१पुष्करे चाथ तीर्थेषु गये चामरकण्टके । ६५.९५/२नैमिषादिषु तीर्थेषु क्षेत्रेष्वायतनेषु च ॥ ६५.९५॥ ६५.९६/१यत् फलं स्नानदानेन राहुग्रस्ते दिवाकरे । ६५.९६/२दृष्ट्वा नरो लभेत् कृष्णं तत् फलं दक्षिणामुखम् ॥ ६५.९६॥ ६५.९७/१अथ किं पुनरुक्तेन भाषितेन पुनः पुनः । ६५.९७/२यत् किंचित् कथितं चात्र फलं पुण्यस्य कर्मणः ॥ ६५.९७॥ ६५.९८/१वेदशास्त्रे पुराणे च भारते च द्विजोत्तमाः । ६५.९८/२धर्मशास्त्रेषु सर्वेषु तथान्यत्र मनीषिभिः ॥ ६५.९८॥ ६५.९९/१दृष्ट्वा नरो लभेत् कृष्णं तत् फलं सहलायुधम् । ६५.९९/२सकलं भद्रया सार्धं व्रजन्तं दक्षिणामुखम् ॥ ६५.९९॥ ६६.१/१ब्रह्मोवाच । गुडिवामण्डपं यान्तं ये पश्यन्ति रथे स्थितम् । ६६.१/२कृष्णं बलं सुभद्रां च ते यान्ति भवनं हरेः ॥ ६६.१॥ ६६.२/१ये पश्यन्ति तदा कृष्णं सप्ताहं मण्डपे स्थितम् । ६६.२/२हलिनं च सुभद्रां च विष्णुलोकं व्रजन्ति ते ॥ ६६.२॥ ६६.३/१मुनय ऊचुः । केन सा निर्मिता यात्रा दक्षिणस्यां जगत्पते । ६६.३/२यात्राफलं च किं तत्र प्राप्यते ब्रूहि मानवैः ॥ ६६.३॥ ६६.४/१किमर्थं सरसस्तीरे राज्ञस्तस्य जगत्पते । ६६.४/२पवित्रे विजने देशे गत्वा तत्र च मण्डपे ॥ ६६.४॥ ६६.५/१कृष्णः संकर्षणश्चैव सुभद्रा च रथेन ते । ६६.५/२स्वस्थानं सम्परित्यज्य सप्तरात्रं वसन्ति वै ॥ ६६.५॥ ६६.६/१ब्रह्मोवाच । इन्द्रद्युम्नेन भो विप्राः पुरा वै प्रार्थितो हरिः । ६६.६/२सप्ताहं सरसस्तीरे मम यात्रा भवत्विति ॥ ६६.६॥ ६६.७/१गुडिवा नाम देवेश भुक्तिमुक्तिफलप्रदा । ६६.७/२तस्मै किल वरं चासौ ददौ स पुरुषोत्तमः ॥ ६६.७॥ ६६.८/१श्रीभगवान् उवाच । सप्ताहं सरसस्तीरे तव राजन् भविष्यति । ६६.८/२गुडिवा नाम यात्रा मे सर्वकामफलप्रदा ॥ ६६.८॥ ६६.९/१ये मां तत्रार्चयिष्यन्ति श्रद्धया मण्डपे स्थितम् । ६६.९/२संकर्षणं सुभद्रां च विधिवत् सुसमाहिताः ॥ ६६.९॥ ६६.१०/१ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः स्त्रियः शूद्राश्च वै नृप । ६६.१०/२पुष्पैर्गन्धैस्तथा धूपैर्दीपैर्नैवेद्यकैर्वरैः ॥ ६६.१०॥ ६६.११/१उपहारैर्बहुविधैः प्रणिपातैः प्रदक्षिणैः । ६६.११/२जयशब्दैस्तथा स्तोत्रैर्गीतैर्वाद्यैर्मनोहरैः ॥ ६६.११॥ ६६.१२/१न तेषां दुर्लभं किंचित् फलं यस्य यद् ईप्सितम् । ६६.१२/२भविष्यति नृपश्रेष्ठ मत्प्रसादाद् असंशयम् ॥ ६६.१२॥ ६६.१३/१ब्रह्मोवाच । एवमुक्त्वा तु तं देवस्तत्रैवान्तरधीयत । ६६.१३/२स तु राजवरः श्रीमान् कृतकृत्योऽभवत् तदा ॥ ६६.१३॥ ६६.१४/१तस्मात् सर्वप्रयत्नेन गुडिवायां द्विजोत्तमाः । ६६.१४/२सर्वकामप्रदं देवं पश्येत् तं पुरुषोत्तमम् ॥ ६६.१४॥ ६६.१५/१अपुत्रो लभते पुत्रान् निर्धनो लभते धनम् । ६६.१५/२रोगाच्च मुच्यते रोगी कन्या प्राप्नोति सत्पतिम् ॥ ६६.१५॥ ६६.१६/१आयुः कीर्तिं यशो मेधां बलं विद्यां धृतिं पशून् । ६६.१६/२नरः संततिमाप्नोति रूपयौवनसम्पदम् ॥ ६६.१६॥ ६६.१७/१यान् यान् समीहते भोगान् दृष्ट्वा तं पुरुषोत्तमम् । ६६.१७/२नरो वाप्यथवा नारी तांस्तान् प्राप्नोत्यसंशयम् ॥ ६६.१७॥ ६६.१८/१यात्रां कृत्वा गुडिवाख्यां विधिवत् सुसमाहितः । ६६.१८/२आषाढस्य सिते पक्षे नरो योषिद् अथापि वा ॥ ६६.१८॥ ६६.१९/१दृष्ट्वा कृष्णं च रामं च सुभद्रां च द्विजोत्तमाः । ६६.१९/२दशपञ्चाश्वमेधानां फलं प्राप्नोति चाधिकम् ॥ ६६.१९॥ ६६.२०/१सप्तावरान् सप्त परान् वंशान् उद्धृत्य चात्मनः । ६६.२०/२कामगेन विमानेन सर्वरत्नैरलंकृतः ॥ ६६.२०॥ ६६.२१/१गन्धर्वैरप्सरोभिश्च सेव्यमानो यथोत्तरैः । ६६.२१/२रूपवान् सुभगः शूरो नरो विष्णुपुरं व्रजेत् ॥ ६६.२१॥ ६६.२२/१तत्र भुक्त्वा वरान् भोगान् यावद् आभूतसम्प्लवम् । ६६.२२/२सर्वकामसमृद्धात्मा जरामरणवर्जितः ॥ ६६.२२॥ ६६.२३/१पुण्यक्षयाद् इहागत्य चतुर्वेदी द्विजो भवेत् । ६६.२३/२वैष्णवं योगमास्थाय ततो मोक्षमवाप्नुयात् ॥ ६६.२३॥ ६७.१/१मुनय ऊचुः । एकैकस्यास्तु यात्रायाः फलं ब्रूहि पृथक् पृथक् । ६७.१/२यत् प्राप्नोति नरः कृत्वा नारी वा तत्र संयता ॥ ६७.१॥ ६७.२/१ब्रह्मोवाच । प्रतियात्राफलं विप्राः श‍ृणुध्वं गदतो मम । ६७.२/२यत् प्राप्नोति नरः कृत्वा तस्मिन् क्षेत्रे सुसंयतः ॥ ६७.२॥ ६७.३/१गुडिवायां तथोत्थाने फाल्गुन्यां विषुवे तथा । ६७.३/२यात्रां कृत्वा विधानेन दृष्ट्वा कृष्णं प्रणम्य च ॥ ६७.३॥ ६७.४/१संकर्षणं सुभद्रां च लभेत् सर्वत्र वै फलम् । ६७.४/२नरो गच्छेद् विष्णुलोके यावद् इन्द्राश्चतुर्दश ॥ ६७.४॥ ६७.५/१यावद् यात्रां ज्येष्ठमासे करोति विधिवन् नरः । ६७.५/२तावत् कल्पं विष्णुलोके सुखं भुङ्क्ते न संशयः ॥ ६७.५॥ ६७.६/१तस्मिन् क्षेत्रवरे पुण्ये रम्ये श्रीपुरुषोत्तमे । ६७.६/२भुक्तिमुक्तिप्रदे नृणां सर्वसत्त्वसुखावहे ॥ ६७.६॥ ६७.७/१ज्येष्ठे यात्रां नरः कृत्वा नारी वा संयतेन्द्रियः । ६७.७/२यथोक्तेन विधानेन दश द्वे च समाहितः ॥ ६७.७॥ ६७.८/१प्रतिष्ठां कुरुते यस्तु शाठ्यदम्भविवर्जितः । ६७.८/२स भुक्त्वा विविधान् भोगान् मोक्षं चान्ते लभेद् ध्रुवम् ॥ ६७.८॥ ६७.९/१मुनय ऊचुः । श्रोतुमिच्छामहे देव प्रतिष्ठां वदतस्तव । ६७.९/२विधानं चार्चनं दानं फलं तत्र जगत्पतेः ॥ ६७.९॥ ६७.१०/१ब्रह्मोवाच । श‍ृणुध्वं मुनिशार्दूलाः प्रतिष्ठां विधिचोदिताम् । ६७.१०/२यां कृत्वा तु नरो भक्त्या नारी वा लभते फलम् ॥ ६७.१०॥ ६७.११/१यात्रा द्वादश सम्पूर्णा यदा स्यात् तु द्विजोत्तमाः । ६७.११/२तदा कुर्वीत विधिवत् प्रतिष्ठां पापनाशिनीम् ॥ ६७.११॥ ६७.१२/१ज्येष्ठे मासि सिते पक्षे त्वेकादश्यां समाहितः । ६७.१२/२गत्वा जलाशयं पुण्यमाचम्य प्रयतः शुचिः ॥ ६७.१२॥ ६७.१३/१आवाह्य सर्वतीर्थानि ध्यात्वा नारायणं तथा । ६७.१३/२ततः स्नानं प्रकुर्वीत विधिवत् सुसमाहितः ॥ ६७.१३॥ ६७.१४/१यस्य यो विधिरुद्दिष्ट ऋषिभिः स्नानकर्मणि । ६७.१४/२तेनैव तु विधानेन स्नानं तस्य विधीयते ॥ ६७.१४॥ ६७.१५/१स्नात्वा सम्यग् विधानेन ततो देवान् ऋषीन् पितृन् । ६७.१५/२संतर्पयेत् तथान्यांश्च नामगोत्रविधानवित् ॥ ६७.१५॥ ६७.१६/१उत्तीर्य वाससी धौते निर्मले परिधाय वै । ६७.१६/२उपस्पृश्य विधानेन भास्कराभिमुखस्ततः ॥ ६७.१६॥ ६७.१७/१गायत्रीं पावनीं देवीं मनसा वेदमातरम् । ६७.१७/२सर्वपापहरां पुण्यां जपेद् अष्टोत्तरं शतम् ॥ ६७.१७॥ ६७.१८/१पुण्यांश्च सौरमन्त्रांश्च श्रद्धया सुसमाहितः । ६७.१८/२त्रिः प्रदक्षिणमावृत्य भास्करं प्रणमेत् ततः ॥ ६७.१८॥ ६७.१९/१वेदोक्तं त्रिषु वर्णेषु स्नानं जाप्यमुदाहृतम् । ६७.१९/२स्त्रीशूद्रयोः स्नानजाप्यं वेदोक्तविधिवर्जितम् ॥ ६७.१९॥ ६७.२०/१ततो गच्छेद् गृहं मौनी पूजयेत् पुरुषोत्तमम् । ६७.२०/२प्रक्षाल्य हस्तौ पादौ च उपस्पृश्य यथाविधि ॥ ६७.२०॥ ६७.२१/१घृतेन स्नापयेद् देवं क्षीरेण तदनन्तरम् । ६७.२१/२मधुगन्धोदकेनैव तीर्थचन्दनवारिणा ॥ ६७.२१॥ ६७.२२/१ततो वस्त्रयुगं श्रेष्ठं भक्त्या तं परिधापयेत् । ६७.२२/२चन्दनागरुकर्पूरैः कुङ्कुमेन विलेपयेत् ॥ ६७.२२॥ ६७.२३/१पूजयेत् परया भक्त्या पद्मैश्च पुरुषोत्तमम् । ६७.२३/२अन्यैश्च वैष्णवैः पुष्पैरर्चयेन् मल्लिकादिभिः ॥ ६७.२३॥ ६७.२४/१सम्पूज्यैवं जगन्नाथं भुक्तिमुक्तिप्रदं हरिम् । ६७.२४/२धूपं चागुरुसंयुक्तं दहेद् देवस्य चाग्रतः ॥ ६७.२४॥ ६७.२५/१गुग्गुलं च मुनिश्रेष्ठा दहेद् गन्धसमन्वितम् । ६७.२५/२दीपं प्रज्वालयेद् भक्त्या यथाशक्त्या घृतेन वै ॥ ६७.२५॥ ६७.२६/१अन्यांश्च दीपकान् दद्याद् द्वादशैव समाहितः । ६७.२६/२घृतेन च मुनिश्रेष्ठास्तिलतैलेन वा पुनः ॥ ६७.२६॥ ६७.२७/१नैवेद्ये पायसापूप+ ।शष्कुलीवटकं तथा । ६७.२७/२मोदकं फाणितं वाल्पं फलानि च निवेदयेत् ॥ ६७.२७॥ ६७.२८/१एवं पञ्चोपचारेण सम्पूज्य पुरुषोत्तमम् । ६७.२८/२नमः पुरुषोत्तमायेति जपेद् अष्टोत्तरं शतम् ॥ ६७.२८॥ ६७.२९/१ततः प्रसादयेद् देवं भक्त्या तं पुरुषोत्तमम् । ६७.२९/२नमस्ते सर्वलोकेश भक्तानामभयप्रद ॥ ६७.२९॥ ६७.३०/१संसारसागरे मग्नं त्राहि मां पुरुषोत्तम । ६७.३०/२यास्ते मया कृता यात्रा द्वादशैव जगत्पते ॥ ६७.३०॥ ६७.३१/१प्रसादात् तव गोविन्द सम्पूर्णास्ता भवन्तु मे । ६७.३१/२एवं प्रसाद्य तं देवं दण्डवत् प्रणिपत्य च ॥ ६७.३१॥ ६७.३२/१ततोऽर्चयेद् गुरुं भक्त्या पुष्पवस्त्रानुलेपनैः । ६७.३२/२नानयोरन्तरं यस्माद् विद्यते मुनिसत्तमाः ॥ ६७.३२॥ ६७.३३/१देवस्योपरि कुर्वीत श्रद्धया सुसमाहितः । ६७.३३/२नानापुष्पैर्मुनिश्रेष्ठा विचित्रं पुष्पमण्डपम् ॥ ६७.३३॥ ६७.३४/१कृत्वावधारणं पश्चाज्जागरं कारयेन् निशि । ६७.३४/२कथां च वासुदेवस्य गीतिकां चापि कारयेत् ॥ ६७.३४॥ ६७.३५/१ध्यायन् पठन् स्तुवन् देवं प्रणयेद् रजनीं बुधः । ६७.३५/२ततः प्रभाते विमले द्वादश्यां द्वादशैव तु ॥ ६७.३५॥ ६७.३६/१निमन्त्रयेद् व्रतस्नातान् ब्राह्मणान् वेदपारगान् । ६७.३६/२इतिहासपुराणज्ञाञ् श्रोत्रियान् संयतेन्द्रियान् ॥ ६७.३६॥ ६७.३७/१स्नात्वा सम्यग् विधानेन धौतवासा जितेन्द्रियः । ६७.३७/२स्नापयेत् पूर्ववत् तत्र पूजयेत् पुरुषोत्तमम् ॥ ६७.३७॥ ६७.३८/१गन्धैः पुष्पैरुपहारैर्नैवेद्यैर्दीपकैस्तथा । ६७.३८/२उपचारैर्बहुविधैः प्रणिपातैः प्रदक्षिणैः ॥ ६७.३८॥ ६७.३९/१जाप्यैः स्तुतिनमस्कारैर्गीतवाद्यैर्मनोहरैः । ६७.३९/२सम्पूज्यैवं जगन्नाथं ब्राह्मणान् पूजयेत् ततः ॥ ६७.३९॥ ६७.४०/१द्वादशैव तु गास्तेभ्यो दत्त्वा कनकमेव च । ६७.४०/२छत्त्रोपानद्युगं चैव श्रद्धाभक्तिसमन्वितः ॥ ६७.४०॥ ६७.४१/१भक्त्या तु सधनं तेभ्यो दद्याद् वस्त्रादिकं द्विजाः । ६७.४१/२सद्भावेन तु गोविन्दस्तोष्यते पूजितो यतः ॥ ६७.४१॥ ६७.४२/१आचार्याय ततो दद्याद् गोवस्त्रं कनकं तथा । ६७.४२/२छत्त्रोपानद्युगं चान्यत् कांस्यपात्रं च भक्तितः ॥ ६७.४२॥ ६७.४३/१ततस्तान् भोजयेद् विप्रान् भोज्यं पायसपूर्वकम् । ६७.४३/२पक्वान्नं भक्ष्यभोज्यं च गुडसर्पिःसमन्वितम् ॥ ६७.४३॥ ६७.४४/१ततस्तान् अन्नतृप्तांश्च ब्राह्मणान् स्वस्थमानसान् । ६७.४४/२द्वादशैवोदकुम्भांश्च दद्यात् तेभ्यः समोदकान् ॥ ६७.४४॥ ६७.४५/१दक्षिणां च यथाशक्त्या दद्यात् तेभ्यो विमत्सरः । ६७.४५/२कुम्भं च दक्षिणां चैव आचार्याय निवेदयेत् ॥ ६७.४५॥ ६७.४६/१एवं सम्पूज्य तान् विप्रान् गुरुं ज्ञानप्रदायकम् । ६७.४६/२पूजयेत् परया भक्त्या विष्णुतुल्यं द्विजोत्तमाः ॥ ६७.४६॥ ६७.४७/१सुवर्णवस्त्रगोधान्यैर्द्रव्यैश्चान्यैर्वरैर्बुधः । ६७.४७/२सम्पूज्य तं नमस्कृत्य इमं मन्त्रमुदीरयेत् ॥ ६७.४७॥ ६७.४८/१सर्वव्यापी जगन्नाथः शङ्खचक्रगदाधरः । ६७.४८/२अनादिनिधनो देवः प्रीयतां पुरुषोत्तमः ॥ ६७.४८॥ ६७.४९/१इत्युच्चार्य ततो विप्रांस्त्रिः कृत्वा च प्रदक्षिणाम् । ६७.४९/२प्रणम्य शिरसा भक्त्या आचार्यं तु विसर्जयेत् ॥ ६७.४९॥ ६७.५०/१ततस्तान् ब्राह्मणान् भक्त्या चासीमान्तमनुव्रजेत् । ६७.५०/२अनुव्रज्य तु तान् सर्वान् नमस्कृत्य निवर्तयेत् ॥ ६७.५०॥ ६७.५१/१बान्धवैः स्वजनैर्युक्तस्ततो भुञ्जीत वाग्यतः । ६७.५१/२अन्यैश्चोपासकैर्दीनैर्भिक्षुकैश्चान्नकाङ्क्षिभिः ॥ ६७.५१॥ ६७.५२/१एवं कृत्वा नरः सम्यङ् नारी वा लभते फलम् । ६७.५२/२अश्वमेधसहस्राणां राजसूयशतस्य च ॥ ६७.५२॥ ६७.५३/१अतीतं शतमादाय पुरुषाणां नरोत्तमाः । ६७.५३/२भविष्यं च शतं विप्राः स्वर्गत्या दिव्यरूपधृक् ॥ ६७.५३॥ ६७.५४/१सर्वलक्षणसम्पन्नः सर्वालंकारभूषितः । ६७.५४/२सर्वकामसमृद्धात्मा देववद् विगतज्वरः ॥ ६७.५४॥ ६७.५५/१रूपयौवनसम्पन्नो गुणैः सर्वैरलंकृतः । ६७.५५/२स्तूयमानोऽप्सरोभिश्च गन्धर्वैः समलंकृतः ॥ ६७.५५॥ ६७.५६/१विमानेनार्कवर्णेन कामगेन स्थिरेण च । ६७.५६/२पताकाध्वजयुक्तेन सर्वरत्नैरलंकृतः ॥ ६७.५६॥ ६७.५७/१उद्योतयन् दिशः सर्वा आकाशे विगतक्लमः । ६७.५७/२युवा महाबलो धीमान् विष्णुलोकं स गच्छति ॥ ६७.५७॥ ६७.५८/१तत्र कल्पशतं यावद् भुङ्क्ते भोगान् यथेप्सितान् । ६७.५८/२सिद्धाप्सरोभिर्गन्धर्वैः सुरविद्याधरोरगैः ॥ ६७.५८॥ ६७.५९/१स्तूयमानो मुनिवरैस्तिष्ठते विगतज्वरः । ६७.५९/२यथा देवो जगन्नाथः शङ्खचक्रगदाधरः ॥ ६७.५९॥ ६७.६०/१तथासौ मुदितो विप्राः कृत्वा रूपं चतुर्भुजम् । ६७.६०/२भुक्त्वा तत्र वरान् भोगान् क्रीडां कृत्वा सुरैः सह ॥ ६७.६०॥ ६७.६१/१तदन्ते ब्रह्मसदनमायाति सर्वकामदम् । ६७.६१/२सिद्धविद्याधरैश्चापि शोभितं सुरकिंनरैः ॥ ६७.६१॥ ६७.६२/१कालं नवतिकल्पं तु तत्र भुक्त्वा सुखं नरः । ६७.६२/२तस्माद् आयाति विप्रेन्द्राः सर्वकामफलप्रदम् ॥ ६७.६२॥ ६७.६३/१रुद्रलोकं सुरगणैः सेवितं सुखमोक्षदम् । ६७.६३/२अनेकशतसाहस्रैर्विमानैः समलंकृतम् ॥ ६७.६३॥ ६७.६४/१सिद्धविद्याधरैर्यक्षैर्भूषितं दैत्यदानवैः । ६७.६४/२अशीतिकल्पकालं तु तत्र भुक्त्वा सुखं नरः ॥ ६७.६४॥ ६७.६५/१तदन्ते याति गोलोकं सर्वभोगसमन्वितम् । ६७.६५/२सुरसिद्धाप्सरोभिश्च शोभितं सुमनोहरम् ॥ ६७.६५॥ ६७.६६/१तत्र सप्ततिकल्पांस्तु भुक्त्वा भोगमनुत्तमम् । ६७.६६/२दुर्लभं त्रिषु लोकेषु स्वस्थचित्तो यथामरः ॥ ६७.६६॥ ६७.६७/१तस्माद् आगच्छते लोकं प्राजापत्यमनुत्तमम् । ६७.६७/२गन्धर्वाप्सरसैः सिद्धैर्मुनिविद्याधरैर्वृतः ॥ ६७.६७॥ ६७.६८/१षष्टिकल्पान् सुखं तत्र भुक्त्वा नानाविधं मुदा । ६७.६८/२तदन्ते शक्रभवनं नानाश्चर्यसमन्वितम् ॥ ६७.६८॥ ६७.६९/१गन्धर्वैः किंनरैः सिद्धैः सुरविद्याधरोरगैः । ६७.६९/२गुह्यकाप्सरसैः साध्यैर्वृतैश्चान्यैः सुरोत्तमैः ॥ ६७.६९॥ ६७.७०/१आगत्य तत्र पञ्चाशत् कल्पान् भुक्त्वा सुखं नरः । ६७.७०/२सुरलोकं ततो गत्वा विमानैः समलंकृतः ॥ ६७.७०॥ ६७.७१/१चत्वारिंशत् तु कल्पांस्तु भुक्त्वा भोगान् सुदुर्लभान् । ६७.७१/२आगच्छते ततो लोकं नक्षत्राख्यं सुदुर्लभम् ॥ ६७.७१॥ ६७.७२/१ततो भोगान् वरान् भुङ्क्ते त्रिंशत् कल्पान् यथेप्सितान् । ६७.७२/२तस्माद् आगच्छते लोकं शशाङ्कस्य द्विजोत्तमाः ॥ ६७.७२॥ ६७.७३/१यत्रासौ तिष्ठते सोमः सर्वैर्देवैरलंकृतः । ६७.७३/२तत्र विंशतिकल्पांस्तु भुक्त्वा भोगं सुदुर्लभम् ॥ ६७.७३॥ ६७.७४/१आदित्यस्य ततो लोकमायाति सुरपूजितम् । ६७.७४/२नानाश्चर्यमयं पुण्यं गन्धर्वाप्सरःसेवितम् ॥ ६७.७४॥ ६७.७५/१तत्र भुक्त्वा शुभान् भोगान् दश कल्पान् द्विजोत्तमाः । ६७.७५/२तस्माद् आयाति भुवनं गन्धर्वाणां सुदुर्लभम् ॥ ६७.७५॥ ६७.७६/१तत्र भोगान् समस्तांश्च कल्पमेकं यथासुखम् । ६७.७६/२भुक्त्वा चायाति मेदिन्यां राजा भवति धार्मिकः ॥ ६७.७६॥ ६७.७७/१चक्रवर्ती महावीर्यो गुणैः सर्वैरलंकृतः । ६७.७७/२कृत्वा राज्यं स्वधर्मेण यज्ञैरिष्ट्वा सुदक्षिणैः ॥ ६७.७७॥ ६७.७८/१तदन्ते योगिनां लोकं गत्वा मोक्षप्रदं शिवम् । ६७.७८/२तत्र भुक्त्वा वरान् भोगान् यावद् आभूतसम्प्लवम् ॥ ६७.७८॥ ६७.७९/१तस्माद् आगच्छते चात्र जायते योगिनां कुले । ६७.७९/२प्रवरे वैष्णवे विप्रा दुर्लभे साधुसम्मते ॥ ६७.७९॥ ६७.८०/१चतुर्वेदी विप्रवरो यज्ञैरिष्ट्वाप्तदक्षिणैः । ६७.८०/२वैष्णवं योगमास्थाय ततो मोक्षमवाप्नुयात् ॥ ६७.८०॥ ६७.८१/१एवं यात्राफलं विप्रा मया सम्यग् उदाहृतम् । ६७.८१/२भुक्तिमुक्तिप्रदं नृणां किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ ॥ ६७.८१॥ ६८.१/१मुनय ऊचुः । श्रोतुमिच्छामहे देव विष्णुलोकमनामयम् । ६८.१/२लोकानन्दकरं कान्तं सर्वाश्चर्यसमन्वितम् ॥ ६८.१॥ ६८.२/१प्रमाणं तस्य लोकस्य भोगं कान्तिं बलं प्रभो । ६८.२/२कर्मणा केन गच्छन्ति तत्र धर्मपरायणाः ॥ ६८.२॥ ६८.३/१दर्शनात् स्पर्शनाद् वापि तीर्थस्नानादिनापि वा । ६८.३/२विस्तराद् ब्रूहि तत्त्वेन परं कौतूहलं हि नः ॥ ६८.३॥ ६८.४/१ब्रह्मोवाच । श‍ृणुध्वं मुनयः सर्वे यत् परं परमं पदम् । ६८.४/२भक्तानामीहितं धन्यं पुण्यं संसारनाशनम् ॥ ६८.४॥ ६८.५/१प्रवरं सर्वलोकानां विष्ण्वाख्यं वदतो मम । ६८.५/२सर्वाश्चर्यमयं पुण्यं स्थानं त्रैलोक्यपूजितम् ॥ ६८.५॥ ६८.६/१अशोकैः पारिजातैश्च मन्दारैश्चम्पकद्रुमैः । ६८.६/२मालतीमल्लिकाकुन्दैर्बकुलैर्नागकेसरैः ॥ ६८.६॥ ६८.७/१पुंनागैरतिमुक्तैश्च प्रियङ्गुतगरार्जुनैः । ६८.७/२पाटलाचूतखदिरैः कर्णिकारवनोज्ज्वलैः ॥ ६८.७॥ ६८.८/१नारङ्गैः पनसैर्लोध्रैर्निम्बदाडिमसर्जकैः । ६८.८/२द्राक्षालकुचखर्जूरैर्मधुकेन्द्रफलैर्द्रुमैः ॥ ६८.८॥ ६८.९/१कपित्थैर्नारिकेरैश्च तालैः श्रीफलसम्भवैः । ६८.९/२कल्पवृक्षैरसंख्यैश्च वन्यैरन्यैः सुशोभनैः ॥ ६८.९॥ ६८.१०/१सरलैश्चन्दनैर्नीपैर्देवदारुशुभाञ्जनैः । ६८.१०/२जातीलवङ्गकङ्कोलैः कर्पूरामोदवासिभिः ॥ ६८.१०॥ ६८.११/१ताम्बूलपत्त्रनिचयैस्तथा पूगीफलद्रुमैः । ६८.११/२अन्यैश्च विविधैर्वृक्षैः सर्वर्तुफलशोभितैः ॥ ६८.११॥ ६८.१२/१पुष्पैर्नानाविधैश्चैव लतागुच्छसमुद्भवैः । ६८.१२/२नानाजलाशयैः पुण्यैर्नानापक्षिरुतैर्वरैः ॥ ६८.१२॥ ६८.१३/१दीर्घिकाशतसंघातैस्तोयपूर्णैर्मनोहरैः । ६८.१३/२कुमुदैः शतपत्त्रैश्च पुष्पैः कोकनदैर्वरैः ॥ ६८.१३॥ ६८.१४/१रक्तनीलोत्पलैः कान्तैः कह्लारैश्च सुगन्धिभिः । ६८.१४/२अन्यैश्च जलजैः पुष्पैर्नानावर्णैः सुशोभनैः ॥ ६८.१४॥ ६८.१५/१हंसकारण्डवाकीर्णैश्चक्रवाकोपशोभितैः । ६८.१५/२कोयष्टिकैश्च दात्यूहैः कारण्डवरवाकुलैः ॥ ६८.१५॥ ६८.१६/१चातकैः प्रियपुत्रैश्च जीवंजीवकजातिभिः । ६८.१६/२अन्यैर्दिव्यैर्जलचरैर्विहारमधुरस्वनैः ॥ ६८.१६॥ ६८.१७/१एवं नानाविधैर्दिव्यैर्नानाश्चर्यसमन्वितैः । ६८.१७/२वृक्षैर्जलाशयैः पुण्यैर्भूषितं सुमनोहरैः ॥ ६८.१७॥ ६८.१८/१तत्र दिव्यैर्विमानैश्च नानारत्नविभूषितैः । ६८.१८/२कामगैः काञ्चनैः शुभ्रैर्दिव्यगन्धर्वनादितैः ॥ ६८.१८॥ ६८.१९/१तरुणादित्यसंकाशैरप्सरोभिरलंकृतैः । ६८.१९/२हेमशय्यासनयुतैर्नानाभोगसमन्वितैः ॥ ६८.१९॥ ६८.२०/१खेचरैः सपताकैश्च मुक्ताहारावलम्बिभिः । ६८.२०/२नानावर्णैरसंख्यातैर्जातरूपपरिच्छदैः ॥ ६८.२०॥ ६८.२१/१नानाकुसुमगन्धाढ्यैश्चन्दनागुरुभूषितैः । ६८.२१/२सुखप्रचारबहुलैर्नानावादित्रनिःस्वनैः ॥ ६८.२१॥ ६८.२२/१मनोमारुततुल्यैश्च किङ्किणीस्तबकाकुलैः । ६८.२२/२विहरन्ति पुरे तस्मिन् वैष्णवे लोकपूजिते ॥ ६८.२२॥ ६८.२३/१नानाङ्गनाभिः सततं गन्धर्वाप्सरसादिभिः । ६८.२३/२चन्द्राननाभिः कान्ताभिर्योषिद्भिः सुमनोहरैः ॥ ६८.२३॥ ६८.२४/१पीनोन्नतकुचाग्राभिः सुमध्याभिः समन्ततः । ६८.२४/२श्यामावदातवर्णाभिर्मत्तमातङ्गगामिभिः ॥ ६८.२४॥ ६८.२५/१परिवार्य नरश्रेष्ठं वीजयन्ति स्म ताः स्त्रियः । ६८.२५/२चामरै रुक्मदण्डैश्च नानारत्नविभूषितैः ॥ ६८.२५॥ ६८.२६/१गीतनृत्यैस्तथा वाद्यैर्मोदमानैर्मदालसैः । ६८.२६/२यक्षविद्याधरैः सिद्धैर्गन्धर्वैरप्सरोगणैः ॥ ६८.२६॥ ६८.२७/१सुरसंघैश्च ऋषिभिः शुशुभे भुवनोत्तमम् । ६८.२७/२तत्र प्राप्य महाभोगान् प्राप्नुवन्ति मनीषिणः ॥ ६८.२७॥ ६८.२८/१वटराजसमीपे तु दक्षिणस्योदधेस्तटे । ६८.२८/२दृष्टो यैर्भगवान् कृष्णः पुष्कराक्षो जगत्पतिः ॥ ६८.२८॥ ६८.२९/१क्रीडन्त्यप्सरसैः सार्धं यावद् द्यौश्चन्द्रतारकम् । ६८.२९/२प्रतप्तहेमसंकाशा जरामरणवर्जिताः ॥ ६८.२९॥ ६८.३०/१सर्वदुःखविहीनाश्च तृष्णाग्लानिविवर्जिताः । ६८.३०/२चतुर्भुजा महावीर्या वनमालाविभूषिताः ॥ ६८.३०॥ ६८.३१/१श्रीवत्सलाञ्छनैर्युक्ताः शङ्खचक्रगदाधराः । ६८.३१/२केचिन् नीलोत्पलश्यामाः केचित् काञ्चनसंनिभाः ॥ ६८.३१॥ ६८.३२/१केचिन् मरकतप्रख्याः केचिद् वैदूर्यसंनिभाः । ६८.३२/२श्यामवर्णाः कुण्डलिनस्तथान्ये वज्रसंनिभाः ॥ ६८.३२॥ ६८.३३/१न तादृक् सर्वदेवानां भान्ति लोका द्विजोत्तमाः । ६८.३३/२यादृग् भाति हरेर्लोकः सर्वाश्चर्यसमन्वितः ॥ ६८.३३॥ ६८.३४/१न तत्र पुनरावृत्तिर्गमनाज्जायते द्विजाः । ६८.३४/२प्रभावात् तस्य देवस्य यावद् आभूतसम्प्लवम् ॥ ६८.३४॥ ६८.३५/१विचरन्ति पुरे दिव्ये रूपयौवनगर्विताः । ६८.३५/२कृष्णं रामं सुभद्रां च पश्यन्ति पुरुषोत्तमे ॥ ६८.३५॥ ६८.३६/१प्रतप्तहेमसंकाशं तरुणादित्यसंनिभम् । ६८.३६/२पुरमध्ये हरेर्भाति मन्दिरं रत्नभूषितम् ॥ ६८.३६॥ ६८.३७/१अनेकशतसाहस्रैः पताकैः समलंकृतम् । ६८.३७/२योजनायुतविस्तीर्णं हेमप्राकारवेष्टितम् ॥ ६८.३७॥ ६८.३८/१नानावर्णैर्ध्वजैश्चित्रैः कल्पितैः सुमनोहरैः । ६८.३८/२विभाति शारदो यद्वन् नक्षत्रैः सह चन्द्रमाः ॥ ६८.३८॥ ६८.३९/१चतुर्द्वारं सुविस्तीर्णं कञ्चुकिभिः सुरक्षितम् । ६८.३९/२पुरसप्तकसंयुक्तं महोत्सेकं मनोहरम् ॥ ६८.३९॥ ६८.४०/१प्रथमं काञ्चनं तत्र द्वितीयं मरकतैर्युतम् । ६८.४०/२इन्द्रनीलं तृतीयं तु महानीलं ततः परम् ॥ ६८.४०॥ ६८.४१/१पुरं तु पञ्चमं दीप्तं पद्मरागमयं पुरम् । ६८.४१/२षष्ठं वज्रमयं विप्रा वैदूर्यं सप्तमं पुरम् ॥ ६८.४१॥ ६८.४२/१नानारत्नमयैर्हेम+ ।प्रवालाङ्कुरभूषितैः । ६८.४२/२स्तम्भैरद्भुतसंकाशैर्भाति तद् भवनं महत् ॥ ६८.४२॥ ६८.४३/१दृश्यन्ते तत्र सिद्धाश्च भासयन्ति दिशो दश । ६८.४३/२पौर्णमास्यां सनक्षत्रो यथा भाति निशाकरः ॥ ६८.४३॥ ६८.४४/१आरूढस्तत्र भगवान् सलक्ष्मीको जनार्दनः । ६८.४४/२पीताम्बरधरः श्यामः श्रीवत्सलक्ष्मसंयुतः ॥ ६८.४४॥ ६८.४५/१ज्वलत् सुदर्शनं चक्रं घोरं सर्वास्त्रनायकम् । ६८.४५/२दधार दक्षिणे हस्ते सर्वतेजोमयं हरिः ॥ ६८.४५॥ ६८.४६/१कुन्देन्दुरजतप्रख्यं हारगोक्षीरसंनिभम् । ६८.४६/२आदाय तं मुनिश्रेष्ठाः सव्यहस्तेन केशवः ॥ ६८.४६॥ ६८.४७/१यस्य शब्देन सकलं संक्षोभं जायते जगत् । ६८.४७/२विश्रुतं पाञ्चजन्येति सहस्रावर्तभूषितम् ॥ ६८.४७॥ ६८.४८/१दुष्कृतान्तकरीं रौद्रां दैत्यदानवनाशिनीम् । ६८.४८/२ज्वलद्वह्निशिखाकारां दुःसहां त्रिदशैरपि ॥ ६८.४८॥ ६८.४९/१कौमोदकीं गदां चासौ धृतवान् दक्षिणे करे । ६८.४९/२वामे विस्फुरति ह्यस्य शार्ङ्गं सूर्यसमप्रभम् ॥ ६८.४९॥ ६८.५०/१शरैरादित्यसंकाशैर्ज्वालामालाकुलैर्वरैः । ६८.५०/२योऽसौ संहरते देवस्त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ ६८.५०॥ ६८.५१/१सर्वानन्दकरः श्रीमान् सर्वशास्त्रविशारदः । ६८.५१/२सर्वलोकगुरुर्देवः सर्वैर्देवैर्नमस्कृतः ॥ ६८.५१॥ ६८.५२/१सहस्रमूर्धा देवेशः सहस्रचरणेक्षणः । ६८.५२/२सहस्राख्यः सहस्राङ्गः सहस्रभुजवान् प्रभुः ॥ ६८.५२॥ ६८.५३/१सिंहासनगतो देवः पद्मपत्त्रायतेक्षणः । ६८.५३/२विद्युद्विस्पष्टसंकाशो जगन्नाथो जगद्गुरुः ॥ ६८.५३॥ ६८.५४/१परीतः सुरसिद्धैश्च गन्धर्वाप्सरसां गणैः । ६८.५४/२यक्षविद्याधरैर्नागैर्मुनिसिद्धैः सचारणैः ॥ ६८.५४॥ ६८.५५/१सुपर्णैर्दानवैर्दैत्यै राक्षसैर्गुह्यकिंनरैः । ६८.५५/२अन्यैर्देवगणैर्दिव्यैः स्तूयमानो विराजते ॥ ६८.५५॥ ६८.५६/१तत्रस्था सततं कीर्तिः प्रज्ञा मेधा सरस्वती । ६८.५६/२बुद्धिर्मतिस्तथा क्षान्तिः सिद्धिमूर्तिस्तथा द्युतिः ॥ ६८.५६॥ ६८.५७/१गायत्री चैव सावित्री मङ्गला सर्वमङ्गला । ६८.५७/२प्रभा मतिस्तथा कान्तिस्तत्र नारायणी स्थिता ॥ ६८.५७॥ ६८.५८/१श्रद्धा च कौशिकी देवी विद्युत् सौदामिनी तथा । ६८.५८/२निद्रा रात्रिस्तथा माया तथान्यामरयोषितः ॥ ६८.५८॥ ६८.५९/१वासुदेवस्य सर्वास्ता भवने सम्प्रतिष्ठिताः । ६८.५९/२अथ किं बहुनोक्तेन सर्वं तत्र प्रतिष्ठितम् ॥ ६८.५९॥ ६८.६०/१घृताची मेनका रम्भा सहजन्या तिलोत्तमा । ६८.६०/२उर्वशी चैव निम्लोचा तथान्या वामना परा ॥ ६८.६०॥ ६८.६१/१मन्दोदरी च सुभगा विश्वाची विपुलानना । ६८.६१/२भद्राङ्गी चित्रसेना च प्रम्लोचा सुमनोहरा ॥ ६८.६१॥ ६८.६२/१मुनिसम्मोहिनी रामा चन्द्रमध्या शुभानना । ६८.६२/२सुकेशी नीलकेशा च तथा मन्मथदीपिनी ॥ ६८.६२॥ ६८.६३/१अलम्बुषा मिश्रकेशी तथान्या मुञ्जिकस्थला । ६८.६३/२क्रतुस्थला वराङ्गी च पूर्वचित्तिस्तथा परा ॥ ६८.६३॥ ६८.६४/१परावती महारूपा शशिलेखा शुभानना । ६८.६४/२हंसलीलानुगामिन्यो मत्तवारणगामिनी ॥ ६८.६४॥ ६८.६५/१बिम्बौष्ठी नवगर्भा च विख्याताः सुरयोषितः । ६८.६५/२एताश्चान्या अप्सरसो रूपयौवनगर्विताः ॥ ६८.६५॥ ६८.६६/१सुमध्याश्चारुवदनाः सर्वालंकारभूषिताः । ६८.६६/२गीतमाधुर्यसंयुक्ताः सर्वलक्षणसंयुताः ॥ ६८.६६॥ ६८.६७/१गीतवाद्ये च कुशलाः सुरगन्धर्वयोषितः । ६८.६७/२नृत्यन्त्यनुदिनं तत्र यत्रासौ पुरुषोत्तमः ॥ ६८.६७॥ ६८.६८/१न तत्र रोगो नो ग्लानिर्न मृत्युर्न हिमातपौ । ६८.६८/२न क्षुत् पिपासा न जरा न वैरूप्यं न चासुखम् ॥ ६८.६८॥ ६८.६९/१परमानन्दजननं सर्वकामफलप्रदम् । ६८.६९/२विष्णुलोकात् परं लोकं नात्र पश्यामि भो द्विजाः ॥ ६८.६९॥ ६८.७०/१ये लोकाः स्वर्गलोके तु श्रूयन्ते पुण्यकर्मणाम् । ६८.७०/२विष्णुलोकस्य ते विप्राः कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥ ६८.७०॥ ६८.७१/१एवं हरेः पुरस्थानं सर्वभोगगुणान्वितम् । ६८.७१/२सर्वसौख्यकरं पुण्यं सर्वाश्चर्यमयं द्विजाः ॥ ६८.७१॥ ६८.७२/१न तत्र नास्तिका यान्ति पुरुषा विषयात्मकाः । ६८.७२/२न कृतघ्ना न पिशुना नो स्तेना नाजितेन्द्रियाः ॥ ६८.७२॥ ६८.७३/१येऽर्चयन्ति सदा भक्त्या वासुदेवं जगद्गुरुम् । ६८.७३/२ते तत्र वैष्णवा यान्ति विष्णुलोकं न संशयः ॥ ६८.७३॥ ६८.७४/१दक्षिणस्योदधेस्तीरे क्षेत्रे परमदुर्लभे । ६८.७४/२दृष्ट्वा कृष्णं च रामं च सुभद्रां च द्विजोत्तमाः ॥ ६८.७४॥ ६८.७५/१कल्पवृक्षसमीपे तु ये त्यजन्ति कलेवरम् । ६८.७५/२ते तत्र मनुजा यान्ति मृता ये पुरुषोत्तमे ॥ ६८.७५॥ ६८.७६/१वटसागरयोर्मध्ये यः स्मरेत् पुरुषोत्तमम् । ६८.७६/२तेऽपि तत्र नरा यान्ति ये मृताः पुरुषोत्तमे ॥ ६८.७६॥ ६८.७७/१तेऽपि तत्र परं स्थानं यान्ति नास्त्यत्र संशयः । ६८.७७/२एवं मया मुनिश्रेष्ठा विष्णुलोकः सनातनः । ६८.७७/३सर्वानन्दकरः प्रोक्तो भुक्तिमुक्तिफलप्रदः ॥ ६८.७७॥ ६९.१/१मुनय ऊचुः । बह्वाश्चर्यस्त्वया प्रोक्तो विष्णुलोको जगत्पते । ६९.१/२नित्यानन्दकरः श्रीमान् भुक्तिमुक्तिफलप्रदः ॥ ६९.१॥ ६९.२/१क्षेत्रं च दुर्लभं लोके कीर्तितं पुरुषोत्तमम् । ६९.२/२त्यक्त्वा यत्र नरो देहं याति सालोक्यतां हरेः ॥ ६९.२॥ ६९.३/१सम्यक् क्षेत्रस्य माहात्म्यं त्वया सम्यक् प्रकीर्तितम् । ६९.३/२यत्र स्वदेहसंत्यागाद् विष्णुलोकं व्रजेन् नरः ॥ ६९.३॥ ६९.४/१अहो मोक्षस्य मार्गोऽयं देहत्यागस्त्वयोदितः । ६९.४/२नराणामुपकाराय पुरुषाख्ये न संशयः ॥ ६९.४॥ ६९.५/१अनायासेन देवेश देहं त्यक्त्वा नरोत्तमाः । ६९.५/२तस्मिन् क्षेत्रे परं विष्णोः पदं यान्ति निरामयम् ॥ ६९.५॥ ६९.६/१श्रुत्वा क्षेत्रस्य माहात्म्यं विस्मयो नो महान् अभूत् । ६९.६/२प्रयागपुष्करादीनि क्षेत्राण्यायतनानि च ॥ ६९.६॥ ६९.७/१पृथिव्यां सर्वतीर्थानि सरितश्च सरांसि च । ६९.७/२न तथा तानि सर्वाणि प्रशंससि सुरोत्तम ॥ ६९.७॥ ६९.८/१यथा प्रशंससि क्षेत्रं पुरुषाख्यं पुनः पुनः । ६९.८/२ज्ञातोऽस्माभिरभिप्रायस्तवेदानीं पितामह ॥ ६९.८॥ ६९.९/१येन प्रशंससि क्षेत्रं मुक्तिदं पुरुषोत्तमम् । ६९.९/२पुरुषाख्यसमं नूनं क्षेत्रं नास्ति महीतले । ६९.९/३तेन त्वं विबुधश्रेष्ठ प्रशंससि पुनः पुनः ॥ ६९.९॥ ६९.१०/१ब्रह्मोवाच । सत्यं सत्यं मुनिश्रेष्ठा भवद्भिः समुदाहृतम् । ६९.१०/२पुरुषाख्यसमं क्षेत्रं नास्त्यत्र पृथिवीतले ॥ ६९.१०॥ ६९.११/१सन्ति यानि तु तीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च । ६९.११/२तानि श्रीपुरुषाख्यस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥ ६९.११॥ ६९.१२/१यथा सर्वेश्वरो विष्णुः सर्वलोकोत्तमोत्तमः । ६९.१२/२तथा समस्ततीर्थानां वरिष्ठं पुरुषोत्तमम् ॥ ६९.१२॥ ६९.१३/१आदित्यानां यथा विष्णुः श्रेष्ठत्वे समुदाहृतः । ६९.१३/२तथा समस्ततीर्थानां वरिष्ठं पुरुषोत्तमम् ॥ ६९.१३॥ ६९.१४/१नक्षत्राणां यथा सोमः सरसां सागरो यथा । ६९.१४/२तथा समस्ततीर्थानां वरिष्ठं पुरुषोत्तमम् ॥ ६९.१४॥ ६९.१५/१वसूनां पावको यद्वद् रुद्राणां शंकरो यथा । ६९.१५/२तथा समस्ततीर्थानां वरिष्ठं पुरुषोत्तमम् ॥ ६९.१५॥ ६९.१६/१वर्णानां ब्राह्मणो यद्वद् वैनतेयश्च पक्षिणाम् । ६९.१६/२तथा समस्ततीर्थानां वरिष्ठं पुरुषोत्तमम् ॥ ६९.१६॥ ६९.१७/१शिखरिणां यथा मेरुः पर्वतानां हिमालयः । ६९.१७/२तथा समस्ततीर्थानां वरिष्ठं पुरुषोत्तमम् ॥ ६९.१७॥ ६९.१८/१प्रमदानां यथा लक्ष्मीः सरितां जाह्नवी यथा । ६९.१८/२तथा समस्ततीर्थानां वरिष्ठं पुरुषोत्तमम् ॥ ६९.१८॥ ६९.१९/१ऐरावतो गजेन्द्राणां महर्षीणां भृगुर्यथा । ६९.१९/२तथा समस्ततीर्थानां वरिष्ठं पुरुषोत्तमम् ॥ ६९.१९॥ ६९.२०/१सेनानीनां यथा स्कन्दः सिद्धानां कपिलो यथा । ६९.२०/२तथा समस्ततीर्थानां वरिष्ठं पुरुषोत्तमम् ॥ ६९.२०॥ ६९.२१/१उच्चैःश्रवा यथाश्वानां कवीनामुशना कविः । ६९.२१/२तथा समस्ततीर्थानां वरिष्ठं पुरुषोत्तमम् ॥ ६९.२१॥ ६९.२२/१मुनीनां च यथा व्यासः कुबेरो यक्षरक्षसाम् । ६९.२२/२तथा समस्ततीर्थानां वरिष्ठं पुरुषोत्तमम् ॥ ६९.२२॥ ६९.२३/१इन्द्रियाणां मनो यद्वद् भूतानामवनी यथा । ६९.२३/२तथा समस्ततीर्थानां वरिष्ठं पुरुषोत्तमम् ॥ ६९.२३॥ ६९.२४/१अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां पवनः प्लवतां यथा । ६९.२४/२तथा समस्ततीर्थानां वरिष्ठं पुरुषोत्तमम् ॥ ६९.२४॥ ६९.२५/१भूषणानां तु सर्वेषां यथा चूडामणिर्द्विजाः । ६९.२५/२तथा समस्ततीर्थानां वरिष्ठं पुरुषोत्तमम् ॥ ६९.२५॥ ६९.२६/१गन्धर्वाणां चित्ररथः शस्त्राणां कुलिशो यथा । ६९.२६/२तथा समस्ततीर्थानां वरिष्ठं पुरुषोत्तमम् ॥ ६९.२६॥ ६९.२७/१अकारः सर्ववर्णानां गायत्री छन्दसां यथा । ६९.२७/२तथा समस्ततीर्थानां वरिष्ठं पुरुषोत्तमम् ॥ ६९.२७॥ ६९.२८/१सर्वाङ्गेभ्यो यथा श्रेष्ठमुत्तमाङ्गं द्विजोत्तमाः । ६९.२८/२तथा समस्ततीर्थानां वरिष्ठं पुरुषोत्तमम् ॥ ६९.२८॥ ६९.२९/१अरुन्धती यथा स्त्रीणां सतीनां श्रेष्ठतां गता । ६९.२९/२तथा समस्ततीर्थानां श्रेष्ठं तत् पुरुषोत्तमम् ॥ ६९.२९॥ ६९.३०/१यथा समस्तविद्यानां मोक्षविद्या परा स्मृता । ६९.३०/२तथा समस्ततीर्थानां श्रेष्ठं तत् पुरुषोत्तमम् ॥ ६९.३०॥ ६९.३१/१मनुष्याणां यथा राजा धेनूनामपि कामधुक् । ६९.३१/२तथा समस्ततीर्थानां वरिष्ठं पुरुषोत्तमम् ॥ ६९.३१॥ ६९.३२/१सुवर्णं सर्वरत्नानां सर्पाणां वासुकिर्यथा । ६९.३२/२तथा समस्ततीर्थानां वरिष्ठं पुरुषोत्तमम् ॥ ६९.३२॥ ६९.३३/१प्रह्लादः सर्वदैत्यानां रामः शस्त्रभृतां यथा । ६९.३३/२तथा समस्ततीर्थानां वरिष्ठं पुरुषोत्तमम् ॥ ६९.३३॥ ६९.३४/१झषाणां मकरो यद्वन् मृगाणां मृगराड् यथा । ६९.३४/२तथा समस्ततीर्थानां वरिष्ठं पुरुषोत्तमम् ॥ ६९.३४॥ ६९.३५/१समुद्राणां यथा श्रेष्ठः क्षीरोदः सरितां पतिः । ६९.३५/२तथा समस्ततीर्थानां वरिष्ठं पुरुषोत्तमम् ॥ ६९.३५॥ ६९.३६/१वरुणो यादसां यद्वद् यमः संयमिनां यथा । ६९.३६/२तथा समस्ततीर्थानां वरिष्ठं पुरुषोत्तमम् ॥ ६९.३६॥ ६९.३७/१देवर्षीणां यथा श्रेष्ठो नारदो मुनिसत्तमाः । ६९.३७/२तथा समस्ततीर्थानां वरिष्ठं पुरुषोत्तमम् ॥ ६९.३७॥ ६९.३८/१धातूनां काञ्चनं यद्वत् पवित्राणां च दक्षिणा । ६९.३८/२तथा समस्ततीर्थानां वरिष्ठं पुरुषोत्तमम् ॥ ६९.३८॥ ६९.३९/१प्रजापतिर्यथा दक्ष ऋषीणां कश्यपो यथा । ६९.३९/२तथा समस्ततीर्थानां वरिष्ठं पुरुषोत्तमम् ॥ ६९.३९॥ ६९.४०/१ग्रहाणां भास्करो यद्वन् मन्त्राणां प्रणवो यथा । ६९.४०/२तथा समस्ततीर्थानां वरिष्ठं पुरुषोत्तमम् ॥ ६९.४०॥ ६९.४१/१अश्वमेधस्तु यज्ञानां यथा श्रेष्ठः प्रकीर्तितः । ६९.४१/२तथा समस्ततीर्थानां क्षेत्रं च तद् द्विजोत्तमाः ॥ ६९.४१॥ ६९.४२/१ओषधीनां यथा धान्यं तृणेषु तृणराड् यथा । ६९.४२/२तथा समस्ततीर्थानामुत्तमं पुरुषोत्तमम् ॥ ६९.४२॥ ६९.४३/१यथा समस्ततीर्थानां धर्मः संसारतारकः । ६९.४३/२तथा समस्ततीर्थानां श्रेष्ठं तत् पुरुषोत्तमम् ॥ ६९.४३॥ ७०.१/१ब्रह्मोवाच । सर्वेषां चैव तीर्थानां क्षेत्राणां च द्विजोत्तमाः । ७०.१/२जपहोमव्रतानां च तपोदानफलानि च ॥ ७०.१॥ ७०.२/१न तत् पश्यामि भो विप्रा यत् तेन सदृशं भुवि । ७०.२/२किं चात्र बहुनोक्तेन भाषितेन पुनः पुनः ॥ ७०.२॥ ७०.३/१सत्यं सत्यं पुनः सत्यं क्षेत्रं तत् परमं महत् । ७०.३/२पुरुषाख्यं सकृद् दृष्ट्वा सागराम्भःसमाप्लुतम् ॥ ७०.३॥ ७०.४/१ब्रह्मविद्यां सकृज्ज्ञात्वा गर्भवासो न विद्यते । ७०.४/२हरेः संनिहिते स्थान उत्तमे पुरुषोत्तमे ॥ ७०.४॥ ७०.५/१संवत्सरमुपासीत मासमात्रमथापि वा । ७०.५/२तेन जप्तं हुतं तेन तेन तप्तं तपो महत् ॥ ७०.५॥ ७०.६/१स याति परमं स्थानं यत्र योगेश्वरो हरिः । ७०.६/२भुक्त्वा भोगान् विचित्रांश्च देवयोषित्समन्वितः ॥ ७०.६॥ ७०.७/१कल्पान्ते पुनरागत्य मर्त्यलोके नरोत्तमः । ७०.७/२जायते योगिनां विप्रा ज्ञानज्ञेयोद्यतो गृहे ॥ ७०.७॥ ७०.८/१सम्प्राप्य वैष्णवं योगं हरेः स्वच्छन्दतां व्रजेत् । ७०.८/२कल्पवृक्षस्य रामस्य कृष्णस्य भद्रया सह ॥ ७०.८॥ ७०.९/१मार्कण्डेयेन्द्रद्युम्नस्य माहात्म्यं माधवस्य च । ७०.९/२स्वर्गद्वारस्य माहात्म्यं सागरस्य विधिः क्रमात् ॥ ७०.९॥ ७०.१०/१मार्जनस्य यथाकाले भागीरथ्याः समागमम् । ७०.१०/२सर्वमेतन् मया ख्यातं यत् परं श्रोतुमिच्छथ ॥ ७०.१०॥ ७०.११/१इन्द्रद्युम्नस्य माहात्म्यमेतच्च कथितं मया । ७०.११/२सर्वाश्चर्यं समाख्यातं रहस्यं पुरुषोत्तमम् । ७०.११/३पुराणं परमं गुह्यं धन्यं संसारमोचनम् ॥ ७०.११॥ ७०.१२/१मुनय ऊचुः । नहि नस्तृप्तिरस्तीह श‍ृण्वतां तीर्थविस्तरम् । ७०.१२/२पुनरेव परं गुह्यं वक्तुमर्हस्यशेषतः । ७०.१२/३परं तीर्थस्य माहात्म्यं सर्वतीर्थोत्तमोत्तमम् ॥ ७०.१२॥ ७०.१३/१ब्रह्मोवाच । इममेव पुरा प्रश्नं पृष्टोऽस्मि द्विजसत्तमाः । ७०.१३/२नारदेन प्रयत्नेन तदा तं प्रोक्तवान् अहम् ॥ ७०.१३॥ ७०.१४/१नारद उवाच । तपसो यज्ञदानानां तीर्थानां पावनं स्मृतम् । ७०.१४/२सर्वं श्रुतं मया त्वत्तो जगद्योने जगत्पते ॥ ७०.१४॥ ७०.१५/१कियन्ति सन्ति तीर्थानि स्वर्गमर्त्यरसातले । ७०.१५/२सर्वेषामेव तीर्थानां सर्वदा किं विशिष्यते ॥ ७०.१५॥ ७०.१६/१ब्रह्मोवाच । चतुर्विधानि तीर्थानि स्वर्गे मर्त्ये रसातले । ७०.१६/२दैवानि मुनिशार्दूल आसुराण्यार्षाणि च ॥ ७०.१६॥ ७०.१७/१मानुषाणि त्रिलोकेषु विख्यातानि सुरादिभिः । ७०.१७/२मानुषेभ्यश्च तीर्थेभ्य आर्षं तीर्थमनुत्तमम् ॥ ७०.१७॥ ७०.१८/१आर्षेभ्यश्चैव तीर्थेभ्य आसुरं बहुपुण्यदम् । ७०.१८/२आसुरेभ्यस्तथा पुण्यं दैवं तत् सार्वकामिकम् ॥ ७०.१८॥ ७०.१९/१ब्रह्मविष्णुशिवैश्चैव निर्मितं दैवमुच्यते । ७०.१९/२त्रिभ्यो यद् एकं जायेत तस्मान् नातः परं विदुः ॥ ७०.१९॥ ७०.२०/१त्रयाणामपि लोकानां तीर्थं मेध्यमुदाहृतम् । ७०.२०/२तत्रापि जाम्बवं द्वीपं तीर्थं बहुगुणोदयम् ॥ ७०.२०॥ ७०.२१/१जाम्बवे भारतं वर्षं तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् । ७०.२१/२कर्मभूमिर्यतः पुत्र तस्मात् तीर्थं तद् उच्यते ॥ ७०.२१॥ ७०.२२/१तत्रैव यानि तीर्थानि यान्युक्तानि मया तव । ७०.२२/२हिमवद्विन्ध्ययोर्मध्ये षण्नद्यो देवसम्भवाः ॥ ७०.२२॥ ७०.२३/१तथैव देवजा ब्रह्मन् दक्षिणार्णवविन्ध्ययोः । ७०.२३/२एता द्वादश नद्यस्तु प्राधान्येन प्रकीर्तिताः ॥ ७०.२३॥ ७०.२४/१अभिसम्पूजितं यस्माद् भारतं बहुपुण्यदम् । ७०.२४/२कर्मभूमिरतो देवैर्वर्षं तस्मात् प्रकीर्तितम् ॥ ७०.२४॥ ७०.२५/१आर्षाणि चैव तीर्थानि देवजानि क्वचित् क्वचित् । ७०.२५/२आसुरैरावृतान्यासंस्तद् एवासुरमुच्यते ॥ ७०.२५॥ ७०.२६/१दैवेष्वेव प्रदेशेषु तपस्तप्त्वा महर्षयः । ७०.२६/२दैवप्रभावात् तपस आर्षाण्यपि च तान्यपि ॥ ७०.२६॥ ७०.२७/१आत्मनः श्रेयसे मुक्त्यै पूजायै भूतयेऽथवा । ७०.२७/२आत्मनः फलभूत्यर्थं यशसोऽवाप्तये पुनः ॥ ७०.२७॥ ७०.२८/१मानुषैः कारितान्याहुर्मानुषाणीति नारद । ७०.२८/२एवं चतुर्विधो भेदस्तीर्थानां मुनिसत्तम ॥ ७०.२८॥ ७०.२९/१भेदं न कश्चिज्जानाति श्रोतुं युक्तोऽसि नारद । ७०.२९/२बहवः पण्डितम्मन्याः श‍ृण्वन्ति कथयन्ति च । ७०.२९/३सुकृती कोऽपि जानाति वक्तुं श्रोतुं निजैर्गुणैः ॥ ७०.२९॥ ७०.३०/१नारद उवाच । तेषां स्वरूपं भेदं च श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः । ७०.३०/२यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः ॥ ७०.३०॥ ७०.३१/१ब्रह्मन् कृतयुगादौ तु उपायोऽन्यो न विद्यते । ७०.३१/२तीर्थसेवां विना स्वल्प+ ।आयासेनाभीष्टदायिनीम् ॥ ७०.३१॥ ७०.३२/१न त्वया सदृशो धातर्वक्ता ज्ञाताथवा क्वचित् । ७०.३२/२त्वं नाभिकमले विष्णोः संजातोऽखिलपूर्वजः ॥ ७०.३२॥ ७०.३३/१ब्रह्मोवाच । गोदावरी भीमरथी तुङ्गभद्रा च वेणिका । ७०.३३/२तापी पयोउष्णी विन्ध्यस्य दक्षिणे तु प्रकीर्तिताः ॥ ७०.३३॥ ७०.३४/१भागीरथी नर्मदा तु यमुना च सरस्वती । ७०.३४/२विशोका च वितस्ता च हिमवत्पर्वताश्रिताः ॥ ७०.३४॥ ७०.३५/१एता नद्यः पुण्यतमा देवतीर्थान्युदाहृताः । ७०.३५/२गयः कोल्लासुरो वृत्रस्त्रिपुरो ह्यन्धकस्तथा ॥ ७०.३५॥ ७०.३६/१हयमूर्धा च लवणो नमुचिः श‍ृङ्गकस्तथा । ७०.३६/२यमः पातालकेतुश्च मयः पुष्कर एव च ॥ ७०.३६॥ ७०.३७/१एतैरावृततीर्थानि आसुराणि शुभानि च । ७०.३७/२प्रभासो भार्गवोऽगस्तिर्नरनारायणौ तथा ॥ ७०.३७॥ ७०.३८/१वसिष्ठश्च भरद्वाजो गोतमः कश्यपो मनुः । ७०.३८/२इत्यादिमुनिजुष्टानि ऋषितीर्थानि नारद ॥ ७०.३८॥ ७०.३९/१अम्बरीषो हरिश्चन्द्रो मान्धाता मनुरेव च । ७०.३९/२कुरुः कनखलश्चैव भद्राश्वः सगरस्तथा ॥ ७०.३९॥ ७०.४०/१अश्वयूपो नाचिकेता वृषाकपिररिंदमः । ७०.४०/२इत्यादिमानुषैर्विप्र निर्मितानि शुभानि च ॥ ७०.४०॥ ७०.४१/१यशसः फलभूत्यर्थं निर्मितानीह नारद । ७०.४१/२स्वतोउद्भूतानि दैवानि यत्र क्वापि जगत्त्रये । ७०.४१/३पुण्यतीर्थानि तान्याहुस्तीर्थभेदो मयोदितः ॥ ७०.४१॥ ७१.१/१नारद उवाच । त्रिदैवत्यं तु यत् तीर्थं सर्वेभ्यो ह्युक्तमुत्तमम् । ७१.१/२तस्य स्वरूपभेदं च विस्तरेण ब्रवीतु मे ॥ ७१.१॥ ७१.२/१ब्रह्मोवाच । तावद् अन्यानि तीर्थानि तावत् ताः पुण्यभूमयः । ७१.२/२तावद् यज्ञादयो यावत् त्रिदैवत्यं न दृश्यते ॥ ७१.२॥ ७१.३/१गङ्गेयं सरितां श्रेष्ठा सर्वकामप्रदायिनी । ७१.३/२त्रिदैवत्या मुनिश्रेष्ठ तदुत्पत्तिमतः श‍ृणु ॥ ७१.३॥ ७१.४/१वर्षाणामयुतात् पूर्वं देवकार्य उपस्थिते । ७१.४/२तारको बलवान् आसीन् मद्वराद् अतिगर्वितः ॥ ७१.४॥ ७१.५/१देवानां परमैश्वर्यं हृतं तेन बलीयसा । ७१.५/२ततस्ते शरणं जग्मुर्देवाः सेन्द्रपुरोगमाः ॥ ७१.५॥ ७१.६/१क्षीरोदशायिनं देवं जगतां प्रपितामहम् । ७१.६/२कृताञ्जलिपुटा देवा विष्णुमूचुरनन्यगाः ॥ ७१.६॥ ७१.७/१देवा ऊचुः । त्वं त्राता जगतां नाथ देवानां कीर्तिवर्धन । ७१.७/२सर्वेश्वर जगद्योने त्रयीमूर्ते नमोऽस्तु ते ॥ ७१.७॥ ७१.८/१लोकस्रष्टासुरान् हन्ता त्वमेव जगतां पतिः । ७१.८/२स्थित्युत्पत्तिविनाशानां कारणं त्वं जगन्मय ॥ ७१.८॥ ७१.९/१त्राता न कोप्यस्ति जगत्त्रयेऽपि । ७१.९/२शरीरिणां सर्वविपद्गतानाम् । ७१.९/३त्वया विना वारिजपत्त्रनेत्र । ७१.९/४तापत्रयाणां शरणं न चान्यत् ॥ ७१.९॥ ७१.१०/१पिता च माता जगतोऽखिलस्य । ७१.१०/२त्वमेव सेवासुलभोऽसि विष्णो । ७१.१०/३प्रसीद पाहीश महाभयेभ्यो । <71।10/4>ऽस्मदार्तिहन्ता वद कस्त्वदन्यः ॥ ७१.१०॥ ७१.११/१आदिकर्ता वराहस्त्वं मत्स्यः कूर्मस्तथैव च । ७१.११/२इत्यादिरूपभेदैर्नो रक्षसे भय आगते ॥ ७१.११॥ ७१.१२/१हृतस्वाम्यान् सुरगणान् हृतदारान् गतापदः । ७१.१२/२कस्मान् न रक्षसे देव अनन्यशरणान् हरे ॥ ७१.१२॥ ७१.१३/१ब्रह्मोवाच । ततः प्रोवाच भगवाञ् शेषशायी जगत्पतिः । ७१.१३/२कस्माच्च भयमापन्नं तद् ब्रुवन्तु गतज्वराः । ७१.१३/३ततः श्रियः पतिं प्राहुस्तं तारकवधं प्रति ॥ ७१.१३॥ ७१.१४/१देवा ऊचुः । तारकाद् भयमापन्नं भीषणं रोमहर्षणम् । ७१.१४/२न युद्धैस्तपसा शापैर्हन्तुं नैव क्षमा वयम् ॥ ७१.१४॥ ७१.१५/१अर्वाग्दशाहाद् यो बालस्तस्मान् मृत्युमवाप्स्यति । ७१.१५/२तस्माद् देव न चान्येभ्यस्तत्र नीतिर्विधीयताम् ॥ ७१.१५॥ ७१.१६/१ब्रह्मोवाच । पुनर्नारायणः प्राह नाहं बलोत्कटः सुराः । ७१.१६/२न मत्तो मदपत्याच्च न देवेभ्यो वधो भवेत् ॥ ७१.१६॥ ७१.१७/१ईश्वराद् यदि जायेत अपत्यं बहुशक्तिकम् । ७१.१७/२तस्माद् वधमवाप्नोति तारको लोकदारुणः ॥ ७१.१७॥ ७१.१८/१तद् गच्छामः सुराः सर्वे यतितुम् ऋषिभिः सह । ७१.१८/२भार्यार्थं प्रथमो यत्नः कर्तव्यः प्रभविष्णुभिः ॥ ७१.१८॥ ७१.१९/१तथेत्युक्त्वा सुरगणा जग्मुस्ते च नगोत्तमम् । ७१.१९/२हिमवन्तं रत्नमयं मेनां च हिमवत्प्रियाम् ॥ ७१.१९॥ ७१.२०/१इदमूचुः सर्व एव सभार्यं तुहिनं गिरिम् ॥ ७१.२०॥ ७१.२१/१देवा ऊचुः । दाक्षायणी लोकमाता या शक्तिः संस्थिता गिरौ । ७१.२१/२बुद्धिः प्रज्ञा धृतिर्मेधा लज्जा पुष्टिः सरस्वती ॥ ७१.२१॥ ७१.२२/१एवं त्वनेकधा लोके या स्थिता लोकपावनी । ७१.२२/२देवानां कार्यसिद्ध्यर्थं युवयोर्गर्भमाविशत् ॥ ७१.२२॥ ७१.२३/१समुत्पन्ना जगन्माता शम्भोः पत्नी भविष्यति । ७१.२३/२अस्माकं भवतां चापि पालनी च भविष्यति ॥ ७१.२३॥ ७१.२४/१ब्रह्मोवाच । हिमवान् अपि तद् वाक्यं सुराणामभिनन्द्य च । ७१.२४/२मेना चापि महोत्साहा अस्त्वित्येवं वचोऽब्रवीत् ॥ ७१.२४॥ ७१.२५/१तदोत्पन्ना जगद्धात्री गौरी हिमवतो गृहे । ७१.२५/२शिवध्यानरता नित्यं तन्निष्ठा तन्मनोगता ॥ ७१.२५॥ ७१.२६/१तां वै प्रोचुः सुरगणा ईशार्थे तप आविश । ७१.२६/२तथा हिमवतः पृष्ठे गौरी तेपे तपो महत् ॥ ७१.२६॥ ७१.२७/१पुनः सम्मन्त्रयामासुरीशो ध्यायति तां शिवाम् । ७१.२७/२आत्मानं वा तथान्यद् वा न जानीमः कथं भवः ॥ ७१.२७॥ ७१.२८/१मेनकायाः सुतायां तु चित्तं दध्यात् सुरेश्वरः । ७१.२८/२तत्र नीतिर्विधातव्या ततः श्रैष्ठ्यमवाप्स्यथ । ७१.२८/३ततः प्राह महाबुद्धिर्वाचस्पतिरुदारधीः ॥ ७१.२८॥ ७१.२९/१बृहस्पतिरुवाच । यस्त्वयं मदनो धीमान् कन्दर्पः पुष्पचापधृक् । ७१.२९/२स विध्यतु शिवं शान्तं बाणैः पुष्पमयैः शुभैः ॥ ७१.२९॥ ७१.३०/१तेन विद्धस्त्रिनेत्रोऽपि ईशायां बुद्धिमादधेत् । ७१.३०/२परिणेष्यत्यसौ नूनं तदा तां गिरिजां हरः ॥ ७१.३०॥ ७१.३१/१जयिनः पञ्चबाणस्य न बाणाः क्वापि कुण्ठिताः । ७१.३१/२तथोढायां जगद्धात्र्यां शम्भोः पुत्रो भविष्यति ॥ ७१.३१॥ ७१.३२/१जातः पुत्रस्त्रिनेत्रस्य तारकं स हनिष्यति । ७१.३२/२वसन्तं च सहायार्थं शोभिष्ठं कुसुमाकरम् ॥ ७१.३२॥ ७१.३३/१आह्लादनं च मनसा कामायैनं प्रयच्छथ ॥ ७१.३३॥ ७१.३४/१ब्रह्मोवाच । तथेत्युक्त्वा सुरगणा मदनं कुसुमाकरम् । ७१.३४/२प्रेषयामासुरव्यग्राः शिवान्तिकमरिंदमाः ॥ ७१.३४॥ ७१.३५/१स जगाम त्वरा कामो धृतचापो समाधवः । ७१.३५/२रत्या च सहितः कामः कर्तुं कर्म सुदुष्करम् ॥ ७१.३५॥ ७१.३६/१गृहीत्वा सशरं चापमिदं तस्य मनोऽभवत् । ७१.३६/२मया वेध्यस्त्ववेध्यो वै शम्भुर्लोकगुरुः प्रभुः ॥ ७१.३६॥ ७१.३७/१त्रैलोक्यजयिनो बाणाः शम्भौ मे किं दृढा न वा । ७१.३७/२तेनासौ चाग्निनेत्रेण भस्मशेषस्तदा कृतः ॥ ७१.३७॥ ७१.३८/१तद् एव कर्म सुदृढमीक्षितुं सुरसत्तमाः । ७१.३८/२आजग्मुस्तत्र यद् वृत्तं श‍ृणु विस्मयकारकम् ॥ ७१.३८॥ ७१.३९/१शम्भुं दृष्ट्वा सुरगणा यावत् पश्यन्ति मन्मथम् । ७१.३९/२तावच्च भस्मसाद्भूतं कामं दृष्ट्वा भयातुराः । ७१.३९/३तुष्टुवुस्त्रिदशेशानं कृताञ्जलिपुटाः सुराः ॥ ७१.३९॥ ७१.४०/१देवा ऊचुः । तारकाद् भयमापन्नं कुरु पत्नीं गिरेः सुताम् ॥ ७१.४०॥ ७१.४१/१ब्रह्मोवाच । विद्धचित्तो हरोऽप्याशु मेने वाक्यं सुरोदितम् । ७१.४१/२अरुन्धतीं वसिष्ठं च मां तु चक्रधरं तथा ॥ ७१.४१॥ ७१.४२/१प्रेषयामासुरमरा विवाहाय परस्परम् । ७१.४२/२सम्बन्धोऽपि तथाप्यासीद् धिमवल्लोकनाथयोः ॥ ७१.४२॥ ७२.१/१ब्रह्मोवाच । हिमवत्पर्वते श्रेष्ठे नानारत्नविचित्रिते । ७२.१/२नानावृक्षलताकीर्णे नानाद्विजनिषेविते ॥ ७२.१॥ ७२.२/१नदीनदसरःकूप+ ।तडागादिभिरावृते । ७२.२/२देवगन्धर्वयक्षादि+ ।सिद्धचारणसेविते ॥ ७२.२॥ ७२.३/१शुभमारुतसम्पन्ने हर्षोत्कर्षैककारणे । ७२.३/२मेरुमन्दरकैलास+ ंऐनाकादिनगैर्वृते ॥ ७२.३॥ ७२.४/१वसिष्ठागस्त्यपौलस्त्य+ ।लोमशादिभिरावृते । ७२.४/२महोत्सवे वर्तमाने विवाहः समजायत ॥ ७२.४॥ ७२.५/१तत्र वेदी रत्नमयी शोभिता स्वर्णभूषिता । ७२.५/२वज्रमाणिक्यवैदूर्य+ ।तन्मयस्तम्भशोभिता ॥ ७२.५॥ ७२.६/१जयालक्ष्मीशुभाक्षान्ति+ ।कीर्तिपुष्ट्यादिसंवृता । ७२.६/२मेरुमन्दरकैलास+ ।रैवतैः परिशोभितैः ॥ ७२.६॥ ७२.७/१पूजितो लोकनाथेन विष्णुना प्रभविष्णुना । ७२.७/२मैनाकः पर्वतश्रेष्ठो रेजेऽतीव हिरण्मयः ॥ ७२.७॥ ७२.८/१ऋषयो लोकपालाश्च आदित्याः समरुद्गणाः । ७२.८/२विवाहे वेदिकां चक्रुर्देवदेवस्य शूलिनः ॥ ७२.८॥ ७२.९/१विश्वकर्मा स्वयं त्वष्टा वेदीं चक्रे सतोरणाम् । ७२.९/२सुरभी नन्दिनी नन्दा सुनन्दा कामदोहिनी ॥ ७२.९॥ ७२.१०/१आभिस्तु शोभितेशान्या विवाहः समजायत । ७२.१०/२समुद्राः सरितो नागा ओषध्यो लोकमातरः ॥ ७२.१०॥ ७२.११/१सवनस्पतिबीजाश्च सर्वे तत्र समाययुः । ७२.११/२भुवः कर्म इला चक्रे ओषध्यस्त्वन्नकर्म च ॥ ७२.११॥ ७२.१२/१वरुणः पानकर्माणि दानकर्म धनाधिपः । ७२.१२/२अग्निश्चकार तत्रान्नं यच्चेष्टं लोकनाथयोः ॥ ७२.१२॥ ७२.१३/१तत्र तत्र पृथक् पूजां चक्रे विष्णुः सनातनः । ७२.१३/२वेदाश्च सरहस्या वै गायन्ति च हसन्ति ॥ ७२.१३॥ ७२.१४/१नृत्यन्त्यप्सरसः सर्वा जगुर्गन्धर्वकिंनराः । ७२.१४/२लाजाधृक् चापि मैनाको बभूव मुनिसत्तम ॥ ७२.१४॥ ७२.१५/१पुण्याहवाचनं वृत्तमन्तर्वेश्मनि नारद । ७२.१५/२वेदिकायामुपाविष्टौ दम्पती सुरसत्तमौ ॥ ७२.१५॥ ७२.१६/१प्रतिष्ठाप्याग्निं विधिवद् अश्मानं चापि पुत्रक । ७२.१६/२हुत्वा लाजांश्च विधिवत् प्रदक्षिणमथाकरोत् ॥ ७२.१६॥ ७२.१७/१अश्मनः स्पर्शहेतोश्च देव्यङ्गुष्ठं करेऽस्पृशत् । ७२.१७/२विष्णुना प्रेरितः शम्भुर्दक्षिणस्य पदस्य च ॥ ७२.१७॥ ७२.१८/१तामदर्शमहं तत्र होमं कुर्वन् हरान्तिके । ७२.१८/२दृष्टेऽङ्गुष्ठे दुष्टबुद्ध्या वीर्यं सुस्राव मे तदा ॥ ७२.१८॥ ७२.१९/१लज्जया कलुषीभूतः स्कन्नं वीर्यमचूर्णयम् । ७२.१९/२मद्वीर्याच्चूर्णितात् सूक्ष्माद् वालखिल्यास्तु जज्ञिरे ॥ ७२.१९॥ ७२.२०/१ततो महान् अभूत् तत्र हाहाकारः सुरोदितः । ७२.२०/२लज्जया परिभूतोऽहं निर्गतस्तु तदासनात् ॥ ७२.२०॥ ७२.२१/१पश्यत्सु देवसंघेषु तूष्णीम्भूतेषु नारद । ७२.२१/२गच्छन्तं मां महादेवो दृष्ट्वा नन्दिनमब्रवीत् ॥ ७२.२१॥ ७२.२२/१शिव उवाच । ब्रह्माणमाह्वयस्वेह गतपापं करोम्यहम् । ७२.२२/२कृतापराधेऽपि जने सन्तः सकृपमानसाः । ७२.२२/३मोहयन्त्यपि विद्वांसं विषयाणामियं स्थितिः ॥ ७२.२२॥ ७२.२३/१ब्रह्मोवाच । एवमुक्त्वा स भगवान् उमया सहितः शिवः । ७२.२३/२ममानुकम्पया चैव लोकानां हितकाम्यया ॥ ७२.२३॥ ७२.२४/१एतच्चकार लोकेशः श‍ृणु नारद यत्नतः । ७२.२४/२पापिनां पापमोक्षाय भूमिरापो भविष्यति ॥ ७२.२४॥ ७२.२५/१तयोश्च सारसर्वस्वमाहरिष्यामि पावनम् । ७२.२५/२एवं निश्चित्य भगवांस्तयोः सारं समाहरत् ॥ ७२.२५॥ ७२.२६/१भूमिं कमण्डलुं कृत्वा तत्रापः संनिवेश्य च । ७२.२६/२पावमान्यादिभिः सूक्तैरभिमन्त्र्य च यत्नतः ॥ ७२.२६॥ ७२.२७/१त्रिजगत्पावनीं शक्तिं तत्र सस्मार पापहा । ७२.२७/२मामुवाच स लोकेशो गृहाणेमं कमण्डलुम् ॥ ७२.२७॥ ७२.२८/१आपो वै मातरो देव्यो भूमिर्माता तथापरा । ७२.२८/२स्थित्युत्पत्तिविनाशानां हेतुत्वमुभयोः स्थितम् ॥ ७२.२८॥ ७२.२९/१अत्र प्रतिष्ठितो धर्मो ह्यत्र यज्ञः सनातनः । ७२.२९/२अत्र भुक्तिश्च मुक्तिश्च स्थावरं जङ्गमं तथा ॥ ७२.२९॥ ७२.३०/१स्मरणान् मानसं पापं वचनाद् वाचिकं तथा । ७२.३०/२स्नानपानाभिषेकाच्च प्रणश्यत्यपि कायिकम् ॥ ७२.३०॥ ७२.३१/१एतद् एवामृतं लोके नैतस्मात् पावनं परम् । ७२.३१/२मयाभिमन्त्रितं ब्रह्मन् गृहाणेमं कमण्डलुम् ॥ ७२.३१॥ ७२.३२/१अत्रत्यं वारि यः कश्चित् स्मरेद् अपि पठेद् अपि । ७२.३२/२स सर्वकामान् आप्नोति गृहाणेमं कमण्डलुम् ॥ ७२.३२॥ ७२.३३/१भूतेभ्यश्चापि पञ्चभ्य आपो भूतं महोदितम् । ७२.३३/२तासामुत्कृष्टमेतस्माद् गृहाणेमं कमण्डलुम् ॥ ७२.३३॥ ७२.३४/१अत्र यद् वारि शोभिष्ठं पुण्यं पावनमेव च । ७२.३४/२स्पृष्ट्वा स्मृत्वा च दृष्ट्वा च ब्रह्मन् पापाद् विमोक्ष्यसे ॥ ७२.३४॥ ७२.३५/१एवमुक्त्वा महादेवः प्रादान् मम कमण्डलुम् । ७२.३५/२ततः सुरगणाः सर्वे भक्त्या प्रोचुः सुरेश्वरम् । ७२.३५/३आह्लादश्च महांस्तत्र जयशब्दो व्यवर्तत ॥ ७२.३५॥ ७२.३८/१देवोत्सवे मातुरजः पदाग्रम् । ७२.३८/२समीक्ष्य पापात् पतितत्वमाप । ७२.३८/३प्रादात् कृपालुः स्मरणात् पवित्राम् । ७२.३८/४गङ्गां पिता पुण्यकमण्डलुस्थाम् ॥ ७२.३८॥ ७३.१/१नारद उवाच । कमण्डलुस्थिता देवी तव पुण्यविवर्धिनी । ७३.१/२यथा मर्त्यं गता नाथ तन् मे विस्तरतो वद ॥ ७३.१॥ ७३.२/१ब्रह्मोवाच । बलिर्नाम महादैत्यो देवारिरपराजितः । ७३.२/२धर्मेण यशसा चैव प्रजासंरक्षणेन च ॥ ७३.२॥ ७३.३/१गुरुभक्त्या च सत्येन वीर्येण च बलेन च । ७३.३/२त्यागेन क्षमया चैव त्रैलोक्ये नोपमीयते ॥ ७३.३॥ ७३.४/१तस्यर्द्धिमुन्नतां दृष्ट्वा देवाश्चिन्तापरायणाः । ७३.४/२मिथः समूचुरमरा जेष्यामो वै कथं बलिम् ॥ ७३.४॥ ७३.५/१तस्मिञ् शासति राज्यं तु त्रैलोक्यं हतकण्टकम् । ७३.५/२नारयो व्याधयो वापि नाधयो वा कथंचन ॥ ७३.५॥ ७३.६/१अनावृष्टिरधर्मो वा नास्तिशब्दो न दुर्जनः । ७३.६/२स्वप्नेऽपि नैव दृश्येत बलौ राज्यं प्रशासति ॥ ७३.६॥ ७३.७/१तस्योन्नतिशरैर्भग्नाः कीर्तिखड्गद्विधाकृताः । ७३.७/२तस्याज्ञाशक्तिभिन्नाङ्गा देवाः शर्म न लेभिरे ॥ ७३.७॥ ७३.८/१ततः सम्मन्त्रयामासुः कृत्वा मात्सर्यमग्रतः । ७३.८/२तद्यशोग्निप्रदीप्ताङ्गा विष्णुं जग्मुः सुविह्वलाः ॥ ७३.८॥ ७३.९/१देवा ऊचुः । आर्ताः स्म गतसत्त्वाः स्म शङ्खचक्रगदाधर । ७३.९/२अस्मदर्थे भवान् नित्यमायुधानि बिभर्ति च ॥ ७३.९॥ ७३.१०/१त्वयि नाथे जगन्नाथ अस्माकं दुःखमीदृशम् । ७३.१०/२त्वां तु प्रणमती वाणी कथं दैत्यं नमस्यति ॥ ७३.१०॥ ७३.११/१मनसा कर्मणा वाचा त्वामेव शरणं गताः । ७३.११/२त्वदङ्घ्रिशरणाः सन्तः कथं दैत्यं नमेमहि ॥ ७३.११॥ ७३.१२/१यजामस्त्वां महायज्ञैर्वदामो वाग्भिरच्युत । ७३.१२/२त्वदेकशरणाः सन्तः कथं दैत्यं नमेमहि ॥ ७३.१२॥ ७३.१३/१त्वद्वीर्यमाश्रिता नित्यं देवाः सेन्द्रपुरोगमाः । ७३.१३/२त्वया दत्तं पदं प्राप्य कथं दैत्यं नमेमहि ॥ ७३.१३॥ ७३.१४/१स्रष्टा त्वं ब्रह्ममूर्त्या तु विष्णुर्भूत्वा तु रक्षसि । ७३.१४/२संहर्ता रुद्रशक्त्या त्वं कथं दैत्यं नमेमहि ॥ ७३.१४॥ ७३.१५/१ऐश्वर्यं कारणं लोके विनैश्वर्यं तु किं फलम् । ७३.१५/२हतैश्वर्याः सुरेशान कथं दैत्यं नमेमहि ॥ ७३.१५॥ ७३.१६/१अनादिस्त्वं जगद्धातरनन्तस्त्वं जगद्गुरुः । ७३.१६/२अन्तवन्तममुं शत्रुं कथं दैत्यं नमेमहि ॥ ७३.१६॥ ७३.१७/१तवैश्वर्येण पुष्टाङ्गा जित्वा त्रैलोक्यमोजसा । ७३.१७/२स्थिराः स्यामः सुरेशान कथं दैत्यं नमेमहि ॥ ७३.१७॥ ७३.१८/१ब्रह्मोवाच । इत्येतद् एव वचनं श्रुत्वा दैतेयसूदनः । ७३.१८/२उवाच सर्वान् अमरान् देवानां कार्यसिद्धये ॥ ७३.१८॥ ७३.१९/१श्रीभगवान् उवाच । मद्भक्तोऽसौ बलिर्दैत्यो ह्यवध्योऽसौ सुरासुरैः । ७३.१९/२यथा भवन्तो मत्पोष्यास्तथा पोष्यो बलिर्मम ॥ ७३.१९॥ ७३.२०/१विना तु संगरं देवा हत्वा राज्यं त्रिविष्टपे । ७३.२०/२बलिं निबध्य मन्त्रोक्त्या राज्यं वः प्रददाम्यहम् ॥ ७३.२०॥ ७३.२१/१ब्रह्मोवाच । तथेत्युक्त्वा सुरगणाः संजग्मुर्दिवमेव हि । ७३.२१/२भगवान् अपि देवेशो ह्यदित्या गर्भमाविशत् ॥ ७३.२१॥ ७३.२२/१तस्मिन्न् उत्पद्यमाने तु उत्सवाश्च बभूविरे । ७३.२२/२जातोऽसौ वामनो ब्रह्मन् यज्ञेशो यज्ञपूरुषः ॥ ७३.२२॥ ७३.२३/१एतस्मिन्न् अन्तरे ब्रह्मन् हयमेधाय दीक्षितः । ७३.२३/२बलिर्बलवतां श्रेष्ठ ऋषिमुख्यैः समाहितः ॥ ७३.२३॥ ७३.२४/१पुरोधसा च शुक्रेण वेदवेदाङ्गवेदिना । ७३.२४/२मखे तस्मिन् वर्तमाने यजमाने बलौ तथा ॥ ७३.२४॥ ७३.२५/१आर्त्विज्य ऋषिमुख्ये तु शुक्रे तत्र पुरोधसि । ७३.२५/२हविर्भागार्थमासन्न+ ।देवगन्धर्वपन्नगे ॥ ७३.२५॥ ७३.२६/१दीयतां भुज्यतां पूजा क्रियतां च पृथक् पृथक् । ७३.२६/२परिपूर्णं पुनः पूर्णमेवं वाक्ये प्रवर्तति ॥ ७३.२६॥ ७३.२७/१शनैस्तद्देशमभ्यागाद् वामनः सामगायनः । ७३.२७/२यज्ञवाटमनुप्राप्तो वामनश्चित्रकुण्डलः ॥ ७३.२७॥ ७३.२८/१प्रशंसमानस्तं यज्ञं वामनं प्रेक्ष्य भार्गवः । ७३.२८/२ब्रह्मरूपधरं देवं वामनं दैत्यसूदनम् ॥ ७३.२८॥ ७३.२९/१दातारं यज्ञतपसां फलं हन्तारं रक्षसाम् । ७३.२९/२ज्ञात्वा त्वरन्न् अथोवाच राजानं भूरितेजसम् ॥ ७३.२९॥ ७३.३०/१जेतारं क्षत्रधर्मेण दातारं भक्तितो धनम् । ७३.३०/२बलिं बलवतां श्रेष्ठं सभार्यं दीक्षितं मखे ॥ ७३.३०॥ ७३.३१/१ध्यायन्तं यज्ञपुरुषमुत्सृजन्तं हविः पृथक् । ७३.३१/२तमाह भृगुशार्दूलः शुक्रः परमबुद्धिमान् ॥ ७३.३१॥ ७३.३२/१शुक्र उवाच । योऽसौ तव मखं प्राप्तो ब्राह्मणो वामनाकृतिः । ७३.३२/२नासौ विप्रो बले सत्यं यज्ञेशो यज्ञवाहनः ॥ ७३.३२॥ ७३.३३/१शिशुस्त्वां याचितुं प्राप्तो नूनं देवहिताय हि । ७३.३३/२मया च सह सम्मन्त्र्य पश्चाद् देयं त्वया प्रभो ॥ ७३.३३॥ ७३.३४/१ब्रह्मोवाच । बलिस्तु भार्गवं प्राह पुरोधसमरिंदमः ॥ ७३.३४॥ ७३.३५/१बलिरुवाच । धन्योऽहं मम यज्ञेशो गृहमायाति मूर्तिमान् । ७३.३५/२आगत्य याचते किंचित् किं मन्त्र्यमवशिष्यते ॥ ७३.३५॥ ७३.३६/१ब्रह्मोवाच । एवमुक्त्वा सभार्योऽसौ शुक्रेण च पुरोधसा । ७३.३६/२जगाम यत्र विप्रेन्द्रो वामनोऽदितिनन्दनः ॥ ७३.३६॥ ७३.३७/१कृताञ्जलिपुटो भूत्वा केनार्थित्वं तद् उच्यताम् । ७३.३७/२वामनोऽपि तदा प्राह पदत्रयमितां भुवम् ॥ ७३.३७॥ ७३.३८/१देहि राजेन्द्र नान्येन कार्यमस्ति धनेन किम् । ७३.३८/२तथेत्युक्त्वा तु कलशान् नानारत्नविभूषितात् ॥ ७३.३८॥ ७३.३९/१वारिधारां पुरस्कृत्य वामनाय भुवं ददौ । ७३.३९/२पश्यत्सु ऋषिमुख्येषु शुक्रे चैव पुरोधसि ॥ ७३.३९॥ ७३.४०/१पश्यत्सु लोकनाथेषु वामनाय भुवं ददौ । ७३.४०/२पश्यत्सु दैत्यसंघेषु जयशब्दे प्रवर्तति ॥ ७३.४०॥ ७३.४१/१शनैस्तु वामनः प्राह स्वस्ति राजन् सुखी भव । ७३.४१/२देहि मे सम्मितां भूमिं त्रिपदामाशु गम्यते ॥ ७३.४१॥ ७३.४२/१तथेत्युवाच दैत्येशो यावत् पश्यति वामनम् । ७३.४२/२यज्ञेशो यज्ञपुरुषश्चन्द्रादित्यौ स्तनान्तरे ॥ ७३.४२॥ ७३.४३/१यथा स्यातां सुरा मूर्ध्नि ववृधे विक्रमाकृतिः । ७३.४३/२अनन्तश्चाच्युतो देवो विक्रान्तो विक्रमाकृतिः । ७३.४३/३तं दृष्ट्वा दैत्यराट् प्राह सभार्यो विनयान्वितः ॥ ७३.४३॥ ७३.४४/१बलिरुवाच । क्रमस्व विष्णो लोकेश यावच्छक्त्या जगन्मय । ७३.४४/२जितं मया सुरेशान सर्वभावेन विश्वकृत् ॥ ७३.४४॥ ७३.४५/१ब्रह्मोवाच । तद्वाक्यसमकालं तु विष्णुः प्राह महाक्रतुः ॥ ७३.४५॥ ७३.४६/१विष्णुरुवाच । दैत्येश्वर महाबाहो क्रमिष्ये पश्य दैत्यराट् ॥ ७३.४६॥ ७३.४७/१ब्रह्मोवाच । एवं वदन्तं स प्राह क्रम विष्णो पुनः पुनः ॥ ७३.४७॥ ७३.४८/१ब्रह्मोवाच । कूर्मपृष्ठे पदं न्यस्य बलियज्ञे पदं न्यसत् । ७३.४८/२द्वितीयं तु पदं प्राप ब्रह्मलोकं सनातनम् ॥ ७३.४८॥ ७३.४९/१तृतीयस्य पदस्यात्र स्थानं नास्त्यसुरेश्वर । ७३.४९/२क्व क्रमिष्ये भुवं देहि बलिं तं हरिरब्रवीत् । ७३.४९/३विहस्य बलिरप्याह सभार्यः स कृताञ्जलिः ॥ ७३.४९॥ ७३.५०/१बलिरुवाच । त्वया सृष्टं जगत् सर्वं न स्रष्टाहं सुरेश्वर । ७३.५०/२त्वद्दोषाद् अल्पमभवत् किं करोमि जगन्मय ॥ ७३.५०॥ ७३.५१/१तथापि नानृतपूर्वं कदाचिद् वच्मि केशव । ७३.५१/२सत्यवाक्यं च मां कुर्वन् मत्पृष्ठे हि पदं न्यस ॥ ७३.५१॥ ७३.५२/१ब्रह्मोवाच । ततः प्रसन्नो भगवांस्त्रयीमूर्तिः सुरार्चितः ॥ ७३.५२॥ ७३.५३/१भगवान् उवाच । वरं वृणीष्व भद्रं ते भक्त्या प्रीतोऽस्मि दैत्यराट् ॥ ७३.५३॥ ७३.५४/१ब्रह्मोवाच । स तु प्राह जगन्नाथं न याचे त्वां त्रिविक्रमम् । ७३.५४/२स तु प्रादात् स्वयं विष्णुः प्रीतः सन् मनसेप्सितम् ॥ ७३.५४॥ ७३.५५/१रसातलपतित्वं च भावि चेन्द्रपदं पुनः । ७३.५५/२आत्माधिपत्यं च हरिरविनाशि यशो विभुः ॥ ७३.५५॥ ७३.५६/१एवं दत्त्वा बलेः सर्वं ससुतं भार्ययान्वितम् । ७३.५६/२रसातले हरिः स्थाप्य बलिं त्वमरवैरिणम् ॥ ७३.५६॥ ७३.५७/१शतक्रतोस्तथा प्रादात् सुरराज्यं यथाभवम् । ७३.५७/२एतस्मिन्न् अन्तरे तत्र पदं प्रागात् सुरार्चितम् ॥ ७३.५७॥ ७३.५८/१द्वितीयं तत् पदं विष्णोः पितुर्मम महामते । ७३.५८/२यत् पदं समनुप्राप्तं गृहं दृष्ट्वाप्यचिन्तयम् ॥ ७३.५८॥ ७३.५९/१किं कृत्यं यच्छुभं मे स्यात् पदे विष्णोः समागते । ७३.५९/२सर्वस्वं च समालोक्य श्रेष्ठो मे स्यात् कमण्डलुः ॥ ७३.५९॥ ७३.६०/१तद् वारि यत् पुण्यतमं दत्तं च त्रिपुरारिणा । ७३.६०/२वरं वरेण्यं वरदं वरं शान्तिकरं परम् ॥ ७३.६०॥ ७३.६१/१शुभं च शुभदं नित्यं भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् । ७३.६१/२मातृस्वरूपं लोकानाममृतं भेषजं शुचि ॥ ७३.६१॥ ७३.६२/१पवित्रं पावनं पूज्यं ज्येष्ठं श्रेष्ठं गुणान्वितम् । ७३.६२/२स्मरणाद् एव लोकानां पावनं किं नु दर्शनात् ॥ ७३.६२॥ ७३.६३/१तादृग् वारि शुचिर्भूत्वा कल्पयेऽर्घाय मे पितुः । ७३.६३/२इति संचिन्त्य तद् वारि गृहीत्वार्घाय कल्पितम् ॥ ७३.६३॥ ७३.६४/१विष्णोः पादे तु पतितमर्घवारि सुमन्त्रितम् । ७३.६४/२तद् वारि पतितं मेरौ चतुर्धा व्यगमद् भुवम् ॥ ७३.६४॥ ७३.६५/१पूर्वे तु दक्षिणे चैव पश्चिमे चोत्तरे तथा । ७३.६५/२दक्षिणे यत् तु पतितं जटाभिः शंकरो मुने ॥ ७३.६५॥ ७३.६६/१जग्राह पश्चिमे यत् तु पुनः प्रायात् कमण्डलुम् । ७३.६६/२उत्तरे पतितं यत् तु विष्णुर्जग्राह तज्जलम् ॥ ७३.६६॥ ७३.६७/१पूर्वस्मिन्न् ऋषयो देवा पितरो लोकपालकाः । ७३.६७/२जगृहुः शुभदं वारि तस्माच्छ्रेष्ठं तद् उच्यते ॥ ७३.६७॥ ७३.६८/१या दक्षिणां दिशं प्राप्ता आपो वै लोकमातरः । ७३.६८/२विष्णुपादप्रसूतास्ता ब्रह्मण्या लोकमातरः ॥ ७३.६८॥ ७३.६९/१महेश्वरजटासंस्थाः पर्वजातशुभोदयाः । ७३.६९/२तासां प्रभावस्मरणात् सर्वकामान् अवाप्नुयात् ॥ ७३.६९॥ ७४.१/१नारद उवाच । कमण्डलुस्थिता देवी महेश्वरजटागता । ७४.१/२श्रुता देव यथा मर्त्यमागता तद् ब्रवीतु मे ॥ ७४.१॥ ७४.२/१ब्रह्मोवाच । महेश्वरजटास्था या आपो देव्यो महामते । ७४.२/२तासां च द्विविधो भेद आहर्तुर्द्वयकारणात् ॥ ७४.२॥ ७४.३/१एकांशो ब्राह्मणेनात्र व्रतदानसमाधिना । ७४.३/२गोतमेन शिवं पूज्य आहृतो लोकविश्रुतः ॥ ७४.३॥ ७४.४/१अपरस्तु महाप्राज्ञ क्षत्रियेण बलीयसा । ७४.४/२आराध्य शंकरं देवं तपोभिर्नियमैस्तथा ॥ ७४.४॥ ७४.५/१भगीरथेन भूपेन आहृतोऽंशो अपरस्तथा । ७४.५/२एवं द्वैरूप्यमभवद् गङ्गाया मुनिसत्तम ॥ ७४.५॥ ७४.६/१नारद उवाच । महेश्वरजटास्था या हेतुना केन गौतमः । ७४.६/२आहर्ता क्षत्रियेणापि आहृता केन तद् वद ॥ ७४.६॥ ७४.७/१ब्रह्मोवाच । यथानीता पुरा वत्स ब्राह्मणेनेतरेण वा । ७४.७/२तत् सर्वं विस्तरेणाहं वदिष्ये प्रीतये तव ॥ ७४.७॥ ७४.८/१यस्मिन् काले सुरेशस्य उमा पत्न्यभवत् प्रिया । ७४.८/२तस्मिन्न् एवाभवद् गङ्गा प्रिया शम्भोर्महामते ॥ ७४.८॥ ७४.९/१मम दोषापनोदाय चिन्तयानः शिवस्तदा । ७४.९/२उमया सहितः श्रीमान् देवीं प्रेक्ष्य विशेषतः ॥ ७४.९॥ ७४.१०/१रसवृत्तौ स्थितो यस्मान् निर्ममे रसमुत्तमम् । ७४.१०/२रसिकत्वात् प्रियत्वाच्च स्त्रैणत्वात् पावनत्वतः ॥ ७४.१०॥ ७४.१२/१सर्वाभ्यो ह्यधिकप्रीतिर्गङ्गाभूद् द्विजसत्तम । ७४.१२/२सैवोद्भूता जटामार्गात् कस्मिंश्चित् कारणान्तरे । ७४.१२/३स तु संगोपयामास गङ्गां शम्भुर्जटागताम् ॥ ७४.१२॥ ७४.१३/१शिरसा च धृतां ज्ञात्वा न शशाक उमा तदा । ७४.१३/२सोढुं ब्रह्मञ् जटाजूटे स्थितां दृष्ट्वा पुनः पुनः ॥ ७४.१३॥ ७४.१४/१अमर्षेण भवं गोरी प्रेरयस्वेत्यभाषत । ७४.१४/२नैवासौ प्रैरयच्छम्भू रसिको रसमुत्तमम् ॥ ७४.१४॥ ७४.१५/१जटास्वेव तदा देवीं गोपायन्तं विमृश्य सा । ७४.१५/२विनायकं जयां स्कन्दं रहो वचनमब्रवीत् ॥ ७४.१५॥ ७४.१६/१नैवायं त्रिदशेशानो गङ्गां त्यजति कामुकः । ७४.१६/२सापि प्रिया शिवस्याद्य कथं त्यजति तां प्रियाम् ॥ ७४.१६॥ ७४.१७/१एवं विमृश्य बहुशो गौरी चाह विनायकम् ॥ ७४.१७॥ ७४.१८/१पार्वत्युवाच । न देवैर्नासुरैर्यक्षैर्न सिद्धैर्भवतापि च । ७४.१८/२न राजभिरथान्यैर्वा न गङ्गां त्यजति प्रभुः ॥ ७४.१८॥ ७४.१९/१पुनस्तप्स्यामि वा गत्वा हिमवन्तं नगोत्तमम् । ७४.१९/२अथवा ब्राह्मणैः पुण्यैस्तपोभिर्हतकल्मषैः ॥ ७४.१९॥ ७४.२०/१तैर्वा जटास्थिता गङ्गा प्रार्थिता भुवमाप्नुयात् ॥ ७४.२०॥ ७४.२१/१ब्रह्मोवाच । एतच्छ्रुत्वा मातृवाक्यं मातरं प्राह विघ्नराट् । ७४.२१/२भ्रात्रा स्कन्देन जयया सम्मन्त्र्येह च युज्यते ॥ ७४.२१॥ ७४.२२/१तत् कुर्मो मस्तकाद् गङ्गां यथा त्यजति मे पिता । ७४.२२/२एतस्मिन्न् अन्तरे ब्रह्मन्न् अनावृष्टिरजायत ॥ ७४.२२॥ ७४.२३/१द्विर्द्वादश समा मर्त्ये सर्वप्राणिभयावहा । ७४.२३/२ततो विनष्टमभवज्जगत् स्थावरजङ्गमम् ॥ ७४.२३॥ ७४.२४/१विना तु गौतमं पुण्यमाश्रमं सर्वकामदम् । ७४.२४/२स्रष्टुकामः पुरा पुत्र स्थावरं जङ्गमं तथा ॥ ७४.२४॥ ७४.२५/१कृतो यज्ञो मया पूर्वं स देवयजनो गिरिः । ७४.२५/२मन्नामा तत्र विख्यातस्ततो ब्रह्मगिरिः सदा ॥ ७४.२५॥ ७४.२६/१तमाश्रित्य नगश्रेष्ठं सर्वदास्ते स गौतमः । ७४.२६/२तस्याश्रमे महापुण्ये श्रेष्ठे ब्रह्मगिरौ शुभे ॥ ७४.२६॥ ७४.२७/१आधयो व्याधयो वापि दुर्भिक्षं वाप्यवर्षणम् । ७४.२७/२भयशोकौ च दारिद्र्यं न श्रूयन्ते कदाचन ॥ ७४.२७॥ ७४.२८/१तदाश्रमं विनान्यत्र हव्यं वा कव्यमेव च । ७४.२८/२नास्ति पुत्र तथा दाता होता यष्टा तथैव च ॥ ७४.२८॥ ७४.२९/१यदैव गौतमो विप्रो ददाति च जुहोति च । ७४.२९/२तदैवाप्ययनं स्वर्गे सुराणामपि नान्यतः ॥ ७४.२९॥ ७४.३०/१देवलोकेऽपि मर्त्ये वा श्रूयते गौतमो मुनिः । ७४.३०/२होता दाता च भोक्ता च स एवेति जना विदुः ॥ ७४.३०॥ ७४.३१/१तच्छ्रुत्वा मुनयः सर्वे नानाश्रमनिवासिनः । ७४.३१/२गौतमाश्रममापृच्छन्न् आगच्छन्तस्तपोधनाः ॥ ७४.३१॥ ७४.३२/१तेषां मुनीनां सर्वेषामागतानां स गौतमः । ७४.३२/२शिष्यवत् पुत्रवद् भक्त्या पितृवत् पोषकोऽभवत् ॥ ७४.३२॥ ७४.३३/१यस्य यथेप्सितं कामं यथायोग्यं यथाक्रमम् । ७४.३३/२यथानुरूपं सर्वेषां शुश्रूषामकरोन् मुनिः ॥ ७४.३३॥ ७४.३४/१आज्ञया गौतमस्यासन्न् ओषध्यो लोकमातरः । ७४.३४/२आराधिताः पुनस्तेन ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ॥ ७४.३४॥ ७४.३५/१जायन्ते च तदौषध्यो लूयन्ते च तदैव हि । ७४.३५/२सम्पत्स्यन्ते तदोप्यन्ते गौतमस्य तपोबलात् ॥ ७४.३५॥ ७४.३६/१सर्वाः समृद्धयस्तस्य संसिध्यन्ते मनोगताः । ७४.३६/२प्रत्यहं वक्ति विनयाद् गौतमस्त्वागतान् मुनीन् ॥ ७४.३६॥ ७४.३७/१पुत्रवच्छिष्यवच्चैव प्रेष्यवत् करवाणि किम् । ७४.३७/२पितृवत् पोषयामास संवत्सरगणान् बहून् ॥ ७४.३७॥ ७४.३८/१एवं वसत्सु मुनिषु त्रैलोक्ये ख्यातिराश्रयात् । ७४.३८/२ततो विनायकः प्राह मातरं भ्रातरं जयाम् ॥ ७४.३८॥ ७४.३९/१विनायक उवाच । देवानां सदने मातर्गीयते गौतमो द्विजः । ७४.३९/२यन् न साध्यं सुरगणैर्गौतमः कृतवान् इति ॥ ७४.३९॥ ७४.४०/१एवं श्रुतं मया देवि ब्राह्मणस्य तपोबलम् । ७४.४०/२स विप्रश्चालयेद् एनां मातर्गङ्गां जटागताम् ॥ ७४.४०॥ ७४.४१/१तपसा वान्यतो वापि पूजयित्वा त्रिलोचनम् । ७४.४१/२स एव च्यावयेद् एनां जटास्थां मे पितृप्रियाम् ॥ ७४.४१॥ ७४.४२/१तत्र नीतिर्विधातव्या तां विप्रो याचयेद् यथा । ७४.४२/२तत्प्रभावात् सरिच्छ्रेष्ठा शिरसोऽवतरत्यपि ॥ ७४.४२॥ ७४.४३/१ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा मातरं भ्रात्रा जयया सह विघ्नराट् । ७४.४३/२जगाम गौतमो यत्र ब्रह्मसूत्रधरः कृशः ॥ ७४.४३॥ ७४.४४/१वसन् कतिपयाहःसु गौतमाश्रममण्डले । ७४.४४/२उवाच ब्राह्मणान् सर्वांस्तत्र तत्र च विघ्नराट् ॥ ७४.४४॥ ७४.४५/१गच्छामः स्वमधिष्ठानमाश्रमाणि शुचीनि च । ७४.४५/२पुष्टाः स्म गौतमान्नेन पृच्छामो गौतमं मुनिम् ॥ ७४.४५॥ ७४.४६/१इति सम्मन्त्र्य पृच्छन्ति मुनयो मुनिसत्तमाः । ७४.४६/२स तान् निवारयामास स्नेहबुद्ध्या मुनीन् पृथक् ॥ ७४.४६॥ ७४.४७/१गौतम उवाच । कृताञ्जलिः सविनयमासध्वमिह चैव हि । ७४.४७/२युष्मच्चरणशुश्रूषां करोमि मुनिपुंगवाः ॥ ७४.४७॥ ७४.४८/१शुश्रूषौ पुत्रवन् नित्यं मयि तिष्ठति नोचितम् । ७४.४८/२भवतां भूमिदेवानामाश्रमान्तरसेवनम् ॥ ७४.४८॥ ७४.४९/१इदमेवाश्रमं पुण्यं सर्वेषामिति मे मतिः । ७४.४९/२अलमन्येन मुनय आश्रमेण गतेन वा ॥ ७४.४९॥ ७४.५०/१ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा मुनेर्वाक्यं विघ्नकृत्यमनुस्मरन् । ७४.५०/२उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा ब्राह्मणान् स गणाधिपः ॥ ७४.५०॥ ७४.५१/१गणाधिप उवाच । अन्नक्रीता वयं किं नो निवारयत गौतमः । ७४.५१/२साम्ना नैव वयं शक्ता गन्तुं स्वं स्वं निवेशनम् ॥ ७४.५१॥ ७४.५२/१नायमर्हति दण्डं वा उपकारी द्विजोत्तमः । ७४.५२/२तस्माद् बुद्ध्या व्यवस्यामि तत् सर्वैरनुमन्यताम् ॥ ७४.५२॥ ७४.५३/१ब्रह्मोवाच । ततः सर्वे द्विजश्रेष्ठाः क्रियतामित्यनुब्रुवन् । ७४.५३/२एतस्य तूपकाराय लोकानां हितकाम्यया ॥ ७४.५३॥ ७४.५४/१ब्राह्मणानां च सर्वेषां श्रेयो यत् स्यात् तथा कुरु । ७४.५४/२ब्राह्मणानां वचः श्रुत्वा मेने वाक्यं गणाधिपः ॥ ७४.५४॥ ७४.५५/१विनायक उवाच । क्रियते गुणरूपं यद् गौतमस्य विशेषतः ॥ ७४.५५॥ ७४.५६/१ब्रह्मोवाच । अनुमान्य द्विजान् सर्वान् पुनः पुनरुदारधीः । ७४.५६/२स्वयं च ब्राह्मणो भूत्वा प्रणम्य ब्राह्मणान् पुनः । ७४.५६/३मातुर्मते स्थितो विद्वाञ् जयां प्राह गणेश्वरः ॥ ७४.५६॥ ७४.५७/१विनायक उवाच । यथा नान्यो विजानीते तथा कुरु शुभानने । ७४.५७/२गोरूपधारिणी गच्छ गौतमो यत्र तिष्ठति ॥ ७४.५७॥ ७४.५८/१शालीन् खाद विनाश्याथ विकारं कुरु भामिनि । ७४.५८/२कृते प्रहारे हुंकारे प्रेक्षिते चापि किंचन । ७४.५८/३पत दीनं स्वनं कृत्वा न म्रियस्व न जीव च ॥ ७४.५८॥ ७४.५९/१ब्रह्मोवाच । तथा चकार विजया विघ्नेश्वरमते स्थिता । ७४.५९/२यत्रासीद् गौतमो विप्रो जया गोरूपधारिणी ॥ ७४.५९॥ ७४.६०/१जगाम शालीन् खादन्ती तां ददर्श स गौतमः । ७४.६०/२गां दृष्ट्वा विकृतां विप्रस्तां तृणेन न्यवारयत् ॥ ७४.६०॥ ७४.६१/१निवार्यमाणा सा तेन स्वनं कृत्वा पपात गौः । ७४.६१/२तस्यां तु पतितायां च हाहाकारो महान् अभूत् ॥ ७४.६१॥ ७४.६२/१स्वनं श्रुत्वा च दृष्ट्वा च गौतमस्य विचेष्टितम् । ७४.६२/२व्यथिता ब्राह्मणाः प्राहुर्विघ्नराजपुरस्कृताः ॥ ७४.६२॥ ७४.६३/१ब्राह्मणा ऊचुः । इतो गच्छामहे सर्वे न स्थातव्यं तवाश्रमे । ७४.६३/२पुत्रवत् पोषिताः सर्वे पृष्टोऽसि मुनिपुंगव ॥ ७४.६३॥ ७४.६४/१ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा मुनिर्वाक्यं विप्राणां गच्छतां तदा । ७४.६४/२वज्राहत इवासीत् स विप्राणां पुरतोऽपतत् ॥ ७४.६४॥ ७४.६५/१तमूचुर्ब्राह्मणाः सर्वे पश्येमां पतितां भुवि । ७४.६५/२रुद्राणां मातरं देवीं जगतां पावनीं प्रियाम् ॥ ७४.६५॥ ७४.६६/१तीर्थदेवस्वरूपिण्यामस्यां गवि विधेर्बलात् । ७४.६६/२पतितायां मुनिश्रेष्ठ गन्तव्यमवशिष्यते ॥ ७४.६६॥ ७४.६७/१चीर्णं व्रतं क्षयं याति यथा वासस्त्वदाश्रमे । ७४.६७/२वयं नान्यधना ब्रह्मन् केवलं तु तपोधनाः ॥ ७४.६७॥ ७४.६८/१ब्रह्मोवाच । विप्राणां पुरतः स्थित्वा विनीतः प्राह गौतमः ॥ ७४.६८॥ ७४.६९/१गौतम उवाच । भवन्त एव शरणं पूतं मां कर्तुमर्हथ ॥ ७४.६९॥ ७४.७०/१ब्रह्मोवाच । ततः प्रोवाच भगवान् विघ्नराड् ब्राह्मणैर्वृतः ॥ ७४.७०॥ ७४.७१/१विघ्नराज उवाच । नैवेयं म्रियते तत्र नैव जीवति तत्र किम् । ७४.७१/२वदामोऽस्मिन् सुसंदिग्धे निष्कृतिं गतिमेव वा ॥ ७४.७१॥ ७४.७२/१गौतम उवाच । कथमुत्थास्यतीयं गौरथ चास्मिंश्च निष्कृतिम् । ७४.७२/२वक्तुमर्हथ तत् सर्वं करिष्येऽहमसंशयम् ॥ ७४.७२॥ ७४.७३/१ब्राह्मणा ऊचुः । सर्वेषां च मतेनायं वदिष्यति च बुद्धिमान् । ७४.७३/२एतद् वाक्यमथास्माकं प्रमाणं तव गौतम ॥ ७४.७३॥ ७४.७४/१ब्रह्मोवाच । ब्राह्मणैः प्रेर्यमाणोऽसौ गौतमेन बलीयसा । ७४.७४/२विघ्नकृद् ब्रह्मवपुषा प्राह सर्वान् इदं वचः ॥ ७४.७४॥ ७४.७५/१विघ्नराज उवाच । सर्वेषां च मतेनाहं वदिष्यामि यथार्थवत् । ७४.७५/२अनुमन्यन्तु मुनयो मद्वाक्यं गौतमोऽपि च ॥ ७४.७५॥ ७४.७६/१महेश्वरजटाजूटे ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । ७४.७६/२कमण्डलुस्थितं वारि तिष्ठतीति हि शुश्रुम ॥ ७४.७६॥ ७४.७७/१तद् आनयस्व तरसा तपसा नियमेन च । ७४.७७/२तेनाभिषिञ्च गामेतां भगवन् भुवमाश्रिताम् । ७४.७७/३ततो वत्स्यामहे सर्वे पूर्ववत् तव वेश्मनि ॥ ७४.७७॥ ७४.७८/१ब्रह्मोवाच । इत्युक्तवति विप्रेन्द्रे ब्राह्मणानां च संसदि । ७४.७८/२तत्रापतत् पुष्पवृष्टिर्जयशब्दो व्यवर्धत । ७४.७८/३ततः कृताञ्जलिर्नम्रो गौतमो वाक्यमब्रवीत् ॥ ७४.७८॥ ७४.७९/१गौतम उवाच । तपसाग्निप्रसादेन देवब्रह्मप्रसादतः । ७४.७९/२भवतां च प्रसादेन मत्संकल्पोऽनुसिध्यताम् ॥ ७४.७९॥ ७४.८०/१ब्रह्मोवाच । एवमस्त्विति तं विप्रा आपृच्छन् मुनिपुंगवम् । ७४.८०/२स्वानि स्थानानि ते जग्मुः समृद्धान्यन्नवारिभिः ॥ ७४.८०॥ ७४.८१/१यातेषु तेषु विप्रेषु भ्रात्रा सह गणेश्वरः । ७४.८१/२जयया सह सुप्रीतः कृतकृत्यो न्यवर्तत ॥ ७४.८१॥ ७४.८२/१गतेषु ब्रह्मवृन्देषु गणेशे च गते तथा । ७४.८२/२गौतमोऽपि मुनिश्रेष्ठस्तपसा हतकल्मषः ॥ ७४.८२॥ ७४.८३/१ध्यायंस्तदर्थं स मुनिः किमिदं मम संस्थितम् । ७४.८३/२इत्येवं बहुशो ध्यायञ् ज्ञानेन ज्ञातवान् द्विज ॥ ७४.८३॥ ७४.८४/१निश्चित्य देवकार्यार्थमात्मनः किल्बिषां गतिम् । ७४.८४/२लोकानामुपकारं च शम्भोः प्रीणनमेव च ॥ ७४.८४॥ ७४.८५/१उमायाः प्रीणनं चापि गङ्गानयनमेव च । ७४.८५/२सर्वं श्रेयस्करं मन्ये मयि नैव च किल्बिषम् ॥ ७४.८५॥ ७४.८६/१इत्येवं मनसा ध्यायन् सुप्रीतोऽभूद् द्विजोत्तमः । ७४.८६/२आराध्य जगतामीशं त्रिनेत्रं वृषभध्वजम् ॥ ७४.८६॥ ७४.८७/१आनयिष्ये सरिच्छ्रेष्ठां प्रीताऽस्तु गिरिजा मम । ७४.८७/२सपत्नी जगदम्बाया महेश्वरजटास्थिता ॥ ७४.८७॥ ७४.८८/१एवं हि संकल्प्य मुनिप्रवीरः । ७४.८८/२स गौतमो ब्रह्मगिरेर्जगाम । ७४.८८/३कैलासमाधिष्ठितमुग्रधन्वना । ७४.८८/४सुरार्चितं प्रियया ब्रह्मवृन्दैः ॥ ७४.८८॥ ७५.१/१नारद उवाच । कैलासशिखरं गत्वा गौतमो भगवान् ऋषिः । ७५.१/२किं चकार तपो वापि कां चक्रे स्तुतिमुत्तमाम् ॥ ७५.१॥ ७५.२/१ब्रह्मोवाच । गिरिं गत्वा ततो वत्स वाचं संयम्य गौतमः । ७५.२/२आस्तीर्य स कुशान् प्राज्ञः कैलासे पर्वतोत्तमे ॥ ७५.२॥ ७५.३/१उपविश्य शुचिर्भूत्वा स्तोत्रं चेदं ततो जगौ । ७५.३/२अपतत् पुष्पवृष्टिश्च स्तूयमाने महेश्वरे ॥ ७५.३॥ ७५.४/१गौतम उवाच । भोगार्थिनां भोगमभीप्सितं च । ७५.४/२दातुं महान्त्यष्टवपूंषि धत्ते । ७५.४/३सोमो जनानां गुणवन्ति नित्यम् । ७५.४/४देवं महादेवमिति स्तुवन्ति ॥ ७५.४॥ ७५.५/१कर्तुं स्वकीयैर्विषयैः सुखानि । ७५.५/२भर्तुं समस्तं सचराचरं च । ७५.५/३सम्पत्तये ह्यस्य विवृद्धये च । ७५.५/४महीमयं रूपमितीश्वरस्य ॥ ७५.५॥ ७५.६/१सृष्टेः स्थितेः संहरणाय भूमेर्। ७५.६/२आधारमाधातुमपां स्वरूपम् । ७५.६/३भेजे शिवः शान्ततनुर्जनानाम् । ७५.६/४सुखाय धर्माय जगत् प्रतिष्ठितम् ॥ ७५.६॥ ७५.७/१कालव्यवस्थाममृतस्रवं च । ७५.७/२जीवस्थितिं सृष्टिमथो विनाशनम् । ७५.७/३मुदं प्रजानां सुखमुन्नतिं च । ७५.७/४चक्रेऽर्कचन्द्राग्निमयं शरीरम् ॥ ७५.७॥ ७५.८/१वृद्धिं गतिं शक्तिमथाक्षराणि । ७५.८/२जीवव्यवस्थां मुदमप्यनेकाम् । ७५.८/३स्रष्टुं कृतं वायुरितीशरूपम् । ७५.८/४त्वं वेत्सि नूनं भगवन् भवन्तम् ॥ ७५.८॥ ७५.९/१भेदैर्विना नैव कृतिर्न धर्मो । ७५.९/२नात्मीयमन्यन् न दिशोऽन्तरिक्षम् । ७५.९/३द्यावापृथिव्यौ न च भुक्तिमुक्ती । ७५.९/४तस्माद् इदं व्योमवपुस्तवेश ॥ ७५.९॥ ७५.१०/१धर्मं व्यवस्थापयितुं व्यवस्य । ७५.१०/२ऋक्सामशास्त्राणि यजुश्च शाखाः । ७५.१०/३लोके च गाथाः स्मृतयः पुराणम् । ७५.१०/४इत्यादिशब्दात्मकतामुपैति ॥ ७५.१०॥ ७५.११/१यष्टा क्रतुर्यान्यपि साधनानि । ७५.११/२ऋत्विक्प्रदेशं फलदेशकालाः । ७५.११/३त्वमेव शम्भो परमार्थतत्त्वम् । ७५.११/४वदन्ति यज्ञाङ्गमयं वपुस्ते ॥ ७५.११॥ ७५.१२/१कर्ता प्रदाता प्रतिभूः प्रदानम् । ७५.१२/२सर्वज्ञसाक्षी पुरुषः परश्च । ७५.१२/३प्रत्यात्मभूतः परमार्थरूपस्- । ७५.१२/४त्वमेव सर्वं किमु वाग्विलासैः ॥ ७५.१२॥ ७५.१३/१न वेदशास्त्रैर्गुरुभिः प्रदिष्टो । ७५.१३/२न नासि बुद्ध्यादिभिरप्रधृष्यः । ७५.१३/३अजोऽप्रमेयः शिवशब्दवाच्यस्- । ७५.१३/४त्वमस्ति सत्यं भगवन् नमस्ते ॥ ७५.१३॥ ७५.१४/१आत्मैकतां स्वप्रकृतिं कदाचिद् । ७५.१४/२ऐक्षच्छिवः सम्पद् इयं ममेति । ७५.१४/३पृथक् तदैवाभवद् अप्रतर्क्य+ । ७५.१४/४अचिन्त्यप्रभावो बहुविश्वमूर्तिः ॥ ७५.१४॥ ७५.१५/१भावेऽभिवृद्धा च भवे भवे च । ७५.१५/२स्वकारणं कारणमास्थिता च । ७५.१५/३नित्या शिवा सर्वसुलक्षणा वा । ७५.१५/४विलक्षणा विश्वकरस्य शक्तिः ॥ ७५.१५॥ ७५.१६/१उत्पादनं संस्थितिरन्नवृद्धि+ । ७५.१६/२लयाः सतां यत्र सनातनास्ते । ७५.१६/३एकैव मूर्तिर्न समस्ति किंचिद् । ७५.१६/४असाध्यमस्या दयिता हरस्य ॥ ७५.१६॥ ७५.१७/१यदर्थमन्नानि धनानि जीवा । ७५.१७/२यच्छन्ति कुर्वन्ति तपांसि धर्मान् । ७५.१७/३सापीयमम्बा जगतो जनित्री । ७५.१७/४प्रिया तु सोमस्य महासुकीर्तिः ॥ ७५.१७॥ ७५.१८/१यद् ईक्षितं काङ्क्षति वासवोऽपि । ७५.१८/२यन्नामतो मङ्गलमाप्नुयाच्च । ७५.१८/३या व्याप्य विश्वं विमलीकरोति । ७५.१८/४सोमा सदा सोमसमानरूपा ॥ ७५.१८॥ ७५.१९/१ब्रह्मादिजीवस्य चराचरस्य । ७५.१९/२बुद्ध्यक्षिचैतन्यमनःसुखानि । ७५.१९/३यस्याः प्रसादात् फलवन्ति नित्यम् । ७५.१९/४वागीश्वरी लोकगुरोः सुरम्या ॥ ७५.१९॥ ७५.२०/१चतुर्मुखस्यापि मनो मलीनम् । ७५.२०/२किमन्यजन्तोरिति चिन्त्य माता । ७५.२०/३गङ्गावतारं विविधैरुपायैः । ७५.२०/४सर्वं जगत् पावयितुं चकार ॥ ७५.२०॥ ७५.२१/१श्रुतीः समालक्ष्य हरप्रभुत्वम् । ७५.२१/२विश्वस्य लोकः सकलैः प्रमाणैः । ७५.२१/३कृत्वा च धर्मान् बुभुजे च भोगान् । ७५.२१/४विभूतिरेषा तु सदाशिवस्य ॥ ७५.२१॥ ७५.२२/१कार्यक्रियाकारकसाधनानाम् । ७५.२२/२वेदोदितानामथ लौकिकानाम् । ७५.२२/३यत् साध्यमुत्कृष्टतमं प्रियं च । ७५.२२/४प्रोक्ता च सा सिद्धिरनादिकर्तुः ॥ ७५.२२॥ ७५.२३/१ध्यात्वा वरं ब्रह्म परं प्रधानम् । ७५.२३/२यत् सारभूतं यद् उपासितव्यम् । ७५.२३/३यत् प्राप्य मुक्ता न पुनर्भवन्ति । ७५.२३/४सद्योगिनो मुक्तिरुमापतिः सः ॥ ७५.२३॥ ७५.२४/१यथा यथा शम्भुरमेयमाया+ । ७५.२४/२रूपाणि धत्ते जगतो हिताय । ७५.२४/३तद्योगयोग्यानि तथैव धत्से । ७५.२४/४पतिव्रतात्वं त्वयि मातरेवम् ॥ ७५.२४॥ ७५.२५/१ब्रह्मोवाच । इत्येवं स्तुवतस्तस्य पुरस्ताद् वृषभध्वजः । ७५.२५/२उमया सहितः श्रीमान् गणेशादिगणैर्वृतः ॥ ७५.२५॥ ७५.२६/१साक्षाद् आगत्य तं शम्भुः प्रसन्नो वाक्यमब्रवीत् ॥ ७५.२६॥ ७५.२७/१शिव उवाच । किं ते गौतम दास्यामि भक्तिस्तोत्रव्रतैः शुभैः । ७५.२७/२परितुष्टोऽस्मि याचस्व देवानामपि दुष्करम् ॥ ७५.२७॥ ७५.२८/१ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा जगन्मूर्तेर्वाक्यं वाक्यविशारदः । ७५.२८/२हर्षबाष्पपरीताङ्गो गौतमः पर्यचिन्तयत् ॥ ७५.२८॥ ७५.२९/१अहो दैवमहो धर्मो ह्यहो वै विप्रपूजनम् । ७५.२९/२अहो लोकगतिश्चित्रा अहो धातर्नमोऽस्तु ते ॥ ७५.२९॥ ७५.३०/१गौतम उवाच । जटास्थितां शुभां गङ्गां देहि मे त्रिदशार्चित । ७५.३०/२यदि तुष्टोऽसि देवेश त्रयीधाम नमोऽस्तु ते ॥ ७५.३०॥ ७५.३१/१ईश्वर उवाच । त्रयाणामुपकारार्थं लोकानां याचितं त्वया । ७५.३१/२आत्मनस्तूपकाराय तद् याचस्वाकुतोभयः ॥ ७५.३१॥ ७५.३२/१गौतम उवाच । स्तोत्रेणानेन ये भक्तास्त्वां च देवीं स्तुवन्ति वै । ७५.३२/२सर्वकामसमृद्धाः स्युरेतद् धि वरयाम्यहम् ॥ ७५.३२॥ ७५.३३/१ब्रह्मोवाच । एवमस्त्विति देवेशः परितुष्टोऽब्रवीद् वचः । ७५.३३/२अन्यान् अपि वरान् मत्तो याचस्व विगतज्वरः ॥ ७५.३३॥ ७५.३४/१एवमुक्तस्तु हर्षेण गौतमः प्राह शंकरम् ॥ ७५.३४॥ ७५.३५/१गौतम उवाच । इमां देवीं जटासंस्थां पावनीं लोकपावनीम् । ७५.३५/२तव प्रियां जगन्नाथ उत्सृज ब्रह्मणो गिरौ ॥ ७५.३५॥ ७५.३६/१सर्वासां तीर्थभूता तु यावद् गच्छति सागरम् । ७५.३६/२ब्रह्महत्यादिपापानि मनोवाक्कायिकानि च ॥ ७५.३६॥ ७५.३७/१स्नानमात्रेण सर्वाणि विलयं यान्तु शंकर । ७५.३७/२चन्द्रसूर्योपरागे च अयने विषुवे तथा ॥ ७५.३७॥ ७५.३८/१संक्रान्तौ वैधृतौ पुण्य+ ।तीर्थेष्वन्येषु यत् फलम् । ७५.३८/२अस्यास्तु स्मरणाद् एव तत् पुण्यं जायतां हर ॥ ७५.३८॥ ७५.३९/१श्लाघ्यं कृते तपः प्रोक्तं त्रेतायां यज्ञकर्म च । ७५.३९/२द्वापरे यज्ञदाने च दानमेव कलौ युगे ॥ ७५.३९॥ ७५.४०/१युगधर्माश्च ये सर्वे देशधर्मास्तथैव च । ७५.४०/२देशकालादिसंयोगे यो धर्मो यत्र शस्यते ॥ ७५.४०॥ ७५.४१/१यद् अन्यत्र कृतं पुण्यं स्नानदानादिसंयमैः । ७५.४१/२अस्यास्तु स्मरणाद् एव तत् पुण्यं जायतां हर ॥ ७५.४१॥ ७५.४२/१यत्र यत्र त्वियं याति यावत् सागरगामिनी । ७५.४२/२तत्र तत्र त्वया भाव्यमेष चास्तु वरो वरः ॥ ७५.४२॥ ७५.४३/१योजनानां तूपरि तु दश यावच्च संख्यया । ७५.४३/२तदन्तरप्रविष्टानां महापातकिनामपि ॥ ७५.४३॥ ७५.४४/१तत् पितृणां च तेषां च स्नानायागच्छतां शिव । ७५.४४/२स्नाने चाप्यन्तरे मृत्योर्मुक्तिभाजो भवन्तु वै ॥ ७५.४४॥ ७५.४५/१एकतः सर्वतीर्थानि स्वर्गमर्त्यरसातले । ७५.४५/२एषा तेभ्यो विशिष्टा तु अलं शम्भो नमोऽस्तु ते ॥ ७५.४५॥ ७५.४६/१ब्रह्मोवाच । तद् गौतमवचः श्रुत्वा तथास्त्वित्यब्रवीच्छिवः । ७५.४६/२अस्याः परतरं तीर्थं न भूतं न भविष्यति ॥ ७५.४६॥ ७५.४७/१सत्यं सत्यं पुनः सत्यं वेदे च परिनिष्ठितम् । ७५.४७/२सर्वेषां गौतमी पुण्या इत्युक्त्वान्तरधीयत ॥ ७५.४७॥ ७५.४८/१ततो गते भगवति लोकपूजिते । ७५.४८/२तदाज्ञया पूर्णबलः स गौतमः । ७५.४८/३जटां समादाय सरिद्वरां ताम् । ७५.४८/४सुरैर्वृतो ब्रह्मगिरिं विवेश ॥ ७५.४८॥ ७५.४९/१ततस्तु गौतमे प्राप्ते जटामादाय नारद । ७५.४९/२पुष्पवृष्टिरभूत् तत्र समाजग्मुः सुरेश्वराः ॥ ७५.४९॥ ७५.५०/१ऋषयश्च महाभागा ब्राह्मणाः क्षत्रियास्तथा । ७५.५०/२जयशब्देन तं विप्रं पूजयन्तो मुदान्विताः ॥ ७५.५०॥ ७६.१/१नारद उवाच । महेश्वरजटाजुटाद् गङ्गामादाय गौतमः । ७६.१/२आगत्य ब्रह्मणः पुण्ये ततः किमकरोद् गिरौ ॥ ७६.१॥ ७६.२/१ब्रह्मोवाच । आदाय गौतमो गङ्गां शुचिः प्रयतमानसः । ७६.२/२पूजितो देवगन्धर्वैस्तथा गिरिनिवासिभिः ॥ ७६.२॥ ७६.३/१गिरेर्मूर्ध्नि जटां स्थाप्य स्मरन् देवं त्रिलोचनम् । ७६.३/२उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा गङ्गां स द्विजसत्तमः ॥ ७६.३॥ ७६.४/१गौतम उवाच । त्रिलोचनजटोद्भूते सर्वकामप्रदायिनि । ७६.४/२क्षमस्व मातः शान्तासि सुखं याहि हितं कुरु ॥ ७६.४॥ ७६.५/१ब्रह्मोवाच । एवमुक्ता गौतमेन गङ्गा प्रोवाच गौतमम् । ७६.५/२दिव्यरूपधरा देवी दिव्यस्रगनुलेपना ॥ ७६.५॥ ७६.६/१गङ्गोवाच । गच्छेयं देवसदनमथवापि कमण्डलुम् । ७६.६/२रसातलं वा गच्छेयं जातस्त्वं सत्यवाग् असि ॥ ७६.६॥ ७६.७/१गौतम उवाच । त्रयाणामुपकारार्थं लोकानां याचिता मया । ७६.७/२शम्भुना च तथा दत्ता देवि तन् नान्यथा भवेत् ॥ ७६.७॥ ७६.८/१ब्रह्मोवाच । तद् गौतमवचः श्रुत्वा गङ्गा मेने द्विजेरितम् । ७६.८/२त्रेधात्मानं विभज्याथ स्वर्गमर्त्यरसातले ॥ ७६.८॥ ७६.९/१स्वर्गे चतुर्धा व्यगमत् सप्तधा मर्त्यमण्डले । ७६.९/२रसातले चतुर्धैव सैवं पञ्चदशाकृतिः ॥ ७६.९॥ ७६.१०/१सर्वत्र सर्वभूतैव सर्वपापविनाशिनी । ७६.१०/२सर्वकामप्रदा नित्यं सैव वेदे प्रगीयते ॥ ७६.१०॥ ७६.११/१मर्त्या मर्त्यगतामेव पश्यन्ति न तलं गताम् । ७६.११/२नैव स्वर्गगतां मर्त्याः पश्यन्त्यज्ञानबुद्धयः ॥ ७६.११॥ ७६.१२/१यावत् सागरगा देवी तावद् देवमयी स्मृता । ७६.१२/२उत्सृष्टा गौतमेनैव प्रायात् पूर्वार्णवं प्रति ॥ ७६.१२॥ ७६.१३/१ततो देवर्षिभिर्जुष्टां मातरं जगतः शुभाम् । ७६.१३/२गौतमो मुनिशार्दूलः प्रदक्षिणमथाकरोत् ॥ ७६.१३॥ ७६.१४/१त्रिलोचनं सुरेशानं प्रथमं पूज्य गौतमः । ७६.१४/२उभयोस्तीरयोः स्नानं करोमीति दधे मतिम् ॥ ७६.१४॥ ७६.१५/१स्मृतमात्रस्तदा तत्र *आविरासीत् करुणार्णवः । ७६.१५/२तत्र स्नानं कथं सिध्येद् इत्येवं शर्वमब्रवीत् ॥ ७६.१५॥ ७६.१६/१कृताञ्जलिपुटो भूत्वा भक्तिनम्रस्त्रिलोचनम् ॥ ७६.१६॥ ७६.१७/१गौतम उवाच । देवदेव महेशान तीर्थस्नानविधिं मम । ७६.१७/२ब्रूहि सम्यङ् महेशान लोकानां हितकाम्यया ॥ ७६.१७॥ ७६.१८/१शिव उवाच । महर्षे श‍ृणु सर्वं च विधिं गोदावरीभवम् । ७६.१८/२पूर्वं नान्दीमुखं कृत्वा देहशुद्धिं विधाय च ॥ ७६.१८॥ ७६.१९/१ब्राह्मणान् भोजयित्वा च तेषामाज्ञां प्रगृह्य च । ७६.१९/२ब्रह्मचर्येण गच्छन्ति पतितालापवर्जिताः ॥ ७६.१९॥ ७६.२०/१यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम् । ७६.२०/२विद्या तपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते ॥ ७६.२०॥ ७६.२१/१भावदुष्टिं परित्यज्य स्वधर्मपरिनिष्ठितः । ७६.२१/२श्रान्तसंवाहनं कुर्वन् दद्याद् अन्नं यथोचितम् ॥ ७६.२१॥ ७६.२२/१अकिंचनेभ्यः साधुभ्यो दद्याद् वस्त्राणि कम्बलान् । ७६.२२/२श‍ृण्वन् हरिकथां दिव्यां तथा गङ्गासमुद्भवाम् । ७६.२२/३अनेन विधिना गच्छन् सम्यक् तीर्थफलं लभेत् ॥ ७६.२२॥ ७७.१/१ब्रह्मोवाच । त्र्यम्बकश्च इति प्राह गौतमं मुनिभिर्वृतम् ॥ ७७.१॥ ७७.२/१शिव उवाच । द्विहस्तमात्रे तीर्थानि सम्भविष्यन्ति गौतम । ७७.२/२सर्वत्राहं संनिहितः सर्वकामप्रदस्तथा ॥ ७७.२॥ ७७.३/१ब्रह्मोवाच । गङ्गाद्वारे प्रयागे च तथा सागरसंगमे । ७७.३/२एतेषु पुण्यदा पुंसां मुक्तिदा सा भगीरथी ॥ ७७.३॥ ७७.४/१नर्मदा तु सरिच्छ्रेष्ठा पर्वतेऽमरकण्टके । ७७.४/२यमुना संगता तत्र प्रभासे तु सरस्वती ॥ ७७.४॥ ७७.५/१कृष्णा भीमरथी चैव तुङ्गभद्रा तु नारद । ७७.५/२तिसृणां संगमो यत्र तत् तीर्थं मुक्तिदं नृणाम् ॥ ७७.५॥ ७७.६/१पयोउष्णी संगता यत्र तत्रत्या तच्च मुक्तिदम् । ७७.६/२इयं तु गौतमी वत्स यत्र क्वापि ममाज्ञया ॥ ७७.६॥ ७७.७/१सर्वेषां सर्वदा नृणां स्नानान् मुक्तिं प्रदास्यति । ७७.७/२किंचित्काले पुण्यतमं किंचित्तीर्थं सुरागमे ॥ ७७.७॥ ७७.८/१सर्वेषां सर्वदा तीर्थं गौतमी नात्र संशयः । ७७.८/२तिस्रः कोट्योऽर्धकोटी च योजनानां शतद्वये ॥ ७७.८॥ ७७.९/१तीर्थानि मुनिशार्दूल सम्भविष्यन्ति गौतम । ७७.९/२इयं माहेश्वरी गङ्गा गौतमी वैष्णवीति च ॥ ७७.९॥ ७७.१०/१ब्राह्मी गोदावरी नन्दा सुनन्दा कामदायिनी । ७७.१०/२ब्रह्मतेजःसमानीता सर्वपापप्रणाशनी ॥ ७७.१०॥ ७७.११/१स्मरणाद् एव पापौघ+ अन्त्री मम सदा प्रिया । ७७.११/२पञ्चानामपि भूतानामापः श्रेष्ठत्वमागताः ॥ ७७.११॥ ७७.१२/१तत्रापि तीर्थभूतास्तु तस्माद् आपः पराः स्मृताः । ७७.१२/२तासां भागीरथी श्रेष्ठा ताभ्योऽपि गौतमी तथा ॥ ७७.१२॥ ७७.१३/१आनीता सजटा गङ्गा अस्या नान्यच्छुभावहम् । ७७.१३/२स्वर्गे भुवि तले वापि तीर्थं सर्वार्थदं मुने ॥ ७७.१३॥ ७७.१४/१ब्रह्मोवाच । इत्येतत् कथितं पुत्र गौतमाय महात्मने । ७७.१४/२साक्षाद् धरेण तुष्टेन मया तव निवेदितम् ॥ ७७.१४॥ ७७.१५/१एवं सा गौतमी गङ्गा सर्वेभ्योऽप्यधिका मता । ७७.१५/२तत्स्वरूपं च कथितं कुतोऽन्या श्रवणस्पृहा ॥ ७७.१५॥ ७८.१/१नारद उवाच । द्विविधा सैव गदिता एकापि सुरसत्तम । ७८.१/२एको भेदस्तु कथितो ब्राह्मणेनाहृतो यतः ॥ ७८.१॥ ७८.२/१क्षत्रियेणापरोऽप्यंशो जटास्वेव व्यवस्थितः । ७८.२/२भवस्य देवदेवस्य आहृतस्तद् वदस्व मे ॥ ७८.२॥ ७८.३/१ब्रह्मोवाच । वैवस्वतान्वये जात इक्ष्वाकुकुलसम्भवः । ७८.३/२पुरा वै सगरो नाम राजासीद् अतिधार्मिकः ॥ ७८.३॥ ७८.४/१यज्वा दानपरो नित्यं धर्माचारविचारवान् । ७८.४/२तस्य भार्याद्वयं चासीत् पतिभक्तिपरायणम् ॥ ७८.४॥ ७८.५/१तस्य वै संततिर्नाभूद् इति चिन्तापरोऽभवत् । ७८.५/२वसिष्ठं गृहमाहूय सम्पूज्य विधिवत् ततः ॥ ७८.५॥ ७८.६/१उवाच वचनं राजा संततेः कारणं प्रति । ७८.६/२इति तद्वचनं श्रुत्वा ध्यात्वा राजानमब्रवीत् ॥ ७८.६॥ ७८.७/१वसिष्ठ उवाच । सपत्नीकः सदा राजन्न् ऋषिपूजापरो भव ॥ ७८.७॥ ७८.८/१ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा स मुनिर्विप्र यथास्थानं जगाम ह । ७८.८/२एकदा तस्य राजर्षेर्गृहमागात् तपोनिधिः ॥ ७८.८॥ ७८.९/१तस्यर्षेः पूजनं चक्रे स संतुष्टोऽब्रवीद् वचम् । ७८.९/२वरं ब्रूहि महाभागेत्युक्ते पुत्रान् स चावृणोत् ॥ ७८.९॥ ७८.१०/१स मुनिः प्राह राजानमेकस्यां वंशधारकः । ७८.१०/२पुत्रो भूयात् तथान्यस्यां षष्टिसाहस्रकं सुताः ॥ ७८.१०॥ ७८.११/१वरं दत्त्वा मुनौ याते पुत्रा जाताः सहस्रशः । ७८.११/२स यज्ञान् सुबहूंश्चक्रे हयमेधान् सुदक्षिणान् ॥ ७८.११॥ ७८.१२/१एकस्मिन् हयमेधे वै दीक्षितो विधिवन् नृपः । ७८.१२/२पुत्रान् न्ययोजयद् राजा ससैन्यान् हयरक्षणे ॥ ७८.१२॥ ७८.१३/१क्वचिद् अन्तरमासाद्य हयं जह्रे शतक्रतुः । ७८.१३/२मार्गमाणाश्च ते पुत्रा नैवापश्यन् हयं तदा ॥ ७८.१३॥ ७८.१४/१सहस्राणां तथा षष्टिर्नानायुद्धविशारदाः । ७८.१४/२तेषु पश्यत्सु रक्षांसि पुत्रेषु सगरस्य हि ॥ ७८.१४॥ ७८.१५/१प्रोक्षितं तद् धयं नीत्वा ते रसातलमागमन् । ७८.१५/२राक्षसान् मायया युक्तान् नैवापश्यन्त सागराः ॥ ७८.१५॥ ७८.१६/१न दृष्ट्वा ते हयं पुत्राः सगरस्य बलीयसः । ७८.१६/२इतश्चेतश्चरन्तस्ते नैवापश्यन् हयं तदा ॥ ७८.१६॥ ७८.१७/१देवलोकं तदा जग्मुः पर्वतांश्च सरांसि च । ७८.१७/२वनानि च विचिन्वन्तो नैवापश्यन् हयं तदा ॥ ७८.१७॥ ७८.१८/१कृतस्वस्त्ययनो राजा ऋत्विग्भिः कृतमङ्गलः । ७८.१८/२अदृष्ट्वा तु पशुं रम्यं राजा चिन्तामुपेयिवान् ॥ ७८.१८॥ ७८.१९/१अटन्तः सागराः सर्वे देवलोकमुपागमन् । ७८.१९/२हयं तमनुचिन्वन्तस्तत्रापि न हयोऽभवत् ॥ ७८.१९॥ ७८.२०/१ततो महीं समाजग्मुः पर्वतांश्च वनानि च । ७८.२०/२तत्रापि च हयं नैव दृष्टवन्तो नृपात्मजाः ॥ ७८.२०॥ ७८.२१/१एतस्मिन्न् अन्तरे तत्र दैवी वाग् अभवत् तदा । ७८.२१/२रसातले हयो बद्ध आस्ते नान्यत्र सागराः ॥ ७८.२१॥ ७८.२२/१इति श्रुत्वा ततो वाक्यं गन्तुकामा रसातलम् । ७८.२२/२अखनन् पृथिवीं सर्वां परितः सागरास्ततः ॥ ७८.२२॥ ७८.२३/१ते क्षुधार्ता मृदं शुष्कां भक्षयन्तस्त्वहर्निशम् । ७८.२३/२न्यखनंश्चापि जग्मुश्च सत्वरास्ते रसातलम् ॥ ७८.२३॥ ७८.२४/१तान् आगतान् भूपसुतान् सागरान् बलिनः कृतीन् । ७८.२४/२श्रुत्वा रक्षांसि संत्रस्ता व्यगमन् कपिलान्तिकम् ॥ ७८.२४॥ ७८.२५/१कपिलोऽपि महाप्राज्ञस्तत्र शेते रसातले । ७८.२५/२पुरा च साधितं तेन देवानां कार्यमुत्तमम् ॥ ७८.२५॥ ७८.२६/१विनिद्रेण ततः श्रान्तः सिद्धे कार्ये सुरान् प्रति । ७८.२६/२अब्रवीत् कपिलः श्रीमान् निद्रास्थानं प्रयच्छथ ॥ ७८.२६॥ ७८.२७/१रसातलं ददुस्तस्मै पुनराह सुरान् मुनिः । ७८.२७/२यो मामुत्थापयेन् मन्दो भस्मी भूयाच्च सत्वरम् ॥ ७८.२७॥ ७८.२८/१ततः शये तलगतो नो चेन् न स्वप्न एव हि । ७८.२८/२तथेत्युक्तः सुरगणैस्तत्र शेते रसातले ॥ ७८.२८॥ ७८.२९/१तस्य प्रभावं ते ज्ञात्वा राक्षसा मायया युताः । ७८.२९/२सागराणां च सर्वेषां वधोपायं प्रचक्रिरे ॥ ७८.२९॥ ७८.३०/१विना युद्धेन ते भीता राक्षसाः सत्वरास्तदा । ७८.३०/२आगत्य यत्र स मुनिः कपिलः कोपनो महान् ॥ ७८.३०॥ ७८.३१/१शिरोदेशे हयं ते वै बद्ध्वाथ त्वरयान्विताः । ७८.३१/२दूरे स्थित्वा मौनिनश्च प्रेक्षन्तः किं भवेद् इति ॥ ७८.३१॥ ७८.३२/१ततस्तु सागराः सर्वे निर्विशन्तो रसातलम् । ७८.३२/२ददृशुस्ते हयं बद्धं शयानं पुरुषं तथा ॥ ७८.३२॥ ७८.३३/१तं मेनिरे च हर्तारं क्रतुहन्तारमेव च । ७८.३३/२एनं हत्वा महापापं नयामोऽश्वं नृपान्तिकम् ॥ ७८.३३॥ ७८.३४/१केचिद् ऊचुः पशुं बद्धं नयामोऽनेन किं फलम् । ७८.३४/२तदाहुरपरे शूरा राजानः शासका वयम् ॥ ७८.३४॥ ७८.३५/१उत्थाप्यैनं महापापं हन्मः क्षात्रेण वर्चसा । ७८.३५/२ते तं जघ्नुर्मुनिं पादैर्ब्रुवन्तो निष्ठुराणि च ॥ ७८.३५॥ ७८.३६/१ततः कोपेन महता कपिलो मुनिसत्तमः । ७८.३६/२सागरान् ईक्षयामास तान् कोपाद् भस्मसात् करोत् ॥ ७८.३६॥ ७८.३७/१जज्वलुस्ते ततस्तत्र सागराः सर्व एव हि । ७८.३७/२तत् तु सर्वं न जानाति दीक्षितः सगरो नृपः ॥ ७८.३७॥ ७८.३८/१नारदः कथयामास सगराय महात्मने । ७८.३८/२कपिलस्य तु संस्थानं हयस्यापि तु संस्थितिम् ॥ ७८.३८॥ ७८.३९/१राक्षसानां तु विकृतिं सागराणां च नाशनम् । ७८.३९/२ततश्चिन्तापरो राजा कर्तव्यं नावबुध्यत ॥ ७८.३९॥ ७८.४०/१अपरोऽपि सुतश्चासीद् असमञ्जा इति श्रुतः । ७८.४०/२स तु बालांस्तथा पौरान् मौर्ख्यात् क्षिपति चाम्भसि ॥ ७८.४०॥ ७८.४१/१सगरोऽप्यथ विज्ञप्तः पौरैः सम्मिलितैस्तदा । ७८.४१/२दुर्नयं तस्य तं ज्ञात्वा ततः क्रुद्धोऽब्रवीन् नृपः ॥ ७८.४१॥ ७८.४२/१स्वान् अमात्यांस्तदा राजा देशत्यागं करोत्वयम् । ७८.४२/२असमञ्जाः क्षत्रधर्म+ ।त्यागी वै बालघातकः ॥ ७८.४२॥ ७८.४३/१सगरस्य तु तद् वाक्यं श्रुत्वामात्यास्त्वरान्विताः । ७८.४३/२तत्यजुर्नृपतेः पुत्रमसमञ्जा गतो वनम् ॥ ७८.४३॥ ७८.४४/१सागरा ब्रह्मशापेन नष्टाः सर्वे रसातले । ७८.४४/२एकोऽपि च वनं प्राप्त इदानीं का गतिर्मम ॥ ७८.४४॥ ७८.४५/१अंशुमान् इति विख्यातः पुत्रस्तस्यासमञ्जसः । ७८.४५/२आनाय्य बालकं राजा कार्यं तस्मै न्यवेदयत् ॥ ७८.४५॥ ७८.४६/१कपिलं च समाराध्य अंशुमान् अपि बालकः । ७८.४६/२सगराय हयं प्रादात् ततः पूर्णोऽभवत् क्रतुः ॥ ७८.४६॥ ७८.४७/१तस्यापि पुत्रस्तेजस्वी दिलीप इति धार्मिकः । ७८.४७/२तस्यापि पुत्रो मतिमान् भगीरथ इति श्रुतः ॥ ७८.४७॥ ७८.४८/१पितामहानां सर्वेषां गतिं श्रुत्वा सुदुःखितः । ७८.४८/२सगरं नृपशार्दूलं पप्रच्छ विनयान्वितः ॥ ७८.४८॥ ७८.४९/१सागराणां तु सर्वेषां निष्कृतिस्तु कथं भवेत् । ७८.४९/२भगीरथं नृपः प्राह कपिलो वेत्ति पुत्रक ॥ ७८.४९॥ ७८.५०/१तस्य तद् वचनं श्रुत्वा बालः प्रायाद् रसातलम् । ७८.५०/२कपिलं च नमस्कृत्वा सर्वं तस्मै न्यवेदयत् ॥ ७८.५०॥ ७८.५१/१स मुनिस्तु चिरं ध्यात्वा तपसाराध्य शंकरम् । ७८.५१/२जटाजलेन स्वपितृन् आप्लाव्य नृपसत्तम ॥ ७८.५१॥ ७८.५२/१ततः कृतार्थो भविता त्वं च ते पितरस्तथा । ७८.५२/२तथा करोमीति मुनिं प्रणम्य पुनरब्रवीत् ॥ ७८.५२॥ ७८.५३/१क्व गच्छेऽहं मुनिश्रेष्ठ कर्तव्यं चापि तद् वद ॥ ७८.५३॥ ७८.५४/१कपिल उवाच । कैलासं तं नरश्रेष्ठ गत्वा स्तुहि महेश्वरम् । ७८.५४/२तपः कुरु यथाशक्ति ततश्चेप्सितमाप्स्यसि ॥ ७८.५४॥ ७८.५५/१ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वा स मुनेर्वाक्यं मुनिं नत्वा त्वगान् नगम् । ७८.५५/२कैलासं स शुचिर्भूत्वा बालो बालक्रियान्वितः । ७८.५५/३तपसे निश्चयं कृत्वा उवाच स भगीरथः ॥ ७८.५५॥ ७८.५६/१भगीरथ उवाच । बालोऽहं बालबुद्धिश्च बालचन्द्रधर प्रभो । ७८.५६/२नाहं किमपि जानामि ततः प्रीतो भव प्रभो ॥ ७८.५६॥ ७८.५७/१वाग्भिर्मनोभिः कृतिभिः कदाचिन् । ७८.५७/२ममोपकुर्वन्ति हिते रता ये । ७८.५७/३तेभ्यो हितार्थं त्विह चामरेश । ७८.५७/४सोमं नमस्यामि सुरादिपूज्यम् ॥ ७८.५७॥ ७८.५८/१उत्पादितो यैरभिवर्धितश्च । ७८.५८/२समानगोत्रश्च समानधर्मा । ७८.५८/३तेषामभीष्टानि शिवः करोतु । ७८.५८/४बालेन्दुमौलिं प्रणतोऽस्मि नित्यम् ॥ ७८.५८॥ ७८.५९/१ब्रह्मोवाच । एवं तु ब्रुवतस्तस्य पुरस्ताद् अभवच्छिवः । ७८.५९/२वरेण च्छन्दयानो वै भगीरथमुवाच ह ॥ ७८.५९॥ ७८.६०/१शिव उवाच । यन् न साध्यं सुरगणैर्देयं तत् ते मया ध्रुवम् । ७८.६०/२वदस्व निर्भयो भूत्वा भगीरथ महामते ॥ ७८.६०॥ ७८.६१/१ब्रह्मोवाच । भगीरथः प्रणम्येशं हृष्टः प्रोवाच शंकरम् ॥ ७८.६१॥ ७८.६२/१भगीरथ उवाच । जटास्थितां पितृणां मे पावनाय सरिद्वराम् । ७८.६२/२तामेव देहि देवेश सर्वमाप्तं ततो भवेत् ॥ ७८.६२॥ ७८.६३/१ब्रह्मोवाच । महेशोऽपि विहस्याथ भगीरथमुवाच ह ॥ ७८.६३॥ ७८.६४/१शिव उवाच । दत्ता मयेयं ते पुत्र पुनस्तां स्तुहि सुव्रत ॥ ७८.६४॥ ७८.६५/१ब्रह्मोवाच । तद् देववचनं श्रुत्वा तदर्थं तु तपो महत् । ७८.६५/२स्तुतिं चकार गङ्गाया भक्त्या प्रयतमानसः ॥ ७८.६५॥ ७८.६६/१तस्या अपि प्रसादं च प्राप्य बालोऽप्यबालवत् । ७८.६६/२गङ्गां महेश्वरात् प्राप्तामादायागाद् रसातलम् ॥ ७८.६६॥ ७८.६७/१न्यवेदयत् स मुनये कपिलाय महात्मने । ७८.६७/२यथोदितप्रकारेण गङ्गां संस्थाप्य यत्नतः ॥ ७८.६७॥ ७८.६८/१प्रदक्षिणमथावर्त्य कृताञ्जलिपुटोऽब्रवीत् ॥ ७८.६८॥ ७८.६९/१भगीरथ उवाच । देवि मे पितरः शापात् कपिलस्य महामुनेः । ७८.६९/२प्राप्तास्ते विगतिं मातस्तस्मात् तान् पातुमर्हसि ॥ ७८.६९॥ ७८.७०/१ब्रह्मोवाच । तथेत्युक्त्वा सुरनदी सर्वेषामुपकारिका । ७८.७०/२लोकानामुपकारार्थं पितृणां पावनाय च ॥ ७८.७०॥ ७८.७१/१अगस्त्यपीतस्याम्भोधेः पूरणाय विशेषतः । ७८.७१/२स्मरणाद् एव पापानां नाशाय सुरनिम्नगा ॥ ७८.७१॥ ७८.७२/१भगीरथोदितं चक्रे रसातलतले स्थितान् । ७८.७२/२भस्मीभूतान् नृपसुतान् सागरांश्च विशेषतः ॥ ७८.७२॥ ७८.७३/१विनिर्दग्धान् अथाप्लाव्य खातपूरमथाकरोत् । ७८.७३/२ततो मेरुं समाप्लाव्य स्थितां बालोऽब्रवीन् नृपः ॥ ७८.७३॥ ७८.७४/१कर्मभूमौ त्वया भाव्यं तथेत्यागाद् धिमालयम् । ७८.७४/२हिमवत्पर्वतात् पुण्याद् भारतं वर्षमभ्यगात् ॥ ७८.७४॥ ७८.७५/१तन्मध्यतः पुण्यनदी प्रायात् पूर्वार्णवं प्रति । ७८.७५/२एवमेषापि ते प्रोक्ता गङ्गा क्षात्रा महामुने ॥ ७८.७५॥ ७८.७६/१माहेश्वरी वैष्णवी च सैव ब्राह्मी च पावनी । ७८.७६/२भागीरथी देवनदी हिमवच्छिखराश्रया ॥ ७८.७६॥ ७८.७७/१महेश्वरजटावारि एवं द्वैविध्यमागतम् । ७८.७७/२विन्ध्यस्य दक्षिणे गङ्गा गौतमी सा निगद्यते । ७८.७७/३उत्तरे सापि विन्ध्यस्य भागीरथ्यभिधीयते ॥ ७८.७७॥ ७९.१/१नारद उवाच । न मनस्तृप्तिमाधत्ते कथाः श‍ृण्वत् त्वयेरिताः । ७९.१/२पृथक् तीर्थफलं श्रोतुं प्रवृत्तं मम मानसम् ॥ ७९.१॥ ७९.२/१क्रमशो ब्राह्मणानीतां गङ्गां मे प्रथमं वद । ७९.२/२पृथक् तीर्थफलं पुण्यं सेतिहासं यथाक्रमम् ॥ ७९.२॥ ७९.३/१ब्रह्मोवाच । तीर्थानां च पृथग् भावं फलं माहात्म्यमेव च । ७९.३/२सर्वं वक्तुं न शक्नोमि न च त्वं श्रवणे क्षमः ॥ ७९.३॥ ७९.४/१तथापि किंचिद् वक्ष्यामि श‍ृणु नारद यत्नतः । ७९.४/२यान्युक्तानि च तीर्थानि श्रुतिवाक्यानि यानि च ॥ ७९.४॥ ७९.५/१तानि वक्ष्यामि संक्षेपान् नमस्कृत्वा त्रिलोचनम् । ७९.५/२यत्रासौ भगवान् आसीत् प्रत्यक्षस्त्र्यम्बको मुने ॥ ७९.५॥ ७९.६/१त्र्यम्बकं नाम तत् तीर्थं भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् । ७९.६/२वाराहमपरं तीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ॥ ७९.६॥ ७९.७/१तस्य रूपं प्रवक्ष्यामि नाम विष्णोर्यथाभवत् । ७९.७/२पुरा देवान् पराभूय यज्ञमादाय राक्षसः ॥ ७९.७॥ ७९.८/१रसातलमनुप्राप्तः सिन्धुसेन इति श्रुतः । ७९.८/२यज्ञे तलमनुप्राप्ते निर्यज्ञा ह्यभवन् मही ॥ ७९.८॥ ७९.९/१नायं लोकोऽस्ति न परो यज्ञे नष्ट इतीत्वराः । ७९.९/२सुरास्तमेव विविशू रसातलमनुद्विषम् ॥ ७९.९॥ ७९.१०/१नाशक्नुवंस्तु तं जेतुं देवा इन्द्रपुरोगमाः । ७९.१०/२विष्णुं पुराणपुरुषं गत्वा तस्मै न्यवेदयन् ॥ ७९.१०॥ ७९.११/१राक्षसस्य तु तत् कर्म यज्ञभ्रंशमशेषतः । ७९.११/२ततः प्रोवाच भगवान् वाराहं वपुरास्थितः ॥ ७९.११॥ ७९.१२/१शङ्खचक्रगदापाणिर्गत्वा चैव रसातलम् । ७९.१२/२आनयिष्ये मखं पुण्यं हत्वा राक्षसपुंगवान् ॥ ७९.१२॥ ७९.१३/१स्वः प्रयान्तु सुराः सर्वे व्येतु वो मानसो ज्वरः । ७९.१३/२येन गङ्गा तलं प्राप्ता पथा तेनैव चक्रधृक् ॥ ७९.१३॥ ७९.१४/१जगाम तरसा पुत्र भुवं भित्त्वा रसातलम् । ७९.१४/२स वराहवपुः श्रीमान् रसातलनिवासिनः ॥ ७९.१४॥ ७९.१५/१राक्षसान् दानवान् हत्वा मुखे धृत्वा महाध्वरम् । ७९.१५/२वाराहरूपी भगवान् मखमादाय यज्ञभुक् ॥ ७९.१५॥ ७९.१६/१येन प्राप तलं विष्णुः पथा तेनैव शत्रुजित् । ७९.१६/२मुखे न्यस्य महायज्ञं निश्चक्राम रसातलात् ॥ ७९.१६॥ ७९.१७/१तत्र ब्रह्मगिरौ देवाः प्रतीक्षां चक्रिरे हरेः । ७९.१७/२पथस्तस्माद् विनिःसृत्य गङ्गास्रवणमभ्यगात् ॥ ७९.१७॥ ७९.१८/१प्राक्षालयच्च स्वाङ्गानि असृग्लिप्तानि नारद । ७९.१८/२गङ्गाम्भसा तत्र कुण्डं वाराहमभवत् ततः ॥ ७९.१८॥ ७९.१९/१मुखे न्यस्तं महायज्ञं देवानां पुरतो हरिः । ७९.१९/२दत्तवांस्त्रिदशश्रेष्ठो मुखाद् यज्ञोऽभ्यजायत ॥ ७९.१९॥ ७९.२०/१ततः प्रभृति यज्ञाङ्गं प्रधानं स्रुव उच्यते । ७९.२०/२वाराहरूपमभवद् एवं वै कारणान्तरात् ॥ ७९.२०॥ ७९.२१/१तस्मात् पुण्यतमं तीर्थं वाराहं सर्वकामदम् । ७९.२१/२तत्र स्नानं च दानं च सर्वक्रतुफलप्रदम् ॥ ७९.२१॥ ७९.२२/१तत्र स्थितोऽपि यः कश्चित् पितृन् स्मरति पुण्यकृत् । ७९.२२/२विमुक्ताः सर्वपापेभ्यः पितरः स्वर्गमाप्नुयुः ॥ ७९.२२॥ ८०.१/१ब्रह्मोवाच । कुशावर्तस्य माहात्म्यमहं वक्तुं न ते क्षमः । ८०.१/२तस्य स्मरणमात्रेण कृतकृत्यो भवेन् नरः ॥ ८०.१॥ ८०.२/१कुशावर्तमिति ख्यातं नराणां सर्वकामदम् । ८०.२/२कुशेनावर्तितं यत्र गौतमेन महात्मना ॥ ८०.२॥ ८०.३/१कुशेनावर्तयित्वा तु आनयामास तां मुनिः । ८०.३/२तत्र स्नानं च दानं च पितृणां तृप्तिदायकम् ॥ ८०.३॥ ८०.४/१नीलगङ्गा सरिच्छ्रेष्ठा निःसृता नीलपर्वतात् । ८०.४/२तत्र स्नानादि यत् किंचित् करोति प्रयतो नरः ॥ ८०.४॥ ८०.५/१सर्वं तद् अक्षयं विद्यात् पितृणां तृप्तिदायकम् । ८०.५/२विश्रुतं त्रिषु लोकेषु कपोतं तीर्थमुत्तमम् ॥ ८०.५॥ ८०.६/१तस्य रूपं च वक्ष्यामि मुने श‍ृणु महाफलम् । ८०.६/२तत्र ब्रह्मगिरौ कश्चिद् व्याधः परमदारुणः ॥ ८०.६॥ ८०.७/१हिनस्ति ब्राह्मणान् साधून् यतीन् गोपक्षिणो मृगान् । ८०.७/२एवम्भूतः स पापात्मा क्रोधनोऽनृतभाषणः ॥ ८०.७॥ ८०.८/१भीषणाकृतिरत्युग्रो नीलाक्षो ह्रस्वबाहुकः । ८०.८/२दन्तुरो नष्टनासाक्षो ह्रस्वपात् पृथुकुक्षिकः ॥ ८०.८॥ ८०.९/१ह्रस्वोदरो ह्रस्वभुजो विकृतो गर्दभस्वनः । ८०.९/२पाशहस्तः पापचित्तः पापिष्ठः सधनुः सदा ॥ ८०.९॥ ८०.१०/१तस्य भार्या तथाभूता अपत्यान्यपि नारद । ८०.१०/२तया तु प्रेर्यमाणोऽसौ विवेश गहनं वनम् ॥ ८०.१०॥ ८०.११/१स जघान मृगान् पापः पक्षिणो बहुरूपिणः । ८०.११/२पञ्जरे प्राक्षिपत् कांश्चिज्जीवमानांस्तथेतरान् ॥ ८०.११॥ ८०.१२/१क्षुधया परितप्ताङ्गो विह्वलस्तृषया तथा । ८०.१२/२भ्रान्तदेशो बहुतरं न्यवर्तत गृहं प्रति ॥ ८०.१२॥ ८०.१३/१ततोऽपराह्णे सम्प्राप्ते निवृत्ते मधुमाधवे । ८०.१३/२क्षणात् तडिद् गर्जितं च साभ्रं चैवाभवत् तदा ॥ ८०.१३॥ ८०.१४/१ववौ वायुः साश्मवर्षो वारिधारातिभीषणः । ८०.१४/२स गच्छंल्लुब्धकः श्रान्तः पन्थानं नावबुध्यत ॥ ८०.१४॥ ८०.१५/१जलं स्थलं गर्तमथो पन्थानमथवा दिशः । ८०.१५/२न बुबोध तदा पापः श्रान्तः शरणमप्यथ ॥ ८०.१५॥ ८०.१६/१क्व गच्छामि क्व तिष्ठेयं किं करोमीत्यचिन्तयत् । ८०.१६/२सर्वेषां प्राणिनां प्राणान् आहर्ताहं यथान्तकः ॥ ८०.१६॥ ८०.१७/१ममाप्यन्तकरं भूतं सम्प्राप्तं चाश्मवर्षणम् । ८०.१७/२त्रातारं नैव पश्यामि शिलां वा वृक्षमन्तिके ॥ ८०.१७॥ ८०.१८/१एवं बहुविधं व्याधो विचिन्त्यापश्यद् अन्तिके । ८०.१८/२वने वनस्पतिमिव नक्षत्राणां यथात्रिजम् ॥ ८०.१८॥ ८०.१९/१मृगाणां च यथा सिंहमाश्रमाणां गृहाधिपम् । ८०.१९/२इन्द्रियाणां मन इव त्रातारं प्राणिनां नगम् ॥ ८०.१९॥ ८०.२०/१श्रेष्ठं विटपिनं शुभ्रं शाखापल्लवमण्डितम् । ८०.२०/२तमाश्रित्योपविष्टोऽभूत् क्लिन्नवासा स लुब्धकः ॥ ८०.२०॥ ८०.२१/१स्मरन् भार्यामपत्यानि जीवेयुरथवा न वा । ८०.२१/२एतस्मिन्न् अन्तरे तत्र चास्तं प्राप्तो दिवाकरः ॥ ८०.२१॥ ८०.२२/१तमेव नगमाश्रित्य कपोतो भार्यया सह । ८०.२२/२पुत्रपौत्रैः परिवृतो ह्यास्ते तत्र नगोत्तमे ॥ ८०.२२॥ ८०.२३/१सुखेन निर्भयो भूत्वा सुतृप्तः प्रीत एव च । ८०.२३/२बहवो वत्सरा याता वसतस्तस्य पक्षिणः ॥ ८०.२३॥ ८०.२४/१पतिव्रता तस्य भार्या सुप्रीता तेन चैव हि । ८०.२४/२कोटरे तन्नगे श्रेष्ठे जलवाय्वग्निवर्जिते ॥ ८०.२४॥ ८०.२५/१भार्यापुत्रैः परिवृतः सर्वदास्ते कपोतकः । ८०.२५/२तस्मिन् दिने दैववशात् कपोतश्च कपोतकी ॥ ८०.२५॥ ८०.२६/१भक्ष्यार्थं तु उभौ यातौ कपोतो नगमभ्यगात् । ८०.२६/२सापि दैववशात् पुत्र पञ्जरस्थैव वर्तते ॥ ८०.२६॥ ८०.२७/१गृहीता लुब्धकेनाथ जीवमानेव वर्तते । ८०.२७/२कपोतकोऽप्यपत्यानि मातृहीनान्युदीक्ष्य च ॥ ८०.२७॥ ८०.२८/१वर्षं च भीषणं प्राप्तमस्तं यातो दिवाकरः । ८०.२८/२स्वकोटरं तया हीनमालोक्य विललाप सः ॥ ८०.२८॥ ८०.२९/१तां बद्धां पञ्जरस्थां वा न बुबोध कपोतराट् । ८०.२९/२अन्वारेभे कपोतो वै प्रियाया गुणकीर्तनम् ॥ ८०.२९॥ ८०.३०/१नाद्याप्यायाति कल्याणी मम हर्षविवर्धिनी । ८०.३०/२मम धर्मस्य जननी मम देहस्य चेश्वरी ॥ ८०.३०॥ ८०.३१/१धर्मार्थकाममोक्षाणां सैव नित्यं सहायिनी । ८०.३१/२तुष्टे हसन्ती रुष्टे च मम दुःखप्रमार्जनी ॥ ८०.३१॥ ८०.३२/१सखी मन्त्रेषु सा नित्यं मम वाक्यरता सदा । ८०.३२/२नाद्याप्यायाति कल्याणी सम्प्रयातेऽपि भास्करे ॥ ८०.३२॥ ८०.३३/१न जानाति व्रतं मन्त्रं दैवं धर्मार्थमेव च । ८०.३३/२पतिव्रता पतिप्राणा पतिमन्त्रा पतिप्रिया ॥ ८०.३३॥ ८०.३४/१नाद्याप्यायाति कल्याणी किं करोमि क्व यामि वा । ८०.३४/२किं मे गृहं काननं च तया हीनं हि दृश्यते ॥ ८०.३४॥ ८०.३५/१तया युक्तं श्रिया युक्तं भीषणं वापि शोभनम् । ८०.३५/२नाद्याप्यायाति मे कान्ता यया गृहमुदीरितम् ॥ ८०.३५॥ ८०.३६/१विनानया न जीविष्ये त्यजे वापि प्रियां तनुम् । ८०.३६/२किं कुर्वन्तु त्वपत्यानि लुप्तधर्मस्त्वहं पुनः ॥ ८०.३६॥ ८०.३७/१एवं विलपतस्तस्य भर्तुर्वाक्यं निशम्य सा । ८०.३७/२पञ्जरस्थैव सा वाक्यं भर्तारमिदमब्रवीत् ॥ ८०.३७॥ ८०.३८/१कपोतक्युवाच । अत्राहमस्मि बद्धैव विवशास्मि खगोत्तम । ८०.३८/२आनीताहं लुब्धकेन बद्धा पाशैर्महामते ॥ ८०.३८॥ ८०.३९/१धन्यास्म्यनुगृहीतास्मि पतिर्वक्ति गुणान् मम । ८०.३९/२सतो वाप्यसतो वापि कृतार्थाहं न संशयः ॥ ८०.३९॥ ८०.४०/१तुष्टे भर्तरि नारीणां तुष्टाः स्युः सर्वदेवताः । ८०.४०/२विपर्यये तु नारीणामवश्यं नाशमाप्नुयात् ॥ ८०.४०॥ ८०.४१/१त्वं दैवं त्वं प्रभुर्मह्यं त्वं सुहृत् त्वं परायणम् । ८०.४१/२त्वं व्रतं त्वं परं ब्रह्म स्वर्गो मोक्षस्त्वमेव च ॥ ८०.४१॥ ८०.४३/१मा चिन्तां कुरु कल्याण धर्मे बुद्धिं स्थिरां कुरु । ८०.४३/२त्वत्प्रसादाच्च भुक्ता हि भोगाश्च विविधा मया । ८०.४३/३अलं खेदेन मज्जेन धर्मे बुद्धिं कुरु स्थिराम् ॥ ८०.४३॥ ८०.४४/१ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा प्रियावाक्यमुत्ततार नगोत्तमात् । ८०.४४/२यत्र सा पञ्जरस्था तु कपोती वर्तते त्वरम् ॥ ८०.४४॥ ८०.४५/१तामागत्य प्रियां दृष्ट्वा मृतवच्चापि लुब्धकम् । ८०.४५/२मोचयामीति तामाह निश्चेष्टो लुब्धकोऽधुना ॥ ८०.४५॥ ८०.४६/१मा मुञ्चस्व महाभाग ज्ञात्वा सम्बन्धमस्थिरम् । ८०.४६/२लुब्धानां खेचरा ह्यन्नं जीवो जीवस्य चाशनम् ॥ ८०.४६॥ ८०.४७/१नापराधं स्मराम्यस्य धर्मबुद्धिं स्थिरां कुरु । ८०.४७/२गुरुरग्निर्द्विजातीनां वर्णानां ब्राह्मणो गुरुः ॥ ८०.४७॥ ८०.४८/१पतिरेव गुरुः स्त्रीणां सर्वस्याभ्यागतो गुरुः । ८०.४८/२अभ्यागतमनुप्राप्तं वचनैस्तोषयन्ति ये ॥ ८०.४८॥ ८०.४९/१तेषां वागीश्वरी देवी तृप्ता भवति निश्चितम् । ८०.४९/२तस्यान्नस्य प्रदानेन शक्रस्तृप्तिमवाप्नुयात् ॥ ८०.४९॥ ८०.५०/१पितरः पादशौचेन अन्नाद्येन प्रजापतिः । ८०.५०/२तस्योपचाराद् वै लक्ष्मीर्विष्णुना प्रीतिमाप्नुयात् ॥ ८०.५०॥ ८०.५१/१शयने सर्वदेवास्तु तस्मात् पूज्यतमोऽतिथिः । ८०.५१/२अभ्यागतमनुश्रान्तं सूर्योढं गृहमागतम् । ८०.५१/३तं विद्याद् देवरूपेण सर्वक्रतुफलो ह्यसौ ॥ ८०.५१॥ ८०.५२/१अभ्यागतं श्रान्तमनुव्रजन्ति । ८०.५२/२देवाश्च सर्वे पितरोऽग्नयश्च । ८०.५२/३तस्मिन् हि तृप्ते मुदमाप्नुवन्ति । ८०.५२/४गते निराशेऽपि च ते निराशाः ॥ ८०.५२॥ ८०.५३/१तस्मात् सर्वात्मना कान्त दुःखं त्यक्त्वा शमं व्रज । ८०.५३/२कृत्वा तिष्ठ शुभां बुद्धिं धर्मकृत्यं समाचर ॥ ८०.५३॥ ८०.५४/१उपकारोऽपकारश्च प्रवराविति सम्मतौ । ८०.५४/२उपकारिषु सर्वोऽपि करोत्युपकृतिं पुनः ॥ ८०.५४॥ ८०.५५/१अपकारिषु यः साधुः पुण्यभाक् स उदाहृतः ॥ ८०.५५॥ ८०.५६/१कपोत उवाच । आवयोरनुरूपं च त्वयोक्तं साधु मन्यसे । ८०.५६/२किंतु वक्तव्यमप्यस्ति तच्छृणुष्व वरानने ॥ ८०.५६॥ ८०.५७/१सहस्रं भरते कश्चिच्छतमन्यो दशापरः । ८०.५७/२आत्मानं च सुखेनान्यो वयं कष्टोदरम्भराः ॥ ८०.५७॥ ८०.५८/१गर्तधान्यधनाः केचित् कुशूलधनिनोऽपरे । ८०.५८/२घटक्षिप्तधनाः केचिच्चञ्चुक्षिप्तधना वयम् ॥ ८०.५८॥ ८०.५९/१पूजयामि कथं श्रान्तमभ्यागतमिमं शुभे ॥ ८०.५९॥ ८०.६०/१कपोत्युवाच । अग्निरापः शुभा वाणी तृणकाष्ठादिकं च यत् । ८०.६०/२एतद् अप्यर्थिने देयं शीतार्तो लुब्धकस्त्वयम् ॥ ८०.६०॥ ८०.६१/१ब्रह्मोवाच । एतच्छ्रुत्वा प्रियावाक्यं वृक्षमारुह्य पक्षिराट् । ८०.६१/२आलोकयामास तदा वह्निं दूरं ददर्श ह ॥ ८०.६१॥ ८०.६२/१स तु गत्वा वह्निदेशं चञ्चुनोल्मुकमाहरत् । ८०.६२/२पुरोऽग्निं ज्वालयामास लुब्धकस्य कपोतकः ॥ ८०.६२॥ ८०.६३/१शुष्ककाष्ठानि पर्णानि तृणानि च पुनः पुनः । ८०.६३/२अग्नौ निक्षेपयामास निशीथे स कपोतराट् ॥ ८०.६३॥ ८०.६४/१तमग्निं ज्वलितं दृष्ट्वा लुब्धकः शीतदुःखितः । ८०.६४/२अवशानि स्वकाङ्गानि प्रताप्य सुखमाप्तवान् ॥ ८०.६४॥ ८०.६५/१क्षुधाग्निना दह्यमानं व्याधं दृष्ट्वा कपोतकी । ८०.६५/२मा मुञ्चस्व महाभाग इति भर्तारमब्रवीत् ॥ ८०.६५॥ ८०.६६/१स्वशरीरेण दुःखार्तं लुब्धकं प्रीणयामि तम् । ८०.६६/२इष्टातिथीनां ये लोकास्तांस्त्वं प्राप्नुहि सुव्रत ॥ ८०.६६॥ ८०.६७/१कपोत उवाच । मयि तिष्ठति नैवायं तव धर्मो विधीयते । ८०.६७/२इष्टातिथिर्भवामीह अनुजानीहि मां शुभे ॥ ८०.६७॥ ८०.६८/१ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वाग्निं त्रिरावर्त्य स्मरन् देवं चतुर्भुजम् । ८०.६८/२विश्वात्मकं महाविष्णुं शरण्यं भक्तवत्सलम् ॥ ८०.६८॥ ८०.६९/१यथासुखं जुषस्वेति वदन्न् अग्निं तथाविशत् । ८०.६९/२तं दृष्ट्वाग्नौ क्षिप्तजीवं लुब्धको वाक्यमब्रवीत् ॥ ८०.६९॥ ८०.७०/१लुब्धक उवाच । अहो मानुषदेहस्य धिग् जीवितमिदं मम । ८०.७०/२यद् इदं पक्षिराजेन मदर्थे साहसं कृतम् ॥ ८०.७०॥ ८०.७१/१ब्रह्मोवाच । एवं ब्रुवन्तं तं लुब्धं पक्षिणी वाक्यमब्रवीत् ॥ ८०.७१॥ ८०.७२/१कपोतक्युवाच । मां त्वं मुञ्च महाभाग दूरं यात्येष मे पतिः ॥ ८०.७२॥ ८०.७३/१ब्रह्मोवाच । तस्यास्तद् वचनं श्रुत्वा पञ्जरस्थां कपोतकीम् । ८०.७३/२लुब्धको मोचयामास तरसा भीतवत् तदा ॥ ८०.७३॥ ८०.७४/१सापि प्रदक्षिणं कृत्वा पतिमग्निं तदा जगौ ॥ ८०.७४॥ ८०.७५/१कपोत्युवाच । स्त्रीणामयं परो धर्मो यद् भर्तुरनुवेशनम् । ८०.७५/२वेदे च विहितो मार्गः सर्वलोकेषु पूजितः ॥ ८०.७५॥ ८०.७६/१व्यालग्राही यथा व्यालं बिलाद् उद्धरते बलात् । ८०.७६/२एवं त्वनुगता नारी सह भर्त्रा दिवं व्रजेत् ॥ ८०.७६॥ ८०.७७/१तिस्रः कोट्योऽर्धकोटी च यानि रोमाणि मानुषे । ८०.७७/२तावत्कालं वसेत् स्वर्गे भर्तारं यानुगच्छति ॥ ८०.७७॥ ८०.७८/१नमस्कृत्वा भुवं देवान् गङ्गां चापि वनस्पतीन् । ८०.७८/२आश्वास्य तान्यपत्यानि लुब्धकं वाक्यमब्रवीत् ॥ ८०.७८॥ ८०.७९/१कपोत्युवाच । त्वत्प्रसादान् महाभाग उपपन्नं ममेदृशम् । ८०.७९/२अपत्यानां क्षमस्वेह भर्त्रा यामि त्रिविष्टपम् ॥ ८०.७९॥ ८०.८०/१ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा पक्षिणी साध्वी प्रविवेश हुताशनम् । ८०.८०/२प्रविष्टायां हुतवहे जयशब्दो न्यवर्तत ॥ ८०.८०॥ ८०.८१/१गगने सूर्यसंकाशं विमानमतिशोभनम् । ८०.८१/२तदारूढौ सुरनिभौ दम्पती ददृशे ततः ॥ ८०.८१॥ ८०.८२/१हर्षेण प्रोचतुरुभौ लुब्धकं विस्मयान्वितम् ॥ ८०.८२॥ ८०.८३/१दम्पती ऊचतुः । गच्छावस्त्रिदशस्थानमापृष्टोऽसि महामते । ८०.८३/२आवयोः स्वर्गसोपानमतिथिस्त्वं नमोऽस्तु ते ॥ ८०.८३॥ ८०.८४/१ब्रह्मोवाच । विमानवरमारूढौ तौ दृष्ट्वा लुब्धकोऽपि सः । ८०.८४/२सधनुः पञ्जरं त्यक्त्वा कृताञ्जलिरभाषत ॥ ८०.८४॥ ८०.८५/१लुब्धक उवाच । न त्यक्तव्यो महाभागौ देयं किंचिद् अजानते । ८०.८५/२अहमत्रातिथिर्मान्यो निष्कृतिं वक्तुमर्हथः ॥ ८०.८५॥ ८०.८६/१दम्पती ऊचतुः । गौतमीं गच्छ भद्रं ते तस्याः पापं निवेदय । ८०.८६/२तत्रैवाप्लवनात् पक्षं सर्वपापैर्विमोक्ष्यसे ॥ ८०.८६॥ ८०.८७/१मुक्तपापः पुनस्तत्र गङ्गायामवगाहने । ८०.८७/२अश्वमेधफलं पुण्यं प्राप्य पुण्यो भविष्यसि ॥ ८०.८७॥ ८०.८८/१सरिद्वरायां गौतम्यां ब्रह्मविष्ण्वीशसम्भुवि । ८०.८८/२पुनराप्लवनाद् एव त्यक्त्वा देहं मलीमसम् ॥ ८०.८८॥ ८०.८९/१विमानवरमारूढः स्वर्गं गन्तास्यसंशयम् ॥ ८०.८९॥ ८०.९०/१ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं ताभ्यां तथा चक्रे स लुब्धकः । ८०.९०/२विमानवरमारूढो दिव्यरूपधरोऽभवत् ॥ ८०.९०॥ ८०.९१/१दिव्यमाल्याम्बरधरः पूज्यमानोऽप्सरोगणैः । ८०.९१/२कपोतश्च कपोती च तृतीयो लुब्धकस्तथा । ८०.९१/३गङ्गायाश्च प्रभावेण सर्वे वै दिवमाक्रमन् ॥ ८०.९१॥ ८०.९२/१ततः प्रभृति तत् तीर्थं कापोतमिति विश्रुतम् । ८०.९२/२तत्र स्नानं च दानं च पितृपूजनमेव च ॥ ८०.९२॥ ८०.९३/१जपयज्ञादिकं कर्म तद् आनन्त्याय कल्पते ॥ ८०.९३॥ ८१.१/१ब्रह्मोवाच । कार्त्तिकेयं परं तीर्थं कौमारमिति विश्रुतम् । ८१.१/२यन्नामश्रवणाद् एव कुलवान् रूपवान् भवेत् ॥ ८१.१॥ ८१.२/१निहते तारके दैत्ये स्वस्थे जाते त्रिविष्टपे । ८१.२/२कार्त्तिकेयं सुतं ज्येष्ठं प्रीत्या प्रोवाच पार्वती ॥ ८१.२॥ ८१.३/१यथासुखं भुङ्क्ष्व भोगांस्त्रैलोक्ये मनसः प्रियान् । ८१.३/२ममाज्ञया प्रीतमनाः पितुश्चैव प्रसादतः ॥ ८१.३॥ ८१.४/१एवमुक्तः स वै मात्रा विशाखो देवतास्त्रियः । ८१.४/२यथासुखं बलाद् रेमे देवपत्न्योऽपि रेमिरे ॥ ८१.४॥ ८१.५/१ततः सम्भुज्यमानासु देवपत्नीषु नारद । ८१.५/२नाशक्नुवन् वारयितुं कार्त्तिकेयं दिवौकसः ॥ ८१.५॥ ८१.६/१ततो निवेदयामासुः पार्वत्यै पुत्रकर्म तत् । ८१.६/२असकृद् वार्यमाणोऽपि मात्रा देवैः स शक्तिधृक् ॥ ८१.६॥ ८१.७/१नैवासावकरोद् वाक्यं स्त्रीष्वासक्तस्तु षण्मुखः । ८१.७/२अभिशापभयाद् भीता पार्वती पर्यचिन्तयत् ॥ ८१.७॥ ८१.८/१पुत्रस्नेहात् तथैवेशा देवानां कार्यसिद्धये । ८१.८/२देवपत्न्यश्चिरं रक्ष्या इति मत्वा पुनः पुनः ॥ ८१.८॥ ८१.९/१यस्यां तु रमते स्कन्दः पार्वती त्वपि तादृशी । ८१.९/२तद्रूपमात्मनः कृत्वा वर्तयामास पार्वती ॥ ८१.९॥ ८१.१०/१इन्द्रस्य वरुणस्यापि भार्यामाहूय षण्मुखः । ८१.१०/२यावत् पश्यति तस्यां तु मातृरूपमपश्यत ॥ ८१.१०॥ ८१.११/१तामपास्य नमस्याथ पुनरन्यामथाह्वयत् । ८१.११/२तस्यां तु मातृरूपं स प्रेक्ष्य लज्जामुपेयिवान् ॥ ८१.११॥ ८१.१२/१एवं बह्वीषु तद् रूपं दृष्ट्वा मातृमयं जगत् । ८१.१२/२इति संचिन्त्य गाङ्गेयो वैराग्यमगमत् तदा ॥ ८१.१२॥ ८१.१३/१स तु मातृकृतं ज्ञात्वा प्रवृत्तस्य निवर्तनम् । ८१.१३/२निवार्यश्चेद् अहं भोगात् किंतु पूर्वं प्रवर्तितः ॥ ८१.१३॥ ८१.१४/१तस्मान् मातृकृतं सर्वं मम हास्यास्पदं त्विति । ८१.१४/२लज्जया परया युक्तो गौतमीमगमत् तदा ॥ ८१.१४॥ ८१.१५/१इयं च मातृरूपा मे श‍ृणोतु मम भाषितम् । ८१.१५/२इतः स्त्रीनामधेयं यन् मम मातृसमं मतम् ॥ ८१.१५॥ ८१.१६/१एवं ज्ञात्वा लोकनाथः पार्वत्या सह शंकरः । ८१.१६/२पुत्रं निवारयामास वृत्तमित्यब्रवीद् गुरुः ॥ ८१.१६॥ ८१.१७/१ततः सुरपतिः प्रीतः किं ददामीति चिन्तयन् । ८१.१७/२कृताञ्जलिपुटः स्कन्दः पितरं पुनरब्रवीत् ॥ ८१.१७॥ ८१.१८/१स्कन्द उवाच । सेनापतिः सुरपतिस्तव पुत्रोऽहमित्यपि । ८१.१८/२अलमेतेन देवेश किं वरैः सुरपूजित ॥ ८१.१८॥ ८१.१९/१अथवा दातुकामोऽसि लोकानां हितकाम्यया । ८१.१९/२याचेऽहं नात्मना देव तद् अनुज्ञातुमर्हसि ॥ ८१.१९॥ ८१.२०/१महापातकिनः केचिद् गुरुदाराभिगामिनः । ८१.२०/२अत्राप्लवनमात्रेण धौतपापा भवन्तु ते ॥ ८१.२०॥ ८१.२१/१आप्नुवन्तूत्तमां जातिं तिर्यञ्चोऽपि सुरेश्वर । ८१.२१/२कुरूपो रूपसम्पत्तिमत्र स्नानाद् अवाप्नुयात् ॥ ८१.२१॥ ८१.२२/१ब्रह्मोवाच । एवमस्त्विति तं शम्भुः प्रत्यनन्दत् सुतेरितम् । ८१.२२/२ततः प्रभृति तत् तीर्थं कार्त्तिकेयमिति श्रुतम् । ८१.२२/३तत्र स्नानं च दानं च सर्वक्रतुफलप्रदम् ॥ ८१.२२॥ ८२.१/१ब्रह्मोवाच । यत् ख्यातं कृत्तिकातीर्थं कार्त्तिकेयाद् अनन्तरम् । ८२.१/२तस्य श्रवणमात्रेण सोमपानफलं लभेत् ॥ ८२.१॥ ८२.२/१पुरा तारकनाशाय भवरेतोऽपिबत् कविः । ८२.२/२रेतोगर्भं कविं दृष्ट्वा ऋषिपत्न्योऽस्पृहन् मुने ॥ ८२.२॥ ८२.३/१सप्तर्षीणाम् ऋतुस्नातां वर्जयित्वा त्वरुन्धतीम् । ८२.३/२तासु गर्भः समभवत् षट्सु स्त्रीषु तदाग्नितः ॥ ८२.३॥ ८२.४/१तप्यमानास्तु शोभिष्ठा ऋतुस्नातास्तु ता मुने । ८२.४/२किं कुर्मः क्व नु गच्छामः किं कृत्वा सुकृतं भवेत् ॥ ८२.४॥ ८२.५/१इत्युक्त्वा ता मिथो गङ्गां व्यग्रा गत्वा व्यपीडयन् । ८२.५/२ताभ्यस्ते निःसृता गर्भाः फेनरूपास्तदाम्भसि ॥ ८२.५॥ ८२.६/१अम्भसा त्वेकतां प्राप्ता वायुना सर्व एव हि । ८२.६/२एकरूपस्तदा ताभ्यः षण्मुखः समजायत ॥ ८२.६॥ ८२.७/१स्रावयित्वा तु तान् गर्भान् ऋषिपत्न्यो गृहान् ययुः । ८२.७/२तासां विकृतरूपाणि दृष्ट्वा ते ऋषयोऽब्रुवन् ॥ ८२.७॥ ८२.८/१गम्यतां गम्यतां शीघ्रं स्वैरी वृत्तिर्न युज्यते । ८२.८/२स्त्रीणामिति ततो वत्स निरस्ताः पतिभिस्तु ताः ॥ ८२.८॥ ८२.९/१ततो दुःखं समाविष्टास्त्यक्ताः स्वपतिभिश्च षट् । ८२.९/२ता दृष्ट्वा नारदः प्राह कार्त्तिकेयो हरोद्भवः ॥ ८२.९॥ ८२.१०/१गाङ्गेयोऽग्निभवश्चेति विख्यातस्तारकान्तकः । ८२.१०/२तं यान्तु न चिराद् एव प्रीतो भोगं प्रदास्यति ॥ ८२.१०॥ ८२.११/१देवर्षेर्वचनाद् एव समभ्येत्य च षण्मुखम् । ८२.११/२कृत्तिकाः स्वयमेवैतद् यथावृत्तं न्यवेदयत् ॥ ८२.११॥ ८२.१२/१ताभ्यो वाक्यं कृत्तिकाभ्यः कार्त्तिकेयोऽनुमन्य च । ८२.१२/२गौतमीं यान्तु सर्वाश्च स्नात्वापूज्य महेश्वरम् ॥ ८२.१२॥ ८२.१३/१एष्यामि चाहं तत्रैव यास्यामि सुरमन्दिरम् । ८२.१३/२तथेत्युक्त्वा कृत्तिकाश्च स्नात्वा गङ्गां च गौतमीम् ॥ ८२.१३॥ ८२.१४/१देवेश्वरं च सम्पूज्य कार्त्तिकेयानुशासनात् । ८२.१४/२देवेश्वरप्रसादेन प्रययुः सुरमन्दिरम् ॥ ८२.१४॥ ८२.१५/१ततः प्रभृति तत् तीर्थं कृत्तिकातीर्थमुच्यते । ८२.१५/२कार्त्तिक्यां कृत्तिकायोगे तत्र यः स्नानमाचरेत् ॥ ८२.१५॥ ८२.१६/१सर्वक्रतुफलं प्राप्य राजा भवति धार्मिकः । ८२.१६/२तत्तीर्थस्मरणं वापि यः करोति श‍ृणोति च । ८२.१६/३सर्वपापविनिर्मुक्तो दीर्घमायुरवाप्नुयात् ॥ ८२.१६॥ ८३.१/१ब्रह्मोवाच । दशाश्वमेधिकं तीर्थं तच्छृणुष्व महामुने । ८३.१/२यस्य श्रवणमात्रेण हयमेधफलं लभेत् ॥ ८३.१॥ ८३.२/१विश्वकर्मसुतः श्रीमान् विश्वरूपो महाबलः । ८३.२/२तस्यापि प्रथमः पुत्रस्तत्पुत्रो भौवनो विभुः ॥ ८३.२॥ ८३.३/१पुरोधाः कश्यपस्तस्य सर्वज्ञानविशारदः । ८३.३/२तमपृच्छन् महाबाहुर्भौवनः सार्वभौवनः ॥ ८३.३॥ ८३.४/१यक्ष्येऽहं हयमेधैश्च युगपद् दशभिर्मुने । ८३.४/२इत्यपृच्छद् गुरुं विप्रं क्व यक्ष्यामि सुरान् इति ॥ ८३.४॥ ८३.५/१सोऽवदद् देवयजनं तत्र तत्र नृपोत्तम । ८३.५/२यत्र यत्र द्विजश्रेष्ठाः प्रावर्तन्त महाक्रतून् ॥ ८३.५॥ ८३.६/१तत्राभवन्न् ऋषिगणा आर्त्विज्ये मखमण्डले । ८३.६/२युगपद् दशमेधानि प्रवृत्तानि पुरोधसा ॥ ८३.६॥ ८३.७/१पूर्णतां नाययुस्तानि दृष्ट्वा चिन्तापरो नृपः । ८३.७/२विहाय देवयजनं पुनरन्यत्र तान् क्रतून् ॥ ८३.७॥ ८३.८/१उपाक्रामत् तथा तत्र विघ्नदोषास्तमाययुः । ८३.८/२दृष्ट्वापूर्णांस्ततो यज्ञान् राजा गुरुमभाषत ॥ ८३.८॥ ८३.९/१राजोवाच । देशदोषात् कालदोषान् मम दोषात् तवापि वा । ८३.९/२पूर्णतां नाप्नुवन्ति स्म दशमेधानि वाजिनः ॥ ८३.९॥ ८३.१०/१ब्रह्मोवाच । ततश्च दुःखितो राजा कश्यपेन पुरोधसा । ८३.१०/२गीष्पतेर्भ्रातरं ज्येष्ठं गत्वा संवर्तमूचतुः ॥ ८३.१०॥ ८३.११/१कश्यपभौवनावूचतुः । भगवन् युगपत् कार्याण्यश्वमेधानि मानद । ८३.११/२दश सम्पूर्णतां यान्ति तं देशं तं गुरुं वद ॥ ८३.११॥ ८३.१२/१ब्रह्मोवाच । ततो ध्यात्वा ऋषिश्रेष्ठः संवर्तो भौवनं तदा । ८३.१२/२अब्रवीद् गच्छ ब्रह्माणं गुरुं देशं वदिष्यति ॥ ८३.१२॥ ८३.१३/१भौवनोऽपि महाप्राज्ञः कश्यपेन महात्मना । ८३.१३/२आगत्य मामब्रवीच्च गुरुं देशादिकं च यत् ॥ ८३.१३॥ ८३.१४/१ततोऽहमब्रवं पुत्र भौवनं कश्यपं तथा । ८३.१४/२गौतमीं गच्छ राजेन्द्र स देशः क्रतुपुण्यवान् ॥ ८३.१४॥ ८३.१५/१अयमेव गुरुः श्रेष्ठः कश्यपो वेदपारगः । ८३.१५/२गुरोरस्य प्रसादेन गौतम्याश्च प्रसादतः ॥ ८३.१५॥ ८३.१६/१एकेन हयमेधेन तत्र स्नानेन वा पुनः । ८३.१६/२सेत्स्यन्ति तत्र यज्ञाश्च दशमेधानि वाजिनः ॥ ८३.१६॥ ८३.१७/१तच्छ्रुत्वा भौवनो राजा गौतमीतीरमभ्यगात् । ८३.१७/२कश्यपेन सहायेन हयमेधाय दीक्षितः ॥ ८३.१७॥ ८३.१८/१ततः प्रवृत्ते यज्ञेशे हयमेधे महाक्रतौ । ८३.१८/२सम्पूर्णे तु तदा राजा पृथिवीं दातुमुद्यतः ॥ ८३.१८॥ ८३.१९/१ततोऽन्तरिक्षे वाग् उच्चैरुवाच नृपसत्तमम् । ८३.१९/२पूजयित्वा स्थितं विप्रान् ऋत्विजोऽथ सदस्पतीन् ॥ ८३.१९॥ ८३.२०/१आकाशवाग् उवाच । पुरोधसे कश्यपाय सशैलवनकाननाम् । ८३.२०/२पृथिवीं दातुकामेन दत्तं सर्वं त्वया नृप ॥ ८३.२०॥ ८३.२१/१भूमिदानस्पृहां त्यक्त्वा अन्नं देहि महाफलम् । ८३.२१/२नान्नदानसमं पुण्यं त्रिषु लोकेषु विद्यते ॥ ८३.२१॥ ८३.२२/१विशेषतस्तु गङ्गायाः श्रद्धया पुलिने मुने । ८३.२२/२त्वया तु हयमेधोऽयं कृतः सबहुदक्षिणः । ८३.२२/३कृतकृत्योऽसि भद्रं ते नात्र कार्या विचारणा ॥ ८३.२२॥ ८३.२३/१ब्रह्मोवाच । तथापि दातुकामं तं मही प्रोवाच भौवनम् ॥ ८३.२३॥ ८३.२४/१पृथिव्युवाच । विश्वकर्मज सार्वभौम मा मां देहि पुनः पुनः । ८३.२४/२निमज्जेऽहं सलिलस्य मध्ये तस्मान् न दीयताम् ॥ ८३.२४॥ ८३.२५/१ब्रह्मोवाच । ततश्च भौवनो भीतः किं देयमिति चाब्रवीत् । ८३.२५/२पुनश्चोवाच सा पृथ्वी भौवनं ब्राह्मणैर्वृतम् ॥ ८३.२५॥ ८३.२६/१भूम्युवाच । तिला गावो धनं धान्यं यत् किंचिद् गौतमीतटे । ८३.२६/२सर्वं तद् अक्षयं दानं किं मां भौवन दास्यसि ॥ ८३.२६॥ ८३.२७/१गङ्गातीरं समाश्रित्य ग्रासमेकं ददाति यः । ८३.२७/२तेनाहं सकला दत्ता किं मां भौवन दास्यसि ॥ ८३.२७॥ ८३.२८/१ब्रह्मोवाच । तद् भुवो वचनं श्रुत्वा भौवनः सार्वभौवनः । ८३.२८/२तथेति मत्वा विप्रेभ्यो ह्यन्नं प्रादात् सुविस्तरम् ॥ ८३.२८॥ ८३.२९/१ततः प्रभृति तत् तीर्थं दशाश्वमेधिकं विदुः । ८३.२९/२दशानामश्वमेधानां फलं स्नानाद् अवाप्यते ॥ ८३.२९॥ ८४.१/१ब्रह्मोवाच । पैशाचं तीर्थमपरं पूजितं ब्रह्मवादिभिः । ८४.१/२तस्य स्वरूपं वक्ष्यामि गौतम्या दक्षिणे तटे ॥ ८४.१॥ ८४.२/१गिरिर्ब्रह्मगिरेः पार्श्वे अञ्जनो नाम नारद । ८४.२/२तस्मिञ् शैले मुनिवर शापभ्रष्टा वराप्सरा ॥ ८४.२॥ ८४.३/१अञ्जना नाम तत्रासीद् उत्तमाङ्गेन वानरी । ८४.३/२केसरी नाम तद्भर्ता अद्रिकेति तथापरा ॥ ८४.३॥ ८४.४/१सापि केसरिणो भार्या शापभ्रष्टा वराप्सरा । ८४.४/२उत्तमाङ्गेन मार्जारी साप्यास्तेऽञ्जनपर्वते ॥ ८४.४॥ ८४.५/१दक्षिणार्णवमभ्यागात् केसरी लोकविश्रुतः । ८४.५/२एतस्मिन्न् अन्तरेऽगस्त्योऽञ्जनं पर्वतमभ्यगात् ॥ ८४.५॥ ८४.६/१अञ्जना चाद्रिका चैव अगस्त्यम् ऋषिसत्तमम् । ८४.६/२पूजयामासतुरुभे यथान्यायं यथासुखम् ॥ ८४.६॥ ८४.७/१ततः प्रसन्नो भगवान् आहोभे व्रियतां वरः । ८४.७/२ते आहतुरुभेऽगस्त्यं पुत्रौ देहि मुनीश्वर ॥ ८४.७॥ ८४.८/१सर्वेभ्यो बलिनौ श्रेष्ठौ सर्वलोकोपकारकौ । ८४.८/२तथेत्युक्त्वा मुनिश्रेष्ठो जगामाशां स दक्षिणाम् ॥ ८४.८॥ ८४.९/१ततः कदाचित् ते काले अञ्जना चाद्रिका तथा । ८४.९/२गीतं नृत्यं च हास्यं च कुर्वत्यौ गिरिमूर्धनि ॥ ८४.९॥ ८४.१०/१वायुश्च निरृतिश्चापि ते दृष्ट्वा सस्मितौ सुरौ । ८४.१०/२कामाक्रान्तधियौ चोभौ तदा सत्वरमीयतुः ॥ ८४.१०॥ ८४.११/१भार्ये भवेतामुभयोरावां देवौ वरप्रदौ । ८४.११/२ते अप्यूचतुरस्त्वेतद् रेमाते गिरिमूर्धनि ॥ ८४.११॥ ८४.१२/१अञ्जनायां तथा वायोर्हनुमान् समजायत । ८४.१२/२अद्रिकायां च निरृतेरद्रिर्नाम पिशाचराट् ॥ ८४.१२॥ ८४.१३/१पुनस्ते आहतुरुभे पुत्रौ जातौ मुनेर्वरात् । ८४.१३/२आवयोर्विकृतं रूपमुत्तमाङ्गेन दूषितम् ॥ ८४.१३॥ ८४.१४/१शापाच्छचीपतेस्तत्र युवामाज्ञातुमर्हथः । ८४.१४/२ततः प्रोवाच भगवान् वायुश्च निरृतिस्तथा ॥ ८४.१४॥ ८४.१५/१गौतम्यां स्नानदानाभ्यां शापमोक्षो भविष्यति । ८४.१५/२इत्युक्त्वा तावुभौ प्रीतौ तत्रैवान्तरधीयताम् ॥ ८४.१५॥ ८४.१६/१ततोऽञ्जनां समादाय अद्रिः पैशाचमूर्तिमान् । ८४.१६/२भ्रातुर्हनुमतः प्रीत्यै स्नापयामास मातरम् ॥ ८४.१६॥ ८४.१७/१तथैव हनुमान् गङ्गामादायाद्रिमतित्वरन् । ८४.१७/२मार्जाररूपिणीं नीत्वा गौतम्यास्तीरमाप्तवान् ॥ ८४.१७॥ ८४.१८/१ततः प्रभृति तत् तीर्थं पैशाचं चाञ्जनं तथा । ८४.१८/२ब्रह्मणो गिरिमासाद्य सर्वकामप्रदं शुभम् ॥ ८४.१८॥ ८४.१९/१योजनानां त्रिपञ्चाशन् मार्जारं पूर्वतो भवेत् । ८४.१९/२मार्जारसंज्ञितात् तस्माद् धनूमन्तं वृषाकपिम् ॥ ८४.१९॥ ८४.२०/१फेनासंगममाख्यातं सर्वकामप्रदं शुभम् । ८४.२०/२तस्य स्वरूपं व्युष्टिश्च तत्रैव प्रोच्यते शुभा ॥ ८४.२०॥ ८५.१/१ब्रह्मोवाच । क्षुधातीर्थमिति ख्यातं श‍ृणु नारद तन्मनाः । ८५.१/२कथ्यमानं महापुण्यं सर्वकामप्रदं नृणाम् ॥ ८५.१॥ ८५.२/१ऋषिरासीत् पुरा कण्वस्तपस्वी वेदवित्तमः । ८५.२/२परिभ्रमन्न् आश्रमाणि क्षुधया परिपीडितः ॥ ८५.२॥ ८५.३/१गौतमस्याश्रमं पुण्यं समृद्धं चान्नवारिणा । ८५.३/२आत्मानं च क्षुधायुक्तं समृद्धं चापि गौतमम् ॥ ८५.३॥ ८५.४/१वीक्ष्य कण्वोऽथ वैषम्यं वैराग्यमगमत् तदा । ८५.४/२गौतमोऽपि द्विजश्रेष्ठो ह्यहं तपसि निष्ठितः ॥ ८५.४॥ ८५.५/१समेन याच्ञायुक्ता स्यात् तस्माद् गौतमवेश्मनि । ८५.५/२न भोक्ष्येऽहं क्षुधार्तोऽपि पीडितेऽपि कलेवरे ॥ ८५.५॥ ८५.६/१गच्छेयं गौतमीं गङ्गामर्जयेयं च सम्पदम् । ८५.६/२इति निश्चित्य मेधावी गत्वा गङ्गां च पावनीम् ॥ ८५.६॥ ८५.७/१स्नात्वा शुचिर्यतमना उपविश्य कुशासने । ८५.७/२तुष्टाव गौतमीं गङ्गां क्षुधां च परमापदम् ॥ ८५.७॥ ८५.८/१कण्व उवाच । नमोऽस्तु गङ्गे परमार्तिहारिणि । ८५.८/२नमः क्षुधे सर्वजनार्तिकारिणि । ८५.८/३नमो महेशानजटोद्भवे शुभे । ८५.८/४नमो महामृत्युमुखाद् विनिसृते ॥ ८५.८॥ ८५.९/१पुण्यात्मनां शान्तरूपे क्रोधरूपे दुरात्मनाम् । ८५.९/२सरिद्रूपेण सर्वेषां तापपापापहारिणि ॥ ८५.९॥ ८५.१०/१क्षुधारूपेण सर्वेषां तापपापप्रदे नमः । ८५.१०/२नमः श्रेयस्करि देवि नमः पापप्रतर्दिनि । ८५.१०/३नमः शान्तिकरि देवि नमो दारिद्र्यनाशिनि ॥ ८५.१०॥ ८५.११/१ब्रह्मोवाच । इत्येवं स्तुवतस्तस्य पुरस्ताद् अभवद् द्वयम् । ८५.११/२एकं गाङ्गं मनोहारि ह्यपरं भीषणाकृति । ८५.११/३पुनः कृताञ्जलिर्भूत्वा नमस्कृत्वा द्विजोत्तमः ॥ ८५.११॥ ८५.१२/१कण्व उवाच । सर्वमङ्गलमाङ्गल्ये ब्राह्मि माहेश्वरि शुभे । ८५.१२/२वैष्णवि त्र्यम्बके देवि गोदावरि नमोऽस्तु ते ॥ ८५.१२॥ ८५.१३/१त्र्यम्बकस्य जटोद्भूते गौतमस्याघनाशिनि । ८५.१३/२सप्तधा सागरं यान्ति गोदावरि नमोऽस्तु ते ॥ ८५.१३॥ ८५.१४/१सर्वपापकृतां पापे धर्मकामार्थनाशिनि । ८५.१४/२दुःखलोभमयि देवि क्षुधे तुभ्यं नमो नमः ॥ ८५.१४॥ ८५.१५/१ब्रह्मोवाच । तत् कण्ववचनं श्रुत्वा सुप्रीते आहतुर्द्विजम् ॥ ८५.१५॥ ८५.१६/१गङ्गाक्षुधे ऊचतुः । अभीष्टं वद कल्याण वरान् वरय सुव्रत ॥ ८५.१६॥ ८५.१७/१ब्रह्मोवाच । प्रोवाच प्रणतो गङ्गां कण्वः क्षुधां यथाक्रमम् ॥ ८५.१७॥ ८५.१८/१कण्व उवाच । देहि देवि मनोज्ञानि कामानि विभवं मम । ८५.१८/२आयुर्वित्तं च भुक्तिं च मुक्तिं गङ्गे प्रयच्छ मे ॥ ८५.१८॥ ८५.१९/१ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा गौतमीं गङ्गां क्षुधां चाह द्विजोत्तमः ॥ ८५.१९॥ ८५.२०/१कण्व उवाच । मयि मद्वंशजे चापि क्षुधे तृष्णे दरिद्रिणि । ८५.२०/२याहि पापतरे रूक्षे न भूयास्त्वं कदाचन ॥ ८५.२०॥ ८५.२१/१अनेन स्तवेन ये वै त्वां स्तुवन्ति क्षुधातुराः । ८५.२१/२तेषां दारिद्र्यदुःखानि न भवेयुर्वरोऽपरः ॥ ८५.२१॥ ८५.२२/१अस्मिंस्तीर्थे महापुण्ये स्नानदानजपादिकम् । ८५.२२/२ये कुर्वन्ति नरा भक्त्या लक्ष्मीभाजो भवन्तु ते ॥ ८५.२२॥ ८५.२३/१यस्त्विदं पठते स्तोत्रं तीर्थे वा यदि वा गृहे । ८५.२३/२तस्य दारिद्र्यदुःखेभ्यो न भयं स्याद् वरोऽपरः ॥ ८५.२३॥ ८५.२५/१ब्रह्मोवाच । एवमस्त्विति चोक्त्वा ते कण्वं याते स्वमालयम् । ८५.२५/२ततः प्रभृति तत् तीर्थं काण्वं गाङ्गं क्षुधाभिधम् । ८५.२५/३सर्वपापहरं वत्स पितृणां प्रीतिवर्धनम् ॥ ८५.२५॥ ८६.१/१ब्रह्मोवाच । अस्ति ब्रह्मन् महातीर्थं चक्रतीर्थमिति श्रुतम् । ८६.१/२तत्र स्नानान् नरो भक्त्या हरेर्लोकमवाप्नुयात् ॥ ८६.१॥ ८६.२/१एकादश्यां तु शुक्लायामुपोष्य पृथिवीपते । ८६.२/२गणिकासंगमे स्नात्वा प्राप्नुयाद् अक्षयं पदम् ॥ ८६.२॥ ८६.३/१पुरा तत्र यथा वृत्तं तन् मे निगदतः श‍ृणु । ८६.३/२आसीद् विश्वधरो नाम वैश्यो बहुधनान्वितः ॥ ८६.३॥ ८६.४/१उत्तरे वयसि श्रेष्ठस्तस्य पुत्रोऽभवद् ऋषे । ८६.४/२गुणवान् रूपसम्पन्नो विलासी शुभदर्शनः ॥ ८६.४॥ ८६.५/१प्राणेभ्योऽपि प्रियः पुत्रः काले पञ्चत्वमागतः । ८६.५/२तथा दृष्ट्वा तु तं पुत्रं दम्पती दुःखपीडितौ ॥ ८६.५॥ ८६.६/१कुर्वाते स्म तदा तेन सहैव मरणे मतिम् । ८६.६/२हा पुत्र हन्त कालेन पापेन सुदुरात्मना ॥ ८६.६॥ ८६.७/१यौवने वर्तमानोऽपि नीतोऽसि गुणसागर । ८६.७/२आवयोश्च तथैव त्वं प्राणेभ्योऽपि सुदुर्लभः ॥ ८६.७॥ ८६.८/१इत्थं तु रुदितं श्रुत्वा दम्पत्योः करुणं यमः । ८६.८/२त्यक्त्वा निजपुरं तूर्णं कृपयाविष्टमानसः ॥ ८६.८॥ ८६.९/१गोदावर्याः शुभे तीरे स्थितो ध्यायञ् जनार्दनम् । ८६.९/२अपि स्वल्पेन कालेन प्रजा वृद्धाः समन्ततः ॥ ८६.९॥ ८६.१०/१इयत इति मे पृथ्वी कथ्यतां केन पूरिता । ८६.१०/२न कश्चिन् म्रियते जन्तुर्भाराक्रान्ता वसुंधरा ॥ ८६.१०॥ ८६.११/१ततो देवी गता तूर्णं वसुधा मुनिसत्तम । ८६.११/२यत्रास्ति सुरसंयुक्तः शक्रः परपुरंजयः । ८६.११/३दृष्ट्वा वसुंधरामिन्द्रः प्रणिपत्येदमब्रवीत् ॥ ८६.११॥ ८६.१२/१इन्द्र उवाच । किमागमनकार्यं त इति मे पृथ्वि कथ्यताम् ॥ ८६.१२॥ ८६.१३/१धरोवाच । भारेण गुरुणा शक्र पीडिताहं विना वधम् । ८६.१३/२कारणं प्रष्टुमायाता किमिदं कथ्यतां मम ॥ ८६.१३॥ ८६.१४/१ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा महीवाक्यमिन्द्रो वचनमब्रवीत् ॥ ८६.१४॥ ८६.१५/१इन्द्र उवाच । कारणं यदि नाम स्यात् तदानीं ज्ञायते मया । ८६.१५/२सुराणां हि पतिर्यस्माद् अहं सर्वासु मेदिनि ॥ ८६.१५॥ ८६.१६/१ब्रह्मोवाच । अथ पृथ्वी तदा वाक्यं श्रुत्वा चाह शचीपतिम् । ८६.१६/२यम आदिश्यतां तर्हि यथा संहरते प्रजाः ॥ ८६.१६॥ ८६.१७/१इति श्रुत्वा वचो मह्या आदिष्टाः सिद्धकिंनराः । ८६.१७/२यमस्यानयने शीघ्रं महेन्द्रेण महामुने ॥ ८६.१७॥ ८६.१८/१ततस्ते सत्वरं याताः सर्वे वैवस्वतं पुरम् । ८६.१८/२नैवापश्यन् यमं तत्र ते सिद्धाः सह किंनरैः । ८६.१८/३तथागत्य पुनर्वेगाद् वार्त्ता शक्रे निवेदिता ॥ ८६.१८॥ ८६.१९/१सिद्धकिंनरा ऊचुः । यमो यमपुरे नाथ अस्माभिर्नावलोकितः । ८६.१९/२महतापि सुयत्नेन वीक्ष्यमाणः समन्ततः ॥ ८६.१९॥ ८६.२०/१ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा वचस्तेषां पृष्टः शक्रेण वै तदा । ८६.२०/२सविता स पिता तस्य यमः कुत्रास्त इत्यथ ॥ ८६.२०॥ ८६.२१/१सूर्य उवाच । शक्र गोदावरीतीरे कृतान्तो वर्ततेऽधुना । ८६.२१/२चरंस्तत्र तपस्तीव्रं न जाने किं नु कारणम् ॥ ८६.२१॥ ८६.२२/१ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा वचो भानोः शक्रः शङ्कामुपाविशत् ॥ ८६.२२॥ ८६.२३/१शक्र उवाच । अहो कष्टं महाकष्टं नष्टा मे सुरनाथता । ८६.२३/२गोदावर्यां तपः कुर्याद् यमो वै दुष्टचेष्टितः । ८६.२३/३जिघृक्षुर्मत्पदं नूनं देवा इति मतिर्मम ॥ ८६.२३॥ ८६.२४/१ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा सहसेन्द्रेण आहूतश्चाप्सरोगणः ॥ ८६.२४॥ ८६.२५/१इन्द्र उवाच । का भवतीषु कालस्य स्थितस्य तपसि द्विषः । ८६.२५/२तपःप्रणाशने शक्ता इति मे शीघ्रमुच्यताम् ॥ ८६.२५॥ ८६.२६/१ब्रह्मोवाच । इति शक्रवचः श्रुत्वा नोचे कापि महामुने । ८६.२६/२अथ शक्रः प्रकोपेण प्रत्युवाचाप्सरोगणम् ॥ ८६.२६॥ ८६.२७/१इन्द्र उवाच । उत्तरं नाब्रवीत् किंचिद् यामस्तर्हि वयं स्वयम् । ८६.२७/२सज्जा भवन्तु विबुधाः सैन्यैरायान्तु मा चिरम् । ८६.२७/३घातयामो वयं शत्रुं तपसा स्वर्गकामुकम् ॥ ८६.२७॥ ८६.२८/१ब्रह्मोवाच । इत्युक्ते सति देवानां सेना प्रादुर्बभूव ह । ८६.२८/२इतीन्द्रहृदयं ज्ञात्वा हरिणा लोकधारिणा ॥ ८६.२८॥ ८६.२९/१प्रेषितं चक्रिणा चक्रं रक्षणाय यमस्य हि । ८६.२९/२चक्रं यत्राभवत् तत्र चक्रतीर्थमनुत्तमम् ॥ ८६.२९॥ ८६.३०/१अथेन्द्रं मेनका प्राह शङ्कितेति वचस्तदा ॥ ८६.३०॥ ८६.३१/१मेनकोवाच । कालावलोकने नालं काचिद् अस्ति सुरेश्वर । ८६.३१/२मरणं च वरं देव भवतो न यमात् पुनः ॥ ८६.३१॥ ८६.३२/१रूपयौवनमत्तेयं गणिकायाचनं प्रभो । ८६.३२/२प्रेषणं तत् प्रयच्छैषा स्वामित्वं मन्यते त्वया ॥ ८६.३२॥ ८६.३३/१ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्याः शक्रः सुरवरेश्वरः । ८६.३३/२आदिदेशाबलां क्षामां सत्कृत्य गणिकां तथा ॥ ८६.३३॥ ८६.३४/१शक्र उवाच । गणिके गच्छ मे कार्यं कुरु सुन्दरि मा चिरम् । ८६.३४/२कृतकृत्यागता भूयो वल्लभा मे यथा शची ॥ ८६.३४॥ ८६.३५/१ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचः शक्राद् उत्पत्य गणिका दिशः । ८६.३५/२क्षणेन यमसांनिध्यमायाता चारुरूपिणी ॥ ८६.३५॥ ८६.३६/१यमान्तिकमनुप्राप्ता द्योतयन्ती दिशो दश । ८६.३६/२सलीलं ललितं बाला जगौ हिन्दोलकङ्कलम् ॥ ८६.३६॥ ८६.३७/१ततश्चचाल कालस्य मनो लोलं चलाचलम् । ८६.३७/२अथोन्मील्य यमो नेत्रे कामपावकपूरिते ॥ ८६.३७॥ ८६.३८/१तस्यां व्यापारयामास श्रेयःशत्रौ महामुने । ८६.३८/२ततो विलीय सा सद्यः सरित्त्वमगमत् तदा ॥ ८६.३८॥ ८६.३९/१गौतम्यां तु समागम्य गणिकागणकिंकरैः । ८६.३९/२गीयमाना गता स्वर्गे तस्य तीर्थप्रभावतः ॥ ८६.३९॥ ८६.४०/१गच्छन्तीं गणिकां दृष्ट्वा विमानस्थां दिवं प्रति । ८६.४०/२विस्मयं परमं प्राप्तः कालस्तरललोचनः । ८६.४०/३अथादित्येन चागत्य एवमुक्तो यमस्तदा ॥ ८६.४०॥ ८६.४१/१सूर्य उवाच । कुरु पुत्र निजं कर्म प्रजानां त्वं परिक्षयम् । ८६.४१/२पश्य वातं सदा वान्तं सृजन्तं वेधसं प्रजाः । ८६.४१/३पर्यटन्तं त्रिलोकीं मां वहन्तीं वसुधां प्रजाः ॥ ८६.४१॥ ८६.४२/१ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा यमो वाक्यं पितुर्वचनमब्रवीत् ॥ ८६.४२॥ ८६.४३/१यम उवाच । एतन् न गर्हितं कर्म कुर्यामहमिदं ध्रुवम् । ८६.४३/२कर्मण्यस्मिन् महाक्रूरे समादेष्टुं न वार्हसि ॥ ८६.४३॥ ८६.४४/१इति श्रुत्वा च तद् वाक्यं भानुर्वचनमब्रवीत् । ८६.४४/२किं नाम गर्हितं कर्म तव कर्तुमलं यम ॥ ८६.४४॥ ८६.४५/१किं न दृष्टा त्वया यान्ती गणिका गणकिंकरैः । ८६.४५/२गीयमाना दिवं सद्यो गौतमीतोयमाप्लुता ॥ ८६.४५॥ ८६.४६/१त्वया चात्र तपस्तीव्रं कृतं पुत्र सुदुष्करम् । ८६.४६/२नैवान्तं तस्य पश्यामि तस्माद् गच्छ निजं पुरम् ॥ ८६.४६॥ ८६.४७/१इत्युक्त्वा भगवान् भानुस्तत्र स्नात्वा गतो दिवम् । ८६.४७/२यमोऽपि संगमे स्नात्वा ततो निजपुरं ययौ ॥ ८६.४७॥ ८६.४८/१भूतहापि ततः शङ्कां तत्याज च महामुने । ८६.४८/२तथा दृष्ट्वा यमं यान्तं चक्रे चक्रं प्रयाणकम् ॥ ८६.४८॥ ८६.४९/१भगवान् यत्र गोविन्दो वनमालाविभूषितः । ८६.४९/२इति यः श‍ृणुयान् मर्त्यः पठेद् वापि समाहितः ॥ ८६.४९॥ ८६.५०/१आपदस्तस्य नश्यन्ति दीर्घमायुरवाप्नुयात् ॥ ८६.५०॥ ८७.१/१ब्रह्मोवाच । अहल्यासंगमं चेह तीर्थं त्रैलोक्यपावनम् । ८७.१/२श‍ृणु सम्यङ् मुनिश्रेष्ठ तत्र वृत्तमिदं यथा ॥ ८७.१॥ ८७.२/१कौतुकेनातिमहता मया पूर्वं मुनीश्वर । ८७.२/२सृष्टा कन्या बहुविधा रूपवत्यो गुणान्विताः ॥ ८७.२॥ ८७.३/१तासामेकां श्रेष्ठतमां निर्ममे शुभलक्षणाम् । ८७.३/२तां बालां चारुसर्वाङ्गीं दृष्ट्वा रूपगुणान्विताम् ॥ ८७.३॥ ८७.४/१को वास्याः पोषणे शक्त इति मे बुद्धिराविशत् । ८७.४/२न दैत्यानां सुराणां च न मुनीनां तथैव च ॥ ८७.४॥ ८७.५/१नास्त्यस्याः पोषणे शक्तिरिति मे बुद्धिरन्वभूत् । ८७.५/२गुणज्येष्ठाय विप्राय तपोयुक्ताय धीमते ॥ ८७.५॥ ८७.६/१सर्वलक्षणयुक्ताय वेदवेदाङ्गवेदिने । ८७.६/२गौतमाय महाप्राज्ञामददां पोषणाय ताम् ॥ ८७.६॥ ८७.७/१पालयस्व मुनिश्रेष्ठ यावद् आप्स्यति यौवनम् । ८७.७/२यौवनस्थां पुनः साध्वीमानयेथा ममान्तिकम् ॥ ८७.७॥ ८७.८/१एवमुक्त्वा गौतमाय प्रादां कन्यां सुमध्यमाम् । ८७.८/२तामादाय मुनिश्रेष्ठ तपसा हतकल्मषः ॥ ८७.८॥ ८७.९/१तां पोषयित्वा विधिवद् अलंकृत्य ममान्तिकम् । ८७.९/२निर्विकारो मुनिश्रेष्ठो ह्यहल्यामानयत् तदा ॥ ८७.९॥ ८७.१०/१तां दृष्ट्वा विबुधाः सर्वे शक्राग्निवरुणादयः । ८७.१०/२मम देया सुरेशान इत्यूचुस्ते पृथक् पृथक् ॥ ८७.१०॥ ८७.११/१तथैव मुनयः साध्या दानवा यक्षराक्षसाः । ८७.११/२तान् सर्वान् आगतान् दृष्ट्वा कन्यार्थमथ संगतान् ॥ ८७.११॥ ८७.१२/१इन्द्रस्य तु विशेषेण महांश्चाभूत् तदा ग्रहः । ८७.१२/२गौतमस्य तु माहात्म्यं गाम्भीर्यं धैर्यमेव च ॥ ८७.१२॥ ८७.१३/१स्मृत्वा सुविस्मितो भूत्वा ममैवमभवत् सुधीः । ८७.१३/२देयेयं गौतमायैव नान्ययोग्या शुभानना ॥ ८७.१३॥ ८७.१४/१तस्मै एव तु तां दास्ये तथाप्येवमचिन्तयम् । ८७.१४/२सर्वेषां च मतिर्धैर्यं मथितं बालयानया ॥ ८७.१४॥ ८७.१५/१अहल्येति सुरैः प्रोक्तं मया च ऋषिभिस्तदा । ८७.१५/२देवान् ऋषींस्तदा वीक्ष्य मया तत्रोक्तमुच्चकैः ॥ ८७.१५॥ ८७.१६/१तस्मै सा दीयते सुभ्रूर्यः पृथिव्याः प्रदक्षिणाम् । ८७.१६/२कृत्वोपतिष्ठते पूर्वं न चान्यस्मै पुनः पुनः ॥ ८७.१६॥ ८७.१७/१ततः सर्वे सुरगणाः श्रुत्वा वाक्यं मयेरितम् । ८७.१७/२अहल्यार्थं सुरा जग्मुः पृथिव्याश्च प्रदक्षिणे ॥ ८७.१७॥ ८७.१८/१गतेषु सुरसंघेषु गौतमोऽपि मुनीश्वर । ८७.१८/२प्रयत्नमकरोत् किंचिद् अहल्यार्थमिमं तथा ॥ ८७.१८॥ ८७.१९/१एतस्मिन्न् अन्तरे ब्रह्मन् सुरभिः सर्वकामधुक् । ८७.१९/२अर्धप्रसूता ह्यभवत् तां ददर्श स गौतमः ॥ ८७.१९॥ ८७.२०/१तस्याः प्रदक्षिणं चक्रे इयमुर्वीति संस्मरन् । ८७.२०/२लिङ्गस्य च सुरेशस्य प्रदक्षिणमथाकरोत् ॥ ८७.२०॥ ८७.२१/१तयोः प्रदक्षिणं कृत्वा गौतमो मुनिसत्तमः । ८७.२१/२सर्वेषां चैव देवानामेकं चापि प्रदक्षिणम् ॥ ८७.२१॥ ८७.२२/१नैवाभवद् भुवो गन्तुः संजातं द्वितयं मम । ८७.२२/२एवं निश्चित्य स मुनिर्ममान्तिकमथाभ्यगात् ॥ ८७.२२॥ ८७.२३/१नमस्कृत्वाब्रवीद् वाक्यं गौतमो मां महामतिः । ८७.२३/२कमलासन विश्वात्मन् नमस्तेऽस्तु पुनः पुनः ॥ ८७.२३॥ ८७.२४/१प्रदक्षिणीकृता ब्रह्मन् मयेयं वसुधाखिला । ८७.२४/२यद् अत्र युक्तं देवेश जानीते तद् भवान् स्वयम् ॥ ८७.२४॥ ८७.२५/१मया तु ध्यानयोगेन ज्ञात्वा गौतममब्रवम् । ८७.२५/२तवैव दीयते सुभ्रूः प्रदक्षिणमिदं कृतम् ॥ ८७.२५॥ ८७.२६/१धर्मं जानीहि विप्रर्षे दुर्ज्ञेयं निगमैरपि । ८७.२६/२अर्धप्रसूता सुरभिः सप्तद्वीपवती मही ॥ ८७.२६॥ ८७.२७/१कृता प्रदक्षिणा तस्याः पृथिव्याः सा कृता भवेत् । ८७.२७/२लिङ्गं प्रदक्षिणीकृत्य तद् एव फलमाप्नुयात् ॥ ८७.२७॥ ८७.२८/१तस्मात् सर्वप्रयत्नेन मुने गौतम सुव्रत । ८७.२८/२तुष्टोऽहं तव धैर्येण ज्ञानेन तपसा तथा ॥ ८७.२८॥ ८७.२९/१दत्तेयम् ऋषिशार्दूल कन्या लोकवरा मया । ८७.२९/२इत्युक्त्वाहं गौतमाय अहल्यामददां मुने ॥ ८७.२९॥ ८७.३०/१जाते विवाहे ते देवाः कृत्वेलायाः प्रदक्षिणम् । ८७.३०/२शनैः शनैरथागत्य ददृशुः सर्व एव ते ॥ ८७.३०॥ ८७.३१/१तं गौतममहल्यां च दाम्पत्यं प्रीतिवर्धनम् । ८७.३१/२ते चागत्याथ पश्यन्तो विस्मिताश्चाभवन् सुराः ॥ ८७.३१॥ ८७.३२/१अतिक्रान्ते विवाहे तु सुराः सर्वे दिवं ययुः । ८७.३२/२समत्सरः शचीभर्ता तामीक्ष्य च दिवं ययौ ॥ ८७.३२॥ ८७.३३/१ततः प्रीतमनास्तस्मै गौतमाय महात्मने । ८७.३३/२प्रादां ब्रह्मगिरिं पुण्यं सर्वकामप्रदं शुभम् ॥ ८७.३३॥ ८७.३४/१अहल्यायां मुनिश्रेष्ठो रेमे तत्र स गौतमः । ८७.३४/२गौतमस्य कथां पुण्यां श्रुत्वा शक्रस्त्रिविष्टपे ॥ ८७.३४॥ ८७.३५/१तमाश्रमं तं च मुनिं तस्य भार्यामनिन्दिताम् । ८७.३५/२भूत्वा ब्राह्मणवेषेण द्रष्टुमागाच्छतक्रतुः ॥ ८७.३५॥ ८७.३६/१स दृष्ट्वा भवनं तस्य भार्यां च विभवं तथा । ८७.३६/२पापीयसीं मतिं कृत्वा अहल्यां समुदैक्षत ॥ ८७.३६॥ ८७.३७/१नात्मानं न परं देशं कालं शापाद् ऋषेर्भयम् । ८७.३७/२न बुबोध तदा वत्स कामाकृष्टः शतक्रतुः ॥ ८७.३७॥ ८७.३८/१तद्ध्यानपरमो नित्यं सुरराज्येन गर्वितः । ८७.३८/२संतप्ताङ्गः कथं कुर्यां प्रवेशो मे कथं भवेत् ॥ ८७.३८॥ ८७.३९/१एवं वसन् विप्ररूपो नान्तरं त्वध्यगच्छत । ८७.३९/२स कदाचिन् महाप्राज्ञः कृत्वा पौर्वाह्णिकीं क्रियाम् ॥ ८७.३९॥ ८७.४०/१सहितो गौतमः शिष्यैर्निर्गतश्चाश्रमाद् बहिः । ८७.४०/२आश्रमं गौतमीं विप्रान् धान्यानि विविधानि च ॥ ८७.४०॥ ८७.४१/१द्रष्टुं गतो मुनिवर इन्द्रस्तं समुदैक्षत । ८७.४१/२इदमन्तरमित्युक्त्वा चक्रे कार्यं मनःप्रियम् ॥ ८७.४१॥ ८७.४२/१रूपं कृत्वा गौतमस्य प्रियेप्सुः स शतक्रतुः । ८७.४२/२तां दृष्ट्वा चारुसर्वाङ्गीमहल्यां वाक्यमब्रवीत् ॥ ८७.४२॥ ८७.४३/१इन्द्र उवाच । आकृष्टोऽहं तव गुणै रूपं स्मृत्वा स्खलत्पदः । ८७.४३/२इति ब्रुवन् हसन् हस्तमादायान्तः समाविशत् ॥ ८७.४३॥ ८७.४४/१न बुबोध त्वहल्या तं जारं मेने तु गौतमम् । ८७.४४/२रममाणा यथासौख्यं प्रागाच्छिष्यैः स गौतमः ॥ ८७.४४॥ ८७.४५/१आगच्छन्तं नित्यमेव अहल्या प्रियवादिनी । ८७.४५/२प्रतियाति प्रियं वक्ति तोषयन्ती च तं गुणैः ॥ ८७.४५॥ ८७.४६/१तामदृष्ट्वा महाप्राज्ञो मेने तन् महद् अद्भुतम् । ८७.४६/२द्वारस्थितं मुनिश्रेष्ठं सर्वे पश्यन्ति नारद ॥ ८७.४६॥ ८७.४७/१अग्निहोत्रस्य शालाया रक्षिणो गृहकर्मिणः । ८७.४७/२ऊचुर्मुनिवरं भीता गौतमं विस्मयान्विताः ॥ ८७.४७॥ ८७.४८/१रक्षिण ऊचुः । भगवन् किमिदं चित्रं बहिरन्तश्च दृश्यसे । ८७.४८/२प्रिययान्तः प्रविष्टोऽसि तथैव च बहिर्भवान् । ८७.४८/३अहो तपःप्रभावोऽयं नानारूपधरो भवान् ॥ ८७.४८॥ ८७.५०/१ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वा विस्मितस्त्वन्तः प्रविष्टः को नु तिष्ठति । ८७.५०/२प्रिये अहल्ये भवति किं मां न प्रतिभाषसे । ८७.५०/३इत्यृषेर्वचनं श्रुत्वा अहल्या जारमब्रवीत् ॥ ८७.५०॥ ८७.५१/१अहल्योवाच । को भवान् मुनिरूपेण पापं त्वं कृतवान् असि । ८७.५१/२इति ब्रुवती शयनाद् उत्थिता सत्वरं भयात् ॥ ८७.५१॥ ८७.५२/१स चापि पापकृच्छक्रो बिडालोऽभून् मुनेर्भयात् । ८७.५२/२त्रस्तां च विकृतां दृष्ट्वा स्वप्रियां दूषितां तदा ॥ ८७.५२॥ ८७.५३/१उवाच स मुनिः कोपात् किमिदं साहसं कृतम् । ८७.५३/२इति ब्रुवन्तं भर्तारं सापि नोवाच लज्जिता ॥ ८७.५३॥ ८७.५४/१अन्वेषयंस्तु तं जारं बिडालं ददृशे मुनिः । ८७.५४/२को भवान् इति तं प्राह भस्मीकुर्यां मृषावदन् ॥ ८७.५४॥ ८७.५५/१इन्द्र उवाच । कृताञ्जलिपुटो भूत्वा चैवमाह शचीपतिः । ८७.५५/२शचीभर्ता पुरां भेत्ता तपोधन पुरुष्टुतः ॥ ८७.५५॥ ८७.५६/१ममेदं पापमापन्नं सत्यमुक्तं मयानघ । ८७.५६/२महद्विगर्हितं कर्म कृतवान् अस्म्यहं मुने ॥ ८७.५६॥ ८७.५७/१स्मरसायकनिर्भिन्न+ ऋदयाः किं न कुर्वते । ८७.५७/२ब्रह्मन् मयि महापापे क्षमस्व करुणानिधे ॥ ८७.५७॥ ८७.५८/१सन्तः कृतापराधेऽपि न रौक्ष्यं जातु कुर्वते । ८७.५८/२निशम्य तद् वचो विप्रो हरिमाह रुषान्वितः ॥ ८७.५८॥ ८७.५९/१गौतम उवाच । भगभक्त्या कृतं पापं सहस्रभगवान् भव । ८७.५९/२तामप्याह मुनिः कोपात् त्वं च शुष्कनदी भव ॥ ८७.५९॥ ८७.६०/१ततः प्रसादयामास कथयन्ती तदाकृतिम् ॥ ८७.६०॥ ८७.६१/१अहल्योवाच । मनसाप्यन्यपुरुषं पापिष्ठाः कामयन्ति याः । ८७.६१/२अक्षयान् यान्ति नरकांस्तासां सर्वेऽपि पूर्वजाः ॥ ८७.६१॥ ८७.६२/१भूत्वा प्रसन्नो भगवन्न् अवधारय मद्वचः । ८७.६२/२तव रूपेण चागत्य मामगात् साक्षिणस्त्विमे ॥ ८७.६२॥ ८७.६३/१तथेति रक्षिणः प्रोचुरहल्या सत्यवादिनी । ८७.६३/२ध्यानेनापि मुनिर्ज्ञात्वा शान्तः प्राह पतिव्रताम् ॥ ८७.६३॥ ८७.६४/१गौतम उवाच । यदा तु संगता भद्रे गौतम्या सरिदीशया । ८७.६४/२नदी भूत्वा पुना रूपं प्राप्स्यसे प्रियकृन् मम ॥ ८७.६४॥ ८७.६५/१इत्यृषेर्वचनं श्रुत्वा तथा चक्रे पतिव्रता । ८७.६५/२तया तु संगता देव्या अहल्या गौतमप्रिया ॥ ८७.६५॥ ८७.६६/१पुनस्तद् रूपमभवद् यन् मया निर्मितं पुरा । ८७.६६/२ततः कृताञ्जलिपुटः सुरराट् प्राह गौतमम् ॥ ८७.६६॥ ८७.६७/१इन्द्र उवाच । मां पाहि मुनिशार्दूल पापिष्ठं गृहमागतम् । ८७.६७/२पादयोः पतितं दृष्ट्वा कृपया प्राह गौतमः ॥ ८७.६७॥ ८७.६८/१गौतम उवाच । गौतमीं गच्छ भद्रं ते स्नानं कुरु पुरंदर । ८७.६८/२क्षणान् निर्धूतपापस्त्वं सहस्राक्षो भविष्यसि ॥ ८७.६८॥ ८७.६९/१उभयं विस्मयकरं दृष्टवान् अस्मि नारद । ८७.६९/२अहल्यायाः पुनर्भावं शचीभर्ता सहस्रदृक् ॥ ८७.६९॥ ८७.७०/१ततः प्रभृति तत् तीर्थमहल्यासंगमं शुभम् । ८७.७०/२इन्द्रतीर्थमिति ख्यातं सर्वकामप्रदं नृणाम् ॥ ८७.७०॥ ८८.१/१ब्रह्मोवाच । तस्माद् अप्यपरं तीर्थं जनस्थानमिति श्रुतम् । ८८.१/२चतुर्योजनविस्तीर्णं स्मरणान् मुक्तिदं नृणाम् ॥ ८८.१॥ ८८.२/१वैवस्वतान्वये जातो राजाभूज्जनकः पुरा । ८८.२/२सोऽपाम्पतेस्तु तनुजामुपयेमे गुणार्णवाम् ॥ ८८.२॥ ८८.३/१धर्मार्थकाममोक्षाणां जनकां जनको नृपः । ८८.३/२अनुरूपगुणत्वाच्च तस्य भार्या गुणार्णवा ॥ ८८.३॥ ८८.४/१याज्ञवल्क्यश्च विप्रेन्द्रस्तस्य राज्ञः पुरोहितः । ८८.४/२तमपृच्छन् नृपश्रेष्ठो याज्ञवल्क्यं पुरोहितम् ॥ ८८.४॥ ८८.५/१जनक उवाच । भुक्तिमुक्ती उभे श्रेष्ठे निर्णीते मुनिसत्तमैः । ८८.५/२दासीदासेभतुरग+ ।रथाद्यैर्भुक्तिरुत्तमा ॥ ८८.५॥ ८८.६/१किंत्वन्तविरसा भुक्तिर्मुक्तिरेका निरत्यया । ८८.६/२भुक्तेर्मुक्तिः श्रेष्ठतमा भुक्त्या मुक्तिं कथं व्रजेत् ॥ ८८.६॥ ८८.७/१सर्वसङ्गपरित्यागान् मुक्तिप्राप्तिः सुदुःखतः । ८८.७/२तद् ब्रूहि द्विजशार्दूल सुखान् मुक्तिः कथं भवेत् ॥ ८८.७॥ ८८.८/१याज्ञवल्क्य उवाच । अपाम्पतिस्तव गुरुः श्वशुरः प्रियकृत् तथा । ८८.८/२तं गत्वा पृच्छ नृपते उपदेक्ष्यति ते हितम् ॥ ८८.८॥ ८८.९/१याज्ञवल्क्यश्च जनको राजानं वरुणं तदा । ८८.९/२गत्वा चोचतुरव्यग्रौ मुक्तिमार्गं यथाक्रमम् ॥ ८८.९॥ ८८.१०/१वरुण उवाच । द्विधा तु संस्थिता मुक्तिः कर्मद्वारेऽप्यकर्मणि । ८८.१०/२वेदे च निश्चितो मार्गः कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः ॥ ८८.१०॥ ८८.११/१सर्वं च कर्मणा बद्धं पुरुषार्थचतुष्टयम् । ८८.११/२अकर्मणैवाप्यत इति मुक्तिमार्गो मृषोच्यते ॥ ८८.११॥ ८८.१२/१कर्मणा सर्वधान्यानि सेत्स्यन्ति नृपसत्तम । ८८.१२/२तस्मात् सर्वात्मना कर्म कर्तव्यं वैदिकं नृभिः ॥ ८८.१२॥ ८८.१३/१तेन भुक्तिं च मुक्तिं च प्राप्नुवन्तीह मानवाः । ८८.१३/२अकर्मणः कर्म पुण्यं कर्म चाप्याश्रमेषु च ॥ ८८.१३॥ ८८.१४/१जात्याश्रितं च राजेन्द्र तत्रापि श‍ृणु धर्मवित् । ८८.१४/२आश्रमाणि च चत्वारि कर्मद्वाराणि मानद ॥ ८८.१४॥ ८८.१५/१चतुर्णामाश्रमाणां च गार्हस्थ्यं पुण्यदं स्मृतम् । ८८.१५/२तस्माद् भुक्तिश्च मुक्तिश्च भवतीति मतिर्मम ॥ ८८.१५॥ ८८.१६/१ब्रह्मोवाच । एतच्छ्रुत्वा तु जनको याज्ञवल्क्यश्च बुद्धिमान् । ८८.१६/२वरुणं पूजयित्वा तु पुनर्वचनमूचतुः ॥ ८८.१६॥ ८८.१७/१को देशः किं च तीर्थं स्याद् भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् । ८८.१७/२तद् वदस्व सुरश्रेष्ठ सर्वज्ञोऽसि नमोऽस्तु ते ॥ ८८.१७॥ ८८.१८/१वरुण उवाच । पृथिव्यां भारतं वर्षं दण्डकं तत्र पुण्यदम् । ८८.१८/२तस्मिन् क्षेत्रे कृतं कर्म भुक्तिमुक्तिप्रदं नृणाम् ॥ ८८.१८॥ ८८.१९/१तीर्थानां गौतमी गङ्गा श्रेष्ठा मुक्तिप्रदा नृणाम् । ८८.१९/२तत्र यज्ञेन दानेन भोगान् मुक्तिमवाप्स्यति ॥ ८८.१९॥ ८८.२०/१ब्रह्मोवाच । याज्ञवल्क्यश्च जनको वाचं श्रुत्वा ह्यपाम्पतेः । ८८.२०/२वरुणेन ह्यनुज्ञातौ स्वपुरीं जग्मतुस्तदा ॥ ८८.२०॥ ८८.२१/१अश्वमेधादिकं कर्म चकार जनको नृपः । ८८.२१/२याजयामास विप्रेन्द्रो याज्ञवल्क्यश्च तं नृपम् ॥ ८८.२१॥ ८८.२२/१गङ्गातीरं समाश्रित्य यज्ञान् मुक्तिमवाप राट् । ८८.२२/२तथा जनकराजानो बहवस्तत्र कर्मणा ॥ ८८.२२॥ ८८.२३/१मुक्तिं प्रापुर्महाभागा गौतम्याश्च प्रसादतः । ८८.२३/२ततः प्रभृति तत् तीर्थं जनस्थानेति विश्रुतम् ॥ ८८.२३॥ ८८.२४/१जनकानां यज्ञसदो जनस्थानं प्रकीर्तितम् । ८८.२४/२चतुर्योजनविस्तीर्णं स्मरणात् सर्वपापनुत् ॥ ८८.२४॥ ८८.२५/१तत्र स्नानेन दानेन पितृणां तर्पणेन तु । ८८.२५/२तीर्थस्य स्मरणाद् वापि गमनाद् भक्तिसेवनात् ॥ ८८.२५॥ ८८.२६/१सर्वान् कामान् अवाप्नोति मुक्तिं च समवाप्नुयात् ॥ ८८.२६॥ ८९.१/१ब्रह्मोवाच । अरुणा वरुणा चैव नद्यौ पुण्यतरे शुभे । ८९.१/२तयोश्च संगमः पुण्यो गङ्गायां मुनिसत्तम ॥ ८९.१॥ ८९.२/१तदुत्पत्तिं श‍ृणुष्वेह सर्वपापविनाशिनीम् । ८९.२/२कश्यपस्य सुतो ज्येष्ठ आदित्यो लोकविश्रुतः ॥ ८९.२॥ ८९.३/१त्रैलोक्यचक्षुस्तीक्ष्णांशुः सप्ताश्वो लोकपूजितः । ८९.३/२तस्य पत्नी उषा ख्याता त्वाष्ट्री त्रैलोक्यसुन्दरी ॥ ८९.३॥ ८९.४/१भर्तुः प्रतापतीव्रत्वमसहन्ती सुमध्यमा । ८९.४/२चिन्तयामास किं कृत्यं मम स्याद् इति भामिनी ॥ ८९.४॥ ८९.५/१तस्याः पुत्रौ महाराज्ञौ मनुर्वैवस्वतो यमः । ८९.५/२यमुना च नदी पुण्या श‍ृणु विस्मयकारणम् ॥ ८९.५॥ ८९.६/१साकरोद् आत्मनश्छायामात्मरूपेण यत्नतः । ८९.६/२तामब्रवीत् ततश्चोषा त्वं च मत्सदृशी भव ॥ ८९.६॥ ८९.७/१भर्तारं त्वमपत्यानि पालयस्व ममाज्ञया । ८९.७/२यावद् आगमनं मे स्यात् पत्युस्तावत् प्रिया भव ॥ ८९.७॥ ८९.८/१नाख्यातव्यं त्वया क्वापि अपत्यानां तथा प्रिये । ८९.८/२तथेत्याह च सा छाया निर्जगाम गृहाद् उषा ॥ ८९.८॥ ८९.९/१इत्युक्त्वा सा जगामाशु शान्तं रूपमभीप्सती । ८९.९/२सा गत्वोषा गृहं त्वष्टुः पित्रे सर्वं न्यवेदयत् । ८९.९/३त्वष्टापि चकितः प्राह तां सुतां सुतवत्सलः ॥ ८९.९॥ ८९.१०/१त्वष्टोवाच । नैतद् युक्तं भर्तृमत्या यत् स्वैरेण प्रवर्तनम् । ८९.१०/२अपत्यानां कथं वृत्तिर्भर्तुर्वा सवितुस्तव । ८९.१०/३बिभेमि भद्रे शिष्टोऽहं भर्तुर्गेहं पुनर्व्रज ॥ ८९.१०॥ ८९.११/१ब्रह्मोवाच । एवमुक्ता तु पित्रा सा नेत्युक्त्वा वै पुनः पुनः । ८९.११/२उत्तरं च कुरोर्देशं जगाम तपसे त्वरा ॥ ८९.११॥ ८९.१२/१तत्र तेपे तपस्तीव्रं वडवारूपधारिणी । ८९.१२/२दुष्प्रेक्षं तं स्वकं कान्तं ध्यायन्ती निश्चला उषा ॥ ८९.१२॥ ८९.१३/१एतस्मिन्न् अन्तरे तात छाया चोषास्वरूपिणी । ८९.१३/२पत्यौ सा वर्तयामास अपत्यान्यथ जज्ञिरे ॥ ८९.१३॥ ८९.१४/१सावर्णिश्च शनिश्चैव विष्टिर्या दुष्टकन्यका । ८९.१४/२सा छाया वर्तयामास वैषम्येणैव नित्यशः ॥ ८९.१४॥ ८९.१५/१स्वेष्वपत्येषु चोषाया यमस्तत्र चुकोप ह । ८९.१५/२वैषम्येणाथ वर्तन्तीं छायां तां मातरं तदा ॥ ८९.१५॥ ८९.१६/१ताडयामास पादेन दक्षिणाशापतिर्यमः । ८९.१६/२पुत्रदौर्जन्यसंक्षोभाच्छाया वैवस्वतं यमम् ॥ ८९.१६॥ ८९.१७/१शशाप पाप ते पादो विशीर्यतु ममाज्ञया । ८९.१७/२विशीर्णचरणो दुःखाद् रुदन् पितरमभ्यगात् । ८९.१७/३सवित्रे तं तु वृत्तान्तं न्यवेदयद् अशेषतः ॥ ८९.१७॥ ८९.१८/१यम उवाच । नेयं माता सुरश्रेष्ठ यया शप्तोऽहमीदृशः । ८९.१८/२अपत्येषु विरुद्धेषु जननी नैव कुप्यते ॥ ८९.१८॥ ८९.१९/१यद् बाल्याद् अब्रवं किंचिद् अथवा दुष्कृतं कृतम् । ८९.१९/२नैव कुप्यति सा माता तस्मान् नेयं ममाम्बिका ॥ ८९.१९॥ ८९.२०/१यद् अपत्यकृतं किंचित् साध्वसाधु यथा तथा । ८९.२०/२मात्यस्यां सर्वमप्येतत् तस्मान् मातेति गीयते ॥ ८९.२०॥ ८९.२१/१प्रधक्ष्यन्तीव मां तात नित्यं पश्यति चक्षुषा । ८९.२१/२वक्त्यग्निकालसदृशा वाचा नेयं मदम्बिका ॥ ८९.२१॥ ८९.२२/१ब्रह्मोवाच । तत् पुत्रवचनं श्रुत्वा सविताचिन्तयत् ततः । ८९.२२/२इयं छाया नास्य माता उषा माता तु सान्यतः ॥ ८९.२२॥ ८९.२३/१मम शान्तिमभीप्सन्ती देशेऽन्यस्मिंस्तपोरता । ८९.२३/२उत्तरे च कुरौ त्वाष्ट्री वडवारूपधारिणी ॥ ८९.२३॥ ८९.२४/१तत्रास्ते सा इति ज्ञात्वा जगामेशो दिवाकरः । ८९.२४/२यत्र सा वर्तते कान्ता अश्वरूपः स्वयं तदा ॥ ८९.२४॥ ८९.२५/१तां दृष्ट्वा वडवारूपां पर्यधावद् धयाकृतिः । ८९.२५/२कामातुरं हयं दृष्ट्वा श्रुत्वा वै हेषितस्वनम् ॥ ८९.२५॥ ८९.२६/१उषा पतिव्रतोपेता पतिध्यानपरायणा । ८९.२६/२हयधर्षणसम्भीता को न्वयं चेत्यजानती ॥ ८९.२६॥ ८९.२७/१अपलायत् पतौ प्राप्ते दक्षिणाभिमुखी त्वरा । ८९.२७/२को नु मे रक्षकोऽत्र स्याद् ऋषयो वाथवा सुराः ॥ ८९.२७॥ ८९.२८/१धावन्तीं तां प्रियामश्वामश्वरूपधरः स्वयम् । ८९.२८/२पर्यधावद् यतो याति उषा भानुस्ततस्ततः ॥ ८९.२८॥ ८९.२९/१स्मरग्रहवशे जातः को दुश्चेष्टं न चेष्टते । ८९.२९/२भागीरथीं नदीश्चान्या वनान्युपवनानि च ॥ ८९.२९॥ ८९.३०/१नर्मदां चाथ विन्ध्यं च दक्षिणाभिमुखावुभौ । ८९.३०/२अतिक्रम्य भयोद्विग्ना त्वाष्ट्र्यभ्यगाच्च गौतमीम् ॥ ८९.३०॥ ८९.३१/१त्रातारः सन्ति मुनयो जनस्थान इति श्रुतम् । ८९.३१/२ऋषीणामाश्रमं साश्वा प्रविष्टा गौतमीं तथा ॥ ८९.३१॥ ८९.३२/१अनुप्राप्तस्तथा चाश्वो भानुस्तद्रूपवांस्ततः । ८९.३२/२अश्वं निवारयामासुर्जनस्था मुनिदारकाः । ८९.३२/३ततः कोपाद् ऋषींस्तांश्च शशापोषापतिः प्रभुः ॥ ८९.३२॥ ८९.३३/१भानुरुवाच । निवारयथ मां यस्माद् वटा यूयं भविष्यथ ॥ ८९.३३॥ ८९.३४/१ब्रह्मोवाच । ज्ञानदृष्ट्या तु मुनयो मेनिरेऽश्वमुषापतिम् । ८९.३४/२स्तुवन्तो देवदेवेशं भानुं तं मुनयो मुदा ॥ ८९.३४॥ ८९.३५/१स्तूयमानो मुनिगणैरश्वां भानुरथागमत् । ८९.३५/२वडवाया मुखे लग्नं मुखं चाश्वस्वरूपिणम् ॥ ८९.३५॥ ८९.३६/१ज्ञात्वा त्वाष्ट्री च भर्तारं मुखाद् वीर्यं प्रसुस्रुवे । ८९.३६/२तयोर्वीर्येण गङ्गायामश्विनौ समजायताम् ॥ ८९.३६॥ ८९.३७/१तत्रागच्छन् सुरगणाः सिद्धाश्च मुनयस्तथा । ८९.३७/२नद्यो गावस्तथौषध्यो देवा ज्योतिर्गणास्तथा ॥ ८९.३७॥ ८९.३८/१सप्ताश्वश्च रथः पुण्यो ह्यरुणो भानुसारथिः । ८९.३८/२यमो मनुश्च वरुणः शनिर्वैवस्वतस्तथा ॥ ८९.३८॥ ८९.३९/१यमुना च नदी पुण्या तापी चैव महानदी । ८९.३९/२तत्तद्रूपं समास्थाय नद्यस्ता विस्मयान् मुने ॥ ८९.३९॥ ८९.४०/१द्रष्टुं ते विस्मयाविष्टा आजग्मुः श्वशुरस्तथा । ८९.४०/२अभिप्रायं विदित्वा तु श्वशुरं भानुरब्रवीत् ॥ ८९.४०॥ ८९.४१/१भानुरुवाच । उषायाः प्रीतये त्वष्टः कुर्वत्यास्तप उत्तमम् । ८९.४१/२यन्त्रारूढं च मां कृत्वा छिन्धि तेजांस्यनेकशः । ८९.४१/३यावत् सौख्यं भवेद् अस्यास्तावच्छिन्धि प्रजापते ॥ ८९.४१॥ ८९.४२/१ब्रह्मोवाच । तथेत्युक्त्वा ततस्त्वष्टा सोमनाथस्य संनिधौ । ८९.४२/२तेजसां छेदनं चक्रे प्रभासं तु ततो विदुः ॥ ८९.४२॥ ८९.४३/१भर्त्रा च संगता यत्र गौतम्यामश्वरूपिणी । ८९.४३/२अश्विनोर्यत्र चोत्पत्तिरश्वतीर्थं तद् उच्यते ॥ ८९.४३॥ ८९.४४/१भानुतीर्थं तद् आख्यातं तथा पञ्चवटाश्रमः । ८९.४४/२तापी च यमुना चैव पितरं द्रष्टुमागते ॥ ८९.४४॥ ८९.४५/१अरुणावरुणानद्योर्गङ्गायां संगमः शुभः । ८९.४५/२देवानां तत्र तीर्थानामागतानां पृथक् पृथक् ॥ ८९.४५॥ ८९.४६/१नव त्रीणि सहस्राणि तीर्थानि गुणवन्ति च । ८९.४६/२तत्र स्नानं च दानं च सर्वमक्षयपुण्यदम् ॥ ८९.४६॥ ८९.४७/१स्मरणात् पठनाद् वापि श्रवणाद् अपि नारद । ८९.४७/२सर्वपापविनिर्मुक्तो धर्मवान् स सुखी भवेत् ॥ ८९.४७॥ ९०.१/१ब्रह्मोवाच । गारुडं नाम यत् तीर्थं सर्वविघ्नप्रशान्तिदम् । ९०.१/२तस्य प्रभावं वक्ष्यामि श‍ृणु नारद यत्नतः ॥ ९०.१॥ ९०.२/१मणिनाग इति त्वासीच्छेषपुत्रो महाबलः । ९०.२/२गरुडस्य भयाद् भक्त्या तोषयामास शंकरम् ॥ ९०.२॥ ९०.३/१ततः प्रसन्नो भगवान् परमेष्ठी महेश्वरः । ९०.३/२तमुवाच महानागं वरं वरय पन्नग ॥ ९०.३॥ ९०.४/१नागः प्राह प्रभो मह्यं देहि मे गरुडाभयम् । ९०.४/२तथेत्याह च तं शम्भुर्गरुडाद् अभयं भवेत् ॥ ९०.४॥ ९०.५/१निर्गतो निर्भयो नागो गरुडाद् अरुणानुजात् । ९०.५/२क्षीरोदशायी यत्रास्ते क्षीरार्णवसमीपतः ॥ ९०.५॥ ९०.६/१इतश्चेतश्च चरति नागोऽसौ सुखशीतले । ९०.६/२गरुडोऽपि च यत्रास्ते तं देशमपि यात्यसौ ॥ ९०.६॥ ९०.७/१गरुडः पन्नगं दृष्ट्वा चरन्तं निर्भयेन तु । ९०.७/२तं गृहीत्वा महानागं प्राक्षिपत् स्वस्य वेश्मनि ॥ ९०.७॥ ९०.८/१तं बद्ध्वा गारुडैः पाशैर्गरुडो नागसत्तमम् । ९०.८/२एतस्मिन्न् अन्तरे नन्दी प्रोवाचेशं जगत्प्रभुम् ॥ ९०.८॥ ९०.९/१नन्दिकेश्वर उवाच । नूनं नागो न चायाति भक्षितो बद्ध एव वा । ९०.९/२गरुडेन सुरेशान जीवन् नागो न संव्रजेत् ॥ ९०.९॥ ९०.१०/१ब्रह्मोवाच । नन्दिनो वचनं श्रुत्वा ज्ञात्वा शम्भुरथाब्रवीत् ॥ ९०.१०॥ ९०.११/१शिव उवाच । गरुडस्य गृहे नागो बद्धस्तिष्ठति सत्वरम् । ९०.११/२गत्वा तं जगतामीशं विष्णुं स्तुहि जनार्दनम् ॥ ९०.११॥ ९०.१२/१बद्धं नागं काश्यपेन मद्वाक्याद् आनय स्वयम् । ९०.१२/२तत् प्रभोर्वचनं श्रुत्वा नन्दी गत्वा श्रियः पतिम् ॥ ९०.१२॥ ९०.१३/१व्यज्ञापयत् स्वयं वाक्यं विष्णुं लोकपरायणम् । ९०.१३/२नारायणः प्रीतमना गरुडं वाक्यमब्रवीत् ॥ ९०.१३॥ ९०.१४/१विष्णुरुवाच । विनतात्मज मे वाक्यान् नन्दिने देहि पन्नगम् । ९०.१४/२कम्पमानस्तद् आकर्ण्य नेत्युवाच विहंगमः । ९०.१४/३विष्णुमप्यब्रवीत् कोपात् सुपर्णो नन्दिनोऽन्तिके ॥ ९०.१४॥ ९०.१५/१गरुड उवाच । यद् यत् प्रियतमं किंचिद् भृत्येभ्यः प्रभविष्णवः । ९०.१५/२दास्यन्त्यन्ये भवान् नैव मयानीतं हरिष्यति ॥ ९०.१५॥ ९०.१६/१पश्य देवं त्रिनयनं नागं मोक्ष्यति नन्दिना । ९०.१६/२मयोपपादितं नागं त्वं तु दास्यसि नन्दिने ॥ ९०.१६॥ ९०.१७/१त्वां वहामि सदा स्वामिन् मम देयं सदा त्वया । ९०.१७/२मयोपपादितं नागं वक्तुं देहीति नोचितम् ॥ ९०.१७॥ ९०.१८/१सतां प्रभूणां नेयं स्याद् वृत्तिः सद्वृत्तिकारिणाम् । ९०.१८/२सन्तो दास्यन्ति भृत्येभ्यो मदुपात्तहरो भवान् ॥ ९०.१८॥ ९०.१९/१दैत्याञ् जयसि संग्रामे मद्बलेनैव केशव । ९०.१९/२अहं महाबलीत्येवं मुधैव श्लाघते भवान् ॥ ९०.१९॥ ९०.२०/१ब्रह्मोवाच । गरुडस्येति तद् वाक्यं श्रुत्वा चक्रगदाधरः । ९०.२०/२विहस्य नन्दिनः पार्श्वे पश्यद्भिर्लोकपालकैः ॥ ९०.२०॥ ९०.२१/१इदमाह महाबुद्धिर्मां समुह्य कृशो भवान् । ९०.२१/२त्वद्बलाद् असुरान् सर्वाञ् जेष्येऽहं खगसत्तम ॥ ९०.२१॥ ९०.२२/१इत्युक्त्वा श्रीपतिर्ब्रह्मञ् शान्तकोपोऽब्रवीद् इदम् । ९०.२२/२वहाङ्गुलिं करस्याशु कनिष्ठां नन्दिनोऽन्तिके ॥ ९०.२२॥ ९०.२३/१गरुडस्य ततो मूर्ध्नि न्यस्येदं पुनरब्रवीत् । ९०.२३/२सत्यं मां वहसे नित्यं पश्य धर्मं विहंगम ॥ ९०.२३॥ ९०.२४/१न्यस्तायां च ततोऽङ्गुल्यां शिरः कुक्षौ समाविशत् । ९०.२४/२कुक्षिश्च चरणस्यान्तः प्राविशच्चूर्णितोऽभवत् । ९०.२४/३ततः कृताञ्जलिर्दीनो व्यथितो लज्जयान्वितः ॥ ९०.२४॥ ९०.२५/१गरुड उवाच । त्राहि त्राहि जगन्नाथ भृत्यं मामपराधिनम् । ९०.२५/२त्वं प्रभुः सर्वलोकानां धर्ता धार्यस्त्वमेव च ॥ ९०.२५॥ ९०.२६/१अपराधसहस्राणि क्षमन्ते प्रभविष्णवः । ९०.२६/२कृतापराधेऽपि जने महती यस्य वै कृपा ॥ ९०.२६॥ ९०.२७/१वदन्ति मुनयः सर्वे त्वामेव करुणाकरम् । ९०.२७/२रक्षस्वार्तं जगन्मातर्मामम्बुजनिवासिनि । ९०.२७/३कमले बालकं दीनमार्तं तनयवत्सले ॥ ९०.२७॥ ९०.२८/१ब्रह्मोवाच । ततः कृपान्विता देवी श्रीरप्याह जनार्दनम् ॥ ९०.२८॥ ९०.२९/१कमलोवाच । रक्ष नाथ स्वकं भृत्यं गरुडं विपदं गतम् । ९०.२९/२जनार्दन उवाचेदं नन्दिनं शम्भुवाहनम् ॥ ९०.२९॥ ९०.३०/१विष्णुरुवाच । नय नागं सगरुडं शम्भोरन्तिकमेव च । ९०.३०/२तत्प्रसादाच्च गरुडो महेश्वरनिरीक्षितः । ९०.३०/३आत्मीयं च पुना रूपं गरुडः समवाप्स्यति ॥ ९०.३०॥ ९०.३१/१ब्रह्मोवाच । तथेत्युक्त्वा च वृषभो नागेन गरुडेन च । ९०.३१/२शनैः स शंकरं गत्वा सर्वं तस्मै न्यवेदयत् । ९०.३१/३शंकरोऽपि गरुत्मन्तं प्रोवाच शशिशेखरः ॥ ९०.३१॥ ९०.३२/१शिव उवाच । याहि गङ्गां महाबाहो गौतमीं लोकपावनीम् । ९०.३२/२सर्वकामप्रदां शान्तां तामाप्लुत्य पुनर्वपुः ॥ ९०.३२॥ ९०.३३/१प्राप्स्यसे सर्वकामांश्च शतधाथ सहस्रधा । ९०.३३/२सर्वपापोपतप्ता ये दुर्दैवोन्मूलितोद्यमाः । ९०.३३/३प्राणिनोऽभीष्टदा तेषां शरणं खग गौतमी ॥ ९०.३३॥ ९०.३४/१ब्रह्मोवाच । तद्वाक्यं प्रणतो भूत्वा श्रुत्वा तु गरुडोऽभ्यगात् । ९०.३४/२गङ्गामाप्लुत्य गरुडः शिवं विष्णुं ननाम सः ॥ ९०.३४॥ ९०.३५/१ततः स्वर्णमयः पक्षी वज्रदेहो महाबलः । ९०.३५/२वेगी भवन् मुनिश्रेष्ठ पुनर्विष्णुमियात् सुधीः ॥ ९०.३५॥ ९०.३६/१ततः प्रभृति तत् तीर्थं गारुडं सर्वकामदम् । ९०.३६/२तत्र स्नानादि यत् किंचित् करोति प्रयतो नरः । ९०.३६/३सर्वं तद् अक्षयं वत्स शिवविष्णुप्रियावहम् ॥ ९०.३६॥ ९१.१/१ब्रह्मोवाच । ततो गोवर्धनं तीर्थं सर्वपापप्रणाशनम् । ९१.१/२पितृणां पुण्यजननं स्मरणाद् अपि पापनुत् ॥ ९१.१॥ ९१.२/१तस्य प्रभाव एष स्यान् मया दृष्टस्तु नारद । ९१.२/२ब्राह्मणः कर्षकः कश्चिज्जाबालिरिति विश्रुतः ॥ ९१.२॥ ९१.३/१न विमुञ्चत्यनड्वाहौ मध्यं यातेऽपि भास्करे । ९१.३/२प्रतोदेन प्रतुदति पृष्ठतोऽपि च पार्श्वयोः ॥ ९१.३॥ ९१.४/१तौ गावावश्रुपूर्णाक्षौ दृष्ट्वा गौः कामदोहिनी । ९१.४/२सुरभिर्जगतां माता नन्दिने सर्वमब्रवीत् ॥ ९१.४॥ ९१.५/१स चापि व्यथितो भूत्वा शम्भवे तन् न्यवेदयत् । ९१.५/२शम्भुश्च वृषभं प्राह सर्वं सिध्यतु ते वचः ॥ ९१.५॥ ९१.६/१शिवाज्ञासहितो नन्दी गोजातं सर्वमाहरत् । ९१.६/२नष्टेषु गोषु सर्वेषु स्वर्गे मर्त्ये ततस्त्वरा ॥ ९१.६॥ ९१.७/१मामवोचन् सुरगणा विना गोभिर्न जीव्यते । ९१.७/२तान् अवोचं सुरान् सर्वाञ् शंकरं यात याचत ॥ ९१.७॥ ९१.८/१तथैवेशं तु ते सर्वे स्तुत्वा कार्यं न्यवेदयन् । ९१.८/२ईशोऽपि विबुधान् आह जानाति वृषभो मम ॥ ९१.८॥ ९१.९/१ते वृषं प्रोचुरमरा देहि गा उपकारिणः । ९१.९/२वृषोऽपि विबुधान् आह गोसवः क्रियतां क्रतुः ॥ ९१.९॥ ९१.१०/१ततः प्राप्स्यथ गाः सर्वा या दिव्या याश्च मानुषाः । ९१.१०/२ततः प्रवर्तते यज्ञो गोसवो देवनिर्मितः ॥ ९१.१०॥ ९१.११/१गौतम्याश्च शुभे पार्श्वे गावो ववृधिरे ततः । ९१.११/२गोवर्धनं तु तत् तीर्थं देवानां प्रीतिवर्धनम् ॥ ९१.११॥ ९१.१२/१तत्र स्नानं मुनिश्रेष्ठ गोसहस्रफलप्रदम् । ९१.१२/२किंचिद् दानादिना यत् स्यात् फलं तत् तु न विद्महे ॥ ९१.१२॥ ९२.१/१ब्रह्मोवाच । पापप्रणाशनं नाम तीर्थं पापभयापहम् । ९२.१/२नामधेयं प्रवक्ष्यामि श‍ृणु नारद यत्नतः ॥ ९२.१॥ ९२.२/१धृतव्रत इति ख्यातो ब्राह्मणो लोकविश्रुतः । ९२.२/२तस्य भार्या मही नाम तरुणी लोकसुन्दरी ॥ ९२.२॥ ९२.३/१तस्य पुत्रः सूर्यनिभः सनाज्जात इति श्रुतः । ९२.३/२धृतव्रतं तथाकर्षन् मृत्युः कालेरितो मुने ॥ ९२.३॥ ९२.४/१ततः सा बालविधवा बालपुत्रा सुरूपिणी । ९२.४/२त्रातारं नैव पश्यन्ती गालवाश्रममभ्यगात् ॥ ९२.४॥ ९२.५/१तस्मै पुत्रं निवेद्याथ स्वैरिणी पापमोहिता । ९२.५/२सा बभ्राम बहून् देशान् पुंस्कामा कामचारिणी ॥ ९२.५॥ ९२.६/१तत्पुत्रो गालवगृहे वेदवेदाङ्गपारगः । ९२.६/२जातोऽपि मातृदोषेण वेश्येरितमतिस्त्वभूत् ॥ ९२.६॥ ९२.७/१जनस्थानमिति ख्यातं नानाजातिसमावृतम् । ९२.७/२तत्रासौ पण्यवेषेण अध्यास्ते च मही तथा ॥ ९२.७॥ ९२.८/१तत्सुतोऽपि बहून् देशान् परिबभ्राम कामुकः । ९२.८/२सोऽपि कालवशात् तत्र जनस्थानेऽवसत् तदा ॥ ९२.८॥ ९२.९/१स्त्रियमाकाङ्क्षते वेश्यां धृतव्रतसुतो द्विजः । ९२.९/२मही चापि धनं दातृन् पुरुषान् समपेक्षते ॥ ९२.९॥ ९२.१०/१मेने न पुत्रमात्मीयं स चापि न तु मातरम् । ९२.१०/२तयोः समागमश्चासीद् विधिना मातृपुत्रयोः ॥ ९२.१०॥ ९२.११/१एवं बहुतिथे काले पुत्रे मातरि गच्छति । ९२.११/२तयोः परस्परं ज्ञानं नैवासीन् मातृपुत्रयोः ॥ ९२.११॥ ९२.१२/१एवं प्रवर्तमानस्य पितृधर्मेण सन्मतिः । ९२.१२/२आसीत् तस्याप्यसद्वृत्तेः श‍ृणु नारद चित्रवत् ॥ ९२.१२॥ ९२.१३/१स्वैरस्थित्या वर्तमानो नेदं स परिहातवान् । ९२.१३/२ब्राह्मीं संध्यामनुष्ठाय तद् ऊर्ध्वं तु धनार्जनम् ॥ ९२.१३॥ ९२.१४/१विद्याबलेन वित्तानि बहून्यार्ज्य ददात्यसौ । ९२.१४/२तथा स प्रातरुत्थाय गङ्गां गत्वा यथाविधि ॥ ९२.१४॥ ९२.१५/१शौचादि स्नानसंध्यादि सर्वं कार्यं यथाक्रमम् । ९२.१५/२कृत्वा तु ब्राह्मणान् नत्वा ततोऽभ्येति स्वकर्मसु ॥ ९२.१५॥ ९२.१६/१प्रातःकाले गौतमीं तु यदा याति विरूपवान् । ९२.१६/२कुष्ठसर्वाङ्गशिथिलः पूयशोणितनिःस्रवः ॥ ९२.१६॥ ९२.१७/१स्नात्वा तु गौतमीं गङ्गां यदा याति सुरूपधृक् । ९२.१७/२शान्तः सूर्याग्निसदृशो मूर्तिमान् इव भास्करः ॥ ९२.१७॥ ९२.१८/१एतद् रूपद्वयं स्वस्य नैव पश्यति स द्विजः । ९२.१८/२गालवो यत्र भगवांस्तपोज्ञानपरायणः ॥ ९२.१८॥ ९२.१९/१आश्रित्य गौतमीं देवीं आस्ते च मुनिभिर्वृतः । ९२.१९/२ब्राह्मणोऽपि च तत्रैव नित्यं तीर्थं समेत्य च ॥ ९२.१९॥ ९२.२०/१गालवं च नमस्याथ ततो याति स्वमन्दिरम् । ९२.२०/२गङ्गायाः सेवनात् पूर्वं सनाज्जातस्य यद् वपुः ॥ ९२.२०॥ ९२.२१/१स्नानसंध्योत्तरे काले पुनर्यद् अपि तद् द्विजे । ९२.२१/२उभयं तस्य तद् रूपं गालवो नित्यमेव च ॥ ९२.२१॥ ९२.२२/१दृष्ट्वा सविस्मयो मेने किंचिद् अस्त्यत्र कारणम् । ९२.२२/२एवं सविस्मयो भूत्वा गालवः प्राह तं द्विजम् ॥ ९२.२२॥ ९२.२३/१गच्छन्तं तु नमस्याथ सनाज्जातं गुरुर्गृहम् । ९२.२३/२आहूय यत्नतो धीमान् कृपया विस्मयेन च ॥ ९२.२३॥ ९२.२४/१गालव उवाच । को भवान् क्व च गन्तासि किं करोषि क्व भोक्ष्यसि । ९२.२४/२किंनामा त्वं क्व शय्या ते का ते भार्या वदस्व मे ॥ ९२.२४॥ ९२.२५/१ब्रह्मोवाच । गालवस्य वचः श्रुत्वा ब्राह्मणोऽप्याह तं मुनिम् ॥ ९२.२५॥ ९२.२६/१ब्राह्मण उवाच । श्वः कथ्यते मया सर्वं ज्ञात्वा कार्यविनिर्णयम् ॥ ९२.२६॥ ९२.२७/१ब्रह्मोवाच । एवमुक्त्वा गालवं तं सनाज्जातो गृहं ययौ । ९२.२७/२भुक्त्वा रात्रौ तया सम्यक् शय्यामासाद्य बन्धकीम् । ९२.२७/३उवाच चकितः स्मृत्वा गालवस्य तु यद् वचः ॥ ९२.२७॥ ९२.२८/१ब्राह्मण उवाच । त्वं तु सर्वगुणोपेता बन्धक्यपि पतिव्रता । ९२.२८/२आवयोः सदृशी प्रीतिर्यावज्जीवं प्रवर्तताम् ॥ ९२.२८॥ ९२.२९/१तथापि किंचित् पृच्छामि किंनाम्नी त्वं क्व वा कुलम् । ९२.२९/२किं नु स्थानं क्व वा बन्धुर्मम सर्वं निवेद्यताम् ॥ ९२.२९॥ ९२.३०/१बन्धक्युवाच । धृतव्रत इति ख्यातो ब्राह्मणो दीक्षितः शुचिः । ९२.३०/२तस्य भार्या मही चाहं मत्पुत्रो गालवाश्रमे ॥ ९२.३०॥ ९२.३१/१उत्सृष्टो मतिमान् बालः सनाज्जात इति श्रुतः । ९२.३१/२अहं तु पूर्वदोषेण त्यक्त्वा धर्मं कुलागतम् । ९२.३१/३स्वैरिणी त्विह वर्तेऽहं विद्धि मां ब्राह्मणीं द्विज ॥ ९२.३१॥ ९२.३२/१ब्रह्मोवाच । तस्यास्तद् वचनं श्रुत्वा मर्मविद्ध इवाभवत् । ९२.३२/२पपात सहसा भूमौ वेश्या तं वाक्यमब्रवीत् ॥ ९२.३२॥ ९२.३३/१वेश्योवाच । किं तु जातं द्विजश्रेष्ठ क्व च प्रीतिर्गता तव । ९२.३३/२किं तु वाक्यं मया चोक्तं तव चित्तविरोधकृत् ॥ ९२.३३॥ ९२.३४/१आत्मानमात्मनाश्वास्य ब्राह्मणो वाक्यमब्रवीत् ॥ ९२.३४॥ ९२.३५/१ब्राह्मण उवाच । धृतव्रतः पिता विप्रस्तत्पुत्रोऽहं सनाद्यतः । ९२.३५/२माता मही मम इयं मम दैवाद् उपागता ॥ ९२.३५॥ ९२.३६/१ब्रह्मोवाच । एतच्छ्रुत्वा तस्य वाक्यं साप्यभूद् अतिदुःखिता । ९२.३६/२तयोस्तु शोचतोः पश्चात् प्रभाते विमले रवौ । ९२.३६/३गालवं मुनिशार्दूलं गत्वा विप्रो न्यवेदयत् ॥ ९२.३६॥ ९२.३७/१ब्राह्मण उवाच । धृतव्रतसुतो ब्रह्मंस्त्वया पूर्वं तु पालितः । ९२.३७/२उपनीतस्त्वया चैव मही माता मम प्रभो ॥ ९२.३७॥ ९२.३८/१किं करोमि च किं कृत्वा निष्कृतिर्मम वै भवेत् ॥ ९२.३८॥ ९२.३९/१ब्रह्मोवाच । तद् विप्रवचनं श्रुत्वा गालवः प्राह मा शुचः । ९२.३९/२तवेदं द्विविधं रूपं नित्यं पश्याम्यपूर्ववत् ॥ ९२.३९॥ ९२.४०/१ततः पृष्टोऽसि वृत्तान्तं श्रुतं ज्ञातं मया यथा । ९२.४०/२यत् कृत्यं तव तत् सर्वं गङ्गायां प्रत्यगात् क्षयम् ॥ ९२.४०॥ ९२.४१/१अस्य तीर्थस्य माहात्म्याद् अस्या देव्याः प्रसादतः । ९२.४१/२पूतोऽसि प्रत्यहं वत्स नात्र कार्या विचारणा ॥ ९२.४१॥ ९२.४२/१प्रभाते तव रूपाणि सपापानि त्वहर्निशम् । ९२.४२/२पश्येऽहं पुनरप्येव रूपं तव गुणोत्तमम् ॥ ९२.४२॥ ९२.४३/१आगच्छन्तं त्वागोयुक्तं गच्छन्तं त्वामनागसम् । ९२.४३/२पश्यामि नित्यं तस्मात् त्वं पूतो देव्या कृतोऽधुना ॥ ९२.४३॥ ९२.४४/१तस्मान् न कार्यं ते किंचिद् अवशिष्टं भविष्यति । ९२.४४/२इयं च माता ते विप्र ज्ञाता या चैव बन्धकी ॥ ९२.४४॥ ९२.४५/१पश्चात्तापं गतात्यन्तं निवृत्ता त्वथ पातकात् । ९२.४५/२भूतानां विषये प्रीतिर्वत्स स्वाभाविकी यतः ॥ ९२.४५॥ ९२.४६/१सत्सङ्गतो महापुण्यान् निवृत्तिर्दैवतो भवेत् । ९२.४६/२अत्यर्थमनुतप्तेयं प्रागाचरितपुण्यतः ॥ ९२.४६॥ ९२.४७/१स्नानं कृत्वा चात्र तीर्थे ततः पूता भविष्यति । ९२.४७/२तथा तौ चक्रतुरुभौ मातापुत्रौ च नारद ॥ ९२.४७॥ ९२.४८/१स्नानाद् बभूवतुरुभौ गतपापावसंशयम् । ९२.४८/२ततः प्रभृति तत् तीर्थं धौतपापं प्रचक्षते ॥ ९२.४८॥ ९२.४९/१पापप्रणाशनं नाम गालवं चेति विश्रुतम् । ९२.४९/२महापातकमल्पं वा तथा यच्चोपपातकम् । ९२.४९/३तत् सर्वं नाशयेद् एतद् धौतपापं सुपुण्यदम् ॥ ९२.४९॥ ९३.१/१ब्रह्मोवाच । यत्र दाशरथी रामः सीतया सहितो द्विज । ९३.१/२पितृन् संतर्पयामास पितृतीर्थं ततो विदुः ॥ ९३.१॥ ९३.२/१तत्र स्नानं च दानं च पितृणां तर्पणं तथा । ९३.२/२सर्वमक्षयतामेति नात्र कार्या विचारणा ॥ ९३.२॥ ९३.३/१यत्र दाशरथी रामो विश्वामित्रं महामुनिम् । ९३.३/२पूजयामास राजेन्द्रो मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ॥ ९३.३॥ ९३.४/१विश्वामित्रं तु तत् तीर्थम् ऋषिजुष्टं सुपुण्यदम् । ९३.४/२तत्स्वरूपं च वक्ष्यामि पठितं वेदवादिभिः ॥ ९३.४॥ ९३.५/१अनावृष्टिरभूत् पूर्वं प्रजानामतिभीषणा । ९३.५/२विश्वामित्रो महाप्राज्ञः सशिष्यो गौतमीमगात् ॥ ९३.५॥ ९३.६/१शिष्यान् पुत्रांश्च जायां च कृशान् दृष्ट्वा क्षुधातुरान् । ९३.६/२व्यथितः कौशिकः श्रीमाञ् शिष्यान् इदमुवाच ह ॥ ९३.६॥ ९३.७/१विश्वामित्र उवाच । यथा कथंचिद् यत् किंचिद् यत्र क्वापि यथा तथा । ९३.७/२आनीयतां किंतु भक्ष्यं भोज्यं वा मा विलम्ब्यताम् । ९३.७/३इदानीमेव गन्तव्यमानेतव्यं क्षणेन तु ॥ ९३.७॥ ९३.८/१ब्रह्मोवाच । ऋषेस्तद् वचनाच्छिष्याः क्षुधितास्त्वरया ययुः । ९३.८/२अटमाना इतश्चेतो मृतं ददृशिरे शुनम् ॥ ९३.८॥ ९३.९/१तमादाय त्वरायुक्ता आचार्याय न्यवेदयन् । ९३.९/२सोऽपि तं भद्रमित्युक्त्वा प्रतिजग्राह पाणिना ॥ ९३.९॥ ९३.१०/१विशसध्वं श्वमांसं च क्षालयध्वं च वारिणा । ९३.१०/२पचध्वं मन्त्रवच्चापि हुत्वाग्नौ तु यथाविधि ॥ ९३.१०॥ ९३.११/१देवान् ऋषीन् पितृन् अन्यांस्तर्पयित्वातिथीन् गुरून् । ९३.११/२सर्वे भोक्ष्यामहे शेषमित्युवाच स कौशिकः ॥ ९३.११॥ ९३.१२/१विश्वामित्रवचः श्रुत्वा शिष्याश्चक्रुस्तथैव तत् । ९३.१२/२पच्यमाने श्वमांसे तु देवदूतोऽग्निरभ्यगात् । ९३.१२/३देवानां सदने सर्वं देवेभ्यस्तन् न्यवेदयत् ॥ ९३.१२॥ ९३.१३/१अग्निरुवाच । देवैः श्वमांसं भोक्तव्यमापन्नम् ऋषिकल्पितम् ॥ ९३.१३॥ ९३.१४/१ब्रह्मोवाच । अग्नेस्तद्वचनाद् इन्द्रः श्येनो भूत्वा विहायसि । ९३.१४/२स्थालीमथाहरत् पूर्णां मांसेन पिहितां तदा ॥ ९३.१४॥ ९३.१५/१तत् कर्म दृष्ट्वा शिष्यास्ते ऋषेः श्येनं न्यवेदयन् । ९३.१५/२हृता स्थाली मुनिश्रेष्ठ श्येनेनाकृतबुद्धिना ॥ ९३.१५॥ ९३.१६/१ततश्चुकोप भगवाञ् शप्तुकामस्तदा हरिम् । ९३.१६/२ततो ज्ञात्वा सुरपतिः स्थालीं चक्रे मधुप्लुताम् ॥ ९३.१६॥ ९३.१७/१पुनर्निवेशयामास उल्कास्वेव खगो हरिः । ९३.१७/२मधुना तु समायुक्तां विश्वामित्रश्चुकोप ह । ९३.१७/३स्थालीं वीक्ष्य ततः कोपाद् इदमाह स कौशिकः ॥ ९३.१७॥ ९३.१८/१विश्वामित्र उवाच । श्वमांसमेव नो देहि त्वं हरामृतमुत्तमम् । ९३.१८/२नो चेत् त्वां भस्मसात् कुर्यामिन्द्रो भीतस्तदाब्रवीत् ॥ ९३.१८॥ ९३.१९/१इन्द्र उवाच । मधु हुत्वा यथान्यायं पिब पुत्रैः समन्वितः । ९३.१९/२किमनेन श्वमांसेन अमेध्येन महामुने ॥ ९३.१९॥ ९३.२०/१ब्रह्मोवाच । विश्वामित्रोऽपि नेत्याह भुक्तेनैकेन किं फलम् । ९३.२०/२प्रजाः सर्वाश्च सीदन्ति किं तेन मधुना हरे ॥ ९३.२०॥ ९३.२१/१सर्वेषाममृतं चेत् स्याद् भोक्ष्येऽहममृतं शुचि । ९३.२१/२अथवा देवपितरो भोक्ष्यन्तीदं श्वमांसकम् ॥ ९३.२१॥ ९३.२२/१पश्चाद् अहं तच्च मांसं भोक्ष्ये नानृतमस्ति मे । ९३.२२/२ततो भीतः सहस्राक्षो मेघान् आहूय तत्क्षणात् ॥ ९३.२२॥ ९३.२३/१ववर्ष चामृतं वारि ह्यमृतेनार्पिताः प्रजाः । ९३.२३/२पश्चात् तद् अमृतं पुण्यं हरिदत्तं यथाविधि ॥ ९३.२३॥ ९३.२४/१तर्पयित्वा सुरान् आदौ तर्पयित्वा जगत्त्रयम् । ९३.२४/२विप्रः सम्भुक्तवाञ् शिष्यैर्विश्वामित्रः स्वभार्यया ॥ ९३.२४॥ ९३.२५/१ततः प्रभृति तत् तीर्थमाख्यातं चातिपुण्यदम् । ९३.२५/२यत्रागतः सुरपतिर्लोकानाममृतार्पणम् ॥ ९३.२५॥ ९३.२६/१संजातं मांसवर्जं तु तत् तीर्थं पुण्यदं नृणाम् । ९३.२६/२तत्र स्नानं च दानं च सर्वक्रतुफलप्रदम् ॥ ९३.२६॥ ९३.२७/१ततः प्रभृति तत् तीर्थं विश्वामित्रमिति स्मृतम् । ९३.२७/२मधुतीर्थमथैन्द्रं च श्येनं पर्जन्यमेव च ॥ ९३.२७॥ ९४.१/१ब्रह्मोवाच । श्वेततीर्थमिति ख्यातं त्रैलोक्ये विश्रुतं शुभम् । ९४.१/२तस्य श्रवणमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ९४.१॥ ९४.२/१श्वेतो नाम पुरा विप्रो गौतमस्य प्रियः सखा । ९४.२/२आतिथ्यपूजानिरतो गौतमीतीरमाश्रितः ॥ ९४.२॥ ९४.३/१मनसा कर्मणा वाचा शिवभक्तिपरायणः । ९४.३/२ध्यायन्तं तं द्विजश्रेष्ठं पूजयन्तं सदा शिवम् ॥ ९४.३॥ ९४.४/१पूर्णायुषं द्विजवरं शिवभक्तिपरायणम् । ९४.४/२नेतुं दूताः समाजग्मुर्दक्षिणाशापतेस्तदा ॥ ९४.४॥ ९४.५/१नाशक्नुवन् गृहं तस्य प्रवेष्टुमपि नारद । ९४.५/२तदा काले व्यतिक्रान्ते चित्रको मृत्युमब्रवीत् ॥ ९४.५॥ ९४.६/१चित्रक उवाच । किं नायाति क्षीणजीवो मृत्यो श्वेतः कथं त्विति । ९४.६/२नाद्याप्यायान्ति दूतास्ते मृत्योर्नैवोचितं तु ते ॥ ९४.६॥ ९४.७/१ब्रह्मोवाच । ततश्च कुपितो मृत्युः प्रायाच्छ्वेतगृहं स्वयम् । ९४.७/२बहिःस्थितांस्तदा पश्यन् मृत्युर्दूतान् भयार्दितान् । ९४.७/३प्रोवाच किमिदं दूता मृत्युमूचुश्च दूतकाः ॥ ९४.७॥ ९४.८/१दूता ऊचुः । शिवेन रक्षितं श्वेतं वयं नो वीक्षितुं क्षमाः । ९४.८/२येषां प्रसन्नो गिरिशस्तेषां का नाम भीतयः ॥ ९४.८॥ ९४.९/१ब्रह्मोवाच । पाशपाणिस्तदा मृत्युः प्राविशद् यत्र स द्विजः । ९४.९/२नासौ विप्रो विजानाति मृत्युं वा यमकिंकरान् ॥ ९४.९॥ ९४.१०/१शिवं पूजयते भक्त्या श्वेतस्य तु समीपतः । ९४.१०/२मृत्युं पाशधरं दृष्ट्वा दण्डी प्रोवाच विस्मितः ॥ ९४.१०॥ ९४.११/१दण्ड्युवाच । किमत्र वीक्षसे मृत्यो दण्डिनं मृत्युरब्रवीत् ॥ ९४.११॥ ९४.१२/१मृत्युरुवाच । श्वेतं नेतुमिहायातस्तस्माद् वीक्षे द्विजोत्तमम् ॥ ९४.१२॥ ९४.१३/१ब्रह्मोवाच । त्वं गच्छेत्यब्रवीद् दण्डी मृत्युः पाशान् अथाक्षिपत् । ९४.१३/२श्वेताय मुनिशार्दूल ततो दण्डी चुकोप ह ॥ ९४.१३॥ ९४.१४/१शिवदत्तेन दण्डेन दण्डी मृत्युमताडयत् । ९४.१४/२ततः पाशधरो मृत्युः पपात धरणीतले ॥ ९४.१४॥ ९४.१५/१ततस्ते सत्वरं दूता हतं मृत्युमवेक्ष्य च । ९४.१५/२यमाय सर्वमवदन् वधं मृत्योस्तु दण्डिना ॥ ९४.१५॥ ९४.१६/१ततश्च कुपितो धर्मो यमो महिषवाहनः । ९४.१६/२चित्रगुप्तं बहुबलं यमदण्डं च रक्षकम् ॥ ९४.१६॥ ९४.१७/१महिषं भूतवेतालान् आधिव्याधींस्तथैव च । ९४.१७/२अक्षिरोगान् कुक्षिरोगान् कर्णशूलं तथैव च ॥ ९४.१७॥ ९४.१८/१ज्वरं च त्रिविधं पापं नरकाणि पृथक् पृथक् । ९४.१८/२त्वरन्तामिति तान् उक्त्वा जगाम त्वरितो यमः ॥ ९४.१८॥ ९४.१९/१एतैरन्यैः परिवृतो यत्र श्वेतो द्विजोत्तमः । ९४.१९/२तमायान्तं यमं दृष्ट्वा नन्दी प्रोवाच सायुधः ॥ ९४.१९॥ ९४.२०/१विनायकं तथा स्कन्दं भूतनाथं तु दण्डिनम् । ९४.२०/२तत्र तद् युद्धमभवत् सर्वलोकभयावहम् ॥ ९४.२०॥ ९४.२१/१कार्त्तिकेयः स्वयं शक्त्या बिभेद यमकिंकरान् । ९४.२१/२दक्षिणाशापतिं चापि निजघान बलान्वितम् ॥ ९४.२१॥ ९४.२२/१हतावशिष्टा याम्यास्ते आदित्याय न्यवेदयन् । ९४.२२/२आदित्योऽपि सुरैः सार्धं श्रुत्वा तन् महद् अद्भुतम् ॥ ९४.२२॥ ९४.२३/१लोकपालैरनुवृतो ममान्तिकमुपागमत् । ९४.२३/२अहं विष्णुश्च भगवान् इन्द्रोऽग्निर्वरुणस्तथा ॥ ९४.२३॥ ९४.२४/१चन्द्रादित्यावश्विनौ च लोकपाला मरुद्गणाः । ९४.२४/२एते चान्ये च बहवो वयं याता यमान्तिकम् ॥ ९४.२४॥ ९४.२५/१मृत आस्ते दक्षिणेशो गङ्गातीरे बलान्वितः । ९४.२५/२समुद्राश्च नदा नागा नानाभूतान्यनेकशः ॥ ९४.२५॥ ९४.२६/१तत्राजग्मुः सुरेशानं द्रष्टुं वैवस्वतं यमम् । ९४.२६/२तं दृष्ट्वा हतसैन्यं च यमं देवा भयार्दिताः । ९४.२६/३कृताञ्जलिपुटाः शम्भुमूचुः सर्वे पुनः पुनः ॥ ९४.२६॥ ९४.२७/१देवा ऊचुः । भक्तिप्रियत्वं ते नित्यं दुष्टहन्तृत्वमेव च । ९४.२७/२आदिकर्तर्नमस्तुभ्यं नीलकण्ठ नमोऽस्तु ते । ९४.२७/३ब्रह्मप्रिय नमस्तेऽस्तु देवप्रिय नमोऽस्तु ते ॥ ९४.२७॥ ९४.२८/१श्वेतं द्विजं भक्तमनायुषं ते । ९४.२८/२नेतुं यमादिः सकलोऽसमर्थः । ९४.२८/३संतोषमाप्ताः परमं समीक्ष्य । ९४.२८/४भक्तप्रियत्वं त्वयि नाथ सत्यम् ॥ ९४.२८॥ ९४.२९/१ये त्वां प्रपन्नाः शरणं कृपालुम् । ९४.२९/२नालं कृतान्तोऽप्यनुवीक्षितुं तान् । ९४.२९/३एवं विदित्वा शिव एव सर्वे । ९४.२९/४त्वामेव भक्त्या परया भजन्ते ॥ ९४.२९॥ ९४.३०/१त्वमेव जगतां नाथ किं न स्मरसि शंकर । ९४.३०/२त्वां विना कः समर्थोऽत्र व्यवस्थां कर्तुमीश्वरः ॥ ९४.३०॥ ९४.३१/१ब्रह्मोवाच । एवं तु स्तुवतां तेषां पुरस्ताद् अभवच्छिवः । ९४.३१/२किं ददामीति तान् आह इदमूचुः सुरा अपि ॥ ९४.३१॥ ९४.३२/१देवा ऊचुः । अयं वैवस्वतो धर्मो नियन्ता सर्वदेहिनाम् । ९४.३२/२धर्माधर्मव्यवस्थायां स्थापितो लोकपालकः ॥ ९४.३२॥ ९४.३३/१नायं वधमवाप्नोति नापराधी न पापकृत् । ९४.३३/२विना तेन जगद्धातुर्नैव किंचिद् भविष्यति ॥ ९४.३३॥ ९४.३४/१तस्माज्जीवय देवेश यमं सबलवाहनम् । ९४.३४/२प्रार्थना सफला नाथ महत्सु न वृथा भवेत् ॥ ९४.३४॥ ९४.३५/१ब्रह्मोवाच । ततः प्रोवाच भगवाञ् जीवयेयमसंशयम् । ९४.३५/२यमं यदि वचो मेऽद्य अनुमन्यन्ति देवताः ॥ ९४.३५॥ ९४.३६/१ततः प्रोचुः सुराः सर्वे कुर्मो वाक्यं त्वयोदितम् । ९४.३६/२हरिब्रह्मादिसहितं वशे यस्याखिलं जगत् ॥ ९४.३६॥ ९४.३७/१ततः प्रोवाच भगवान् अमरान् समुपागतान् । ९४.३७/२मद्भक्तो न मृतिं यातु नेत्यूचुरमराः पुनः ॥ ९४.३७॥ ९४.३८/१अमराः स्युस्ततो देव सर्वलोकाश्चराचराः । ९४.३८/२अमर्त्यमर्त्यभेदोऽयं न स्याद् देव जगन्मय ॥ ९४.३८॥ ९४.३९/१पुनरप्याह ताञ् शम्भुः श‍ृण्वन्तु मम भाषितम् । ९४.३९/२मद्भक्तानां वैष्णवानां गौतमीमनुसेवताम् ॥ ९४.३९॥ ९४.४०/१वयं तु स्वामिनो नित्यं न मृत्युः स्वाम्यमर्हति । ९४.४०/२वार्त्ताप्येषां न कर्तव्या यमेन तु कदाचन ॥ ९४.४०॥ ९४.४१/१आधिव्याध्यादिभिर्जातु कार्यो नाभिभवः क्वचित् । ९४.४१/२ये शिवं शरणं यातास्ते मुक्तास्तत्क्षणाद् अपि ॥ ९४.४१॥ ९४.४२/१सानुगस्य यमस्यातो नमस्याः सर्व एव ते । ९४.४२/२तथेत्यूचुः सुरगणा देवदेवं शिवं प्रति ॥ ९४.४२॥ ९४.४३/१ततश्च भगवान् नाथो नन्दिनं प्राह वाहनम् ॥ ९४.४३॥ ९४.४४/१शिव उवाच । गौतम्या उदकेन त्वमभिषिञ्च मृतं यमम् ॥ ९४.४४॥ ९४.४५/१ब्रह्मोवाच । ततो यमादयः सर्वे अभिषिक्तास्तु नन्दिना । ९४.४५/२उत्थिताश्च सजीवास्ते दक्षिणाशां ततो गताः ॥ ९४.४५॥ ९४.४६/१उत्तरे गौतमीतीरे विष्ण्वाद्याः सर्वदैवताः । ९४.४६/२स्थिता आसन् पूजयन्तो देवदेवं महेश्वरम् ॥ ९४.४६॥ ९४.४७/१तत्रासन्न् अयुतान्यष्ट सहस्राणि चतुर्दश । ९४.४७/२तथा षट् च सहस्राणि पुनः षट् च तथैव च ॥ ९४.४७॥ ९४.४८/१षड् दक्षिणे तथा तीरे तीर्थानामयुतत्रयम् । ९४.४८/२पुण्यमाख्यानमेतद् धि श्वेततीर्थस्य नारद ॥ ९४.४८॥ ९४.४९/१यत्रासौ पतितो मृत्युर्मृत्युतीर्थं तद् उच्यते । ९४.४९/२तस्य श्रवणमात्रेण सहस्रं जीवते समाः ॥ ९४.४९॥ ९४.५०/१तत्र स्नानं च दानं च सर्वपापप्रणाशनम् । ९४.५०/२श्रवणं पठनं चापि स्मरणं च मलक्षयम् । ९४.५०/३करोति सर्वलोकानां भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् ॥ ९४.५०॥ ९५.१/१ब्रह्मोवाच । शुक्रतीर्थमिति ख्यातं सर्वसिद्धिकरं नृणाम् । ९५.१/२सर्वपापप्रशमनं सर्वव्याधिविनाशनम् ॥ ९५.१॥ ९५.२/१अङ्गिराश्च भृगुश्चैव ऋषी परमधार्मिकौ । ९५.२/२तयोः पुत्रौ महाप्राज्ञौ रूपबुद्धिविलासिनौ ॥ ९५.२॥ ९५.३/१जीवः कविरिति ख्यातौ मातापित्रोर्वशे रतौ । ९५.३/२उपनीतौ सुतौ दृष्ट्वा पितरावूचतुर्मिथः ॥ ९५.३॥ ९५.४/१ऋषी ऊचतुः । आवयोरेक एवास्तु शास्ता नित्यं च पुत्रयोः । ९५.४/२तस्माद् एकः शासिता स्यात् तिष्ठत्वेको यथासुखम् ॥ ९५.४॥ ९५.५/१ब्रह्मोवाच । एतच्छ्रुत्वा ततः शीघ्रमङ्गिराः प्राह भार्गवम् । ९५.५/२अध्यापयिष्ये सदृशं सुखं तिष्ठतु भार्गवः ॥ ९५.५॥ ९५.६/१एतच्छ्रुत्वा चाङ्गिरसो वाक्यं भृगुकुलोद्वहः । ९५.६/२तथेति मत्वाङ्गिरसे शुक्रं तस्मै न्यवेदयत् ॥ ९५.६॥ ९५.७/१उभावपि सुतौ नित्यमध्यापयति वै पृथक् । ९५.७/२वैषम्यबुद्ध्या तौ बालौ चिराच्छुक्रोऽब्रवीद् इदम् ॥ ९५.७॥ ९५.८/१शुक्र उवाच । वैषम्येण गुरो मां त्वमध्यापयसि नित्यशः । ९५.८/२गुरूणां नेदमुचितं वैषम्यं पुत्रशिष्ययोः ॥ ९५.८॥ ९५.९/१वैषम्येण च वर्तन्ते मूढाः शिष्येषु देशिकाः । ९५.९/२नैषा विषमबुद्धीनां संख्या पापस्य विद्यते ॥ ९५.९॥ ९५.१०/१आचार्य सम्यग् ज्ञातोऽसि नमस्येऽहं पुनः पुनः । ९५.१०/२गच्छेयं गुरुमन्यं वै मामनुज्ञातुमर्हसि ॥ ९५.१०॥ ९५.११/१गच्छेयं पितरं ब्रह्मन् यद्यसौ विषमो भवेत् । ९५.११/२ततो वान्यत्र गच्छामि स्वामिन् पृष्टोऽसि गम्यते ॥ ९५.११॥ ९५.१२/१ब्रह्मोवाच । गुरुं बृहस्पतिं दृष्ट्वा अनुज्ञातस्त्वगात् ततः । ९५.१२/२अवाप्तविद्यः पितरं गच्छेयं चेत्यचिन्तयत् ॥ ९५.१२॥ ९५.१३/१तस्मात् कमनुपृच्छेयमुत्कृष्टः को गुरुर्भवेत् । ९५.१३/२इति स्मरन् महाप्राज्ञमपृच्छद् वृद्धगौतमम् ॥ ९५.१३॥ ९५.१४/१शुक्र उवाच । को गुरुः स्यान् मुनिश्रेष्ठ मम ब्रूहि गुरुर्भवेत् । ९५.१४/२त्रयाणामपि लोकानां यो गुरुस्तं व्रजाम्यहम् ॥ ९५.१४॥ ९५.१५/१ब्रह्मोवाच । स प्राह जगतामीशं शम्भुं देवं जगद्गुरुम् । ९५.१५/२क्वाराधयामि गिरिशमित्युक्तः प्राह गौतमः ॥ ९५.१५॥ ९५.१६/१गौतम उवाच । गौतम्यां तु शुचिर्भूत्वा स्तोत्रैस्तोषय शंकरम् । ९५.१६/२ततस्तुष्टो जगन्नाथः स ते विद्यां प्रदास्यति ॥ ९५.१६॥ ९५.१७/१ब्रह्मोवाच । गौतमस्य तु तद्वाक्यात् प्रागाद् गङ्गां स भार्गवः । ९५.१७/२स्नात्वा भूत्वा शुचिः सम्यक् स्तुतिं चक्रे स बालकः ॥ ९५.१७॥ ९५.१८/१शुक्र उवाच । बालोऽहं बालबुद्धिश्च बालचन्द्रधर प्रभो । ९५.१८/२नाहं जानामि ते किंचित् स्तुतिं कर्तुं नमोऽस्तु ते ॥ ९५.१८॥ ९५.१९/१परित्यक्तस्य गुरुणा न ममास्ति सुहृत् सखा । ९५.१९/२त्वं प्रभुः सर्वभावेन जगन्नाथ नमोऽस्तु ते ॥ ९५.१९॥ ९५.२०/१गुरुर्गुरुमतां देव महतां च महान् असि । ९५.२०/२अहमल्पतरो बालो जगन्मय नमोऽस्तु ते ॥ ९५.२०॥ ९५.२१/१विद्यार्थं हि सुरेशान नाहं वेद्मि भवद्गतिम् । ९५.२१/२मां त्वं च कृपया पश्य लोकसाक्षिन् नमोऽस्तु ते ॥ ९५.२१॥ ९५.२२/१ब्रह्मोवाच । एवं तु स्तुवतस्तस्य प्रसन्नोऽभूत् सुरेश्वरः ॥ ९५.२२॥ ९५.२३/१शिव उवाच । कामं वरय भद्रं ते यच्चापि सुरदुर्लभम् ॥ ९५.२३॥ ९५.२४/१ब्रह्मोवाच । कविरप्याह देवेशं कृताञ्जलिरुदारधीः ॥ ९५.२४॥ ९५.२५/१शुक्र उवाच । ब्रह्मादिभिश्च ऋषिभिर्या विद्या नैव गोचरा । ९५.२५/२तां विद्यां नाथ याचिष्ये त्वं गुरुर्मम दैवतम् ॥ ९५.२५॥ ९५.२६/१ब्रह्मोवाच । मृतसंजीविनीं विद्यामज्ञातां त्रिदशैरपि । ९५.२६/२तां दत्तवान् सुरश्रेष्ठस्तस्मै शुक्राय याचते ॥ ९५.२६॥ ९५.२७/१इतरा लौकिकी विद्या वैदिकी चान्यगोचरा । ९५.२७/२किं पुनः शंकरे तुष्टे विचार्यमवशिष्यते ॥ ९५.२७॥ ९५.२८/१स तु लब्ध्वा महाविद्यां प्रायात् स्वपितरं गुरुम् । ९५.२८/२दैत्यानां च गुरुश्चासीद् विद्यया पूजितः कविः ॥ ९५.२८॥ ९५.२९/१ततः कदाचित् तां विद्यां कस्मिंश्चित् कारणान्तरे । ९५.२९/२कचो बृहस्पतिसुतो विद्यां प्राप्तः कवेस्तु ताम् ॥ ९५.२९॥ ९५.३०/१कचाद् बृहस्पतिश्चापि ततो देवाः पृथक् पृथक् । ९५.३०/२अवापुर्महतीं विद्यां यामाहुर्मृतजीविनीम् ॥ ९५.३०॥ ९५.३१/१यत्र सा कविना प्राप्ता विद्यापूज्य महेश्वरम् । ९५.३१/२गौतम्या उत्तरे पारे शुक्रतीर्थं तद् उच्यते ॥ ९५.३१॥ ९५.३२/१मृतसंजीविनीतीर्थमायुरारोग्यवर्धनम् । ९५.३२/२स्नानं दानं च यत् किंचित् सर्वमक्षयपुण्यदम् ॥ ९५.३२॥ ९६.१/१ब्रह्मोवाच । इन्द्रतीर्थमिति ख्यातं ब्रह्महत्याविनाशनम् । ९६.१/२स्मरणाद् अपि पापौघ+ ।क्लेशसंघविनाशनम् ॥ ९६.१॥ ९६.२/१पुरा वृत्रवधे वृत्ते ब्रह्महत्या तु नारद । ९६.२/२शचीपतिं चानुगता तां दृष्ट्वा भीतवद् धरिः ॥ ९६.२॥ ९६.३/१इन्द्रस्ततो वृत्रहन्ता इतश्चेतश्च धावति । ९६.३/२यत्र यत्र त्वसौ याति हत्या सापीन्द्रगामिनी ॥ ९६.३॥ ९६.४/१स महत् सर आविश्य पद्मनालमुपागमत् । ९६.४/२तत्रासौ तन्तुवद् भूत्वा वासं चक्रे शचीपतिः ॥ ९६.४॥ ९६.५/१सरस्तीरेऽपि हत्यासीद् दिव्यं वर्षसहस्रकम् । ९६.५/२एतस्मिन्न् अन्तरे देवा निरिन्द्रा ह्यभवन् मुने ॥ ९६.५॥ ९६.६/१मन्त्रयामासुरव्यग्राः कथमिन्द्रो भवेद् इति । ९६.६/२तत्राहमवदं देवान् हत्यास्थानं प्रकल्प्य च ॥ ९६.६॥ ९६.७/१इन्द्रस्य पावनार्थाय गौतम्यामभिषिच्यताम् । ९६.७/२यत्राभिषिक्तः पूतात्मा पुनरिन्द्रो भविष्यति ॥ ९६.७॥ ९६.८/१तथा ते निश्चयं कृत्वा गौतमीं शीघ्रमागमन् । ९६.८/२तत्र स्नातं सुरपतिं देवाश्च ऋषयस्तथा ॥ ९६.८॥ ९६.९/१अभिषेक्तुकामास्ते सर्वे शचीकान्तं च तस्थिरे । ९६.९/२अभिषिच्यमानमिन्द्रं तं प्रकोपाद् गौतमोऽब्रवीत् ॥ ९६.९॥ ९६.१०/१गौतम उवाच । अभिषेक्ष्यन्ति पापिष्ठं महेन्द्रं गुरुतल्पगम् । ९६.१०/२तान् सर्वान् भस्मसात् कुर्यां शीघ्रं यान्त्वसुरारयः ॥ ९६.१०॥ ९६.११/१ब्रह्मोवाच । तद् ऋषेर्वचनं श्रुत्वा परिहृत्य च गौतमीम् । ९६.११/२नर्मदामगमन् सर्व इन्द्रमादाय सत्वराः ॥ ९६.११॥ ९६.१२/१उत्तरे नर्मदातीरे अभिषेकाय तस्थिरे । ९६.१२/२अभिषेक्ष्यमाणमिन्द्रं तं माण्डव्यो भगवान् ऋषिः ॥ ९६.१२॥ ९६.१३/१अब्रवीद् भस्मसात् कुर्यां यदि स्याद् अभिषेचनम् । ९६.१३/२पूजयामासुरमरा माण्डव्यं युक्तिभिः स्तवैः ॥ ९६.१३॥ ९६.१४/१देवा ऊचुः । अयमिन्द्रः सहस्राक्षो यस्मिन् देशेऽभिषिच्यते । ९६.१४/२तत्रातिदारुणं विघ्नं मुने समुपजायते ॥ ९६.१४॥ ९६.१५/१तच्छान्तिं कुरु कल्याण प्रसीद वरदो भव । ९६.१५/२मलनिर्यातनं यस्मिन् कुर्मस्तस्मिन् वरान् बहून् ॥ ९६.१५॥ ९६.१६/१देशे दास्यामहे सर्वे तद् अनुज्ञातुमर्हसि । ९६.१६/२यस्मिन् देशे सुरेन्द्रस्य अभिषेको भविष्यति ॥ ९६.१६॥ ९६.१७/१स सर्वकामदः पुंसां धान्यवृक्षफलैर्युतः । ९६.१७/२नानावृष्टिर्न दुर्भिक्षं भवेद् अत्र कदाचन ॥ ९६.१७॥ ९६.१८/१ब्रह्मोवाच । मेने ततो मुनिश्रेष्ठो माण्डव्यो लोकपूजितः । ९६.१८/२अभिषेकः कृतस्तत्र मलनिर्यातनं तथा ॥ ९६.१८॥ ९६.१९/१देवैस्तदोक्तो मुनिभिः स देशो मालवस्ततः । ९६.१९/२अभिषिक्ते सुरपतौ जाते च विमले तदा ॥ ९६.१९॥ ९६.२०/१आनीय गौतमीं गङ्गां तं पुण्यायाभिषेचिरे । ९६.२०/२सुराश्च ऋषयश्चैव अहं विष्णुस्तथैव च ॥ ९६.२०॥ ९६.२१/१वसिष्ठो गौतमश्चापि अगस्त्योऽत्रिश्च कश्यपः । ९६.२१/२एते चान्ये च ऋषयो देवा यक्षाः सपन्नगाः ॥ ९६.२१॥ ९६.२२/१स्नानं तत्पुण्यतोयेन अकुर्वन्न् अभिषेचनम् । ९६.२२/२मया पुनः शचीभर्ता कमण्डलुभवेन च ॥ ९६.२२॥ ९६.२३/१वारिणाप्यभिषिक्तश्च तत्र पुण्याभवन् नदी । ९६.२३/२सिक्ता चेति च तत्रासीत् ते गङ्गायां च संगते ॥ ९६.२३॥ ९६.२४/१संगमौ तत्र विख्यातौ सर्वदा मुनिसेवितौ । ९६.२४/२ततः प्रभृति तत् तीर्थं पुण्यासंगममुच्यते ॥ ९६.२४॥ ९६.२५/१सिक्तायाः संगमे पुण्यमैन्द्रं तद् अभिधीयते । ९६.२५/२तत्र सप्त सहस्राणि तीर्थान्यासञ् शुभानि च ॥ ९६.२५॥ ९६.२६/१तेषु स्नानं च दानं च विशेषेण तु संगमे । ९६.२६/२सर्वं तद् अक्षयं विद्यान् नात्र कार्या विचारणा ॥ ९६.२६॥ ९६.२७/१यद् एतत् पुण्यमाख्यानं यः पठेच्च श‍ृणोति वा । ९६.२७/२सर्वपापैः स मुच्येत मनोवाक्कायकर्मजैः ॥ ९६.२७॥ ९७.१/१ब्रह्मोवाच । पौलस्त्यं तीर्थमाख्यातं सर्वसिद्धिप्रदं नृणाम् । ९७.१/२प्रभावं तस्य वक्ष्यामि भ्रष्टराज्यप्रदायकम् ॥ ९७.१॥ ९७.२/१उत्तराशापतिः पूर्वम् ऋद्धिसिद्धिसमन्वितः । ९७.२/२पुरा लङ्कापतिश्चासीज्ज्येष्ठो विश्रवसः सुतः ॥ ९७.२॥ ९७.३/१तस्यैते भ्रातरश्चासन् बलवन्तोऽमितप्रभाः । ९७.३/२सापत्ना रावणश्चैव कुम्भकर्णो विभीषणः ॥ ९७.३॥ ९७.४/१तेऽपि विश्रवसः पुत्रा राक्षस्यां राक्षसास्तु ते । ९७.४/२मद्दत्तेन विमानेन धनदो भ्रातृभिः सह ॥ ९७.४॥ ९७.५/१ममान्तिकं भक्तियुक्तो नित्यमेति तु याति च । ९७.५/२रावणस्य तु या माता कुपिता साब्रवीत् सुतान् ॥ ९७.५॥ ९७.६/१रावणमातोवाच । मरिष्ये न च जीविष्ये पुत्रा वैरूप्यकारणात् । ९७.६/२देवाश्च दानवाश्चासन् सापत्ना भ्रातरो मिथः ॥ ९७.६॥ ९७.७/१अन्योन्यवधमीप्सन्ते जयैश्वर्यवशानुगाः । ९७.७/२तद्भवन्तो न पुरुषा न शक्ता न जयैषिणः । ९७.७/३सापत्न्यं योऽनुमन्यते तस्य जीवो निरर्थकः ॥ ९७.७॥ ९७.८/१ब्रह्मोवाच । तन् मातृवचनं श्रुत्वा भ्रातरस्ते त्रयो मुने । ९७.८/२जग्मुस्ते तपसेऽरण्यं कृतवन्तस्तपो महत् ॥ ९७.८॥ ९७.९/१मत्तो वरान् अवापुश्च त्रय एते च राक्षसाः । ९७.९/२मातुलेन मरीचेन तथा मातामहेन तु ॥ ९७.९॥ ९७.१०/१तन्मातृवचनाच्चापि ततो लङ्कामयाचत । ९७.१०/२रक्षोभावान् मातृदोषाद् भ्रात्रोर्वैरमभून् महत् ॥ ९७.१०॥ ९७.११/१ततस्तद् अभवद् युद्धं देवदानवयोरिव । ९७.११/२युद्धे जित्वाग्रजं शान्तं धनदं भ्रातरं तथा ॥ ९७.११॥ ९७.१२/१पुष्पकं च पुरीं लङ्कां सर्वं चैव व्यपाहरत् । ९७.१२/२रावणो घोषयामास त्रैलोक्ये सचराचरे ॥ ९७.१२॥ ९७.१३/१यो दद्याद् आश्रयं भ्रातुः स च वध्यो भवेन् मम । ९७.१३/२भ्रात्रा निरस्तो वैश्रवणो नैव प्रापाश्रयं क्वचित् । ९७.१३/३पितामहं पुलस्त्यं तं गत्वा नत्वाब्रवीद् वचः ॥ ९७.१३॥ ९७.१४/१धनद उवाच । भ्रात्रा निरस्तो दुष्टेन किं करोमि वदस्व मे । ९७.१४/२आश्रयः शरणं यत् स्याद् दैवं वा तीर्थमेव च ॥ ९७.१४॥ ९७.१५/१ब्रह्मोवाच । तत् पौत्रवचनं श्रुत्वा पुलस्त्यो वाक्यमब्रवीत् ॥ ९७.१५॥ ९७.१६/१पुलस्त्य उवाच । गौतमीं गच्छ पुत्र त्वं स्तुहि देवं महेश्वरम् । ९७.१६/२तत्र नास्य प्रवेशः स्याद् गङ्गाया जलमध्यतः ॥ ९७.१६॥ ९७.१७/१सिद्धिं प्राप्स्यसि कल्याणीं तथा कुरु मया सह ॥ ९७.१७॥ ९७.१८/१ब्रह्मोवाच । तथेत्युक्त्वा जगामासौ सभार्यो धनदस्तथा । ९७.१८/२पित्रा मात्रा च वृद्धेन पुलस्त्येन धनेश्वरः ॥ ९७.१८॥ ९७.१९/१गत्वा तु गौतमीं गङ्गां शुचिः स्नात्वा यतव्रतः । ९७.१९/२तुष्टाव देवदेवेशं भुक्तिमुक्तिप्रदं शिवम् ॥ ९७.१९॥ ९७.२०/१धनद उवाच । स्वामी त्वमेवास्य चराचरस्य । ९७.२०/२विश्वस्य शम्भो न परोऽस्ति कश्चित् । ९७.२०/३त्वामप्यवज्ञाय यदीह मोहात् । ९७.२०/४प्रगल्भते कोपि स शोच्य एव ॥ ९७.२०॥ ९७.२१/१त्वमष्टमूर्त्या सकलं बिभर्षि । ९७.२१/२त्वदाज्ञया वर्तत एव सर्वम् । ९७.२१/३तथापि वेदेति बुधो भवन्तम् । ९७.२१/४न जात्वविद्वान् महिमा पुरातनम् ॥ ९७.२१॥ ९७.२२/१मलप्रसूतं यद् अवोचद् अम्बा । ९७.२२/२हास्यात् सुतोऽयं तव देव शूरः । ९७.२२/३त्वत्प्रेक्षिताद् यः स च विघ्नराजो । ९७.२२/४जज्ञे त्वहो चेष्टितमीशदृष्टेः ॥ ९७.२२॥ ९७.२३/१अश्रुप्लुताङ्गी गिरिजा समीक्ष्य । ९७.२३/२वियुक्तदाम्पत्यमितीशमूचे । ९७.२३/३मनोभवोऽभून् मदनो रतिश्च । ९७.२३/४सौभाग्यपूर्वत्वमवाप सोमात् ॥ ९७.२३॥ ९७.२४/१ब्रह्मोवाच । इत्यादि स्तुवतस्तस्य पुरतोऽभूत् त्रिलोचनः । ९७.२४/२वरेण च्छन्दयामास हर्षान् नोवाच किंचन ॥ ९७.२४॥ ९७.२५/१तूष्णीम्भूते तु धनदे पुलस्त्ये च महेश्वरे । ९७.२५/२पुनः पुनर्वरस्वेति शिवे वादिनि हर्षिते ॥ ९७.२५॥ ९७.२६/१एतस्मिन्न् अन्तरे तत्र वाग् उवाचाशरीरिणी । ९७.२६/२प्राप्तव्यं धनपालत्वं वदन्तीदं महेश्वरम् ॥ ९७.२६॥ ९७.२७/१पुलस्त्यस्य तु यच्चित्तं पितुर्वैश्रवणस्य तु । ९७.२७/२विदित्वेव तदा वाणी शुभमर्थमुदीरयत् ॥ ९७.२७॥ ९७.२८/१भूतवद् भवितव्यं स्याद् दास्यमानं तु दत्तवत् । ९७.२८/२प्राप्तव्यं प्राप्तवत् तत्र दैवी वाग् अभवच्छुभा ॥ ९७.२८॥ ९७.२९/१प्रभूतशत्रुः परिभूतदुःखः । ९७.२९/२सम्पूज्य सोमेश्वरमाप लिङ्गम् । ९७.२९/३दिगीश्वरत्वं द्रविणप्रभुत्वम् । ९७.२९/४अपारदातृत्वकलत्रपुत्रान् ॥ ९७.२९॥ ९७.३०/१तां वाचं धनदः श्रुत्वा देवदेवं त्रिशूलिनम् । ९७.३०/२एवं भवतु नामेति धनदो वाक्यमब्रवीत् ॥ ९७.३०॥ ९७.३१/१तथैवास्त्विति देवेशो दैवीं वाचममन्यत । ९७.३१/२पुलस्त्यं च वरैः पुण्यैस्तथा विश्रवसं मुनिम् ॥ ९७.३१॥ ९७.३२/१धनपालं च देवेशो ह्यभिनन्द्य ययौ शिवः । ९७.३२/२ततः प्रभृति तत् तीर्थं पौलस्त्यं धनदं विदुः ॥ ९७.३२॥ ९७.३३/१तथा वैश्रवसं पुण्यं सर्वकामप्रदं शुभम् । ९७.३३/२तेषु स्नानादि यत् किंचित् तत् सर्वं बहुपुण्यदम् ॥ ९७.३३॥ ९८.१/१ब्रह्मोवाच । अग्नितीर्थमिति ख्यातं सर्वक्रतुफलप्रदम् । ९८.१/२सर्वविघ्नोपशमनं तत्तीर्थस्य फलं श‍ृणु ॥ ९८.१॥ ९८.२/१जातवेदा इति ख्यातो अग्नेर्भ्राता स हव्यवाट् । ९८.२/२हव्यं वहन्तं देवानां गौतम्यास्तीर एव तु ॥ ९८.२॥ ९८.३/१ऋषीणां सत्त्रसदने अग्नेर्भ्रातरमुत्तमम् । ९८.३/२भ्रातुः प्रियं तथा दक्षं मधुर्दितिसुतो बली ॥ ९८.३॥ ९८.४/१जघान ऋषिमुख्येषु पश्यत्सु च सुरेष्वपि । ९८.४/२हव्यं देवा नैव चापुर्मृते वै जातवेदसि ॥ ९८.४॥ ९८.५/१मृते भ्रातरि स त्वग्निः प्रिये वै जातवेदसि । ९८.५/२कोपेन महताविष्टो गाङ्गमम्भः समाविशत् ॥ ९८.५॥ ९८.६/१गङ्गाम्भसि समाविष्टे ह्यग्नौ देवाश्च मानुषाः । ९८.६/२जीवमुत्सर्जयामासुरग्निजीवा यतो मताः ॥ ९८.६॥ ९८.७/१यत्राग्निर्जलमाविष्टस्तं देशं सर्व एव ते । ९८.७/२आजग्मुर्विबुधाः सर्व ऋषयः पितरस्तथा ॥ ९८.७॥ ९८.८/१विनाग्निना न जीवामः स्तुवन्तोऽग्निं विशेषतः । ९८.८/२अग्निं जलगतं दृष्ट्वा प्रियं चोचुर्दिवौकसः ॥ ९८.८॥ ९८.९/१देवा ऊचुः । देवाञ् जीवय हव्येन कव्येन च पितृंस्तथा । ९८.९/२मानुषान् अन्नपाकेन बीजानां क्लेदनेन च ॥ ९८.९॥ ९८.१०/१ब्रह्मोवाच । अग्निरप्याह तान् देवाञ् शक्तो यो मे गतोऽनुजः । ९८.१०/२क्रियमाणे भवत्कार्ये या गतिर्जातवेदसः ॥ ९८.१०॥ ९८.११/१सा वापि स्यान् मम सुरा नोत्सहे कार्यसाधने । ९८.११/२कार्यं तु सर्वतस्तस्य भवतां जातवेदसः ॥ ९८.११॥ ९८.१२/१इमां स्थितिमनुप्राप्तो न जाने मे कथं भवेत् । ९८.१२/२इह चामुत्र च व्याप्तौ शक्तिरप्यत्र नो भवेत् ॥ ९८.१२॥ ९८.१३/१अथापि क्रियमाणे वै कार्ये सैव गतिर्मम । ९८.१३/२देवास्तमूचुर्भावेन सर्वेण ऋषयस्तथा ॥ ९८.१३॥ ९८.१४/१आयुः कर्मणि च प्रीतिर्व्याप्तौ शक्तिश्च दीयते । ९८.१४/२प्रयाजान् अनुयाजांश्च दास्यामो हव्यवाहन ॥ ९८.१४॥ ९८.१५/१देवानां त्वं मुखं श्रेष्ठमाहुत्यः प्रथमास्तव । ९८.१५/२त्वया दत्तं तु यद् द्रव्यं भोक्ष्यामः सुरसत्तम ॥ ९८.१५॥ ९८.१६/१ब्रह्मोवाच । ततस्तुष्टोऽभवद् वह्निर्देववाक्याद् यथाक्रमम् । ९८.१६/२इह चामुत्र च व्याप्तौ हव्ये वा लौकिके तथा ॥ ९८.१६॥ ९८.१७/१सर्वत्र वह्निरभयः समर्थोऽभूत् सुराज्ञया । ९८.१७/२जातवेदा बृहद्भानुः सप्तार्चिर्नीललोहितः ॥ ९८.१७॥ ९८.१८/१जलगर्भः शमीगर्भो यज्ञगर्भः स उच्यते । ९८.१८/२जलाद् आकृष्य विबुधा अभिषिच्य विभावसुम् ॥ ९८.१८॥ ९८.१९/१उभयत्र पदे वासः सर्वगोऽग्निस्ततोऽभवत् । ९८.१९/२यथागतं सुरा जग्मुर्वह्नितीर्थं तद् उच्यते ॥ ९८.१९॥ ९८.२०/१तत्र सप्त शतान्यासंस्तीर्थानि गुणवन्ति च । ९८.२०/२तेषु स्नानं च दानं च यः करोति जितात्मवान् ॥ ९८.२०॥ ९८.२१/०अश्वमेधफलं साग्रं प्राप्नोत्यविकलं शुभम् । ९८.२२/०देवतीर्थं च तत्रैव आग्नेयं जातवेदसम् ॥ २१.२॥ ९८.२२/१अग्निप्रतिष्ठितं लिङ्गं तत्रास्तेऽनेकवर्णवत् । ९८.२२/२तद्देवदर्शनाद् एव सर्वक्रतुफलं लभेत् ॥ ९८.२२॥ ९९.१/१ब्रह्मोवाच । ऋणप्रमोचनं नाम तीर्थं वेदविदो विदुः । ९९.१/२तस्य स्वरूपं वक्ष्यामि श‍ृणु नारद तन्मनाः ॥ ९९.१॥ ९९.२/१आसीत् पृथुश्रवा नाम प्रियः कक्षीवतः सुतः । ९९.२/२न दारसंग्रहं लेभे वैराग्यान् नाग्निपूजनम् ॥ ९९.२॥ ९९.३/१कनीयांस्तु समर्थोऽपि परिवित्तिभयान् मुने । ९९.३/२नाकरोद् दारकर्मादि नैवाग्नीनामुपासनम् ॥ ९९.३॥ ९९.४/१ततः प्रोचुः पितृगणाः पुत्रं कक्षीवतः शुभम् । ९९.४/२ज्येष्ठं चैव कनिष्ठं च पृथक् पृथग् इदं वचः ॥ ९९.४॥ ९९.५/१पितर ऊचुः । ऋणत्रयापनोदाय क्रियतां दारसंग्रहः ॥ ९९.५॥ ९९.६/१ब्रह्मोवाच । नेत्युवाच ततो ज्येष्ठः किम् ऋणं केन युज्यते । ९९.६/२कनीयांस्तु पितृन् प्राह न योग्यो दारसंग्रहः ॥ ९९.६॥ ९९.७/१ज्येष्ठे सति महाप्राज्ञः परिवित्तिभयाद् इति । ९९.७/२तावुभौ पुनरप्येवमूचुस्ते वै पितामहाः ॥ ९९.७॥ ९९.८/१पितर ऊचुः । यातामुभौ गौतमीं तु पुण्यां कक्षीवतः सुतौ । ९९.८/२कुरुतां गौतमीस्नानं सर्वाभीष्टप्रदायकम् ॥ ९९.८॥ ९९.९/१गच्छतां गौतमीं गङ्गां लोकत्रितयपावनीम् । ९९.९/२स्नानं च तर्पणं तस्यां कुरुतां श्रद्धयान्वितौ ॥ ९९.९॥ ९९.१०/१दृष्टावनामिता ध्याता गौतमी सर्वकामदा । ९९.१०/२न देशकालजात्यादि+ ंइयमोऽत्रावगाहने । ९९.१०/३ज्येष्ठोऽनृणस्ततो भूयात् परिवित्तिर्न चेतरः ॥ ९९.१०॥ ९९.११/१ब्रह्मोवाच । ततः पृथुश्रवा ज्येष्ठः कृत्वा स्नानं सतर्पणम् । ९९.११/२त्रयाणामपि लोकानां काक्षीवतोऽनृणोऽभवत् ॥ ९९.११॥ ९९.१२/१ततः प्रभृति तत् तीर्थम् ऋणमोचनमुच्यते । ९९.१२/२श्रौतस्मार्तर्णेभ्यश्च इतरेभ्यश्च नारद । ९९.१२/३तत्र स्नानेन दानेन ऋणी मुक्तः सुखी भवेत् ॥ ९९.१२॥ १००.१/१ब्रह्मोवाच । सुपर्णासंगमं नाम काद्रवासंगमं तथा । १००.१/२महेश्वरो यत्र देवो गङ्गापुलिनमाश्रितः ॥ १००.१॥ १००.२/१अग्निकुण्डं च तत्रैव रौद्रं वैष्णवमेव च । १००.२/२सौरं सौम्यं तथा ब्राह्मं कौमारं वारुणं तथा ॥ १००.२॥ १००.३/१अप्सरा च नदी यत्र संगता गङ्गया तथा । १००.३/२तत्तीर्थस्मरणाद् एव कृतकृत्यो भवेन् नरः ॥ १००.३॥ १००.४/१सर्वपापप्रशमनं श‍ृणु यत्नेन नारद । १००.४/२इन्द्रेण हिंसिताः पूर्वं वालखिल्या महर्षयः । १००.४/३दत्तार्धतपसः सर्वे प्रोचुस्ते काश्यपं मुनिम् ॥ १००.४॥ १००.५/१वालखिल्या ऊचुः । पुत्रमुत्पादयानेन इन्द्रदर्पहरं शुभम् । १००.५/२तपसोऽर्धं तु दास्यामस्तथेत्याह मुनिस्तु तान् ॥ १००.५॥ १००.६/१सुपर्णायां ततो गर्भमादधे स प्रजापतिः । १००.६/२कद्र्वां चैव शनैर्ब्रह्मन् सर्पाणां सर्पमातरि ॥ १००.६॥ १००.७/१ते गर्भिण्यावुभे आह गन्तुकामः प्रजापतिः । १००.७/२अपराधो न च क्वापि कार्यो गमनमेव च ॥ १००.७॥ १००.८/१अन्यत्र गमनाच्छापो भविष्यति न संशयः ॥ १००.८॥ १००.९/१ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा स ययौ पत्न्यौ गते भर्तरि ते उभे । १००.९/२तदैव जग्मतुः सत्त्रम् ऋषीणां भावितात्मनाम् ॥ १००.९॥ १००.१०/१ब्रह्मवृन्दसमाकीर्णं गङ्गातीरसमाश्रितम् । १००.१०/२उन्मत्ते ते उभे नित्यं वयःसम्पत्तिगर्विते ॥ १००.१०॥ १००.११/१निवार्यमाणे बहुशो मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः । १००.११/२विकुर्वत्यौ तत्र सत्त्रे समानि च हवींषि च ॥ १००.११॥ १००.१२/१योषितां दुर्विलसितं कः संवरितुमीश्वरः । १००.१२/२ते दृष्ट्वा चुक्षुभुर्विप्रा अपमार्गरते उभे ॥ १००.१२॥ १००.१३/१अपमार्गस्थिते यस्माद् आपगे हि भविष्यथः । १००.१३/२सुपर्णा चैव कद्रूश्च नद्यौ ते सम्बभूवतुः ॥ १००.१३॥ १००.१४/१स कदाचिद् गृहं प्रायात् कश्यपोऽथ प्रजापतिः । १००.१४/२ऋषिभ्यस्तत्र वृत्तान्तं शापं ताभ्यां सविस्तरम् ॥ १००.१४॥ १००.१५/१श्रुत्वा तु विस्मयाविष्टः किं करोमीत्यचिन्तयत् । १००.१५/२ऋषिभ्यः कथयामास वालखिल्या इति श्रुताः ॥ १००.१५॥ १००.१६/१त ऊचुः कश्यपं विप्रं गत्वा गङ्गां तु गौतमीम् । १००.१६/२तत्र स्तुहि महेशानं पुनर्भार्ये भविष्यतः ॥ १००.१६॥ १००.१७/१ब्रह्महत्याभयाद् एव यत्र देवो महेश्वरः । १००.१७/२गङ्गामध्ये सदा ह्यास्ते मध्यमेश्वरसंज्ञया ॥ १००.१७॥ १००.१८/१तथेत्युक्त्वा कश्यपोऽपि स्नात्वा गङ्गां जितव्रतः । १००.१८/२तुष्टाव स्तवनैः पुण्यैर्देवदेवं महेश्वरम् ॥ १००.१८॥ १००.१९/१कश्यप उवाच । लोकत्रयैकाधिपतेर्न यस्य । १००.१९/२कुत्रापि वस्तुन्यभिमानलेशः । १००.१९/३स सिद्धनाथोऽखिलविश्वकर्ता । १००.१९/४भर्ता शिवाया भवतु प्रसन्नः ॥ १००.१९॥ १००.२०/१तापत्रयोष्णद्युतितापितानाम् । १००.२०/२इतस्ततो वै परिधावतां च । १००.२०/३शरीरिणां स्थावरजङ्गमानाम् । १००.२०/४त्वमेव दुःखव्यपनोददक्षः ॥ १००.२०॥ १००.२१/१सत्त्वादियोगस्त्रिविधोऽपि यस्य । १००.२१/२शक्रादिभिर्वक्तुमशक्य एव । १००.२१/३विचित्रवृत्तिं परिचिन्त्य सोमम् । १००.२१/४सुखी सदा दानपरो वरेण्यः ॥ १००.२१॥ १००.२२/१ब्रह्मोवाच । इत्यादिस्तुतिभिर्देवः स्तुतो गौरीपतिः शिवः । १००.२२/२प्रसन्नो ह्यददाच्छम्भुः कश्यपाय वरान् बहून् ॥ १००.२२॥ १००.२३/१भार्यार्थिनं तु तं प्राह स्यातां भार्ये उभे तु ते । १००.२३/२नदीस्वरूपे पत्न्यौ ये गङ्गां प्राप्य सरिद्वराम् ॥ १००.२३॥ १००.२४/१तत्संगमनमात्रेण ताभ्यां भूयात् स्वकं वपुः । १००.२४/२ते गर्भिण्यौ पुनर्जाते गङ्गायाश्च प्रसादतः ॥ १००.२४॥ १००.२५/१ततः प्रजापतिः प्रीतो भार्ये प्राप्य महामनाः । १००.२५/२आह्वयामास तान् विप्रान् गौतमीतीरमाश्रितान् ॥ १००.२५॥ १००.२६/१सीमन्तोन्नयनं चक्रे ताभ्यां प्रीतः प्रजापतिः । १००.२६/२ब्राह्मणान् पूजयामास विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ १००.२६॥ १००.२७/१भुक्तवत्स्वथ विप्रेषु कश्यपस्याथ मन्दिरे । १००.२७/२भर्तृसमीपोपविष्टा कद्रूर्विप्रान् निरीक्ष्य च ॥ १००.२७॥ १००.२८/१ततः कद्रूरृषीन् अक्ष्णा प्राहसत् ते च चुक्षुभुः । १००.२८/२येनाक्ष्णा हसिता पापे भज्यतां तेऽक्षि पापवत् ॥ १००.२८॥ १००.२९/१काणाभवत् ततः कद्रूः सर्पमातेति योच्यते । १००.२९/२ततः प्रसादयामास कश्यपो भगवान् ऋषीन् ॥ १००.२९॥ १००.३०/१ततः प्रसन्नास्ते प्रोचुर्गौतमी सरितां वरा । १००.३०/२अपराधसहस्रेभ्यो रक्षिष्यति च सेवनात् ॥ १००.३०॥ १००.३१/१भार्यान्वितस्तथा चक्रे कश्यपो मुनिसत्तमः । १००.३१/२ततः प्रभृति तत् तीर्थमुभयोः संगमं विदुः । १००.३१/३सर्वपापप्रशमनं सर्वक्रतुफलप्रदम् ॥ १००.३१॥ १०१.१/१ब्रह्मोवाच । पुरूरवसमाख्यातं तीर्थं वेदविदो विदुः । १०१.१/२स्मरणाद् एव पापानां नाशनं किं तु दर्शनात् ॥ १०१.१॥ १०१.२/१पुरूरवा ब्रह्मसदः प्राप्य तत्र सरस्वतीम् । १०१.२/२यदृच्छया देवनदीं हसन्तीं ब्रह्मणोऽन्तिके । १०१.२/३तां दृष्ट्वा रूपसम्पन्नामुर्वशीं प्राह भूपतिः ॥ १०१.२॥ १०१.३/१राजोवाच । केयं रूपवती साध्वी स्थितेयं ब्रह्मणोऽन्तिके । १०१.३/२सर्वासामुत्तमा योषिद् दीपयन्ती सभामिमाम् ॥ १०१.३॥ १०१.४/१ब्रह्मोवाच । उर्वशी प्राह राजानमियं देवनदी शुभा । १०१.४/२सरस्वती ब्रह्मसुता नित्यमेति च याति च । १०१.४/३तच्छ्रुत्वा विस्मितो राजा आनयेमां ममान्तिकम् ॥ १०१.४॥ १०१.५/१ब्रह्मोवाच । उर्वशी पुनरप्याह राजानं भूरिदक्षिणम् ॥ १०१.५॥ १०१.६/१उर्वश्युवाच । आनीयते महाराज तस्याः सर्वं निवेद्य च ॥ १०१.६॥ १०१.७/१ब्रह्मोवाच । ततस्तां प्राहिणोत् तत्र राजा प्रीत्या तदोर्वशीम् । १०१.७/२सा गत्वा राजवचनं न्यवेदयद् अथोर्वशी ॥ १०१.७॥ १०१.८/१सरस्वत्यपि तन् मेने उर्वश्या यन् निवेदितम् । १०१.८/२सा तथेति प्रतिज्ञाय प्रायाद् यत्र पुरूरवाः ॥ १०१.८॥ १०१.९/१सरस्वत्यास्ततस्तीरे स रेमे बहुलाः समाः । १०१.९/२सरस्वान् अभवत् पुत्रो यस्य पुत्रो बृहद्रथः ॥ १०१.९॥ १०१.१०/१तां गच्छन्तीं नृपगृहं नित्यमेव सरस्वतीम् । १०१.१०/२सरस्वन्तं ततो लक्ष्म ज्ञात्वान्येषु तथा कृतम् ॥ १०१.१०॥ १०१.११/१तस्यै ददावहं शापं भूया इति महानदी । १०१.११/२मच्छापभीता वागीशा प्रागाद् देवीं च गौतमीम् ॥ १०१.११॥ १०१.१२/१कमण्डलुभवां पूतां मातरं लोकपावनीम् । १०१.१२/२तापत्रयोपशमनीमैहिकामुष्मिकप्रदाम् ॥ १०१.१२॥ १०१.१३/१सा गत्वा गौतमीं देवीं प्राह मच्छापमादितः । १०१.१३/२गङ्गापि मामुवाचेदं विशापां कर्तुमर्हसि ॥ १०१.१३॥ १०१.१४/१न युक्तं यत् सरस्वत्याः शापं त्वं दत्तवान् असि । १०१.१४/२स्त्रीणामेष स्वभावो वै पुंस्कामा योषितो यतः ॥ १०१.१४॥ १०१.१५/१स्वभावचपला ब्रह्मन् योषितः सकला अपि । १०१.१५/२त्वं कथं तु न जानीषे जगत्स्रष्टाम्बुजासन ॥ १०१.१५॥ १०१.१६/१विडम्बयति कं वा न कामो वापि स्वभावतः । १०१.१६/२ततो विशापमवदं दृश्यापि स्यात् सरस्वती ॥ १०१.१६॥ १०१.१७/१तस्माच्छापान् नदी मर्त्ये दृश्यादृश्या सरस्वती । १०१.१७/२यत्रैषा संगता देवी गङ्गायां शापविह्वला ॥ १०१.१७॥ १०१.१८/१तत्र प्रायान् नृपवरो धार्मिकः स पुरूरवाः । १०१.१८/२तपस्तप्त्वा समाराध्य देवं सिद्धेश्वरं हरम् ॥ १०१.१८॥ १०१.१९/१सर्वान् कामान् अथावाप गङ्गायाश्च प्रसादतः । १०१.१९/२ततः प्रभृति तत् तीर्थं पुरूरवसमुच्यते ॥ १०१.१९॥ १०१.२०/१सरस्वतीसंगमं च ब्रह्मतीर्थं तद् उच्यते । १०१.२०/२सिद्धेश्वरो यत्र देवः सर्वकामप्रदं तु तत् ॥ १०१.२०॥ १०२.१/१ब्रह्मोवाच । सावित्री चैव गायत्री श्रद्धा मेधा सरस्वती । १०२.१/२एतानि पञ्च तीर्थानि पुण्यानि मुनयो विदुः ॥ १०२.१॥ १०२.२/१तत्र स्नात्वा तु पीत्वा तु मुच्यते सर्वकल्मषात् । १०२.२/२सावित्री चैव गायत्री श्रद्धा मेधा सरस्वती ॥ १०२.२॥ १०२.३/१एता मम सुता ज्येष्ठा धर्मसंस्थानहेतवः । १०२.३/२सर्वासामुत्तमां कांचिन् निर्ममे लोकसुन्दरीम् ॥ १०२.३॥ १०२.४/१तां दृष्ट्वा विकृता बुद्धिर्ममासीन् मुनिसत्तम । १०२.४/२गृह्यमाणा मया बाला सा मां दृष्ट्वा पलायिता ॥ १०२.४॥ १०२.५/१मृगीभूता तु सा बाला मृगोऽहमभवं तदा । १०२.५/२मृगव्याधोऽभवच्छम्भुर्धर्मसंरक्षणाय च ॥ १०२.५॥ १०२.६/१ता मद्भीताः पञ्च सुता गङ्गामीयुर्महानदीम् । १०२.६/२ततो महेश्वरः प्रायाद् धर्मसंरक्षणाय सः ॥ १०२.६॥ १०२.७/१धनुर्गृहीत्वा सशरमीशोऽपि मृगरूपिणम् । १०२.७/२मामुवाच वधिष्ये त्वां मृगव्याधस्तदा हरः ॥ १०२.७॥ १०२.८/१तत्कर्मणो निवृत्तोऽहं प्रादां कन्यां विवस्वते । १०२.८/२सावित्र्याद्याः पञ्च सुता नदीरूपेण संगताः ॥ १०२.८॥ १०२.९/१ता आगताः पुनश्चापि स्वर्गं लोकं ममान्तिकम् । १०२.९/२यत्र ताः संगता देव्या पञ्च तीर्थानि नारद ॥ १०२.९॥ १०२.१०/१संगतानि च पुण्यानि पञ्च नद्यः सरस्वती । १०२.१०/२तेषु स्नानं तथा दानं यत् किंचित् कुरुते नरः ॥ १०२.१०॥ १०२.११/१सर्वकामप्रदं तत् स्यान् नैष्कर्म्यान् मुक्तिदं स्मृतम् । १०२.११/२तत्राभवन् मृगव्याधं तीर्थं सर्वार्थदं नृणाम् । १०२.११/३स्वर्गमोक्षफलं चान्यद् ब्रह्मतीर्थफलं स्मृतम् ॥ १०२.११॥ १०३.१/१ब्रह्मोवाच । शमीतीर्थमिति ख्यातं सर्वपापोपशान्तिदम् । १०३.१/२तस्याख्यानं प्रवक्ष्यामि श‍ृणु यत्नेन नारद ॥ १०३.१॥ १०३.२/१आसीत् प्रियव्रतो नाम क्षत्रियो जयतां वरः । १०३.२/२गौतम्या दक्षिणे तीरे दीक्षां चक्रे पुरोधसा ॥ १०३.२॥ १०३.३/१हयमेध उपक्रान्ते ऋत्विग्भिरृषिभिर्वृते । १०३.३/२तस्य राज्ञो महाबाहोर्वसिष्ठस्तु पुरोहितः ॥ १०३.३॥ १०३.४/१तद्यज्ञवाटमगमद् दानवोऽथ हिरण्यकः । १०३.४/२तं दानवमभिप्रेक्ष्य देवास्त्विन्द्रपुरोगमाः ॥ १०३.४॥ १०३.५/१भीताः केचिद् दिवं जग्मुर्हव्यवाट् शमिमाविशत् । १०३.५/२अश्वत्थं विष्णुरगमद् भानुरर्कं वटं शिवः ॥ १०३.५॥ १०३.६/१सोमः पलाशमगमद् गङ्गाम्भो हव्यवाहनः । १०३.६/२अश्विनौ तु हयं गृह्य वायसोऽभूद् यमः स्वयम् ॥ १०३.६॥ १०३.७/१एतस्मिन्न् अन्तरे तत्र वसिष्ठो भगवान् ऋषिः । १०३.७/२यष्टिमादाय दैतेयान् न्यवारयद् अथाज्ञया ॥ १०३.७॥ १०३.८/१ततः प्रवृत्तः पुनरेव यज्ञो । १०३.८/२दैत्यो गतः स्वेन बलेन युक्तः । १०३.८/३इमानि तीर्थानि ततः शुभानि । १०३.८/४दशाश्वमेधस्य फलानि दद्युः ॥ १०३.८॥ १०३.९/१प्रथमं तु शमीतीर्थं द्वितीयं वैष्णवं विदुः । १०३.९/२आर्कं शैवं च सौम्यं च वासिष्ठं सर्वकामदम् ॥ १०३.९॥ १०३.१०/१देवाश्च ऋषयः सर्वे निवृत्ते मखविस्तरे । १०३.१०/२तुष्टाः प्रोचुर्वसिष्ठं तं यजमानं प्रियव्रतम् ॥ १०३.१०॥ १०३.११/१तांश्च वृक्षांस्तां च गङ्गां मुदा युक्ताः पुनः पुनः । १०३.११/२हयमेधस्य निष्पत्त्यै एते याता इतस्ततः ॥ १०३.११॥ १०३.१२/१हयमेधफलं दद्युस्तीर्थानीत्यवदन् सुराः । १०३.१२/२तस्मात् स्नानेन दानेन तेषु तीर्थेषु नारद । १०३.१२/३हयमेधफलं पुण्यं प्राप्नोति न मृषा वचः ॥ १०३.१२॥ १०४.१/१ब्रह्मोवाच । विश्वामित्रं हरिश्चन्द्रं शुनःशेपं च रोहितम् । १०४.१/२वारुणं ब्राह्ममाग्नेयमैन्द्रमैन्दवमैश्वरम् ॥ १०४.१॥ १०४.२/१मैत्रं च वैष्णवं चैव याम्यमाश्विनमौशनम् । १०४.२/२एतेषां पुण्यतीर्थानां नामधेयं श‍ृणुष्व मे ॥ १०४.२॥ १०४.३/१हरिश्चन्द्र इति त्वासीद् इक्ष्वाकुप्रभवो नृपः । १०४.३/२तस्य गृहे मुनी प्राप्तौ नारदः पर्वतस्तथा । १०४.३/३कृत्वातिथ्यं तयोः सम्यग् *घरिश्चन्द्रोऽब्रवीद् ऋषी ॥ १०४.३॥ १०४.४/१हरिश्चन्द्र उवाच । पुत्रार्थं क्लिश्यते लोकः किं पुत्रेण भविष्यति । १०४.४/२ज्ञानी वाप्यथवाज्ञानी उत्तमो मध्यमोऽथवा । १०४.४/३एतं मे संशयं नित्यं ब्रूताम् ऋषिवरावुभौ ॥ १०४.४॥ १०४.५/१ब्रह्मोवाच । तावूचतुर्हरिश्चन्द्रं पर्वतो नारदस्तथा ॥ १०४.५॥ १०४.६/१नारदपर्वतावूचतुः । एकधा दशधा राजञ् शतधा च सहस्रधा । १०४.६/२उत्तरं विद्यते सम्यक् तथाप्येतद् उदीर्यते ॥ १०४.६॥ १०४.७/१नापुत्रस्य परो लोको विद्यते नृपसत्तम । १०४.७/२जाते पुत्रे पिता स्नानं यः करोति जनाधिप ॥ १०४.७॥ १०४.८/१दशानामश्वमेधानामभिषेकफलं लभेत् । १०४.८/२आत्मप्रतिष्ठा पुत्रात् स्याज्जायते चामरोत्तमः ॥ १०४.८॥ १०४.९/१अमृतेनामरा देवाः पुत्रेण ब्राह्मणादयः । १०४.९/२त्रिऋणान् मोचयेत् पुत्रः पितरं च पितामहान् ॥ १०४.९॥ १०४.१०/१किं तु मूलं किमु जलं किं तु श्मश्रूणि किं तपः । १०४.१०/२विना पुत्रेण राजेन्द्र स्वर्गो मुक्तिः सुतात् स्मृताः ॥ १०४.१०॥ १०४.११/१पुत्र एव परो लोको धर्मः कामोऽर्थ एव च । १०४.११/२पुत्रो मुक्तिः परं ज्योतिस्तारकः सर्वदेहिनाम् ॥ १०४.११॥ १०४.१२/१विना पुत्रेण राजेन्द्र स्वर्गमोक्षौ सुदुर्लभौ । १०४.१२/२पुत्र एव परो लोके धर्मकामार्थसिद्धये ॥ १०४.१२॥ १०४.१३/१विना पुत्रेण यद् दत्तं विना पुत्रेण यद् धुतम् । १०४.१३/२विना पुत्रेण यज्जन्म व्यर्थं तद् अवभाति मे ॥ १०४.१३॥ १०४.१४/१तस्मात् पुत्रसमं किंचित् काम्यं नास्ति जगत्त्रये । १०४.१४/२तच्छ्रुत्वा विस्मयवांस्तावुवाच नृपः पुनः ॥ १०४.१४॥ १०४.१५/१हरिश्चन्द्र उवाच । कथं मे स्यात् सुतो ब्रूतां यत्र क्वापि यथातथम् । १०४.१५/२येन केनाप्युपायेन कृत्वा किंचित् तु पौरुषम् । १०४.१५/३मन्त्रेण यागदानाभ्यामुत्पाद्योऽसौ सुतो मया ॥ १०४.१५॥ १०४.१६/१ब्रह्मोवाच । तावूचतुर्नृपश्रेष्ठं हरिश्चन्द्रं सुतार्थिनम् । १०४.१६/२ध्यात्वा क्षणं तथा सम्यग् गौतमीं याहि मानद ॥ १०४.१६॥ १०४.१७/१तत्रापाम्पतिरुत्कृष्टं ददाति मनसीप्सितम् । १०४.१७/२वरुणः सर्वदाता वै मुनिभिः परिकीर्तितः ॥ १०४.१७॥ १०४.१८/१स तु प्रीतः शनैः काले तव पुत्रं प्रदास्यति । १०४.१८/२एतच्छ्रुत्वा नृपश्रेष्ठो मुनिवाक्यं तथाकरोत् ॥ १०४.१८॥ १०४.१९/१तोषयामास वरुणं गौतमीतीरमाश्रितः । १०४.१९/२ततश्च तुष्टो वरुणो हरिश्चन्द्रमुवाच ह ॥ १०४.१९॥ १०४.२०/१वरुण उवाच । पुत्रं दास्यामि ते राजंल्लोकत्रयविभूषणम् । १०४.२०/२यदि यक्ष्यसि तेनैव तव पुत्रो भवेद् ध्रुवम् ॥ १०४.२०॥ १०४.२१/१ब्रह्मोवाच । हरिश्चन्द्रोऽपि वरुणं यक्ष्ये तेनेत्यवोचत । १०४.२१/२ततो गत्वा हरिश्चन्द्रश्चरुं कृत्वा तु वारुणम् ॥ १०४.२१॥ १०४.२२/१भार्यायै नृपतिः प्रादात् ततो जातः सुतो नृपात् । १०४.२२/२जाते पुत्रे अपामीशः प्रोवाच वदतां वरः ॥ १०४.२२॥ १०४.२३/१वरुण उवाच । अद्यैव पुत्रो यष्टव्यः स्मरसे वचनं पुरा ॥ १०४.२३॥ १०४.२४/१ब्रह्मोवाच । हरिश्चन्द्रोऽपि वरुणं प्रोवाचेदं क्रमागतम् ॥ १०४.२४॥ १०४.२५/१हरिश्चन्द्र उवाच । निर्दशो मेध्यतां याति पशुर्यक्ष्ये ततो ह्यहम् ॥ १०४.२५॥ १०४.२६/१ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं राज्ञो वरुणोऽगात् स्वमालयम् । १०४.२६/२निर्दशे पुनरभ्येत्य यजस्वेत्याह तं नृपम् ॥ १०४.२६॥ १०४.२७/१राजापि वरुणं प्राह निर्दन्तो निष्फलः पशुः । १०४.२७/२पशोर्दन्तेषु जातेषु एहि गच्छाधुनाप्पते ॥ १०४.२७॥ १०४.२८/१तच्छ्रुत्वा राजवचनं पुनः प्रायाद् अपाम्पतिः । १०४.२८/२जातेषु चैव दन्तेषु सप्तवर्षेषु नारद ॥ १०४.२८॥ १०४.२९/१पुनरप्याह राजानं यजस्वेति ततोऽब्रवीत् । १०४.२९/२राजापि वरुणं प्राह पत्स्यन्तीमे अपाम्पते ॥ १०४.२९॥ १०४.३०/१सम्पत्स्यन्ति तथा चान्ये ततो यक्ष्ये व्रजाधुना । १०४.३०/२पुनः प्रायात् स वरुणः पुनर्दन्तेषु नारद । १०४.३०/३यजस्वेति नृपं प्राह राजा प्राह त्वपाम्पतिम् ॥ १०४.३०॥ १०४.३१/१राजोवाच । यदा तु क्षत्रियो यज्ञे पशुर्भवति वारिप । १०४.३१/२धनुर्वेदं यदा वेत्ति तदा स्यात् पशुरुत्तमः ॥ १०४.३१॥ १०४.३२/१ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वा राजवचनं वरुणोऽगात् स्वमालयम् । १०४.३२/२यदास्त्रेषु च शस्त्रेषु समर्थोऽभूत् स रोहितः ॥ १०४.३२॥ १०४.३३/१सर्ववेदेषु शास्त्रेषु वेत्ताभूत् स त्वरिंदमः । १०४.३३/२युवराज्यमनुप्राप्ते रोहिते षोडशाब्दिके ॥ १०४.३३॥ १०४.३४/१प्रीतिमान् अगमत् तत्र यत्र राजा सरोहितः । १०४.३४/२आगत्य वरुणः प्राह यजस्वाद्य सुतं स्वकम् ॥ १०४.३४॥ १०४.३५/१ओमित्युक्त्वा नृपवर ऋत्विजः प्राह भूपतिः । १०४.३५/२रोहितं च सुतं ज्येष्ठं श‍ृण्वतो वरुणस्य च ॥ १०४.३५॥ १०४.३६/१हरिश्चन्द्र उवाच । एहि पुत्र महावीर यक्ष्ये त्वां वरुणाय हि ॥ १०४.३६॥ १०४.३७/१ब्रह्मोवाच । किमेतद् इत्यथोवाच रोहितः पितरं प्रति । १०४.३७/२पितापि तद् यथावृत्तमाचचक्षे सविस्तरम् । १०४.३७/३रोहितः पितरं प्राह श‍ृण्वतो वरुणस्य च ॥ १०४.३७॥ १०४.३८/१रोहित उवाच । अहं पूर्वं महाराज ऋत्विग्भिः सपुरोहितः । १०४.३८/२विष्णवे लोकनाथाय यक्ष्येऽहं त्वरितं शुचिः । १०४.३८/३पशुना वरुणेनाथ तद् अनुज्ञातुमर्हसि ॥ १०४.३८॥ १०४.३९/१ब्रह्मोवाच । रोहितस्य तु तद् वाक्यं श्रुत्वा वारीश्वरस्तदा । १०४.३९/२कोपेन महताविष्टो जलोदरमथाकरोत् ॥ १०४.३९॥ १०४.४०/१हरिश्चन्द्रस्य नृपते रोहितः स वनं ययौ । १०४.४०/२गृहीत्वा स धनुर्दिव्यं रथारूढो गतव्यथः ॥ १०४.४०॥ १०४.४१/१यत्र चाराध्य वरुणं हरिश्चन्द्रो जनेश्वरः । १०४.४१/२गङ्गायां प्राप्तवान् पुत्रं तत्रागात् सोऽपि रोहितः ॥ १०४.४१॥ १०४.४२/१व्यतीतान्यथ वर्षाणि पञ्च षष्ठे प्रवर्तति । १०४.४२/२तत्र स्थित्वा नृपसुतः शुश्राव नृपते रुजम् ॥ १०४.४२॥ १०४.४३/१मया पुत्रेण जातेन पितुर्वै क्लेशकारिणा । १०४.४३/२किं फलं किं नु कृत्यं स्याद् इत्येवं पर्यचिन्तयत् ॥ १०४.४३॥ १०४.४४/१तस्यास्तीरे ऋषीन् पुण्यान् अपश्यन् नृपतेः सुतः । १०४.४४/२गङ्गातीरे वर्तमानमपश्यद् ऋषिसत्तमम् ॥ १०४.४४॥ १०४.४५/१अजीगर्तमिति ख्यातम् ऋषेस्तु वयसः सुतम् । १०४.४५/२त्रिभिः पुत्रैरनुवृतं भार्यया क्षीणवृत्तिकम् । १०४.४५/३तं दृष्ट्वा नृपतेः पुत्रो नमस्येदं वचोऽब्रवीत् ॥ १०४.४५॥ १०४.४६/१रोहित उवाच । क्षीणवृत्तिः कृशः कस्माद् दुर्मना इव लक्ष्यसे ॥ १०४.४६॥ १०४.४७/१ब्रह्मोवाच । अजीगर्तोऽपि चोवाच रोहितं नृपतेः सुतम् ॥ १०४.४७॥ १०४.४८/१अजीगर्त उवाच । वर्तनं नास्ति देहस्य भोक्तारो बहवश्च मे । १०४.४८/२विनान्नेन मरिष्यामो ब्रूहि किं करवामहे ॥ १०४.४८॥ १०४.४९/१ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वा पुनरप्याह नृपपुत्र ऋषिं तदा ॥ १०४.४९॥ १०४.५०/१रोहित उवाच । तव किं वर्तते चित्ते तद् ब्रूहि वदतां वर ॥ १०४.५०॥ १०४.५१/१अजीगर्त उवाच । हिरण्यं रजतं गावो धान्यं वस्त्रादिकं न मे । १०४.५१/२विद्यते नृपशार्दूल वर्तनं नास्ति मे ततः ॥ १०४.५१॥ १०४.५२/१सुता मे सन्ति भार्या च अहं वै पञ्चमस्तथा । १०४.५२/२नैतेषां कतमस्यापि क्रेतान्नेन नृपोत्तम ॥ १०४.५२॥ १०४.५३/१रोहित उवाच । किं क्रीणासि महाबुद्धेऽजीगर्त सत्यमेव मे । १०४.५३/२वद नान्यच्च वक्तव्यं विप्रा वै सत्यवादिनः ॥ १०४.५३॥ १०४.५४/१अजीगर्त उवाच । त्रयाणामपि पुत्राणामेकं वा मां तथैव च । १०४.५४/२भार्यां वापि गृहाणेमां क्रीत्वा जीवामहे वयम् ॥ १०४.५४॥ १०४.५५/१रोहित उवाच । किं भार्यया महाबुद्धे किं त्वया वृद्धरूपिणा । १०४.५५/२युवानं देहि पुत्रं मे पुत्राणां यं त्वमिच्छसि ॥ १०४.५५॥ १०४.५६/१अजीगर्त उवाच । ज्येष्ठपुत्रं शुनःपुच्छं नाहं क्रीणामि रोहित । १०४.५६/२माता कनीयसं चापि न क्रीणाति ततोऽनयोः । १०४.५६/३मध्यमं तु शुनःशेपं क्रीणामि वद तद्धनम् ॥ १०४.५६॥ १०४.५७/१रोहित उवाच । वरुणाय पशुः कल्प्यः पुरुषो गुणवत्तरः । १०४.५७/२यदि क्रीणासि मूल्यं त्वं वद सत्यं महामुने ॥ १०४.५७॥ १०४.५८/१ब्रह्मोवाच । तथेत्युक्त्वा त्वजीगर्तः पुत्रमूल्यमकल्पयत् । १०४.५८/२गवां सहस्रं धान्यानां निष्कानां चापि वाससाम् । १०४.५८/३राजपुत्र वरं देहि दास्यामि स्वसुतं तव ॥ १०४.५८॥ १०४.५९/१ब्रह्मोवाच । तथेत्युक्त्वा रोहितोऽपि प्रादात् सवसनं धनम् । १०४.५९/२दत्त्वा जगाम पितरम् ऋषिपुत्रेण रोहितः । १०४.५९/३पित्रे निवेदयामास क्रयक्रीतम् ऋषेः सुतम् ॥ १०४.५९॥ १०४.६०/१रोहित उवाच । वरुणाय यजस्व त्वं पशुना त्वमरुग् भव ॥ १०४.६०॥ १०४.६१/१ब्रह्मोवाच । तथोवाच हरिश्चन्द्रः पुत्रवाक्याद् अनन्तरम् ॥ १०४.६१॥ १०४.६२/१हरिश्चन्द्र उवाच । ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या राज्ञा पाल्या इति श्रुतिः । १०४.६२/२विशेषतस्तु वर्णानां गुरवो हि द्विजोत्तमाः ॥ १०४.६२॥ १०४.६३/१विष्णोरपि हि ये पूज्या मादृशाः कुत एव हि । १०४.६३/२अवज्ञयापि येषां स्यान् नृपाणां स्वकुलक्षयः ॥ १०४.६३॥ १०४.६४/१तान् पशून् कृत्वा कृपणं कथं रक्षितुमुत्सहे । १०४.६४/२अहं च ब्राह्मणं कुर्यां पशुं नैतद् धि युज्यते ॥ १०४.६४॥ १०४.६५/१वरं हि जातु मरणं न कथंचिद् द्विजं पशुम् । १०४.६५/२करोमि तस्मात् पुत्र त्वं ब्राह्मणेन सुखं व्रज ॥ १०४.६५॥ १०४.६६/१ब्रह्मोवाच । एतस्मिन्न् अन्तरे तत्र वाग् उवाचाशरीरिणी ॥ १०४.६६॥ १०४.६७/१आकाशवाग् उवाच । गौतमीं गच्छ राजेन्द्र ऋत्विग्भिः सपुरोहितः । १०४.६७/२पशुना विप्रपुत्रेण रोहितेन सुतेन च ॥ १०४.६७॥ १०४.६८/१त्वया कार्यः क्रतुश्चैव शुनःशेपवधं विना । १०४.६८/२क्रतुः पूर्णो भवेत् तत्र तस्माद् याहि महामते ॥ १०४.६८॥ १०४.६९/१ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं शीघ्रं गङ्गामगान् नृपोत्तमः । १०४.६९/२विश्वामित्रेण ऋषिणा वसिष्ठेन पुरोधसा ॥ १०४.६९॥ १०४.७०/१वामदेवेन ऋषिणा तथान्यैर्मुनिभिः सह । १०४.७०/२प्राप्य गङ्गां गौतमीं तां नरमेधाय दीक्षितः ॥ १०४.७०॥ १०४.७१/१वेदिमण्डपकुण्डादि यूपपश्वादि चाकरोत् । १०४.७१/२कृत्वा सर्वं यथान्यायं तस्मिन् यज्ञे प्रवर्तिते ॥ १०४.७१॥ १०४.७२/१शुनःशेपं पशुं यूपे निबध्याथ समन्त्रकम् । १०४.७२/२वारिभिः प्रोक्षितं दृष्ट्वा विश्वामित्रोऽब्रवीद् इदम् ॥ १०४.७२॥ १०४.७३/१विश्वामित्र उवाच । देवान् ऋषीन् हरिश्चन्द्रं रोहितं च विशेषतः । १०४.७३/२अनुजानन्त्विमं सर्वे शुनःशेपं द्विजोत्तमम् ॥ १०४.७३॥ १०४.७४/१येभ्यस्त्वयं हविर्देयो देवेभ्योऽयं पृथक् पृथक् । १०४.७४/२अनुजानन्तु ते सर्वे शुनःशेपं विशेषतः ॥ १०४.७४॥ १०४.७५/१वसाभिर्लोमभिस्त्वग्भिर्मांसैः सन्मन्त्रितैर्मखे । १०४.७५/२अग्नौ होष्यः पशुश्चायं शुनःशेपो द्विजोत्तमः ॥ १०४.७५॥ १०४.७६/१उपासिताः स्युर्विप्रेन्द्रास्ते सर्वे त्वनुमन्य माम् । १०४.७६/२गौतमीं यान्तु विप्रेन्द्राः स्नात्वा देवान् पृथक् पृथक् ॥ १०४.७६॥ १०४.७७/१मन्त्रैः स्तोत्रैः स्तुवन्तस्ते मुदं यान्तु शिवे रताः । १०४.७७/२एनं रक्षन्तु मुनयो देवाश्च हविषो भुजः ॥ १०४.७७॥ १०४.७८/१ब्रह्मोवाच । तथेत्यूचुश्च मुनयो मेने च नृपसत्तमः । १०४.७८/२ततो गत्वा शुनःशेपो गङ्गां त्रैलोक्यपावनीम् ॥ १०४.७८॥ १०४.७९/१स्नात्वा तुष्टाव तान् देवान् ये तत्र हविषो भुजः । १०४.७९/२ततस्तुष्टाः सुरगणाः शुनःशेपं च ते मुने । १०४.७९/३अवदन्त सुराः सर्वे विश्वामित्रस्य श‍ृण्वतः ॥ १०४.७९॥ १०४.८०/१सुरा ऊचुः । क्रतुः पूर्णो भवत्वेष शुनःशेपवधं विना ॥ १०४.८०॥ १०४.८१/१ब्रह्मोवाच । विशेषेणाथ वरुणश्चावदन् नृपसत्तमम् । १०४.८१/२ततः पूर्णोऽभवद् राज्ञो नृमेधो लोकविश्रुतः ॥ १०४.८१॥ १०४.८२/१देवानां च प्रसादेन मुनीनां च प्रसादतः । १०४.८२/२तीर्थस्य तु प्रसादेन राज्ञः पूर्णोऽभवत् क्रतुः ॥ १०४.८२॥ १०४.८३/१विश्वामित्रः शुनःशेपं पूजयामास संसदि । १०४.८३/२अकरोद् आत्मनः पुत्रं पूजयित्वा सुरान्तिके ॥ १०४.८३॥ १०४.८४/१ज्येष्ठं चकार पुत्राणामात्मनः स तु कौशिकः । १०४.८४/२न मेनिरे ये च पुत्रा विश्वामित्रस्य धीमतः ॥ १०४.८४॥ १०४.८५/१शुनःशेपस्य च ज्यैष्ठ्यं ताञ् शशाप स कौशिकः । १०४.८५/२ज्यैष्ठ्यं ये मेनिरे पुत्राः पूजयामास तान् सुतान् ॥ १०४.८५॥ १०४.८६/१वरेण मुनिशार्दूलस्तद् एतत् कथितं मया । १०४.८६/२एतत् सर्वं यत्र जातं गौतम्या दक्षिणे तटे ॥ १०४.८६॥ १०४.८७/१तत्र तीर्थानि पुण्यानि विख्यातानि सुरादिभिः । १०४.८७/२बहूनि तेषां नामानि मत्तः श‍ृणु महामते ॥ १०४.८७॥ १०४.८८/१हरिश्चन्द्रं शुनःशेपं विश्वामित्रं सरोहितम् । १०४.८८/२इत्याद्यष्ट सहस्राणि तीर्थान्यथ चतुर्दश ॥ १०४.८८॥ १०४.८९/१तेषु स्नानं च दानं च नरमेधफलप्रदम् । १०४.८९/२आख्यातं चास्य माहात्म्यं तीर्थस्य मुनिसत्तम ॥ १०४.८९॥ १०४.९०/१यः पठेत् पाठयेद् वापि श‍ृणुयाद् वापि भक्तितः । १०४.९०/२अपुत्रः पुत्रमाप्नोति यच्चान्यन् मनसः प्रियम् ॥ १०४.९०॥ १०५.१/१ब्रह्मोवाच । सोमतीर्थमिति ख्यातं पितृणां प्रीतिवर्धनम् । १०५.१/२तत्र वृत्तं महापुण्यं श‍ृणु यत्नेन नारद ॥ १०५.१॥ १०५.२/१सोमो राजामृतमयो गन्धर्वाणां पुराभवत् । १०५.२/२न देवानां तदा देवा मामभ्येत्येदमब्रुवन् ॥ १०५.२॥ १०५.३/१देवा ऊचुः । गन्धर्वैराहृतः सोमो देवानां प्राणदः पुरा । १०५.३/२तमध्यायन् सुरगणा ऋषयस्त्वतिदुःखिताः । १०५.३/३यथा स्यात् सोमो ह्यस्माकं तथा नीतिर्विधीयताम् ॥ १०५.३॥ १०५.४/१ब्रह्मोवाच । तत्र वाग् विबुधान् आह गन्धर्वाः स्त्रीषु कामुकाः । १०५.४/२तेभ्यो दत्त्वाथ मां देवाः सोममाहर्तुमर्हथ ॥ १०५.४॥ १०५.५/१वाचं प्रत्यूचुरमरास्त्वां दातुं न क्षमा वयम् । १०५.५/२विना तेनापि न स्थातुं शक्यं नैव त्वया विना ॥ १०५.५॥ १०५.६/१पुनर्वाग् अब्रवीद् देवान् पुनरेष्याम्यहं त्विह । १०५.६/२अत्र बुद्धिर्विधातव्या क्रियतां क्रतुरुत्तमः ॥ १०५.६॥ १०५.७/१गौतम्या दक्षिणे तीरे भवेद् देवागमो यदि । १०५.७/२मखं तु विषयं कृत्वा आयान्तु सुरसत्तमाः ॥ १०५.७॥ १०५.८/१गन्धर्वाः स्त्रीप्रिया नित्यं पणध्वं तं मया सह । १०५.८/२तथेत्युक्त्वा सुरगणाः सरस्वत्या वचःस्थिताः ॥ १०५.८॥ १०५.९/१देवदूतैः पृथग् देवान् यक्षान् गन्धर्वपन्नगान् । १०५.९/२आह्वानं चक्रिरे तत्र पुण्ये देवगिरौ तदा ॥ १०५.९॥ १०५.१०/१ततो देवगिरिर्नाम पर्वतस्याभवन् मुने । १०५.१०/२तत्रागमन् सुरगणा गन्धर्वा यक्षकिंनराः ॥ १०५.१०॥ १०५.११/१देवाः सिद्धाश्च ऋषयस्तथाष्टौ देवयोनयः । १०५.११/२ऋषिभिर्गौतमीतीरे क्रियमाणे महाध्वरे ॥ १०५.११॥ १०५.१२/१तत्र देवैः परिवृतः सहस्राक्षोऽभ्यभाषत ॥ १०५.१२॥ १०५.१३/१इन्द्र उवाच । गन्धर्वान् अथ सम्पूज्य सरस्वत्याः समीपतः । १०५.१३/२सरस्वत्या पणध्वं नो युष्माकममृतात्मना ॥ १०५.१३॥ १०५.१४/१ब्रह्मोवाच । तच्छक्रवचनात् ते वै गन्धर्वाः स्त्रीषु कामुकाः । १०५.१४/२सोमं दत्त्वा सुरेभ्यस्तु जगृहुस्तां सरस्वतीम् ॥ १०५.१४॥ १०५.१५/१सोमोऽभवच्चामराणां गन्धर्वाणां सरस्वती । १०५.१५/२अवसत् तत्र वागीशा तथापि च सुरान्तिके ॥ १०५.१५॥ १०५.१६/१आयाति च रहो नित्यमुपांशु क्रियतामिति । १०५.१६/२अत एव हि सोमस्य क्रयो भवति नारद ॥ १०५.१६॥ १०५.१७/१उपांशुना वर्तितव्यं सोमक्रयण एव हि । १०५.१७/२ततोऽभवद् देवतानां सोमश्चापि सरस्वती ॥ १०५.१७॥ १०५.१८/१गन्धर्वाणां नैव सोमो नैवासीच्च सरस्वती । १०५.१८/२तत्रागमन् सर्व एव सोमार्थं गौतमीतटम् ॥ १०५.१८॥ १०५.१९/१गावो देवाः पर्वता यक्षरक्षाः । १०५.१९/२सिद्धाः साध्या मुनयो गुह्यकाश्च । १०५.१९/३गन्धर्वास्ते मरुतः पन्नगाश्च । १०५.१९/४सर्वौषध्यो मातरो लोकपालाः । १०५.१९/५रुद्रादित्या वसवश्चाश्विनौ च । १०५.१९/६येऽन्ये देवा यज्ञभागस्य योग्याः ॥ १०५.१९॥ १०५.२०/१पञ्चविंशतिनद्यस्तु गङ्गायां संगता मुने । १०५.२०/२पूर्णाहुतिर्यत्र दत्ता पूर्णाख्यानं तद् उच्यते ॥ १०५.२०॥ १०५.२१/१गौतम्यां संगता यास्तु सर्वाश्चापि यथोदिताः । १०५.२१/२तन्नामधेयतीर्थानि संक्षेपाच्छृणु नारद ॥ १०५.२१॥ १०५.२२/१सोमतीर्थं च गान्धर्वं देवतीर्थमतः परम् । १०५.२२/२पूर्णातीर्थं ततः शालं श्रीपर्णासंगमं तथा ॥ १०५.२२॥ १०५.२३/१स्वागतासंगमं पुण्यं कुसुमायाश्च संगमम् । १०५.२३/२पुष्टिसंगममाख्यातं कर्णिकासंगमं शुभम् ॥ १०५.२३॥ १०५.२४/१वैणवीसंगमश्चैव कृशरासंगमस्तथा । १०५.२४/२वासवीसंगमश्चैव शिवशर्या तथा शिखी ॥ १०५.२४॥ १०५.२५/१कुसुम्भिका उपारथ्या शान्तिजा देवजा तदा । १०५.२५/२अजो वृद्धः सुरो भद्रो गौतम्या सह संगताः ॥ १०५.२५॥ १०५.२६/१एते चान्ये च बहवो नदीनदसहायगाः । १०५.२६/२पृथिव्यां यानि तीर्थानि ह्यगमन् देवपर्वते ॥ १०५.२६॥ १०५.२७/१सोमार्थं वै तथा चान्येऽप्यागमन् मखमण्डपम् । १०५.२७/२तानि तीर्थानि गङ्गायां संगतानि यथाक्रमम् ॥ १०५.२७॥ १०५.२८/१नदीरूपेण कान्येव नदरूपेण कानिचित् । १०५.२८/२सरोरूपेण कान्यत्र स्तवरूपेण कानिचित् ॥ १०५.२८॥ १०५.२९/१तान्येव सर्वतीर्थानि विख्यातानि पृथक् पृथक् । १०५.२९/२तेषु स्नानं जपो होमः पितृतर्पणमेव च ॥ १०५.२९॥ १०५.३०/१सर्वकामप्रदं पुंसां भुक्तिदं मुक्तिभाजनम् । १०५.३०/२एतेषां पठनं चापि स्मरणं वा करोति यः । १०५.३०/३सर्वपापविनिर्मुक्तो याति विष्णुपुरं जनः ॥ १०५.३०॥ १०६.१/१ब्रह्मोवाच । प्रवरासंगमो नाम श्रेष्ठा चैव महानदी । १०६.१/२यत्र सिद्धेश्वरो देवः सर्वलोकोपकारकृत् ॥ १०६.१॥ १०६.२/१देवानां दानवानां च संगमोऽभूत् सुदारुणः । १०६.२/२तेषां परस्परं वापि प्रीतिश्चाभून् महामुने ॥ १०६.२॥ १०६.३/१तेऽप्येवं मन्त्रयामासुर्देवा वै दानवा मिथः । १०६.३/२मेरुपर्वतमासाद्य परस्परहितैषिणः ॥ १०६.३॥ १०६.४/१देवदैत्या ऊचुः । अमृतेनामरत्वं स्याद् उत्पाद्यामृतमुत्तमम् । १०६.४/२पिबामः सर्व एवैते भवामश्चामरा वयम् ॥ १०६.४॥ १०६.५/१एकीभूत्वा वयं लोकान् पालयामः सुखानि च । १०६.५/२प्राप्स्यामः संगरं हित्वा संगरो दुःखकारणम् ॥ १०६.५॥ १०६.६/१प्रीत्या चैवार्जितान् अर्थान् भोक्ष्यामो गतमत्सराः । १०६.६/२यतः स्नेहेन वृत्तिर्या सास्माकं सुखदा सदा ॥ १०६.६॥ १०६.७/१वैपरीत्यं तु यद् वृत्तं न स्मर्तव्यं कदाचन । १०६.७/२न च त्रैलोक्यराज्येऽपि कैवल्ये वा सुखं मनाक् । १०६.७/३तद् ऊर्ध्वमपि वा यत् तु निर्वैरत्वाद् अवाप्यते ॥ १०६.७॥ १०६.८/१ब्रह्मोवाच । एवं परस्परं प्रीताः सन्तो देवाश्च दानवाः । १०६.८/२एकीभूताश्च सुप्रीता विमथ्य वरुणालयम् ॥ १०६.८॥ १०६.९/१मन्थानं मन्दरं कृत्वा रज्जुं कृत्वा तु वासुकिम् । १०६.९/२देवाश्च दानवाः सर्वे ममन्थुर्वरुणालयम् ॥ १०६.९॥ १०६.१०/१उत्पन्नं च ततः पुण्यममृतं सुरवल्लभम् । १०६.१०/२निष्पन्ने चामृते पुण्ये ते च प्रोचुः परस्परम् ॥ १०६.१०॥ १०६.११/१यामः स्वं स्वमधिष्ठानं कृतकार्याः श्रमं गताः । १०६.११/२सर्वे समं च सर्वेभ्यो यथायोग्यं विभज्यताम् ॥ १०६.११॥ १०६.१२/१यदा सर्वागमो यत्र यस्मिंल्लग्ने शुभावहे । १०६.१२/२विभज्यतामिदं पुण्यममृतं सुरसत्तमाः ॥ १०६.१२॥ १०६.१३/१इत्युक्त्वा ते ययुः सर्वे दैत्यदानवराक्षसाः । १०६.१३/२गतेषु दैत्यसंघेषु देवाः सर्वेऽन्वमन्त्रयन् ॥ १०६.१३॥ १०६.१४/१देवा ऊचुः । गतास्ते रिपवोऽस्माकं दैवयोगाद् अरिंदमाः । १०६.१४/२रिपूणाममृतं नैव देयं भवति सर्वथा ॥ १०६.१४॥ १०६.१५/१ब्रह्मोवाच । बृहस्पतिस्तथेत्याह पुनराह सुरान् इदम् ॥ १०६.१५॥ १०६.१६/१बृहस्पतिरुवाच । न जानन्ति यथा पापा पिबध्वं च तथामृतम् । १०६.१६/२अयमेवोचितो मन्त्रो यच्छत्रूणां पराभवः ॥ १०६.१६॥ १०६.१७/१द्वेष्याः सर्वात्मना द्वेष्या इति नीतिविदो विदुः । १०६.१७/२न विश्वास्या न चाख्येया नैव मन्त्र्याश्च शत्रवः ॥ १०६.१७॥ १०६.१८/१तेभ्यो न देयममृतं भवेयुरमरास्ततः । १०६.१८/२अमरेषु च जातेषु तेषु दैत्येषु शत्रुषु । १०६.१८/३ताञ् जेतुं नैव शक्ष्यामो न देयममृतं ततः ॥ १०६.१८॥ १०६.१९/१ब्रह्मोवाच । इति सम्मन्त्र्य ते देवा वाचस्पतिमथाब्रुवन् ॥ १०६.१९॥ १०६.२०/१देवा ऊचुः । क्व यामः कुत्र मन्त्रः स्यात् क्व पिबामः क्व संस्थितिः । १०६.२०/२कुर्मस्तद् एव प्रथमं वद वाचस्पते तथा ॥ १०६.२०॥ १०६.२१/१बृहस्पतिरुवाच । यान्तु ब्रह्माणममराः पृच्छन्त्वत्र गतिं पराम् । १०६.२१/२स तु ज्ञाता च वक्ता च दाता चैव पितामहः ॥ १०६.२१॥ १०६.२२/१ब्रह्मोवाच । बृहस्पतेर्वचः श्रुत्वा मदन्तिकमथागमन् । १०६.२२/२नमस्य मां सुराः सर्वे यद् वृत्तं तन् न्यवेदयन् ॥ १०६.२२॥ १०६.२३/१तद् देववचनात् पुत्र तैः सुरैरगमं हरिम् । १०६.२३/२विष्णवे कथितं सर्वं शम्भवे विषहारिणे ॥ १०६.२३॥ १०६.२४/१अहं विष्णुश्च शम्भुश्च देवगन्धर्वकिंनरैः । १०६.२४/२मेरुकन्दरमागत्य न जानन्ति यथासुराः ॥ १०६.२४॥ १०६.२५/१रक्षकं च हरिं कृत्वा सोमपानाय तस्थिरे । १०६.२५/२आदित्यस्तत्र विज्ञाता सोमभोज्यान् अथेतरान् ॥ १०६.२५॥ १०६.२६/१सोमो दातामृतं भागं चक्रधृग् रक्षकस्तथा । १०६.२६/२नैव जानन्ति तद् दैत्या दनुजा राक्षसास्तथा ॥ १०६.२६॥ १०६.२७/१विना राहुं महाप्राज्ञं सैंहिकेयं च सोमपम् । १०६.२७/२कामरूपधरो राहुर्मरुतां मध्यमाविशत् ॥ १०६.२७॥ १०६.२८/१मरुद्रूपं समास्थाय पानपात्रधरस्तथा । १०६.२८/२ज्ञात्वा दिवाकरो दैत्यं तं सोमाय न्यवेदयत् ॥ १०६.२८॥ १०६.२९/१तदा तद् अमृतं तस्मै दैत्यायादैत्यरूपिणे । १०६.२९/२दत्त्वा सोमं तदा सोमो विष्णवे तन् न्यवेदयत् ॥ १०६.२९॥ १०६.३०/१विष्णुः पीतामृतं दैत्यं चक्रेणोद्यम्य तच्छिरः । १०६.३०/२चिच्छेद तरसा वत्स तच्छिरस्त्वमरं त्वभूत् ॥ १०६.३०॥ १०६.३१/१शिरोमात्रविहीनं यद् देहं तद् अपतद् भुवि । १०६.३१/२देहं तद् अमृतस्पृष्टं पतितं दक्षिणे तटे ॥ १०६.३१॥ १०६.३२/१गौतम्या मुनिशार्दूल कम्पयद् वसुधातलम् । १०६.३२/२देहं चाप्यमरं पुत्र तद् अद्भुतमिवाभवत् ॥ १०६.३२॥ १०६.३३/१देहं च शिरसोऽपेक्षि शिरो देहमपेक्षते । १०६.३३/२उभयं चामरं जातं दैत्यश्चायं महाबलः ॥ १०६.३३॥ १०६.३४/१शिरः काये समाविष्टं सर्वान् भक्षयते सुरान् । १०६.३४/२तस्माद् देहमिदं पूर्वं नाशयामो महीगतम् । १०६.३४/३ततस्ते शंकरं प्राहुर्देवाः सर्वे ससम्भ्रमाः ॥ १०६.३४॥ १०६.३५/१देवा ऊचुः । महीगतं दैत्यदेहं नाशयस्व सुरोत्तम । १०६.३५/२त्वं देव करुणासिन्धुः शरणागतरक्षकः ॥ १०६.३५॥ १०६.३६/१शिरसा नैव युज्येत दैत्यदेहं तथा कुरु ॥ १०६.३६॥ १०६.३७/१ब्रह्मोवाच । प्रेषयामास चेशोऽपि श्रेष्ठां शक्तिं तदात्मनः । १०६.३७/२मातृभिः सहितां देवीं मातरं लोकपालिनीम् ॥ १०६.३७॥ १०६.३८/१ईशायुधधरा देवी ईशशक्तिसमन्विता । १०६.३८/२महीगतं यत्र देहं तत्रागाद् भक्ष्यकाङ्क्षिणी ॥ १०६.३८॥ १०६.३९/१शिरोमात्रं सुराः सर्वे मेरौ तत्रैव सान्त्वयन् । १०६.३९/२देहो देव्या पुनस्तत्र युयुधे बहवः समाः ॥ १०६.३९॥ १०६.४०/१राहुस्तत्र सुरान् आह भित्त्वा देहं पुरा मम । १०६.४०/२अत्रास्ते रसमुत्कृष्टं तद् आकृष्य शरीरतः ॥ १०६.४०॥ १०६.४१/१पृथक्भूते रसे देहं प्रवरेऽमृतमुत्तमम् । १०६.४१/२भस्मीभूयात् क्षणेनैव तस्मात् कुर्वन्तु तत् पुरा ॥ १०६.४१॥ १०६.४२/१ब्रह्मोवाच । एतद् राहुवचः श्रुत्वा प्रीताः सर्वेऽसुरारयः । १०६.४२/२अभ्यषिञ्चन् ग्रहाणां त्वं ग्रहो भूया मुदान्वितः ॥ १०६.४२॥ १०६.४३/१तद्देववचनाच्छक्तिरीश्वरी या निगद्यते । १०६.४३/२देहं भित्त्वा दैत्यपतेः सुरशक्तिसमन्विता ॥ १०६.४३॥ १०६.४४/१आकृष्य शीघ्रमुत्कृष्टं प्रवरं चामृतं बहिः । १०६.४४/२स्थापयित्वा तु तद् देहं भक्षयामास चाम्बिका ॥ १०६.४४॥ १०६.४५/१कालरात्रिर्भद्रकाली प्रोच्यते या महाबला । १०६.४५/२स्थापितं रसमुत्कृष्टं रसानां प्रवरं रसम् ॥ १०६.४५॥ १०६.४६/१व्यस्रवत् स्थापितं तत् तु प्रवरा साभवन् नदी । १०६.४६/२आकृष्टममृतं चैव स्थापितं साप्यभक्षयत् ॥ १०६.४६॥ १०६.४७/१ततः श्रेष्ठा नदी जाता प्रवरा चामृता शुभा । १०६.४७/२राहुदेहसमुद्भूता रुद्रशक्तिसमन्विता ॥ १०६.४७॥ १०६.४८/१नदीनां प्रवरा रम्या चामृता प्रेरिता तहा । १०६.४८/२तत्र पञ्च सहस्राणि तीर्थानि गुणवन्ति च ॥ १०६.४८॥ १०६.४९/१तत्र शम्भुः स्वयं तस्थौ सर्वदा सुरपूजितः । १०६.४९/२तस्यै तुष्टाः सुराः सर्वे देव्यै नद्यै पृथक् पृथक् ॥ १०६.४९॥ १०६.५०/१वरान् ददुर्मुदा युक्ता यथा पूजामवाप्स्यति । १०६.५०/२शम्भुः सुरपतिर्लोके तथा पूजामवाप्स्यसि ॥ १०६.५०॥ १०६.५१/१निवासं कुरु देवि त्वं लोकानां हितकाम्यया । १०६.५१/२सदा तिष्ठ रसेशानि सर्वेषां सर्वसिद्धिदा ॥ १०६.५१॥ १०६.५२/१स्तवनात् कीर्तनाद् ध्यानात् सर्वकामप्रदायिनी । १०६.५२/२त्वां नमस्यन्ति ये भक्त्या किंचिद् आपेक्ष्य सर्वदा ॥ १०६.५२॥ १०६.५३/१तेषां सर्वाणि कार्याणि भवेयुर्देवताज्ञया । १०६.५३/२शिवशक्त्योर्यतस्तस्मिन् निवासोऽभूत् सनातनः ॥ १०६.५३॥ १०६.५४/१अतो वदन्ति मुनयो निवासपुरमित्यदः । १०६.५४/२प्रवरायाः पुरा देवाः सुप्रीतास्ते वरान् ददुः ॥ १०६.५४॥ १०६.५५/१गङ्गायाः संगमो यस्ते विख्यातः सुरवल्लभः । १०६.५५/२तत्राप्लुतानां सर्वेषां भुक्तिर्वा मुक्तिरेव च ॥ १०६.५५॥ १०६.५६/१यद् वापि मनसः काम्यं देवानामपि दुर्लभम् । १०६.५६/२स्यात् तेषां सर्वमेवेह एवं दत्त्वा सुरा ययुः ॥ १०६.५६॥ १०६.५७/१ततः प्रभृति तत् तीर्थं प्रवरासंगमं विदुः । १०६.५७/२प्रेरिता देवदेवेन शक्तिर्या प्रेरिता तु सा ॥ १०६.५७॥ १०६.५८/१अमृता सैव विख्याता प्रवरैवं महानदी ॥ १०६.५८॥ १०७.१/१ब्रह्मोवाच । वृद्धासंगममाख्यातं यत्र वृद्धेश्वरः शिवः । १०७.१/२तस्याख्यानं प्रवक्ष्यामि श‍ृणु पापप्रणाशनम् ॥ १०७.१॥ १०७.२/१गौतमो वृद्ध इत्युक्तो मुनिरासीन् महातपाः । १०७.२/२यदा पुराभवद् बालो गौतमस्य सुतो द्विजः ॥ १०७.२॥ १०७.३/१अनासः स पुरोत्पन्नस्तस्माद् विकृतरूपधृक् । १०७.३/२स वैराग्याज्जगामाथ देशं तीर्थमितस्ततः ॥ १०७.३॥ १०७.४/१उपाध्यायेन नैवासील्लज्जितस्य समागमः । १०७.४/२शिष्यैरन्यैः सहाध्यायो लज्जितस्य च नाभवत् ॥ १०७.४॥ १०७.५/१उपनीतः कथंचिच्च पित्रा वै गौतमेन सः । १०७.५/२एतावता गौतमोऽपि व्यगमच्चरितुं बहिः ॥ १०७.५॥ १०७.६/१एवं बहुतिथे काले ब्रह्ममात्रा धृते द्विजे । १०७.६/२नैव चाध्ययनं तस्य संजातं गौतमस्य हि ॥ १०७.६॥ १०७.७/१नैव शास्त्रस्य चाभ्यासो गौतमस्याभवत् तदा । १०७.७/२अग्निकार्यं ततश्चक्रे नित्यमेव यतव्रतः ॥ १०७.७॥ १०७.८/१गायत्र्यभ्यासमात्रेण ब्राह्मणो नामधारकः । १०७.८/२अग्न्युपासनमात्रं च गायत्र्यभ्यसनं तथा ॥ १०७.८॥ १०७.९/१एतावता ब्राह्मणत्वं गौतमस्याभवन् मुने । १०७.९/२उपासतोऽग्निं विधिवद् गायत्रीं च महात्मनः ॥ १०७.९॥ १०७.१०/१तस्यायुर्ववृधे पुत्र गौतमस्य चिरायुषः । १०७.१०/२न दारसंग्रहं लेभे नैव दातास्ति कन्यकाम् ॥ १०७.१०॥ १०७.११/१तथा चरंस्तीर्थदेशे वनेषु विविधेषु च । १०७.११/२आश्रमेषु च पुण्येषु अटन्न् आस्ते स गौतमः ॥ १०७.११॥ १०७.१२/१एवं भ्रमञ् शीतगिरिमाश्रित्यास्ते स गौतमः । १०७.१२/२तत्रापश्यद् गुहां रम्यां वल्लीविटपमालिनीम् ॥ १०७.१२॥ १०७.१३/१तत्रोपविश्य विप्रेन्द्रो वस्तुं समकरोन् मतिम् । १०७.१३/२चिन्तयंस्तु प्रविष्टोऽसावपश्यत् स्त्रियमुत्तमाम् ॥ १०७.१३॥ १०७.१४/१शिथिलाङ्गीमथ कृशां वृद्धां च तपसि स्थिताम् । १०७.१४/२ब्रह्मचर्येण वर्तन्तीं विरागां रहसि स्थिताम् ॥ १०७.१४॥ १०७.१५/१स तां दृष्ट्वा मुनिश्रेष्ठो नमस्काराय तस्थिवान् । १०७.१५/२नमस्यन्तं मुनिश्रेष्ठं तं गौतममवारयत् ॥ १०७.१५॥ १०७.१६/१वृद्धोवाच । गुरुस्त्वं भविता मह्यं न मां वन्दितुमर्हसि । १०७.१६/२आयुर्विद्या धनं कीर्तिर्धर्मः स्वर्गादिकं च यत् । १०७.१६/३तस्य नश्यति वै सर्वं यं नमस्यति वै गुरुः ॥ १०७.१६॥ १०७.१७/१ब्रह्मोवाच । कृताञ्जलिपुटस्तां वै गौतमः प्राह विस्मितः ॥ १०७.१७॥ १०७.१८/१गौतम उवाच । तपस्विनी त्वं वृद्धा च गुणज्येष्ठा च भामिनी । १०७.१८/२अल्पविद्यस्त्वल्पवया अहं तव गुरुः कथम् ॥ १०७.१८॥ १०७.१९/१वृद्धोवाच । आर्ष्टिषेणप्रियपुत्र ऋतध्वज इति श्रुतः । १०७.१९/२गुणवान् मतिमाञ् शूरः क्षत्रधर्मपरायणः ॥ १०७.१९॥ १०७.२०/१स कदाचिद् वनं प्रायान् मृगयाकृष्टचेतनः । १०७.२०/२विश्राममकरोद् अस्यां गुहायां स ऋतध्वजः ॥ १०७.२०॥ १०७.२१/१युवा स मतिमान् दक्षो बलेन महता वृतः । १०७.२१/२तं विश्रान्तं नृपवरमप्सरा ददृशे ततः ॥ १०७.२१॥ १०७.२२/१गन्धर्वराजस्य सुता सुश्यामा इति विश्रुता । १०७.२२/२तां दृष्ट्वा चकमे राजा राजानं चकमे च सा ॥ १०७.२२॥ १०७.२३/१इति क्रीडा समभवत् तया राज्ञो महामते । १०७.२३/२निवृत्तकामो राजेन्द्रस्तामापृच्छ्यागमद् गृहम् ॥ १०७.२३॥ १०७.२४/१उत्पन्नाहं ततस्तस्यां सुश्यामायां महामते । १०७.२४/२गच्छन्ती मां तदा माता इदमाह तपोधन ॥ १०७.२४॥ १०७.२५/१सुश्यामोवाच । यस्त्वस्यां प्रविशेद् भद्रे स ते भर्ता भविष्यति ॥ १०७.२५॥ १०७.२६/१वृद्धोवाच । इत्युक्त्वा सा जगमाथ माता मम महामते । १०७.२६/२तस्माद् अत्र प्रविष्टस्त्वं पुमान् नान्यः कदाचन ॥ १०७.२६॥ १०७.२७/१सहस्राणि तथाशीतिं कृत्वा राज्यं पिता मम । १०७.२७/२अत्रैव च तपस्तप्त्वा ततः स्वर्गमुपेयिवान् ॥ १०७.२७॥ १०७.२८/१स्वर्गं यातेऽपि पितरि सहस्राणि तथा दश । १०७.२८/२वर्षाणि मुनिशार्दूल राज्यं कृत्वा तथा परः ॥ १०७.२८॥ १०७.२९/१स्वर्गे यातो मम भ्राता अहमत्रैव संस्थिता । १०७.२९/२अहं ब्रह्मन् नान्यवृत्ता न माता न पिता मम ॥ १०७.२९॥ १०७.३०/१अहमात्मेश्वरी ब्रह्मन् निविष्टा क्षत्रकन्यका । १०७.३०/२तस्माद् भजस्व मां ब्रह्मन् व्रतस्थां पुरुषार्थिनीम् ॥ १०७.३०॥ १०७.३१/१गौतम उवाच । सहस्रायुरहं भद्रे मत्तस्त्वं वयसाधिका । १०७.३१/२अहं बालस्त्वं तु वृद्धा नैवायं घटते मिथः ॥ १०७.३१॥ १०७.३२/१वृद्धोवाच । त्वं भर्ता मे पुरा दिष्टो नान्यो भर्ता मतो मम । १०७.३२/२धात्रा दत्तस्ततस्त्वं मां न निराकर्तुमर्हसि ॥ १०७.३२॥ १०७.३३/१अथवा नेच्छसि मां त्वमप्रदुष्टामनुव्रताम् । १०७.३३/२ततस्त्यक्ष्यामि जीवं मे इदानीं तव पश्यतः ॥ १०७.३३॥ १०७.३४/१अपेक्षिताप्राप्तितो हि देहिनां मरणं वरम् । १०७.३४/२अनुरक्तजनत्यागे पातकान्तो न विद्यते ॥ १०७.३४॥ १०७.३५/१ब्रह्मोवाच । वृद्धायास्तद् वचः श्रुत्वा गौतमो वाक्यमब्रवीत् ॥ १०७.३५॥ १०७.३६/१गौतम उवाच । अहं तपोविरहितो विद्याहीनो ह्यकिंचनः । १०७.३६/२नाहं वरो हि योग्यस्ते कुरूपो भोगवर्जितः ॥ १०७.३६॥ १०७.३७/१अनासोऽहं किं करोमि अतपोविद्य एव च । १०७.३७/२तस्मात् सुरूपं सुविद्यामापाद्य प्रथमं शुभे । १०७.३७/३पश्चात् ते वचनं कार्यं ततो वृद्धाब्रवीद् द्विजम् ॥ १०७.३७॥ १०७.३८/१वृद्धोवाच । मया सरस्वती देवी तोषिता तपसा द्विज । १०७.३८/२तथैवापो रूपवत्यो रूपदाताग्निरेव च ॥ १०७.३८॥ १०७.३९/१तस्माद् वागीश्वरी देवी सा ते विद्यां प्रदास्यति । १०७.३९/२अग्निश्च रूपवान् देवस्तव रूपं प्रदास्यति ॥ १०७.३९॥ १०७.४०/१ब्रह्मोवाच । एवमुक्त्वा गौतमं तं वृद्धोवाच विभावसुम् । १०७.४०/२प्रार्थयित्वा सुविद्यं तं सुरूपं चाकरोन् मुनिम् ॥ १०७.४०॥ १०७.४१/१ततः सुविद्यः सुभगः सुकान्तो । १०७.४१/२वृद्धां स पत्नीमकरोत् प्रीतियुक्तः । १०७.४१/३तया स रेमे बहुला मनोज्ञया । १०७.४१/४समाः सुखं प्रीतमना गुहायाम् ॥ १०७.४१॥ १०७.४२/१कदाचित् तत्र वसतोर्दम्पत्योर्मुदतोर्गिरौ । १०७.४२/२गुहायां मुनिशार्दूल आजग्मुर्मुनयोऽमलाः ॥ १०७.४२॥ १०७.४३/१वसिष्ठवामदेवाद्या ये चान्ये च महर्षयः । १०७.४३/२भ्रमन्तः पुण्यतीर्थानि प्राप्नुवंस्तस्य तां गुहाम् ॥ १०७.४३॥ १०७.४४/१आगतांस्तान् ऋषीञ् ज्ञात्वा गौतमः सह भार्यया । १०७.४४/२सत्कारमकरोत् तेषां जहसुस्तं च केचन ॥ १०७.४४॥ १०७.४५/१ये बाला यौवनोन्मत्ता वयसा ये च मध्यमाः । १०७.४५/२वृद्धां च गौतमं प्रेक्ष्य जहसुस्तत्र केचन ॥ १०७.४५॥ १०७.४६/१ऋषय ऊचुः । पुत्रोऽयं तव पौत्रो वा वृद्धे को गौतमोऽभवत् । १०७.४६/२सत्यं वदस्व कल्याणि इत्येवं जहसुर्द्विजाः ॥ १०७.४६॥ १०७.४७/१विषं वृद्धस्य युवती वृद्धाया अमृतं युवा । १०७.४७/२इष्टानिष्टसमायोगो दृष्टोऽस्माभिरहो चिरात् ॥ १०७.४७॥ १०७.४८/१ब्रह्मोवाच । इत्येवमूचिरे केचिद् दम्पत्योः श‍ृण्वतोस्तदा । १०७.४८/२एवमुक्त्वा कृतातिथ्या ययुः सर्वे महर्षयः ॥ १०७.४८॥ १०७.४९/१ऋषीणां वचनं श्रुत्वा उभावपि सुदुःखितौ । १०७.४९/२लज्जितौ च महाप्राज्ञौ गौतमो भार्यया सह । १०७.४९/३पप्रच्छ मुनिशार्दूलमगस्त्यम् ऋषिसत्तमम् ॥ १०७.४९॥ १०७.५०/१गौतम उवाच । को देशः किमु तीर्थं वा यत्र श्रेयः समाप्यते । १०७.५०/२शीघ्रमेव महाप्राज्ञ भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् ॥ १०७.५०॥ १०७.५१/१अगस्त्य उवाच । वदद्भिर्मुनिभिर्ब्रह्मन् मया श्रुतमिदं वचः । १०७.५१/२सर्वे कामास्तत्र पूर्णा गौतम्यां नात्र संशयः ॥ १०७.५१॥ १०७.५२/१तस्माद् गच्छ महाबुद्धे गौतमीं पापनाशिनीम् । १०७.५२/२अहं त्वामनुयास्यामि यथेच्छसि तथा कुरु ॥ १०७.५२॥ १०७.५३/१ब्रह्मोवाच । एतच्छ्रुत्वागस्त्यवाक्यं वृद्धया गौतमोऽभ्यगात् । १०७.५३/२तत्र तेपे तपस्तीव्रं पत्न्या स भगवान् ऋषिः ॥ १०७.५३॥ १०७.५४/१स्तुतिं चकार देवस्य शम्भोर्विष्णोस्तथैव च । १०७.५४/२गङ्गां च तोषयामास भार्यार्थं भगवान् ऋषिः ॥ १०७.५४॥ १०७.५५/१गौतम उवाच । खिन्नात्मनामत्र भवे त्वमेव शरणं शिवः । १०७.५५/२मरुभूमावध्वगानां विटपीव प्रियायुतः ॥ १०७.५५॥ १०७.५६/१उच्चावचानां भूतानां सर्वथा पापनोदनः । १०७.५६/२सस्यानां घनवत् कृष्ण त्वमवग्रहशोषिणाम् ॥ १०७.५६॥ १०७.५७/१वैकुण्ठदुर्गनिःश्रेणिस्त्वं पीयूषतरंगिणी । १०७.५७/२अधोगतानां तप्तानां शरणं भव गौतमि ॥ १०७.५७॥ १०७.५८/१ब्रह्मोवाच । ततस्तुष्टावदद् वाक्यं गौतमं वृद्धया युतम् । १०७.५८/२शरणागतदीनार्तं शरण्या गौतमी मुदा ॥ १०७.५८॥ १०७.५९/१गौतम्युवाच । अभिषिञ्चस्व भार्यां त्वं मज्जलैर्मन्त्रसंयुतैः । १०७.५९/२कलशैरुपचारैश्च ततः पत्नी तव प्रिया ॥ १०७.५९॥ १०७.६०/१सुरूपा चारुसर्वाङ्गी सुभगा चारुलोचना । १०७.६०/२सर्वलक्षणसम्पूर्णा रम्यरूपमवाप्स्यति ॥ १०७.६०॥ १०७.६१/१रूपवत्या पुनस्त्वं वै भार्यया चाभिषेचितः । १०७.६१/२सर्वलक्षणसम्पूर्णः कान्तं रूपमवाप्स्यसि ॥ १०७.६१॥ १०७.६२/१ब्रह्मोवाच । तथेति गाङ्गवचनाद् यथोक्तं तौ च चक्रतुः । १०७.६२/२सुरूपतामुभौ प्राप्तौ गौतम्याश्च प्रसादतः ॥ १०७.६२॥ १०७.६३/१अभिषेकोदकं यच्च सा नदी समजायत । १०७.६३/२तस्या नाम्ना तु विख्याता वृद्धाया मुनिसत्तम ॥ १०७.६३॥ १०७.६४/१वृद्धा नदीति विख्याता गौतमोऽपि तथोच्यते । १०७.६४/२वृद्धगौतम इत्युक्त ऋषिभिः समवासिभिः । १०७.६४/३वृद्धा तु गौतमीं प्राह गङ्गां प्रत्यक्षरूपिणीम् ॥ १०७.६४॥ १०७.६५/१वृद्धोवाच । मन्नाम्नीयं नदी देवि वृद्धा चेत्यभिधीयताम् । १०७.६५/२त्वया च संगमस्तस्यास्तस्यास्तीर्थमनुत्तमम् ॥ १०७.६५॥ १०७.६६/१रूपसौभाग्यसम्पत्ति+ ।पुत्रपौत्रप्रवर्धनम् । १०७.६६/२आयुरारोग्यकल्याणं जयप्रीतिविवर्धनम् । १०७.६६/३स्नानदानादिहोमैश्च पितृणां पावनं परम् ॥ १०७.६६॥ १०७.६७/१ब्रह्मोवाच । अस्त्वित्याह च तां गङ्गा सुवृद्धां गौतमप्रियाम् । १०७.६७/२गौतमस्थापितं लिङ्गं वृद्धानाम्नैव कीर्तितम् ॥ १०७.६७॥ १०७.६८/१तत्रैव च मुदं प्राप्तो वृद्धया मुनिसत्तमः । १०७.६८/२तत्र स्नानं च दानं च सर्वाभीष्टप्रदायकम् ॥ १०७.६८॥ १०७.६९/१ततः प्रभृति तत् तीर्थं वृद्धासंगममुच्यते ॥ १०७.६९॥ १०८.१/१ब्रह्मोवाच । इलातीर्थमिति ख्यातं सर्वसिद्धिकरं नृणाम् । १०८.१/२ब्रह्महत्यादिपापानां पावनं सर्वकामदम् ॥ १०८.१॥ १०८.२/१वैवस्वतान्वये जात इलो नाम जनेश्वरः । १०८.२/२महत्या सेनया सार्धं जगाम मृगयावनम् ॥ १०८.२॥ १०८.३/१परिबभ्राम गहनं बहुव्यालसमाकुलम् । १०८.३/२नानाकारद्विजयुतं विटपैः परिशोभितम् ॥ १०८.३॥ १०८.४/१वनेचरं नृपश्रेष्ठो मृगयागतमानसः । १०८.४/२तत्रैव मतिमाधत्त इलोऽमात्यान् अथाब्रवीत् ॥ १०८.४॥ १०८.५/१इल उवाच । गच्छन्तु नगरं सर्वे मम पुत्रेण पालितम् । १०८.५/२देशं कोशं बलं राज्यं पालयन्तु पुनश्च तम् ॥ १०८.५॥ १०८.६/१वसिष्ठोऽपि तथा यातु आदायाग्नीन् पितेव नः । १०८.६/२पत्नीभिः सहितो धीमान् अरण्येऽहं वसाम्यथ ॥ १०८.६॥ १०८.७/१अरण्यभोगभुग्भिश्च वाजिवारणमानुषैः । १०८.७/२मृगयाशीलिभिः कैश्चिद् यान्तु सर्व इतः पुरीम् ॥ १०८.७॥ १०८.८/१ब्रह्मोवाच । तथेत्युक्त्वा ययुस्तेऽपि स्वयं प्रायाच्छनैर्गिरिम् । १०८.८/२हिमवन्तं रत्नमयं वसंस्तत्र इलो नृपः ॥ १०८.८॥ १०८.९/१ददर्श कन्दरं तत्र नानारत्नविचित्रितम् । १०८.९/२तत्र यक्षेश्वरः कश्चित् समन्युरिति विश्रुतः ॥ १०८.९॥ १०८.१०/१तस्य भार्या समानाम्नी भर्तृव्रतपरायणा । १०८.१०/२तस्मिन् वसत्यसौ यक्षो रमणीये नगोत्तमे ॥ १०८.१०॥ १०८.११/१मृगरूपेण व्यचरद् भार्यया स महामतिः । १०८.११/२स्वेच्छया स्ववने यक्षः क्रीडते नृत्यगीतकैः ॥ १०८.११॥ १०८.१२/१इत्थं स यक्षो जानाति मृगरूपधरोऽपि च । १०८.१२/२इलस्तु तं न जानाति कन्दरं यक्षपालितम् ॥ १०८.१२॥ १०८.१३/१यक्षस्य गेहं विपुलं नानारत्नविचित्रितम् । १०८.१३/२तत्रोपविष्टो नृपतिर्महत्या सेनया वृतः ॥ १०८.१३॥ १०८.१४/१वासं चक्रे स तत्रैव गेहे यक्षस्य धीमतः । १०८.१४/२स यक्षोऽधर्मकोपेन भार्यया मृगरूपधृक् ॥ १०८.१४॥ १०८.१५/१इलं जेतुं न शक्नोमि याचितो न ददाति च । १०८.१५/२हृतं गेहं ममानेन किं करोमीत्यचिन्तयत् ॥ १०८.१५॥ १०८.१६/१युधि मत्तं कथं हन्यां चेति स्थित्वा स यक्षराट् । १०८.१६/२आत्मीयान् प्रेषयामास यक्षाञ् शूरान् धनुर्धरान् ॥ १०८.१६॥ १०८.१७/१यक्ष उवाच । युद्धे जित्वा च राजानमिलमुद्धतदन्तिनम् । १०८.१७/२गृहाद् यथान्यतो याति मम तत् कर्तुमर्हथ ॥ १०८.१७॥ १०८.१८/१ब्रह्मोवाच । यक्षेश्वरस्य तद् वाक्याद् यक्षास्ते युद्धदुर्मदाः । १०८.१८/२इलं गत्वाब्रुवन् सर्वे निर्गच्छास्माद् गुहालयात् ॥ १०८.१८॥ १०८.१९/१न चेद् युद्धात् परिभ्रष्टः पलाय्य क्व गमिष्यसि । १०८.१९/२तद् यक्षवचनात् कोपाद् युद्धं चक्रे स राजराट् ॥ १०८.१९॥ १०८.२०/१जित्वा यक्षान् बहुविधान् उवास दश शर्वरीः । १०८.२०/२यक्षेश्वरो मृगो भूत्वा भार्ययापि वने वसन् ॥ १०८.२०॥ १०८.२१/१हृतगेहो वनं प्राप्तो हृतभृत्यः स यक्षिणीम् । १०८.२१/२प्राह चिन्तापरो भूत्वा मृगीरूपधरां प्रियाम् ॥ १०८.२१॥ १०८.२२/१यक्ष उवाच । राजाऽयं दुर्मनाः कान्ते व्यसनासक्तमानसः । १०८.२२/२कथमायाति विपदं तत्रोपायो विचिन्त्यताम् ॥ १०८.२२॥ १०८.२३/१पापर्द्धिव्यसनान्तानि राज्यान्यखिलभूभुजाम् । १०८.२३/२प्रापयोमावनं सुभ्रूर्मृगी भूत्वा मनोहरा ॥ १०८.२३॥ १०८.२४/१प्रविशेत् तत्र राजायं स्त्री भविष्यत्यसंशयम् । १०८.२४/२करणीयं त्वया भद्रे न चैतद् युज्यते मम । १०८.२४/३अहं तु पुरुषो येन त्वं पुनः स्त्री च यक्षिणी ॥ १०८.२४॥ १०८.२५/१यक्षिण्युवाच । कथं त्वया न गन्तव्यमुमावनमनुत्तमम् । १०८.२५/२गतेऽपि त्वयि को दोषस्तन् मे कथय तत्त्वतः ॥ १०८.२५॥ १०८.२६/१यक्ष उवाच । हिमवत्पर्वतश्रेष्ठ उमया सहितः शिवः । १०८.२६/२देवैर्गणैरनुवृतो विचचार यथासुखम् । १०८.२६/३पार्वती शंकरं प्राह कदाचिद् रहसि स्थितम् ॥ १०८.२६॥ १०८.२७/१पार्वत्युवाच । स्त्रीणामेष स्वभावोऽस्ति रतं गोपायितं भवेत् । १०८.२७/२तस्मान् मे नियतं देशमाज्ञया रक्षितं तव ॥ १०८.२७॥ १०८.२८/१देहि मे त्रिदशेशान उमावनमिति श्रुतम् । १०८.२८/२विना त्वया गणेशेन कार्त्तिकेयेन नन्दिना ॥ १०८.२८॥ १०८.२९/१यस्त्वत्र प्रविशेन् नाथ स्त्रीत्वं तस्य भवेद् इति ॥ १०८.२९॥ १०८.३०/१यक्ष उवाच । इत्याज्ञोमावने दत्ता प्रसन्नेनेन्दुमौलिना । १०८.३०/२किं करोमि पुमान् कान्ते त्वया प्रणयनार्दितः । १०८.३०/३तस्मान् मया न गन्तव्यमुमाया वनमुत्तमम् ॥ १०८.३०॥ १०८.३१/१ब्रह्मोवाच । तद् भर्तृवचनं श्रुत्वा यक्षिणी कामरूपिणी । १०८.३१/२मृगी भूत्वा विशालाक्षी इलस्य पुरतोऽभवत् ॥ १०८.३१॥ १०८.३२/१यक्षस्तु संस्थितस्तत्र ददर्शेलो मृगीं तदा । १०८.३२/२मृगयासक्तचित्तो वै मृगीं दृष्ट्वा विशेषतः ॥ १०८.३२॥ १०८.३३/१एक एव हयारूढो निर्ययौ तां मृगीमनु । १०८.३३/२साकर्षत शनैस्तं तु राजानं मृगयाकुलम् ॥ १०८.३३॥ १०८.३४/१शनैर्जगाम सा तत्र यद् उमावनमुच्यते । १०८.३४/२अदृश्या तु मृगी तस्मै दर्शयन्ती क्वचित् क्वचित् ॥ १०८.३४॥ १०८.३५/१तिष्ठन्ती चैव गच्छन्ती धावन्ती च विभीतवत् । १०८.३५/२हरिणी चपलाक्षी सा तमाकर्षद् उमावनम् ॥ १०८.३५॥ १०८.३६/१अनुप्राप्तो हयारूढस्तत् प्राप स उमावनम् । १०८.३६/२उमावनं प्रविष्टं तं ज्ञात्वा सा यक्षिणी तदा ॥ १०८.३६॥ १०८.३७/१मृगीरूपं परित्यज्य यक्षिणी कामरूपिणी । १०८.३७/२दिव्यरूपं समास्थाय चाशोकतरुसंनिधौ ॥ १०८.३७॥ १०८.३८/१तच्छाखालम्बितकरा दिव्यगन्धानुलेपना । १०८.३८/२दिव्यरूपधरा तन्वी कृतकार्या समा तदा ॥ १०८.३८॥ १०८.३९/१हसन्ती नृपतिं प्रेक्ष्य श्रान्तं हयगतं तदा । १०८.३९/२मृगीमालोकयन्तं तं चपलाक्षमिलं तदा ॥ १०८.३९॥ १०८.४०/१भर्तृवाक्यमशेषेण स्मरन्ती प्राह भूमिपम् ॥ १०८.४०॥ १०८.४१/१समोवाच । हयारूढाबला तन्वि क्व एकैव तु गच्छसि । १०८.४१/२पुरुषस्य च वेषेण इले कमनुयास्यसि ॥ १०८.४१॥ १०८.४२/१ब्रह्मोवाच । इलेति वचनं श्रुत्वा राजासौ क्रोधमूर्छितः । १०८.४२/२यक्षिणीं भर्त्सयित्वासौ तामपृच्छन् मृगीं पुनः ॥ १०८.४२॥ १०८.४३/१तथापि यक्षिणी प्राह इले किमनुवीक्षसे । १०८.४३/२इलेति वचनं श्रुत्वा धृतचापो हयस्थितः ॥ १०८.४३॥ १०८.४४/१कुपितो दर्शयामास त्रैलोक्यविजयी धनुः । १०८.४४/२पुनः सा प्राह नृपतिं महात्मानमिले स्वयम् ॥ १०८.४४॥ १०८.४५/१प्रेक्षस्व पश्चान् मां ब्रूहि असत्यां सत्यवादिनीम् । १०८.४५/२तदा चालोकयद् राजा स्तनौ तुङ्गौ भुजान्तरे ॥ १०८.४५॥ १०८.४६/१किमिदं मम संजातमित्येवं चकितोऽभवत् ॥ १०८.४६॥ १०८.४७/१इलोवाच । किमिदं मम संजातं जानीते भवती स्फुटम् । १०८.४७/२वद सर्वं यथातथ्यं त्वं का वा वद सुव्रते ॥ १०८.४७॥ १०८.४८/१यक्षिण्युवाच । हिमवत्कन्दरश्रेष्ठे समन्युर्वसते पतिः । १०८.४८/२यक्षाणामधिपः श्रीमांस्तद्भार्याहं तु यक्षिणी ॥ १०८.४८॥ १०८.४९/१यत्कन्दरे भवान् राजा तूपविष्टः सुशीतले । १०८.४९/२यस्य यक्षा हता मोहात् त्वया हि संगरं विना ॥ १०८.४९॥ १०८.५०/१ततोऽहं निर्गमार्थं ते मृगी भूत्वा उमावनम् । १०८.५०/२प्रविष्टा त्वं प्रविष्टोऽसि पुरा प्राह महेश्वरः ॥ १०८.५०॥ १०८.५१/१यस्त्वत्र प्रविशेन् मन्दः पुमान् स्त्रीत्वमवाप्स्यति । १०८.५१/२तस्मात् स्त्रीत्वमवाप्तोऽसि न त्वं दुःखितुमर्हसि । १०८.५१/३प्रौढोऽपि कोऽत्र जानाति विचित्रभवितव्यताम् ॥ १०८.५१॥ १०८.५२/१ब्रह्मोवाच । यक्षिणीवचनं श्रुत्वा हयारूढस्तदापतत् । १०८.५२/२तमाश्वास्य पुनः सैव यक्षिणी वाक्यमब्रवीत् ॥ १०८.५२॥ १०८.५३/१यक्षिण्युवाच । स्त्रीत्वं जातं जातमेव न पुंस्त्वं कर्तुमर्हसि । १०८.५३/२गृहाण विद्यां स्त्रीयोग्यां नृत्यं गीतमलंकृतिम् । १०८.५३/३स्त्रीलालित्यं स्त्रीविलासं स्त्रीकृत्यं सर्वमेव तत् ॥ १०८.५३॥ १०८.५४/१ब्रह्मोवाच । इला सर्वमथावाप्य यक्षिणीं वाक्यमब्रवीत् ॥ १०८.५४॥ १०८.५५/१इलोवाच । को वा भर्ता किं तु कृत्यं पुनः पुंस्त्वं कथं भवेत् । १०८.५५/२एतद् वदस्व कल्याणी दुःखार्ताया विशेषतः । १०८.५५/३आर्तानामार्तिशमनाच्छ्रेयो नाभ्यधिकं क्वचित् ॥ १०८.५५॥ १०८.५६/१यक्षिण्युवाच । बुधः सोमसुतो नाम वनाद् अस्माच्च पूर्वतः । १०८.५६/२आश्रमस्तस्य सुभगे पितरं नित्यमेष्यति ॥ १०८.५६॥ १०८.५७/१अनेनैव पथा सोमं पितरं स बुधो ग्रहः । १०८.५७/२द्रष्टुं याति ततो नित्यं नमस्कर्तुं तथैव च ॥ १०८.५७॥ १०८.५८/१यदा याति बुधः शान्तस्तदात्मानं च दर्शय । १०८.५८/२तं दृष्ट्वा त्वं तु सुभगे सर्वकामान् अवाप्स्यसि ॥ १०८.५८॥ १०८.५९/१ब्रह्मोवाच । तामाश्वास्य ततः सुभ्रूर्यक्षिण्यन्तरधीयत । १०८.५९/२यक्षिणी सा तमाचष्ट यक्षोऽपि सुखमाप्तवान् ॥ १०८.५९॥ १०८.६०/१इलसैन्यं च तत्रासीत् तद् गतं च यथासुखम् । १०८.६०/२उमावनस्थिता चेला गायन्ती नृत्यती पुनः ॥ १०८.६०॥ १०८.६१/१स्त्रीभावमनुचेष्टन्ती स्मरन्ती कर्मणो गतिम् । १०८.६१/२कदाचित् क्रियमाणे तु इलया नृत्यकर्मणि ॥ १०८.६१॥ १०८.६२/१तामपश्यद् बुधो धीमान् पितरं गन्तुमुद्यतः । १०८.६२/२इलां दृष्ट्वा गतिं त्यक्त्वा तामागत्याब्रवीद् बुधः ॥ १०८.६२॥ १०८.६३/१बुध उवाच । भार्या भव मम स्वस्था सर्वाभ्यस्त्वं प्रिया भव ॥ १०८.६३॥ १०८.६४/१ब्रह्मोवाच । बुधवाक्यमिला भक्त्या त्वभिनन्द्य तथाकरोत् । १०८.६४/२स्मृत्वा च यक्षिणीवाक्यं ततस्तुष्टाभवन् मुने ॥ १०८.६४॥ १०८.६५/१बुधो रेमे तया प्रीत्या नीत्वा स्वस्थानमुत्तमम् । १०८.६५/२सा चापि सर्वभावेन तोषयामास तं पतिम् । १०८.६५/३ततो बहुतिथे काले बुधस्तुष्टोऽवदत् प्रियाम् ॥ १०८.६५॥ १०८.६६/१बुध उवाच । किं ते देयं मया भद्रे प्रियं यन् मनसि स्थितम् ॥ १०८.६६॥ १०८.६७/१ब्रह्मोवाच । तद्वाक्यसमकालं तु पुत्रं देहीत्यभाषत । १०८.६७/२इला बुधं सोमसुतं प्रीतिमन्तं प्रियं तथा ॥ १०८.६७॥ १०८.६८/१बुध उवाच । अमोघमेतन् मद्वीर्यं तथा प्रीतिसमुद्भवम् । १०८.६८/२पुत्रस्ते भविता तस्मात् क्षत्रियो लोकविश्रुतः ॥ १०८.६८॥ १०८.६९/१सोमवंशकरः श्रीमान् आदित्य इव तेजसा । १०८.६९/२बुद्ध्या बृहस्पतिसमः क्षमया पृथिवीसमः ॥ १०८.६९॥ १०८.७०/१वीर्येणाजौ हरिरिव कोपेन हुतभुग् यथा ॥ १०८.७०॥ १०८.७१/१ब्रह्मोवाच । तस्मिन्न् उत्पद्यमाने तु बुधपुत्रे महात्मनि । १०८.७१/२जयशब्दश्च सर्वत्र त्वासीच्च सुरवेश्मनि ॥ १०८.७१॥ १०८.७२/१बुधपुत्रे समुत्पन्ने तत्राजग्मुः सुरेश्वराः । १०८.७२/२अहमप्यागमं तत्र मुदा युक्तो महामते ॥ १०८.७२॥ १०८.७३/१जातमात्रः सुतो रावमकरोत् स पृथुस्वरम् । १०८.७३/२तेन सर्वेऽप्यवोचन् वै संगता ऋषयः सुराः ॥ १०८.७३॥ १०८.७४/१यस्मात् पुरू रवोऽस्येति तस्माद् एष पुरूरवाः । १०८.७४/२स्याद् इत्येवं नाम चक्रुः सर्वे संतुष्टमानसाः ॥ १०८.७४॥ १०८.७५/१बुधोऽप्यध्यापयामास क्षात्रविद्यां सुतं शुभाम् । १०८.७५/२धनुर्वेदं सप्रयोगं बुधः प्रादात् तदात्मजे ॥ १०८.७५॥ १०८.७६/१स शीघ्रं वृद्धिमगमच्छुक्लपक्षे यथा शशी । १०८.७६/२स मातरं दुःखयुतां समीक्ष्येलां महामतिः । १०८.७६/३नमस्याथ विनीतात्मा इलामैलोऽब्रवीद् इदम् ॥ १०८.७६॥ १०८.७७/१ऐल उवाच । बुधो मातर्मम पिता तव भर्ता प्रियस्तथा । १०८.७७/२अहं च पुत्रः कर्मण्यः कस्मात् ते मानसो ज्वरः ॥ १०८.७७॥ १०८.७८/१इलोवाच । सत्यं पुत्र बुधो भर्ता त्वं च पुत्रो गुणाकरः । १०८.७८/२भर्तृपुत्रकृता चिन्ता न ममास्ति कदाचन ॥ १०८.७८॥ १०८.७९/१तथापि पूर्वजं किंचिद् दुःखं स्मृत्वा पुनः पुनः । १०८.७९/२चिन्तयेयं महाबुद्धे ततो मातरमब्रवीत् ॥ १०८.७९॥ १०८.८०/१ऐल उवाच । निवेदयस्व मे मातस्तद् एव प्रथमं मम ॥ १०८.८०॥ १०८.८१/१ब्रह्मोवाच । इला चैनमुवाचेदं रहोवाचं कथं वदे । १०८.८१/२तथापि पुत्र ते वच्मि पित्रोः पुत्रो यतो गतिः । १०८.८१/३मग्नानां दुःखपाथोब्धौ पुत्रः प्रवहणं परम् ॥ १०८.८१॥ १०८.८२/१ब्रह्मोवाच । तन् मातृवचनं श्रुत्वा विनीतः प्राह मातरम् । १०८.८२/२पादयोः पतितश्चापि वद मातर्यथा तथा ॥ १०८.८२॥ १०८.८३/१ब्रह्मोवाच । सा पुरूरवसं प्राह इक्ष्वाकूणां तथा कुलम् । १०८.८३/२तत्रोत्पत्तिं स्वस्य नाम राज्यप्राप्तिं प्रियान् सुतान् ॥ १०८.८३॥ १०८.८४/१पुरोधसं वसिष्ठं च प्रियां भार्यां स्वकं पदम् । १०८.८४/२वननिर्याणमेवाथ अमात्यानां पुरोधसः ॥ १०८.८४॥ १०८.८५/१प्रेषणं च नगर्यां तां मृगयासक्तिमेव च । १०८.८५/२हिमवत्कन्दरगतिं यक्षेश्वरगृहे गतिम् ॥ १०८.८५॥ १०८.८६/१उमावनप्रवेशं च स्त्रीत्वप्राप्तिमशेषतः । १०८.८६/२महेश्वराज्ञया तत्र चाप्रवेशं नरस्य तु ॥ १०८.८६॥ १०८.८७/१यक्षिणीवाक्यमप्यस्य वरदानं तथैव च । १०८.८७/२बुधप्राप्तिं तथा प्रीतिं पुत्रोत्पत्त्याद्यशेषतः ॥ १०८.८७॥ १०८.८८/१कथयामास तत् सर्वं श्रुत्वा मातरमब्रवीत् । १०८.८८/२पुरूरवाः किं करोमि किं कृत्वा सुकृतं भवेत् ॥ १०८.८८॥ १०८.८९/१एतावता ते तृप्तिश्चेद् अलमेतेन चाम्बिके । १०८.८९/२यद् अप्यन्यन् मनोवर्ति तद् अप्याज्ञापयस्व मे ॥ १०८.८९॥ १०८.९०/१इलोवाच । इच्छेयं पुंस्त्वमुत्कृष्टमिच्छेयं राज्यमुत्तमम् । १०८.९०/२अभिषेकं च पुत्राणां तव चापि विशेषतः ॥ १०८.९०॥ १०८.९१/१दानं दातुं च यष्टुं च मुक्तिमार्गस्य वीक्षणम् । १०८.९१/२सर्वं च कर्तुमिच्छामि तव पुत्र प्रसादतः ॥ १०८.९१॥ १०८.९२/१पुत्र उवाच । उपायं त्वा तु पृच्छामि येन पुंस्त्वमवाप्स्यसि । १०८.९२/२तपसो वान्यतो वापि वदस्व मम तत्त्वतः ॥ १०८.९२॥ १०८.९३/१इलोवाच । बुधं त्वं पितरं पृच्छ गत्वा पुत्र यथार्थवत् । १०८.९३/२स तु सर्वं तु जानाति उपदेक्ष्यति ते हितम् ॥ १०८.९३॥ १०८.९४/१ब्रह्मोवाच । तन्मातृवचनाद् ऐलो गत्वा पितरमञ्जसा । १०८.९४/२उवाच प्रणतो भूत्वा मातुः कृत्यं तथात्मनः ॥ १०८.९४॥ १०८.९५/१बुध उवाच । इलं जाने महाप्राज्ञ इलां जातां पुनस्तथा । १०८.९५/२उमावनप्रवेशं च शम्भोराज्ञां तथैव च ॥ १०८.९५॥ १०८.९६/१तस्माच्छम्भुप्रसादेन उमायाश्च प्रसादतः । १०८.९६/२विशापो भविता पुत्र तावाराध्य न चान्यथा ॥ १०८.९६॥ १०८.९७/१पुरूरवा उवाच । पश्येयं तं कथं देवं कथं वा मातरं शिवाम् । १०८.९७/२तीर्थाद् वा तपसो वापि तत् पितः प्रथमं वद ॥ १०८.९७॥ १०८.९८/१बुध उवाच । गौतमीं गच्छ पुत्र त्वं तत्रास्ते सर्वदा शिवः । १०८.९८/२उमया सहितः श्रीमाञ् शापहन्ता वरप्रदः ॥ १०८.९८॥ १०८.९९/१ब्रह्मोवाच । पुरूरवाः पितुर्वाक्यं श्रुत्वा तु मुदितोऽभवत् । १०८.९९/२गौतमीं तपसे धीमान् गङ्गां त्रैलोक्यपावनीम् ॥ १०८.९९॥ १०८.१००/१पुंस्त्वमिच्छंस्तथा मातुर्जगाम तपसे त्वरन् । १०८.१००/२हिमवन्तं गिरिं नत्वा मातरं पितरं गुरुम् ॥ १०८.१००॥ १०८.१०१/१गच्छन्तमन्वगात् पुत्रमिला सोमसुतस्तथा । १०८.१०१/२ते सर्वे गौतमीं प्राप्ता हिमवत्पर्वतोत्तमात् ॥ १०८.१०१॥ १०८.१०२/१तत्र स्नात्वा तपः किंचित् कृत्वा चक्रुः स्तुतिं पराम् । १०८.१०२/२भवस्य देवदेवस्य स्तुतिक्रममिमं श‍ृणु ॥ १०८.१०२॥ १०८.१०३/१बुधस्तुष्टाव प्रथममिला च तदनन्तरम् । १०८.१०३/२ततः पुरूरवाः पुत्रो गौरीं देवीं च शंकरम् ॥ १०८.१०३॥ १०८.१०४/१बुध उवाच । यौ कुङ्कुमेन स्वशरीरजेन । १०८.१०४/२स्वभावहेमप्रतिमौ सरूपौ । १०८.१०४/३यावर्चितौ स्कन्दगणेश्वराभ्याम् । १०८.१०४/४तौ मे शरण्यौ शरणं भवेताम् ॥ १०८.१०४॥ १०८.१०५/१इलोवाच । संसारतापत्रयदावदग्धाः । १०८.१०५/२शरीरिणो यौ परिचिन्तयन्तः । १०८.१०५/३सद्यः परां निर्वृतिमाप्नुवन्ति । १०८.१०५/४तौ शंकरौ मे शरणं भवेताम् ॥ १०८.१०५॥ १०८.१०६/१आर्ता ह्यहं पीडितमानसा ते । १०८.१०६/२क्लेशादिगोप्ता न परोऽस्ति कश्चित् । १०८.१०६/३देव त्वदीयौ चरणौ सुपुण्यौ । १०८.१०६/४तौ मे शरण्यौ शरणं भवेताम् ॥ १०८.१०६॥ १०८.१०७/१पुरूरवा उवाच । ययोः सकाशाद् इदमभ्युदैति । १०८.१०७/२प्रयाति चान्ते लयमेव सर्वम् । १०८.१०७/३जगच्छरण्यौ जगदात्मकौ तु । १०८.१०७/४गौरीहरौ मे शरणं भवेताम् ॥ १०८.१०७॥ १०८.१०८/१यौ देववृन्देषु महोत्सवे तु । १०८.१०८/२पादौ गृहाणेश गिरीशपुत्र्याः । १०८.१०८/३प्रोक्तं धृतौ प्रीतिवशाच्छिवेन । १०८.१०८/४तौ मे शरण्यौ शरणं भवेताम् ॥ १०८.१०८॥ १०८.१०९/१श्रीदेव्युवाच । किमभीष्टं प्रदास्यामि युष्मभ्यं तद् वदन्तु मे । १०८.१०९/२कृतकृत्याः स्थ भद्रं वो देवानामपि दुष्करम् ॥ १०८.१०९॥ १०८.११०/१पुरूरवा उवाच । इलो राजा तवाज्ञात्वा वनं प्राविशद् अम्बिके । १०८.११०/२तत् क्षमस्व सुरेशानि पुंस्त्वं दातुं त्वमर्हसि ॥ १०८.११०॥ १०८.१११/१ब्रह्मोवाच । तथेत्युवाच तान् सर्वान् भवस्य तु मते स्थिता । १०८.१११/२ततः स भगवान् आह देवीवाक्यरतः सदा ॥ १०८.१११॥ १०८.११२/१शिव उवाच । अत्राभिषेकमात्रेण पुंस्त्वं प्राप्नोत्वयं नृपः ॥ १०८.११२॥ १०८.११३/१ब्रह्मोवाच । स्नाताया बुधभार्यायाः शरीराद् वारि सुस्रुवे । १०८.११३/२नृत्यं गीतं च लावण्यं यक्षिण्या यद् उपार्जितम् ॥ १०८.११३॥ १०८.११४/१तत् सर्वं वारिधाराभिर्गङ्गाम्भसि समाविशत् । १०८.११४/२नृत्या गीता च सौभाग्या इमा नद्यो बभूविरे ॥ १०८.११४॥ १०८.११५/१ताश्चापि संगता गङ्गां ते पुण्याः संगमास्त्रयः । १०८.११५/२तेषु स्नानं च दानं च सुरराज्यफलप्रदम् ॥ १०८.११५॥ १०८.११६/१इला पुंस्त्वमवाप्याथ गौरीशम्भोः प्रसादतः । १०८.११६/२महाभ्युदयसिद्ध्यर्थं वाजिमेधमथाकरोत् ॥ १०८.११६॥ १०८.११७/१पुरोधसं वसिष्ठं च भार्यां पुत्रांस्तथैव च । १०८.११७/२अमात्यांश्च बलं कोशमानीय स नृपोत्तमः ॥ १०८.११७॥ १०८.११८/१चतुरङ्गं बलं राज्यं दण्डकेऽस्थापयत् तदा । १०८.११८/२इलस्य नाम्ना विख्यातं तत्र तत् पुरमुच्यते ॥ १०८.११८॥ १०८.११९/१पूर्वजातान् अथो पुत्रान् सूर्यवंशक्रमागते । १०८.११९/२राज्येऽभिषिच्य पश्चात् तमैलं स्नेहाद् असिञ्चयत् ॥ १०८.११९॥ १०८.१२०/१सोमवंशकरः श्रीमान् अयं राजा भवेद् इति । १०८.१२०/२सर्वेभ्यो मतिमानेभ्यो ज्येष्ठः श्रेष्ठोऽभवन् मुने ॥ १०८.१२०॥ १०८.१२१/१यत्र च क्रतवो वृत्ता इलस्य नृपतेः शुभाः । १०८.१२१/२यत्र पुंस्त्वमवाप्याथ यत्र पुत्राः समागताः ॥ १०८.१२१॥ १०८.१२२/१यक्षिणीदत्तनृत्यादि+ ।गीतसौभाग्यमङ्गलाः । १०८.१२२/२नद्यो भूत्वा यत्र गङ्गां संगतास्तानि नारद ॥ १०८.१२२॥ १०८.१२३/१तीर्थानि शुभदान्यासन् सहस्राण्यथ षोडश । १०८.१२३/२उभयोस्तीरयोस्तात तत्र शम्भुरिलेश्वरः । १०८.१२३/३तेषु स्नानं च दानं च सर्वक्रतुफलप्रदम् ॥ १०८.१२३॥ १०९.१/१ब्रह्मोवाच । चक्रतीर्थमिति ख्यातं ब्रह्महत्यादिनाशनम् । १०९.१/२यत्र चक्रेश्वरो देवश्चक्रमाप यतो हरिः ॥ १०९.१॥ १०९.२/१यत्र विष्णुः स्वयं स्थित्वा चक्रार्थं शंकरं प्रभुः । १०९.२/२पूजयामास तत् तीर्थं चक्रतीर्थमुदाहृतम् ॥ १०९.२॥ १०९.३/१यस्य श्रवणमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते । १०९.३/२दक्षक्रतौ प्रवृत्ते तु देवानां च समागमे ॥ १०९.३॥ १०९.४/१दक्षेण दूषिते देवे शिवे शर्वे महेश्वरे । १०९.४/२अनाह्वाने सुरेशस्य दक्षचित्ते मलीमसे ॥ १०९.४॥ १०९.५/१दाक्षायण्या श्रुते वाक्ये अनाह्वानस्य कारणे । १०९.५/२अहल्यायां चोक्तवत्यां कुपिताभूत् सुरेश्वरी ॥ १०९.५॥ १०९.६/१पितरं नाशये पापं क्षमेयं न कथंचन । १०९.६/२श‍ृण्वती दोषवाक्यानि पित्रा चोक्तानि भर्तरि ॥ १०९.६॥ १०९.७/१पत्युः श‍ृण्वन्ति या निन्दां तासां पापावधिः कुतः । १०९.७/२यादृशस्तादृशो वापि पतिः स्त्रीणां परा गतिः ॥ १०९.७॥ १०९.८/१किं पुनः सकलाधीशो महादेवो जगद्गुरुः । १०९.८/२श्रुतं तन्निन्दनं तर्हि धारयामि न देहकम् ॥ १०९.८॥ १०९.९/१तस्मात् त्यक्ष्य इमं देहमित्युक्त्वा सा महासती । १०९.९/२कोपेन महताविष्टा प्रजज्वाल सुरेश्वरी ॥ १०९.९॥ १०९.१०/१शिवैकचेतना देहं बलाद् योगाच्च तत्यजे । १०९.१०/२महेश्वरोऽपि सकलं वृत्तमाकर्ण्य नारदात् ॥ १०९.१०॥ १०९.११/१दृष्ट्वा चुकोप पप्रच्छ जयां च विजयां तथा । १०९.११/२ते ऊचतुरुभे देवं दक्षक्रतुविनाशनम् ॥ १०९.११॥ १०९.१२/१दाक्षायण्या इति श्रुत्वा मखं प्रायान् महेश्वरः । १०९.१२/२भीमैर्गणैः परिवृतो भूतनाथैः समं ययौ ॥ १०९.१२॥ १०९.१३/१मखस्तैर्वेष्टितः सर्वो देवब्रह्मपुरस्कृतः । १०९.१३/२दक्षेण यजमानेन शुद्धभावेन रक्षितः ॥ १०९.१३॥ १०९.१४/१वसिष्ठादिभिरत्युग्रैर्मुनिभिः परिवारितः । १०९.१४/२इन्द्रादित्याद्यैर्वसुभिः सर्वतःपरिपालितः ॥ १०९.१४॥ १०९.१५/१ऋग्यजुःसामवेदैश्च स्वाहाशब्दैरलंकृतः । १०९.१५/२श्रद्धा पुष्टिस्तथा तुष्टिः शान्तिर्लज्जा सरस्वती ॥ १०९.१५॥ १०९.१६/१भूमिर्द्यौः शर्वरी क्षान्तिरुषा आशा जया मतिः । १०९.१६/२एताभिश्च तथान्याभिः सर्वतः समलंकृतः ॥ १०९.१६॥ १०९.१७/१त्वष्ट्रा महात्मना चापि कारितो विश्वकर्मणा । १०९.१७/२सुरभिर्नन्दिनी धेनुः कामधुक् कामदोहिनी ॥ १०९.१७॥ १०९.१८/१एताभिः कामवर्षाभिः सर्वकामसमृद्धिमान् । १०९.१८/२कल्पवृक्षः पारिजातो लताः कल्पलतादिकाः ॥ १०९.१८॥ १०९.१९/१यद् यद् इष्टतमं किंचित् तत्र तस्मिन् मखे स्थितम् । १०९.१९/२स्वयं मघवता पूष्णा हरिणा परिरक्षितः ॥ १०९.१९॥ १०९.२०/१दीयतां भुज्यतां वापि क्रियतां स्थीयतां सुखम् । १०९.२०/२एतैश्च सर्वतो वाक्यैर्दक्षस्य पूजितं मखम् ॥ १०९.२०॥ १०९.२१/१आदौ तु वीरभद्रोऽसौ भद्रकाल्या युतो ययौ । १०९.२१/२शोककोपपरीतात्मा पश्चाच्छूलपिनाकधृक् ॥ १०९.२१॥ १०९.२२/१अभ्याययौ महादेवो महाभूतैरलंकृतः । १०९.२२/२तानि भूतानि परितो मखे वेष्ट्य महेश्वरम् ॥ १०९.२२॥ १०९.२३/१क्रतुं विध्वंसयामासुस्तत्र क्षोभो महान् अभूत् । १०९.२३/२पलायन्त ततः केचित् केचिद् गत्वा ततः शिवम् ॥ १०९.२३॥ १०९.२४/१केचित् स्तुवन्ति देवेशं केचित् कुप्यन्ति शंकरम् । १०९.२४/२एवं विध्वंसितं यज्ञं दृष्ट्वा पूषा समभ्यगात् ॥ १०९.२४॥ १०९.२५/१पूष्णो दन्तान् अथोत्पाट्य इन्द्रं व्यद्रावयत् क्षणात् । १०९.२५/२भगस्य चक्षुषी विप्र वीरभद्रो व्यपाटयत् ॥ १०९.२५॥ १०९.२६/१दिवाकरं पुनर्दोर्भ्यां परिभ्राम्य समाक्षिपत् । १०९.२६/२ततः सुरगणाः सर्वे विष्णुं ते शरणं ययुः ॥ १०९.२६॥ १०९.२७/१देवा ऊचुः । त्राहि त्राहि गदापाणे भूतनाथकृताद् भयात् । १०९.२७/२महेश्वरगणः कश्चित् प्रमथानां तु नायकः । १०९.२७/३तेन दग्धो मखः सर्वो वैष्णवः पश्यतो हरेः ॥ १०९.२७॥ १०९.२८/१ब्रह्मोवाच । हरिणा चक्रमुत्सृष्टं भूतनाथवधं प्रति । १०९.२८/२भूतनाथोऽपि तच्चक्रमापतच्च तदाग्रसत् ॥ १०९.२८॥ १०९.२९/१ग्रस्ते चक्रे ततो विष्णोर्लोकपाला भयाद् ययुः । १०९.२९/२तथा स्थितान् अवेक्ष्याथ दक्षो यज्ञं सुरान् अपि । १०९.२९/३तुष्टाव शंकरं देवं दक्षो भक्त्या प्रजापतिः ॥ १०९.२९॥ १०९.३०/१दक्ष उवाच । जय शंकर सोमेश जय सर्वज्ञ शम्भवे । १०९.३०/२जय कल्याणभृच्छम्भो जय कालात्मने नमः ॥ १०९.३०॥ १०९.३१/१आदिकर्तर्नमस्तेऽस्तु नीलकण्ठ नमोऽस्तु ते । १०९.३१/२ब्रह्मप्रिय नमस्तेऽस्तु ब्रह्मरूप नमोऽस्तु ते ॥ १०९.३१॥ १०९.३२/१त्रिमूर्तये नमो देव त्रिधाम परमेश्वर । १०९.३२/२सर्वमूर्ते नमस्तेऽस्तु त्रैलोक्याधार कामद ॥ १०९.३२॥ १०९.३३/१नमो वेदान्तवेद्याय नमस्ते परमात्मने । १०९.३३/२यज्ञरूप नमस्तेऽस्तु यज्ञधाम नमोऽस्तु ते ॥ १०९.३३॥ १०९.३४/१यज्ञदान नमस्तेऽस्तु हव्यवाह नमोऽस्तु ते । १०९.३४/२यज्ञहर्त्रे नमस्तेऽस्तु फलदाय नमोऽस्तु ते ॥ १०९.३४॥ १०९.३५/१त्राहि त्राहि जगन्नाथ शरणागतवत्सल । १०९.३५/२भक्तानामप्यभक्तानां त्वमेव शरणं प्रभो ॥ १०९.३५॥ १०९.३६/१ब्रह्मोवाच । एवं तु स्तुवतस्तस्य प्रसन्नोऽभून् महेश्वरः । १०९.३६/२किं ददामीति तं प्राह क्रतुः पूर्णोऽस्तु मे प्रभो ॥ १०९.३६॥ १०९.३७/१तथेत्युवाच भगवान् देवदेवो महेश्वरः । १०९.३७/२शंकरः सर्वभूतात्मा करुणावरुणालयः ॥ १०९.३७॥ १०९.३८/१क्रतुं कृत्वा ततः पूर्णं तस्य दक्षस्य वै मुने । १०९.३८/२एवमुक्त्वा स भगवान् भूतैरन्तरधीयत ॥ १०९.३८॥ १०९.३९/१यथागतं सुरा जग्मुः स्वमेव सदनं प्रति । १०९.३९/२ततः कदाचिद् देवानां दैत्यानां विग्रहो महान् ॥ १०९.३९॥ १०९.४०/१बभूव तत्र दैत्येभ्यो भीता देवाः श्रियः पतिम् । १०९.४०/२तुष्टुवुः सर्वभावेन वचोभिस्तं जनार्दनम् ॥ १०९.४०॥ १०९.४१/१देवा ऊचुः । शक्रादयोऽपि त्रिदशाः कटाक्षम् । १०९.४१/२अवेक्ष्य यस्यास्तप आचरन्ति । १०९.४१/३सा चापि यत्पादरता च लक्ष्मीस्- । १०९.४१/४तं ब्रह्मभूतं शरणं प्रपद्ये ॥ १०९.४१॥ १०९.४२/१यस्मात् त्रिलोक्यां न परः समानो । १०९.४२/२न चाधिकस्तार्क्ष्यरथान् नृसिंहात् । १०९.४२/३स देवदेवोऽवतु नः समस्तान् । १०९.४२/४महाभयेभ्यः कृपया प्रपन्नान् ॥ १०९.४२॥ १०९.४३/१ब्रह्मोवाच । ततः प्रसन्नो भगवाञ् शङ्खचक्रगदाधरः । १०९.४३/२किमर्थमागताः सर्वे तत्कर्तास्मीत्युवाच तान् ॥ १०९.४३॥ १०९.४४/१देवा ऊचुः । भयं च तीव्रं दैत्येभ्यो देवानां मधुसूदन । १०९.४४/२ततस्त्राणाय देवानां मतिं कुरु जनार्दन ॥ १०९.४४॥ १०९.४६/१ब्रह्मोवाच । तान् आगतान् हरिः प्राह ग्रस्तं चक्रं हरेण मे । १०९.४६/२किं करोमि गतं चक्रं भवन्तश्चार्तिमागताः । १०९.४६/३यान्तु सर्वे देवगणा रक्षा वः क्रियते मया ॥ १०९.४६॥ १०९.४७/१ब्रह्मोवाच । ततो गतेषु देवेषु विष्णुश्चक्रार्थमुद्यतः । १०९.४७/२गोदावरीं ततो गत्वा शम्भोः पूजां प्रचक्रमे ॥ १०९.४७॥ १०९.४८/१सुवर्णकमलैर्दिव्यैः सुगन्धैर्दशभिः शतैः । १०९.४८/२भक्तितो नित्यवत् पूजां चक्रे विष्णुरुमापतेः ॥ १०९.४८॥ १०९.४९/१एवं सम्पूज्यमाने तु तयोस्तत्त्वमिदं श‍ृणु । १०९.४९/२कमलानां सहस्रे तु यदैकं नैव पूर्यते ॥ १०९.४९॥ १०९.५०/१तदासुरारिः स्वं नेत्रमुत्पाट्यार्घ्यमकल्पयत् । १०९.५०/२अर्घ्यपात्रं करे गृह्य सहस्रकमलान्वितम् । १०९.५०/३ध्यात्वा शम्भुं ददावर्घ्यमनन्यशरणो हरिः ॥ १०९.५०॥ १०९.५१/१विष्णुरुवाच । त्वमेव देव जानीषे भावमन्तर्गतं नृणाम् । १०९.५१/२त्वमेव शरणोऽधीशोऽत्र का भवेद् विचारणा ॥ १०९.५१॥ १०९.५२/१ब्रह्मोवाच । वदन्न् उदश्रुनयनो निलिल्येऽसावितीश्वरे । १०९.५२/२भवानीसहितः शम्भुः पुरस्ताद् अभवत् तदा ॥ १०९.५२॥ १०९.५३/१गाढमालिङ्ग्य विविधैर्वरैरापूरयद् धरिम् । १०९.५३/२तद् एव चक्रमभवन् नेत्रं चापि यथा पुरा ॥ १०९.५३॥ १०९.५४/१ततः सुरगणाः सर्वे तुष्टुवुर्हरिशंकरौ । १०९.५४/२गङ्गां चापि सरिच्छ्रेष्ठां देवं च वृषभध्वजम् ॥ १०९.५४॥ १०९.५५/१ततः प्रभृति तत् तीर्थं चक्रतीर्थमिति स्मृतम् । १०९.५५/२यस्यानुश्रवणेनैव मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ॥ १०९.५५॥ १०९.५६/१तत्र स्नानं च दानं च यः कुर्यात् पितृतर्पणम् । १०९.५६/२सर्वपापविनिर्मुक्तः पितृभिः स्वर्गभाग् भवेत् । १०९.५६/३तत् तु चक्राङ्कितं तीर्थमद्यापि परिदृश्यते ॥ १०९.५६॥ ११०.१/१ब्रह्मोवाच । पिप्पलं तीर्थमाख्यातं चक्रतीर्थाद् अनन्तरम् । ११०.१/२यत्र चक्रेश्वरो देवश्चक्रमाप यतो हरिः ॥ ११०.१॥ ११०.२/१यत्र विष्णुः स्वयं स्थित्वा चक्रार्थं शंकरं विभुम् । ११०.२/२पूजयामास तत् तीर्थं चक्रतीर्थमुदाहृतम् ॥ ११०.२॥ ११०.३/१यत्र प्रीतोऽभवद् विष्णोः शम्भुस्तत् पिप्पलं विदुः । ११०.३/२महिमानं यस्य वक्तुं न क्षमोऽप्यहिनायकः ॥ ११०.३॥ ११०.४/१चक्रेश्वरो पिप्पलेशो नामधेयस्य कारणम् । ११०.४/२श‍ृणु नारद तद् भक्त्या साक्षाद् वेदोदितं मया ॥ ११०.४॥ ११०.५/१दधीचिरिति विख्यातो मुनिरासीद् गुणान्वितः । ११०.५/२तस्य भार्या महाप्राज्ञा कुलीना च पतिव्रता ॥ ११०.५॥ ११०.६/१लोपामुद्रेति या ख्याता स्वसा तस्या गभस्तिनी । ११०.६/२इति नाम्ना च विख्याता वडवेति प्रकीर्तिता ॥ ११०.६॥ ११०.७/१दधीचेः सा प्रिया नित्यं तपस्तेपे तया महत् । ११०.७/२दधीचिरग्निमान् नित्यं गृहधर्मपरायणः ॥ ११०.७॥ ११०.८/१भागीरथीं समाश्रित्य देवातिथिपरायणः । ११०.८/२स्वकलत्ररतः शान्तः कुम्भयोनिरिवापरः ॥ ११०.८॥ ११०.९/१तस्य प्रभावात् तं देशं नारयो दैत्यदानवाः । ११०.९/२आजग्मुर्मुनिशार्दूल यत्रागस्त्यस्य चाश्रमः ॥ ११०.९॥ ११०.१०/१तत्र देवाः समाजग्मू रुद्रादित्यास्तथाश्विनौ । ११०.१०/२इन्द्रो विष्णुर्यमोऽग्निश्च जित्वा दैत्यान् उपागतान् ॥ ११०.१०॥ ११०.११/१जयेन जातसंहर्षाः स्तुताश्चैव मरुद्गणैः । ११०.११/२दधीचिं मुनिशार्दूलं दृष्ट्वा नेमुः सुरेश्वराः ॥ ११०.११॥ ११०.१२/१दधीचिर्जातसंहर्षः सुरान् पूज्य पृथक् पृथक् । ११०.१२/२गृहकृत्यं ततश्चक्रे सुरेभ्यो भार्यया सह ॥ ११०.१२॥ ११०.१३/१पृष्टाश्च कुशलं तेन कथाश्चक्रुः सुरा अपि । ११०.१३/२दधीचिमब्रुवन् देवा भार्यया सुखितं पुनः ॥ ११०.१३॥ ११०.१४/१आसीनं हृष्टमनस ऋषिं नत्वा पुनः पुनः ॥ ११०.१४॥ ११०.१५/१देवा ऊचुः । किमद्य दुर्लभं लोके ऋषेऽस्माकं भविष्यति । ११०.१५/२त्वादृशः सकृपो येषु मुनिर्भूकल्पपादपः ॥ ११०.१५॥ ११०.१६/१एतद् एव फलं पुंसां जीवतां मुनिसत्तम । ११०.१६/२तीर्थाप्लुतिर्भूतदया दर्शनं च भवादृशाम् ॥ ११०.१६॥ ११०.१७/१यत् स्नेहाद् उच्यतेऽस्माभिरवधारय तन् मुने । ११०.१७/२जित्वा दैत्यान् इह प्राप्ता हत्वा राक्षसपुंगवान् ॥ ११०.१७॥ ११०.१८/१वयं च सुखिनो ब्रह्मंस्त्वयि दृष्टे विशेषतः । ११०.१८/२नायुधैः फलमस्माकं वोढुं नैव क्षमा वयम् ॥ ११०.१८॥ ११०.१९/१स्थाप्यदेशं न पश्याम आयुधानां मुनीश्वर । ११०.१९/२स्वर्गे सुरद्विषो ज्ञात्वा स्थापितानि हरन्ति च ॥ ११०.१९॥ ११०.२०/१नयेयुरायुधानीति तथैव च रसातले । ११०.२०/२तस्मात् तवाश्रमे पुण्ये स्थाप्यन्तेऽस्त्राणि मानद ॥ ११०.२०॥ ११०.२१/१नैवात्र किंचिद् भयमस्ति विप्र । ११०.२१/२न दानवेभ्यो राक्षसेभ्यश्च घोरम् । ११०.२१/३त्वदाज्ञया रक्षितपुण्यदेशो । ११०.२१/४न विद्यते तपसा ते समानः ॥ ११०.२१॥ ११०.२२/१जितारयो ब्रह्मविदां वरिष्ठम् । ११०.२२/२वयं च पूर्वं निहता दैत्यसंघाः । ११०.२२/३अस्त्रैरलं भारभूतैः कृतार्थैः । ११०.२२/४स्थाप्यं स्थानं ते समीपे मुनीश ॥ ११०.२२॥ ११०.२३/१दिव्यान् भोगान् कामिनीभिः समेतान् । ११०.२३/२देवोद्याने नन्दने सम्भजामः । ११०.२३/३ततो यामः कृतकार्याः सहेन्द्राः । ११०.२३/४स्वं स्वं स्थानं चायुधानां च रक्षा ॥ ११०.२३॥ ११०.२४/१त्वया कृता जायतां तत् प्रशाधि । ११०.२४/२समर्थस्त्वं रक्षणे धारणे च ॥ ११०.२४॥ ११०.२५/१ब्रह्मोवाच । तद्वाक्यमाकर्ण्य दधीचिरेवम् । ११०.२५/२वाक्यं जगौ विबुधान् एवमस्तु । ११०.२५/३निवार्यमाणः प्रियशीलया स्त्रिया । ११०.२५/४किं देवकार्येण विरुद्धकारिणा ॥ ११०.२५॥ ११०.२६/१ये ज्ञातशास्त्राः परमार्थनिष्ठाः । ११०.२६/२संसारचेष्टासु गतानुरागाः । ११०.२६/३तेषां परार्थव्यसनेन किं मुने । ११०.२६/४येनात्र वामुत्र सुखं न किंचित् ॥ ११०.२६॥ ११०.२७/१देवद्विषो द्वेषमनुप्रयान्ति । ११०.२७/२दत्ते स्थाने विप्रवर्य श‍ृणुष्व । ११०.२७/३नष्टे हृते चायुधानां मुनीश । ११०.२७/४कुप्यन्ति देवा रिपवस्ते भवन्ति ॥ ११०.२७॥ ११०.२८/१तस्मान् नेदं वेदविदां वरिष्ठ । ११०.२८/२युक्तं द्रव्ये परकीये ममत्वम् । ११०.२८/३तावच्च मैत्री द्रव्यभावश्च तावन् । ११०.२८/४नष्टे हृते रिपवस्ते भवन्ति ॥ ११०.२८॥ ११०.२९/१चेद् अस्ति शक्तिर्द्रव्यदाने ततस्ते । ११०.२९/२दातव्यमेवार्थिने किं विचार्यम् । ११०.२९/३नो चेत् सन्तः परकार्याणि कुर्युर्। ११०.२९/४वाग्भिर्मनोभिः कृतिभिस्तथैव ॥ ११०.२९॥ ११०.३०/१परस्वसंधारणमेतद् एव । ११०.३०/२सद्भिर्निरस्तं त्यज कान्त सद्यः ॥ ११०.३०॥ ११०.३१/१ब्रह्मोवाच । एवं प्रियाया वचनं स विप्रो । ११०.३१/२निशम्य भार्यामिदमाह सुभ्रूम् ॥ ११०.३१॥ ११०.३२/१दधीचिरुवाच । पुरा सुराणामनुमान्य भद्रे । ११०.३२/२नेतीति वाणी न सुखं ममैति ॥ ११०.३२॥ ११०.३३/१ब्रह्मोवाच । श्रुत्वेरितं पत्युरिति प्रियायाम् । ११०.३३/२दैवं विनान्यन् न नृणां समर्थम् । ११०.३३/३तूष्णीं स्थितायां सुरसत्तमास्ते । ११०.३३/४संस्थाप्य चास्त्राण्यतिदीप्तिमन्ति ॥ ११०.३३॥ ११०.३४/१नत्वा मुनीन्द्रं ययुरेव लोकान् । ११०.३४/२दैत्यद्विषो न्यस्तशस्त्राः कृतार्थाः । ११०.३४/३गतेषु देवेषु मुनिप्रवर्यो । ११०.३४/४हृष्टोऽवसद् भार्यया धर्मयुक्तः ॥ ११०.३४॥ ११०.३५/१गते च काले ह्यतिविप्रयुक्ते । ११०.३५/२दैवे वर्षे संख्यया वै सहस्रे । ११०.३५/३न ते सुरा आयुधानां मुनीश । ११०.३५/४वाचं मनश्चापि तथैव चक्रुः ॥ ११०.३५॥ ११०.३६/१दधीचिरप्याह गभस्तिमोजसा । ११०.३६/२देवारयो मां द्विषतीह भद्रे । ११०.३६/३न ते सुरा नेतुकामा भवन्ति । ११०.३६/४संस्थापितान्यत्र वदस्व युक्तम् ॥ ११०.३६॥ ११०.३७/१सा चाह कान्तं विनयाद् उक्तमेव । ११०.३७/२त्वं जानीषे नाथ यद् अत्र युक्तम् । ११०.३७/३दैत्या हरिष्यन्ति महाप्रवृद्धास्- । ११०.३७/४तपोयुक्ता बलिनः स्वायुधानि ॥ ११०.३७॥ ११०.३८/१तदस्त्ररक्षार्थमिदं स चक्रे । ११०.३८/२मन्त्रैस्तु संक्षाल्य जलैश्च पुण्यैः । ११०.३८/३तद् वारि सर्वास्त्रमयं सुपुण्यम् । ११०.३८/४तेजोयुक्तं तच्च पपौ दधीचिः ॥ ११०.३८॥ ११०.३९/१निर्वीर्यरूपाणि तदायुधानि । ११०.३९/२क्षयं जग्मुः क्रमशः कालयोगात् । ११०.३९/३सुराः समागत्य दधीचिमूचुर्। ११०.३९/४महाभयं ह्यागतं शात्रवं नः ॥ ११०.३९॥ ११०.४०/१ददस्व चास्त्राणि मुनिप्रवीर । ११०.४०/२यानि त्वदन्ते निहितानि देवैः । ११०.४०/३दधीचिरप्याह सुरारिभीत्या । ११०.४०/४अनागत्या भवतां चाचिरेण ॥ ११०.४०॥ ११०.४१/१अस्त्राणि पीतानि शरीरसंस्थान्य्। ११०.४१/२उक्तानि युक्तं मम तद् वदन्तु । ११०.४१/३श्रुत्वा तदुक्तं वचनं तु देवाः । ११०.४१/४प्रोचुस्तमित्थं विनयावनम्राः ॥ ११०.४१॥ ११०.४२/१अस्त्राणि देहीति च वक्तुमेतच् । ११०.४२/२छक्यं न वान्यत् प्रतिवक्तुं मुनीन्द्र । ११०.४२/३विना च तैः परिभूयेम नित्यम् । ११०.४२/४पुष्टारयः क्व प्रयामो मुनीश ॥ ११०.४२॥ ११०.४३/१न मर्त्यलोके न तले न नाके । ११०.४३/२वासः सुराणां भविताद्य तात । ११०.४३/३त्वं विप्रवर्यस्तपसा चैव युक्तो । ११०.४३/४नान्यद् वक्तुं युज्यते ते पुरस्तात् ॥ ११०.४३॥ ११०.४४/१विप्रस्तदोवाच मदस्थिसंस्थान्य्। ११०.४४/२अस्त्राणि गृह्णन्तु न संशयोऽत्र । ११०.४४/३देवास्तमप्याहुरनेन किं नो ह्य्। ११०.४४/४अस्त्रैर्हीनाः स्त्रीत्वमाप्ताः सुरेन्द्राः ॥ ११०.४४॥ ११०.४५/१पुनस्तदा चाह मुनिप्रवीरस्- । ११०.४५/२त्यक्ष्ये जीवान् दैहिकान् योगयुक्तः । ११०.४५/३अस्त्राणि कुर्वन्तु मदस्थिभूतान्य्। ११०.४५/४अनुत्तमान्युत्तमरूपवन्ति ॥ ११०.४५॥ ११०.४६/१कुरुष्व चेत्याहुरदीनसत्त्वम् । ११०.४६/२दधीचिमित्युत्तरमग्निकल्पम् । ११०.४६/३तदा तु तस्य प्रियमीरयन्ती । ११०.४६/४न सांनिध्ये प्रातिथेयी मुनीश ॥ ११०.४६॥ ११०.४७/१ते चापि देवास्तामदृष्ट्वैव शीघ्रम् । ११०.४७/२तस्या भीता विप्रमूचुः कुरुष्व । ११०.४७/३तत्याज जीवान् दुस्त्यजान् प्रीतियुक्तो । ११०.४७/४यथासुखं देहमिमं जुषध्वम् ॥ ११०.४७॥ ११०.४८/१मदस्थिभिः प्रीतिमन्तो भवन्तु । ११०.४८/२सुराः सर्वे किं तु देहेन कार्यम् ॥ ११०.४८॥ ११०.४९/१ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वासौ बद्धपद्मासनस्थो । ११०.४९/२नासाग्रदत्ताक्षिप्रकाशप्रसन्नः । ११०.४९/३वायुं सवह्निं मध्यमोद्घाटयोगान् । ११०.४९/४नीत्वा शनैर्दहराकाशगर्भम् ॥ ११०.४९॥ ११०.५०/१यद् अप्रमेयं परमं पदं यद् । ११०.५०/२यद् ब्रह्मरूपं यद् उपासितव्यम् । ११०.५०/३तत्रैव विन्यस्य धियं महात्मा । ११०.५०/४सायुज्यतां ब्रह्मणोऽसौ जगाम ॥ ११०.५०॥ ११०.५१/१निर्जीवतां प्राप्तमभीक्ष्य देवाः । ११०.५१/२कलेवरं तस्य सुराश्च सम्यक् । ११०.५१/३त्वष्टारमप्यूचुरतित्वरन्तः । ११०.५१/४कुरुष्व चास्त्राणि बहूनि सद्यः ॥ ११०.५१॥ ११०.५२/१स चापि तान् आह कथं नु कार्यम् । ११०.५२/२कलेवरं ब्राह्मणस्येह देवाः । ११०.५२/३बिभेमि कर्तुं दारुणं चाक्षमोऽहम् । ११०.५२/४विदारितान्यायुधान्युत्तमानि ॥ ११०.५२॥ ११०.५३/१तदस्थिभूतानि करोमि सद्यस्- । ११०.५३/२ततो देवा गाः समूचुस्त्वरन्तः ॥ ११०.५३॥ ११०.५४/१देवा ऊचुः । वज्रं मुखं वः क्रियते हितार्थम् । ११०.५४/२गावो देवैरायुधार्थं क्षणेन । ११०.५४/३दधीचिदेहं तु विदार्य यूयम् । ११०.५४/४अस्थीनि शुद्धानि प्रयच्छताद्य ॥ ११०.५४॥ ११०.५५/१ब्रह्मोवाच । ता देववाक्याच्च तथैव चक्रुः । ११०.५५/२संलिह्य चास्थीनि ददुः सुराणाम् । ११०.५५/३सुरास्त्वरा जग्मुरदीनसत्त्वाः । ११०.५५/४स्वमालयं चापि तथैव गावः ॥ ११०.५५॥ ११०.५६/१कृत्वा तथास्त्राणि च देवतानाम् । ११०.५६/२त्वष्टा जगामाथ सुराज्ञया तदा । ११०.५६/३ततश्चिराच्छीलवती सुभद्रा । ११०.५६/४भर्तुः प्रिया बालगर्भा त्वरन्ती ॥ ११०.५६॥ ११०.५७/१करे गृहीत्वा कलशं वारिपूर्णम् । ११०.५७/२उमां नत्वा फलपुष्पैः समेत्य । ११०.५७/३अग्निं च भर्तारमथाश्रमं च । ११०.५७/४संद्रष्टुकामा ह्याजगामाथ शीघ्रम् ॥ ११०.५७॥ ११०.५८/१आगच्छन्तीं तां प्रातिथेयीं तदानीम् । ११०.५८/२निवारयामास तदोल्कपातः । ११०.५८/३सा सम्भ्रमाद् आगता चाश्रमं स्वम् । ११०.५८/४नैवापश्यत् तत्र भर्तारमग्रे ॥ ११०.५८॥ ११०.५९/१क्व वा गतश्चेति सविस्मया सा । ११०.५९/२पप्रच्छ चाग्निं प्रातिथेयी तदानीम् । ११०.५९/३अग्निस्तदोवाच सविस्तरं ताम् । ११०.५९/४देवागमं याचनं वै शरीरे ॥ ११०.५९॥ ११०.६०/१अस्थ्नामुपादानमथ प्रयाणम् । ११०.६०/२श्रुत्वा सर्वं दुःखिता सा बभूव । ११०.६०/३दुःखोद्वेगात् सा पपाताथ पृथ्व्याम् । ११०.६०/४मन्दं मन्दं वह्निनाश्वासिता च ॥ ११०.६०॥ ११०.६१/१प्रातिथेय्युवाच । शापेऽमराणां तु नाहं समर्था । ११०.६१/२अग्निं प्राप्स्ये किं नु कार्यं भवेन् मे ॥ ११०.६१॥ ११०.६२/१ब्रह्मोवाच । कोपं च दुःखं च नियम्य साध्वी । ११०.६२/२तदावादीद् धर्मयुक्तं च भर्तुः ॥ ११०.६२॥ ११०.६३/१प्रातिथेय्युवाच । उत्पद्यते यत् तु विनाशि सर्वम् । ११०.६३/२न शोच्यमस्तीति मनुष्यलोके । ११०.६३/३गोविप्रदेवार्थमिह त्यजन्ति । ११०.६३/४प्राणान् प्रियान् पुण्यभाजो मनुष्याः ॥ ११०.६३॥ ११०.६४/१संसारचक्रे परिवर्तमाने । ११०.६४/२देहं समर्थं धर्मयुक्तं त्ववाप्य । ११०.६४/३प्रियान् प्राणान् देवविप्रार्थहेतोस्- । ११०.६४/४ते वै धन्याः प्राणिनो ये त्यजन्ति ॥ ११०.६४॥ ११०.६५/१प्राणाः सर्वेऽस्यापि देहान्वितस्य । ११०.६५/२यातारो वै नात्र संदेहलेशः । ११०.६५/३एवं ज्ञात्वा विप्रगोदेवदीनाद्य्+ । ११०.६५/४अर्थं चैनान् उत्सृजन्तीश्वरास्ते ॥ ११०.६५॥ ११०.६६/१निवार्यमाणोऽपि मया प्रपन्नया । ११०.६६/२चकार देवास्त्रपरिग्रहं सः । ११०.६६/३मनोगतं वेत्त्यथवा विधातुः । ११०.६६/४को मर्त्यलोकातिगचेष्टितस्य ॥ ११०.६६॥ ११०.६७/१ब्रह्मोवाच । इत्येवमुक्त्वापूज्य चाग्नीन् यथावद् । ११०.६७/२भर्तुस्त्वचा लोमभिः सा विवेश । ११०.६७/३गर्भस्थितं बालकं प्रातिथेयी । ११०.६७/४कुक्षिं विदार्याथ करे गृहीत्वा ॥ ११०.६७॥ ११०.६८/१नत्वा च गङ्गां भुवमाश्रमं च । ११०.६८/२वनस्पतीन् ओषधीराश्रमस्थान् ॥ ११०.६८॥ ११०.६९/१प्रातिथेय्युवाच । पित्रा हीनो बन्धुभिर्गोत्रजैश्च । ११०.६९/२मात्रा हीनो बालकः सर्व एव । ११०.६९/३रक्षन्तु सर्वेऽपि च भूतसंघास्- । ११०.६९/४तथौषध्यो बालकं लोकपालाः ॥ ११०.६९॥ ११०.७०/१ये बालकं मातृपितृप्रहीणम् । ११०.७०/२सनिर्विशेषं स्वतनुप्ररूढैः । ११०.७०/३पश्यन्ति रक्षन्ति त एव नूनम् । ११०.७०/४ब्रह्मादिकानामपि वन्दनीयाः ॥ ११०.७०॥ ११०.७१/१ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा चात्यजद् बालं भर्तृचित्तपरायणा । ११०.७१/२पिप्पलानां समीपे तु न्यस्य बालं नमस्य च ॥ ११०.७१॥ ११०.७२/१अग्निं प्रदक्षिणीकृत्य यज्ञपात्रसमन्विता । ११०.७२/२विवेशाग्निं प्रातिथेयी भर्त्रा सह दिवं ययौ ॥ ११०.७२॥ ११०.७३/१रुरुदुश्चाश्रमस्था ये वृक्षाश्च वनवासिनः । ११०.७३/२पुत्रवत् पोषिता येन ऋषिणा च दधीचिना ॥ ११०.७३॥ ११०.७४/१विना तेन न जीवामस्तया मात्रा विना तथा । ११०.७४/२मृगाश्च पक्षिणः सर्वे वृक्षाः प्रोचुः परस्परम् ॥ ११०.७४॥ ११०.७५/१वृक्षा ऊचुः । स्वर्गमासेदुषोः पित्रोस्तदपत्येष्वकृत्रिमम् । ११०.७५/२ये कुर्वन्त्यनिशं स्नेहं त एव कृतिनो नराः ॥ ११०.७५॥ ११०.७६/१दधीचिः प्रातिथेयी वा वीक्षतेऽस्मान् यथा पुरा । ११०.७६/२तथा पिता न माता वा धिग् अस्मान् पापिनो वयम् ॥ ११०.७६॥ ११०.७७/१अस्माकमपि सर्वेषामतः प्रभृति निश्चितम् । ११०.७७/२बालो दधीचिः प्रातिथेयी बालो धर्मः सनातनः ॥ ११०.७७॥ ११०.७८/१ब्रह्मोवाच । एवमुक्त्वा तदौषध्यो वनस्पतिसमन्विताः । ११०.७८/२सोमं राजानमभ्येत्य याचिरेऽमृतमुत्तमम् ॥ ११०.७८॥ ११०.७९/१स चापि दत्तवांस्तेभ्यः सोमोऽमृतमनुत्तमम् । ११०.७९/२ददुर्बालाय ते चापि अमृतं सुरवल्लभम् ॥ ११०.७९॥ ११०.८०/१स तेन तृप्तो ववृधे शुक्लपक्षे यथा शशी । ११०.८०/२पिप्पलैः पालितो यस्मात् पिप्पलादः स बालकः । ११०.८०/३प्रवृद्धः पिप्पलान् एवमुवाच त्वतिविस्मितः ॥ ११०.८०॥ ११०.८१/१पिप्पलाद उवाच । मानुषेभ्यो मानुषास्तु जायन्ते पक्षिभिः खगाः । ११०.८१/२बीजेभ्यो वीरुधो लोके वैषम्यं नैव दृश्यते । ११०.८१/३वार्क्षस्त्वहं कथं जातो हस्तपादादिजीववान् ॥ ११०.८१॥ ११०.८२/१ब्रह्मोवाच । वृक्षास्तद्वचनं श्रुत्वा सर्वमूचुर्यथाक्रमम् । ११०.८२/२दधीचेर्मरणं साध्व्यास्तथा चाग्निप्रवेशनम् ॥ ११०.८२॥ ११०.८३/१अस्थ्नां संहरणं देवैरेतत् सर्वं सविस्तरम् । ११०.८३/२श्रुत्वा दुःखसमाविष्टो निपपात तदा भुवि ॥ ११०.८३॥ ११०.८४/१आश्वासितः पुनर्वृक्षैर्वाक्यैर्धर्मार्थसंहितैः । ११०.८४/२आश्वस्तः स पुनः प्राह तदौषधिवनस्पतीन् ॥ ११०.८४॥ ११०.८५/१पिप्पलाद उवाच । पितृहन्तृन् हनिष्येऽहं नान्यथा जीवितुं क्षमः । ११०.८५/२पितुर्मित्राणि शत्रूंश्च तथा पुत्रोऽनुवर्तते ॥ ११०.८५॥ ११०.८६/१स एव पुत्रो योऽन्यस्तु पुत्ररूपो रिपुः स्मृतः । ११०.८६/२वदन्ति पितृमित्राणि तारयन्त्यहितान् अपि ॥ ११०.८६॥ ११०.८७/१ब्रह्मोवाच । वृक्षास्तं बालमादाय सोमान्तिकमथाययुः । ११०.८७/२बालवाक्यं तु ते वृक्षाः सोमायाथ न्यवेदयन् । ११०.८७/३श्रुत्वा सोमोऽपि तं बालं पिप्पलादमभाषत ॥ ११०.८७॥ ११०.८८/१सोम उवाच । गृहाण विद्यां विधिवत् समग्राम् । ११०.८८/२तपःसमृद्धिं च शुभां च वाचम् । ११०.८८/३शौर्यं च रूपं च बलं च बुद्धिम् । ११०.८८/४सम्प्राप्स्यसे पुत्र मदाज्ञया त्वम् ॥ ११०.८८॥ ११०.८९/१ब्रह्मोवाच । पिप्पलादस्तमप्याह ओषधीशं विनीतवत् ॥ ११०.८९॥ ११०.९०/१पिप्पलाद उवाच । सर्वमेतद् वृथा मन्ये पितृहन्तृविनिष्कृतिम् । ११०.९०/२न करोम्यत्र यावच्च तस्मात् तत् प्रथमं वद ॥ ११०.९०॥ ११०.९१/१यस्मिन् देशे यत्र काले यस्मिन् देवे च मन्त्रके । ११०.९१/२यत्र तीर्थे च सिध्येत मत्संकल्पः सुरोत्तम ॥ ११०.९१॥ ११०.९२/१ब्रह्मोवाच । चन्द्रः प्राह चिरं ध्यात्वा भुक्तिर्वा मुक्तिरेव वा । ११०.९२/२सर्वं महेश्वराद् देवाज्जायते नात्र संशयः ॥ ११०.९२॥ ११०.९३/१स सोमं पुनरप्याह कथं द्रक्ष्ये महेश्वरम् । ११०.९३/२बालोऽहं बालबुद्धिश्च न सामर्थ्यं तपस्तथा ॥ ११०.९३॥ ११०.९४/१चन्द्र उवाच । गौतमीं गच्छ भद्र त्वं स्तुहि चक्रेश्वरं हरम् । ११०.९४/२प्रसन्नस्तु तवेशानो ह्यल्पायासेन वत्सक ॥ ११०.९४॥ ११०.९५/१प्रीतो भवेन् महादेवः साक्षात् कारुणिकः शिवः । ११०.९५/२आस्ते साक्षात्कृतः शम्भुर्विष्णुना प्रभविष्णुना ॥ ११०.९५॥ ११०.९६/१वरं च दत्तवान् विष्णोश्चक्रं च त्रिदशार्चितम् । ११०.९६/२गच्छ तत्र महाबुद्धे दण्डके गौतमीं नदीम् ॥ ११०.९६॥ ११०.९७/१चक्रेश्वरं नाम तीर्थं जानन्त्योषधयस्तु तत् । ११०.९७/२तं गत्वा स्तुहि देवेशं सर्वभावेन शंकरम् । ११०.९७/३स ते प्रीतमनास्तात सर्वान् कामान् प्रदास्यति ॥ ११०.९७॥ ११०.९८/१ब्रह्मोवाच । तद् राजवचनाद् ब्रह्मन् पिप्पलादो महामुनिः । ११०.९८/२आजगाम जगन्नाथो यत्र रुद्रः स चक्रदः ॥ ११०.९८॥ ११०.९९/१तं बालं कृपयाविष्टाः पिप्पलाः स्वाश्रमान् ययुः । ११०.९९/२गोदावर्यां ततः स्नात्वा नत्वा त्रिभुवनेश्वरम् । ११०.९९/३तुष्टाव सर्वभावेन पिप्पलादः शिवं शुचिः ॥ ११०.९९॥ ११०.१००/१पिप्पलाद उवाच । सर्वाणि कर्माणि विहाय धीरास्- । ११०.१००/२त्यक्तैषणा निर्जितचित्तवाताः । ११०.१००/३यं यान्ति मुक्त्यै शरणं प्रयत्नात् । ११०.१००/४तमादिदेवं प्रणमामि शम्भुम् ॥ ११०.१००॥ ११०.१०१/१यः सर्वसाक्षी सकलान्तरात्मा । ११०.१०१/२सर्वेश्वरः सर्वकलानिधानम् । ११०.१०१/३विज्ञाय मच्चित्तगतं समस्तम् । ११०.१०१/४स मे स्मरारिः करुणां करोतु ॥ ११०.१०१॥ ११०.१०२/१दिगीश्वराञ् जित्य सुरार्चितस्य । ११०.१०२/२कैलासमान्दोलयतः पुरारेः । ११०.१०२/३अङ्गुष्ठकृत्यैव रसातलाद् अधो+ । ११०.१०२/४गतस्य तस्यैव दशाननस्य ॥ ११०.१०२॥ ११०.१०३/१आलूनकायस्य गिरं निशम्य । ११०.१०३/२विहस्य देव्या सह दत्तमिष्टम् । ११०.१०३/३तस्मै प्रसन्नः कुपितोऽपि तद्वद् । ११०.१०३/४अयुक्तदातासि महेश्वर त्वम् ॥ ११०.१०३॥ ११०.१०४/१सौत्रामणीम् ऋद्धिमधः स चक्रे । ११०.१०४/२योऽर्चां हरौ नित्यमतीव कृत्वा । ११०.१०४/३बाणः प्रशस्यः कृतवान् उच्चपूजाम् । ११०.१०४/४रम्यां मनोज्ञां शशिखण्डमौलेः ॥ ११०.१०४॥ ११०.१०५/१जित्वा रिपून् देवगणान् प्रपूज्य । ११०.१०५/२गुरुं नमस्कर्तुमगाद् विशाखः । ११०.१०५/३चुकोप दृष्ट्वा गणनाथमूढम् । ११०.१०५/४अङ्के तमारोप्य जहास सोमः ॥ ११०.१०५॥ ११०.१०६/१ईशाङ्करूढोऽपि शिशुस्वभावान् । ११०.१०६/२न मातुरङ्कं प्रमुमोच बालः । ११०.१०६/३क्रुद्धं सुतं बोधितुमप्यशक्तस्- । ११०.१०६/४ततोऽर्धनारित्वमवाप सोमः ॥ ११०.१०६॥ ११०.१०७/१ब्रह्मोवाच । ततः स्वयम्भूः सुप्रीतः पिप्पलादमभाषत ॥ ११०.१०७॥ ११०.१०८/१शिव उवाच । वरं वरय भद्रं ते पिप्पलाद यथेप्सितम् ॥ ११०.१०८॥ ११०.१०९/१पिप्पलाद उवाच । हतो देवैर्महादेव पिता मम महायशाः । ११०.१०९/२अदाम्भिकः सत्यवादी तथा माता पतिव्रता ॥ ११०.१०९॥ ११०.११०/१देवेभ्यश्च तयोर्नाशं श्रुत्वा नाथ सविस्तरम् । ११०.११०/२दुःखकोपसमाविष्टो नाहं जीवितुमुत्सहे ॥ ११०.११०॥ ११०.१११/१तस्मान् मे देहि सामर्थ्यं नाशयेयं सुरान् यथा । ११०.१११/२अवध्यसेव्यस्त्रैलोक्ये त्वमेव शशिशेखर ॥ ११०.१११॥ ११०.११२/१ईश्वर उवाच । तृतीयं नयनं द्रष्टुं यदि शक्नोषि मेऽनघ । ११०.११२/२ततः समर्थो भविता देवांश्छेदयितुं भवान् ॥ ११०.११२॥ ११०.११३/१ब्रह्मोवाच । ततो द्रष्टुं मनश्चक्रे तृतीयं लोचनं विभोः । ११०.११३/२न शशाक तदोवाच न शक्तोऽस्मीति शंकरम् ॥ ११०.११३॥ ११०.११४/१ईश्वर उवाच । किंचित् कुरु तपो बाल यदा द्रक्ष्यसि लोचनम् । ११०.११४/२तृतीयं त्वं तदाभीष्टं प्राप्स्यसे नात्र संशयः ॥ ११०.११४॥ ११०.११५/१ब्रह्मोवाच । एतच्छ्रुत्वेशानवाक्यं तपसे कृतनिश्चयः । ११०.११५/२दधीचिसूनुर्धर्मात्मा तत्रैव बहुलाः समाः ॥ ११०.११५॥ ११०.११६/१शिवध्यानैकनिरतो बालोऽपि बलवान् इव । ११०.११६/२प्रत्यहं प्रातरुत्थाय स्नात्वा नत्वा गुरून् क्रमात् ॥ ११०.११६॥ ११०.११७/१सुखासीनो मनः कृत्वा सुषुम्नायामनन्यधीः । ११०.११७/२हस्तस्वस्तिकमारोप्य नाभौ विस्मृतसंसृतिः ॥ ११०.११७॥ ११०.११८/१स्थानात् स्थानान्तरोत्कर्षान् विदध्यौ शाम्भवं महः । ११०.११८/२ददर्श चक्षुर्देवस्य तृतीयं पिप्पलाशनः । ११०.११८/३कृताञ्जलिपुटो भूत्वा विनीत इदमब्रवीत् ॥ ११०.११८॥ ११०.११९/१पिप्पलाद उवाच । शम्भुना देवदेवेन वरो दत्तः पुरा मम । ११०.११९/२तार्तीयचक्षुषो ज्योतिर्यदा पश्यसि तत्क्षणात् ॥ ११०.११९॥ ११०.१२०/१सर्वं ते प्रार्थितं सिध्येद् इत्याह त्रिदशेश्वरः । ११०.१२०/२तस्माद् रिपुविनाशाय हेतुभूतां प्रयच्छ मे ॥ ११०.१२०॥ ११०.१२१/१तदैव पिप्पलाः प्रोचुर्वडवापि महाद्युते । ११०.१२१/२माता तव प्रातिथेयी वदन्त्येवं दिवं गता ॥ ११०.१२१॥ ११०.१२२/१पराभिद्रोहनिरता विस्मृतात्महिता नराः । ११०.१२२/२इतस्ततो भ्रान्तचित्ताः पतन्ति नरकावटे ॥ ११०.१२२॥ ११०.१२३/१तन् मातृवचनं श्रुत्वा कुपितः पिप्पलाशनः । ११०.१२३/२अभिमाने ज्वलत्यन्तः साधुवादो निरर्थकः ॥ ११०.१२३॥ ११०.१२४/१देहि देहीति तं प्राह कृत्या नेत्रविनिर्गता । ११०.१२४/२वडवेति स्मरन् विप्रः कृत्यापि वडवाकृतिः ॥ ११०.१२४॥ ११०.१२५/१सर्वसत्त्वविनाशाय प्रभूतानलगर्भिणी । ११०.१२५/२गभस्तिनी बालगर्भा या माता पिप्पलाशिनः ॥ ११०.१२५॥ ११०.१२६/१तद्ध्यानयोगात् तु जाता कृत्या सानलगर्भिणी । ११०.१२६/२उत्पन्ना सा महारौद्रा मृत्युजिह्वेव भीषणा ॥ ११०.१२६॥ ११०.१२७/१अवोचत् पिप्पलादं तं किं कृत्यं मे वदस्व तत् । ११०.१२७/२पिप्पलादोऽपि तां प्राह देवान् खाद रिपून् मम ॥ ११०.१२७॥ ११०.१२८/१जग्राह सा तथेत्युक्त्वा पिप्पलादं पुरस्थितम् । ११०.१२८/२स प्राह किमिदं कृत्ये सा चाप्याह त्वयोदितम् ॥ ११०.१२८॥ ११०.१२९/१देवैश्च निर्मितं देहं ततो भीतः शिवं ययौ । ११०.१२९/२तुष्टाव देवं स मुनिः कृत्यां प्राह तदा शिवः ॥ ११०.१२९॥ ११०.१३०/१शिव उवाच । योजनान्तःस्थिताञ् जीवान् न गृहाण मदाज्ञया । ११०.१३०/२तस्माद् याहि ततो दूरं कृत्ये कृत्यं ततः कुरु ॥ ११०.१३०॥ ११०.१३१/१ब्रह्मोवाच । तीर्थात् तु पिप्पलात् पूर्वं यावद् योजनसंख्यया । ११०.१३१/२प्रातिष्ठद् वडवारूपा कृत्या सा ऋषिनिर्मिता ॥ ११०.१३१॥ ११०.१३२/१तस्यां जातो महान् अग्निर्लोकसंहरणक्षमः । ११०.१३२/२तं दृष्ट्वा विबुधाः सर्वे त्रस्ताः शम्भुमुपागमन् ॥ ११०.१३२॥ ११०.१३३/१चक्रेश्वरं पिप्पलेशं पिप्पलादेन तोषितम् । ११०.१३३/२स्तुवन्तो भीतमनसः शम्भुमूचुर्दिवौकसः ॥ ११०.१३३॥ ११०.१३४/१देवा ऊचुः । रक्षस्व शम्भो कृत्यास्मान् बाधते तद्भवानलः । ११०.१३४/२शरणं भव सर्वेश भीतानामभयप्रद ॥ ११०.१३४॥ ११०.१३५/१सर्वतः परिभूतानामार्तानां श्रान्तचेतसाम् । ११०.१३५/२सर्वेषामेव जन्तूनां त्वमेव शरणं शिव ॥ ११०.१३५॥ ११०.१३६/१ऋषिणाभ्यर्थिता कृत्या त्वच्चक्षुर्वह्निनिर्गता । ११०.१३६/२सा जिघांसति लोकांस्त्रींस्त्वं नस्त्राता न चेतरः ॥ ११०.१३६॥ ११०.१३७/१ब्रह्मोवाच । तान् अब्रवीज्जगन्नाथो योजनान्तर्निवासिनः । ११०.१३७/२न बाधते त्वसौ कृत्या तस्माद् यूयमहर्निशम् । ११०.१३७/३इहैवासध्वममरास्तस्या वो न भयं भवेत् ॥ ११०.१३७॥ ११०.१३८/१ब्रह्मोवाच । पुनरूचुः सुरेशानं त्वया दत्तं त्रिविष्टपम् । ११०.१३८/२तत् त्यक्त्वात्र कथं नाथ वत्स्यामस्त्रिदशार्चित ॥ ११०.१३८॥ ११०.१४०/१ब्रह्मोवाच । देवानां वचनं श्रुत्वा शिवो वाक्यमथाब्रवीत् ॥ ११०.१४०॥ ११०.१४१/१शिव उवाच । देवोऽसौ विश्वतश्चक्षुर्यो देवो विश्वतोमुखः । ११०.१४१/२यो रश्मिभिस्तु धमते नित्यं यो जनको मतः ॥ ११०.१४१॥ ११०.१४२/१स सूर्य एक एवात्र साक्षाद् रूपेण सर्वदा । ११०.१४२/२स्थितिं करोतु तन्मूर्तौ भविष्यन्त्यखिलाः स्थिताः ॥ ११०.१४२॥ ११०.१४३/१ब्रह्मोवाच । तथेति शम्भुवचनात् पारिजाततरोस्तदा । ११०.१४३/२देवा दिवाकरं चक्रुस्त्वष्टा भास्करमब्रवीत् ॥ ११०.१४३॥ ११०.१४४/१त्वष्टोवाच । इहैवास्स्व जगत्स्वामिन् रक्षेमान् विबुधान् स्वयम् । ११०.१४४/२स्वांशैश्च वयमप्यत्र तिष्ठामः शम्भुसंनिधौ ॥ ११०.१४४॥ ११०.१४५/१चक्रेश्वरस्य परितो यावद् योजनसंख्यया । ११०.१४५/२गङ्गाया उभयं तीरमासाद्यासन् सुरोत्तमाः ॥ ११०.१४५॥ ११०.१४६/१अङ्गुल्यर्धार्धमात्रं तु गङ्गातीरं समाश्रिताः । ११०.१४६/२तिस्रः कोट्यस्तथा पञ्च शतानि मुनिसत्तम । ११०.१४६/३तीर्थानां तत्र व्युष्टिं च कः श‍ृणोति ब्रवीति वा ॥ ११०.१४६॥ ११०.१४७/१ब्रह्मोवाच । ततः सुरगणाः सर्वे विनीताः शिवमब्रुवन् ॥ ११०.१४७॥ ११०.१४८/१देवा ऊचुः । पिप्पलादं सुरेशान शमं नय जगन्मय ॥ ११०.१४८॥ ११०.१४९/१ब्रह्मोवाच । ओमित्युक्त्वा जगन्नाथः पिप्पलादमवोचत ॥ ११०.१४९॥ ११०.१५०/१शिव उवाच । नाशितेष्वपि देवेषु पिता ते नागमिष्यति । ११०.१५०/२दत्ताः पित्रा तव प्राणा देवानां कार्यसिद्धये ॥ ११०.१५०॥ ११०.१५१/१दीनार्तकरुणाबन्धुः को हि तादृग्भवे भवेत् । ११०.१५१/२तथा याता दिवं तात तव माता पतिव्रता ॥ ११०.१५१॥ ११०.१५२/१समा काप्यत्र मतया लोपामुद्राप्यरुन्धती । ११०.१५२/२यद् अस्थिभिः सुराः सर्वे जयिनः सुखिनः सदा ॥ ११०.१५२॥ ११०.१५३/१तेनावाप्तं यशः स्फीतं तव मात्राक्षयं कृतम् । ११०.१५३/२त्वया पुत्रेण सर्वत्र नातः परतरं कृतम् ॥ ११०.१५३॥ ११०.१५४/१त्वत्प्रतापभयात् स्वर्गाच्च्युतांस्त्वं पातुमर्हसि । ११०.१५४/२कांदिशीकांस्तव भयाद् अमरांस्त्रातुमर्हसि । ११०.१५४/३नार्तत्राणाद् अभ्यधिकं सुकृतं क्वापि विद्यते ॥ ११०.१५४॥ ११०.१५५/१यावद् यशः स्फुरति चारु मनुष्यलोके । ११०.१५५/२अहानि तावन्ति दिवं गतस्य । ११०.१५५/३दिने दिने वर्षसंख्या परस्मिंल् । ११०.१५५/४लोके वासो जायते निर्विकारः ॥ ११०.१५५॥ ११०.१५६/१मृतास्त एवात्र यशो न येषाम् । ११०.१५६/२अन्धास्त एव श्रुतवर्जिता ये । ११०.१५६/३ये दानशीला न नपुंसकास्ते । ११०.१५६/४ये धर्मशीला न त एव शोच्याः ॥ ११०.१५६॥ ११०.१५७/१ब्रह्मोवाच । भाषितं देवदेवस्य श्रुत्वा शान्तोऽभवन् मुनिः । ११०.१५७/२कृताञ्जलिपुटो भूत्वा नत्वा नाथमथाब्रवीत् ॥ ११०.१५७॥ ११०.१५८/१पिप्पलाद उवाच । वाग्भिर्मनोभिः कृतिभिः कदाचिन् । ११०.१५८/२ममोपकुर्वन्ति हिते रता ये । ११०.१५८/३तेभ्यो हितार्थं त्विह चापरेषाम् । ११०.१५८/४सोमं नमस्यामि सुरादिपूज्यम् ॥ ११०.१५८॥ ११०.१५९/१संरक्षितो यैरभिवर्धितश्च । ११०.१५९/२समानगोत्रश्च समानधर्मा । ११०.१५९/३तेषामभीष्टानि शिवः करोतु । ११०.१५९/४बालेन्दुमौलिं प्रणतोऽस्मि नित्यम् ॥ ११०.१५९॥ ११०.१६०/१यैरहं वर्धितो नित्यं मातृवत् पितृवत् प्रभो । ११०.१६०/२तन्नाम्ना जायतां तीर्थं देवदेव जगत्त्रये ॥ ११०.१६०॥ ११०.१६१/१यशस्तु तेषां भविता तेभ्योऽहमनृणस्ततः । ११०.१६१/२यानि क्षेत्राणि देवानां यानि तीर्थानि भूतले ॥ ११०.१६१॥ ११०.१६२/१तेभ्यो यद् इदमधिकमनुमन्यन्तु देवताः । ११०.१६२/२ततः क्षमेऽहं देवानामपराधं निरञ्जनः ॥ ११०.१६२॥ ११०.१६३/१ब्रह्मोवाच । ततः समक्षं सुरसाक्षरां गिरम् । ११०.१६३/२सहस्रचक्षुःप्रमुखांस्तथाग्रतः । ११०.१६३/३उवाच देवा अपि मेनिरे वचो । ११०.१६३/४दधीचिपुत्रोदितमादरेण ॥ ११०.१६३॥ ११०.१६४/१बालस्य बुद्धिं विनयं च विद्याम् । ११०.१६४/२शौर्यं बलं साहसं सत्यवाचम् । ११०.१६४/३पित्रोर्भक्तिं भावशुद्धिं विदित्वा । ११०.१६४/४तदावादीच्छंकरः पिप्पलादम् ॥ ११०.१६४॥ ११०.१६५/१शंकर उवाच । वत्स यद् वै प्रियं कामं यच्चापि सुरवल्लभम् । ११०.१६५/२प्राप्स्यसे वद कल्याणं नान्यथा त्वं मनः कृथाः ॥ ११०.१६५॥ ११०.१६६/१पिप्पलाद उवाच । ये गङ्गायामाप्लुता धर्मनिष्ठाः । ११०.१६६/२सम्पश्यन्ति त्वत्पदाब्जं महेश । ११०.१६६/३सर्वान् कामान् आप्नुवन्तु प्रसह्य । ११०.१६६/४देहान्ते ते पदमायान्तु शैवम् ॥ ११०.१६६॥ ११०.१६७/१तातः प्राप्तस्त्वत्पदं चाम्बिका मे । ११०.१६७/२नाथ प्राप्ता पिप्पलश्चामराश्च । ११०.१६७/३सुखं प्राप्ता नाथनाथं विलोक्य । ११०.१६७/४त्वां पश्येयुस्त्वत्पदं ते प्रयान्तु ॥ ११०.१६७॥ ११०.१६८/१ब्रह्मोवाच । तथेत्युक्त्वा पिप्पलादं देवदेवो महेश्वरः । ११०.१६८/२अभिनन्द्य च तं देवैः सार्धं वाक्यमथाब्रवीत् ॥ ११०.१६८॥ ११०.१६९/१देवा अपि मुदा युक्ता निर्भयास्तत्कृताद् भयात् । ११०.१६९/२इदमूचुः सर्व एव दाधीचं शिवसंनिधौ ॥ ११०.१६९॥ ११०.१७०/१देवा ऊचुः । सुराणां यद् अभीष्टं च त्वया कृतमसंशयम् । ११०.१७०/२पालिता देवदेवस्य आज्ञा त्रैलोक्यमण्डनी ॥ ११०.१७०॥ ११०.१७१/१याचितं च त्वया पूर्वं परार्थं नात्मने द्विज । ११०.१७१/२तस्माद् अन्यतमं ब्रूहि किंचिद् दास्यामहे वयम् ॥ ११०.१७१॥ ११०.१७२/१ब्रह्मोवाच । पुनः पुनस्तद् एवोचुः सुरसंघा द्विजोत्तमम् । ११०.१७२/२कृताञ्जलिपुटः पूर्वं नत्वा शम्भुसुरान् इदम् । ११०.१७२/३उवाच पिप्पलादश्च उमां नत्वा च पिप्पलान् ॥ ११०.१७२॥ ११०.१७३/१पिप्पलाद उवाच । पितरौ द्रष्टुकामोऽस्मि सदा मे शब्दगोचरौ । ११०.१७३/२ते धन्याः प्राणिनो लोके मातापित्रोर्वशे स्थिताः ॥ ११०.१७३॥ ११०.१७४/१शुश्रूषणपरा नित्यं तत्पादाज्ञाप्रतीक्षकाः । ११०.१७४/२इन्द्रियाणि शरीरं च कुलं शक्तिं धियं वपुः ॥ ११०.१७४॥ ११०.१७५/१परिलभ्य तयोः कृत्ये कृतकृत्यो भवेत् स्वयम् । ११०.१७५/२पशूनां पक्षिणां चापि सुलभं मातृदर्शनम् ॥ ११०.१७५॥ ११०.१७६/१दुर्लभं मम तच्चापि पृच्छे पापफलं नु किम् । ११०.१७६/२दुर्लभं च तथा चेत् स्यात् सर्वेषां यस्य कस्यचित् ॥ ११०.१७६॥ ११०.१७७/१नोपपद्येत सुलभं मत्तो नान्योऽस्ति पापकृत् । ११०.१७७/२तयोर्दर्शनमात्रं च यदि प्राप्स्ये सुरोत्तमाः ॥ ११०.१७७॥ ११०.१७८/१मनोवाक्कायकर्मभ्यः फलं प्राप्तं भविष्यति । ११०.१७८/२पितरौ ये न पश्यन्ति समुत्पन्ना न संसृतौ । ११०.१७८/३तेषां महापातकानां कः संख्यां कर्तुमीश्वरः ॥ ११०.१७८॥ ११०.१७९/१ब्रह्मोवाच । तद् ऋषेर्वचनं श्रुत्वा मिथः सम्मन्त्र्य ते सुराः । ११०.१७९/२विमानवरमारूढौ पितरौ दम्पती शुभौ ॥ ११०.१७९॥ ११०.१८०/१तव संदर्शनाकाङ्क्षौ द्रक्ष्यसे वाद्य निश्चितम् । ११०.१८०/२विषादं लोभमोहौ च त्यक्त्वा चित्तं शमं नय ॥ ११०.१८०॥ ११०.१८१/१पश्य पश्येति तं प्राहुर्दाधीचं सुरसत्तमाः । ११०.१८१/२विमानवरमारूढौ स्वर्गिणौ स्वर्णभूषणौ ॥ ११०.१८१॥ ११०.१८२/१तव संदर्शनाकाङ्क्षौ पितरौ दम्पती शुभौ । ११०.१८२/२वीज्यमानौ सुरस्त्रीभिः स्तूयमानौ च किंनरैः ॥ ११०.१८२॥ ११०.१८३/१दृष्ट्वा स मातापितरौ ननाम शिवसंनिधौ । ११०.१८३/२हर्षबाष्पाश्रुनयनौ स कथंचिद् उवाच तौ ॥ ११०.१८३॥ ११०.१८४/१पुत्र उवाच । तारयन्त्येव पितरावन्ये पुत्राः कुलोद्वहाः । ११०.१८४/२अहं तु मातुरुदरे केवलं भेदकारणम् । ११०.१८४/३एवम्भूतोऽपि तौ मोहात् पश्येयमतिदुर्मतिः ॥ ११०.१८४॥ ११०.१८५/१ब्रह्मोवाच । तावालोक्य ततो दुःखाद् वक्तुं नैव शशाक सः । ११०.१८५/२देवाश्च मातापितरौ पिप्पलादमथाब्रुवन् ॥ ११०.१८५॥ ११०.१८६/१धन्यस्त्वं पुत्र लोकेषु यस्य कीर्तिर्गता दिवम् । ११०.१८६/२साक्षात्कृतस्त्वया त्र्यक्षो देवाश्चाश्वासितास्त्वया । ११०.१८६/३त्वया पुत्रेण सल्लोका न क्षीयन्ते कदाचन ॥ ११०.१८६॥ ११०.१८७/१ब्रह्मोवाच । पुष्पवृष्टिस्तदा स्वर्गात् पपात तस्य मूर्धनि । ११०.१८७/२जयशब्दः सुरैरुक्तः प्रादुर्भूतो महामुने ॥ ११०.१८७॥ ११०.१८८/१आशिषं तु सुते दत्त्वा दधीचिः सह भार्यया । ११०.१८८/२शम्भुं गङ्गां सुरान् नत्वा पुत्रं वाक्यमथाब्रवीत् ॥ ११०.१८८॥ ११०.१८९/१दधीचिरुवाच । प्राप्य भार्यां शिवे भक्तिं कुरु गङ्गां च सेवय । ११०.१८९/२पुत्रान् उत्पाद्य विधिवद् यज्ञान् इष्ट्वा सदक्षिणान् । ११०.१८९/३कृतकृत्यस्ततो वत्स आक्रमस्व चिरं दिवम् ॥ ११०.१८९॥ ११०.१९०/१ब्रह्मोवाच । करोम्येवमिति प्राह दधीचिं पिप्पलाशनः । ११०.१९०/२दधीचिः पुत्रमाश्वास्य भार्यया च पुनः पुनः ॥ ११०.१९०॥ ११०.१९१/१अनुज्ञातः सुरगणैः पुनः स दिवमाक्रमत् । ११०.१९१/२देवा अप्यूचिरे सर्वे पिप्पलादं ससम्भ्रमाः ॥ ११०.१९१॥ ११०.१९२/१देवा ऊचुः । कृत्यां शमय भद्रं ते तद् उत्पन्नं महानलम् ॥ ११०.१९२॥ ११०.१९३/१ब्रह्मोवाच । पिप्पलादस्तु तान् आह न शक्तोऽहं निवारणे । ११०.१९३/२असत्यं नैव वक्ताहं यूयं कृत्यां तु ब्रूत ताम् ॥ ११०.१९३॥ ११०.१९४/१मां दृष्ट्वा सा महारौद्रा विपरीतं करिष्यति । ११०.१९४/२तामेव गत्वा विबुधाः प्रोचुस्ते शान्तिकारणम् ॥ ११०.१९४॥ ११०.१९५/१अनलं च यथाप्रीति ते उभे नेत्यवोचताम् । ११०.१९५/२सर्वेषां भक्षणायैव सृष्टा चाहं द्विजन्मना ॥ ११०.१९५॥ ११०.१९६/१तथा च मत्प्रसूतोऽग्निरन्यथा तत् कथं भवेत् । ११०.१९६/२महाभूतानि पञ्चापि स्थावरं जङ्गमं तथा ॥ ११०.१९६॥ ११०.१९७/१सर्वमस्मन्मुखे विद्याद् वक्तव्यं नावशिष्यते । ११०.१९७/२मया सम्मन्त्र्य ते देवाः पुनरूचुरुभावपि ॥ ११०.१९७॥ ११०.१९८/१भक्षयेतामुभौ सर्वं यथानुक्रमतस्तथा । ११०.१९८/२वडवापि सुरान् एवमुवाच श‍ृणु नारद ॥ ११०.१९८॥ ११०.१९९/१वडवोवाच । भवतामिच्छया सर्वं भक्ष्यं मे सुरसत्तमाः ॥ ११०.१९९॥ ११०.२००/१ब्रह्मोवाच । वडवा सा नदी जाता गङ्गया संगता मुने । ११०.२००/२तद्भवस्तु महान् अग्निर्य आसीद् अतिभीषणः । ११०.२००/३तमाहुरमरा वह्निं भूतानामादितो विदुः ॥ ११०.२००॥ ११०.२०१/१सुरा ऊचुः । आपो ज्येष्ठतमा ज्ञेयास्तथैव प्रथमं भवान् । ११०.२०१/२तत्राप्यपाम्पतिं ज्येष्ठं समुद्रमशनं कुरु । ११०.२०१/३यथैव तु वयं ब्रूमो गच्छ भुङ्क्ष्व यथासुखम् ॥ ११०.२०१॥ ११०.२०२/१ब्रह्मोवाच । अनलस्त्वमरान् आह आपस्तत्र कथं त्वहम् । ११०.२०२/२व्रजेयं यदि मां तत्र प्रापयन्त्युदकं महत् ॥ ११०.२०२॥ ११०.२०३/१भवन्त एव तेऽप्याहुः कथं तेऽग्ने गतिर्भवेत् । ११०.२०३/२अग्निरप्याह तान् देवान् कन्या मां गुणशालिनी ॥ ११०.२०३॥ ११०.२०४/१हिरण्यकलशे स्थाप्य नयेद् यत्र गतिर्मम । ११०.२०४/२तस्य तद् वचनं श्रुत्वा कन्यामूचुः सरस्वतीम् ॥ ११०.२०४॥ ११०.२०५/१देवा ऊचुः । नयैनमनलं शीघ्रं शिरसा वरुणालयम् ॥ ११०.२०५॥ ११०.२०६/१ब्रह्मोवाच । सरस्वती सुरान् आह नैका शक्ता च धारणे । ११०.२०६/२युक्ता चतसृभिः शीघ्रं वहेयं वरुणालयम् ॥ ११०.२०६॥ ११०.२०७/१सरस्वत्या वचः श्रुत्वा गङ्गां च यमुनां तथा । ११०.२०७/२नर्मदां तपतीं चैव सुराः प्रोचुः पृथक् पृथक् ॥ ११०.२०७॥ ११०.२०८/१ताभिः समन्वितोवाह हिरण्यकलशेऽनलम् । ११०.२०८/२संस्थाप्य शिरसाधार्य ता जग्मुर्वरुणालयम् ॥ ११०.२०८॥ ११०.२०९/१संस्थाप्य यत्र देवेशः सोमनाथो जगत्पतिः । ११०.२०९/२अध्यास्ते विबुधैः सार्धं प्रभासे शशिभूषणः ॥ ११०.२०९॥ ११०.२१०/१प्रापयामासुरनलं पञ्चनद्यः सरस्वती । ११०.२१०/२अध्यास्ते च महान् अग्निः पिबन् वारि शनैः शनैः ॥ ११०.२१०॥ ११०.२११/१ततः सुरगणाः सर्वे शिवमूचुः सुरोत्तमम् ॥ ११०.२११॥ ११०.२१२/१देवा ऊचुः । अस्थ्नां च पावनं ब्रूहि अस्माकं च गवां तथा ॥ ११०.२१२॥ ११०.२१३/१ब्रह्मोवाच । शिवः प्राह तदा सर्वान् गङ्गामाप्लुत्य यत्नतः । ११०.२१३/२देवाश्च गावस्तत्पापान् मुच्यन्ते नात्र संशयः ॥ ११०.२१३॥ ११०.२१४/१प्रक्षालितानि चास्थीनि ऋषिदेहभवान्यथ । ११०.२१४/२तानि प्रक्षालनाद् एव तत्र प्राप्तानि पूतताम् ॥ ११०.२१४॥ ११०.२१५/१यत्र देवा मुक्तपापास्तत् तीर्थं पापनाशनम् । ११०.२१५/२तत्र स्नानं च दानं च ब्रह्महत्याविनाशनम् ॥ ११०.२१५॥ ११०.२१६/१गवां च पावनं यत्र गोतीर्थं तद् उदाहृतम् । ११०.२१६/२तत्र स्नानान् महाबुद्धिर्गोमेधफलमाप्नुयात् ॥ ११०.२१६॥ ११०.२१७/१यत्र तद्ब्राह्मणास्थीनि आसन् पुण्यानि नारद । ११०.२१७/२पितृतीर्थं तु वै ज्ञेयं पितृणां प्रीतिवर्धनम् ॥ ११०.२१७॥ ११०.२१८/१भस्मास्थिनखरोमाणि प्राणिनो यस्य कस्यचित् । ११०.२१८/२तत्र तीर्थे संक्रमेरन् यावच्चन्द्रार्कतारकम् ॥ ११०.२१८॥ ११०.२१९/१स्वर्गे वासो भवेत् तस्य अपि दुष्कृतकर्मणः । ११०.२१९/२तथा चक्रेश्वरात् तीर्थात् त्रीणि तीर्थानि नारद । ११०.२१९/३ततः पूताः सुरगणा गावः शम्भुमथाब्रुवन् ॥ ११०.२१९॥ ११०.२२०/१गोसुरा ऊचुः । यामः स्वं स्वमधिष्ठानमत्र सूर्यः प्रतिष्ठितः । ११०.२२०/२अस्मिन् स्थिते दिनकरे सुराः सर्वे प्रतिष्ठिताः ॥ ११०.२२०॥ ११०.२२१/१भवेयुर्जगतामीश तद् अनुज्ञातुमर्हसि । ११०.२२१/२सूर्यो ह्यात्मास्य जगतस्तस्थुषश्च सनातनः ॥ ११०.२२१॥ ११०.२२२/१दिवाकरो देवमयस्तत्रास्माभिः प्रतिष्ठितः । ११०.२२२/२यत्र गङ्गा जगद्धात्री यत्र वै त्र्यम्बकः स्वयम् । ११०.२२२/३सुरवासं प्रतिष्ठानं भवेद् यत्र च त्र्यम्बकम् ॥ ११०.२२२॥ ११०.२२३/१ब्रह्मोवाच । आपृच्छ्य पिप्पलादं तं सुराः स्वं सदनं ययुः । ११०.२२३/२पिप्पलाः कालपर्याये स्वर्गं जग्मुरथाक्षयम् ॥ ११०.२२३॥ ११०.२२४/१पादपानां पदं विप्रः पिप्पलादः प्रतापवान् । ११०.२२४/२क्षेत्राधिपत्ये संस्थाप्य पूजयामास शंकरम् ॥ ११०.२२४॥ ११०.२२५/१दधीचिसूनुर्मुनिरुग्रतेजा । ११०.२२५/२अवाप्य भार्यां गौतमस्यात्मजां च । ११०.२२५/३पुत्रान् अथावाप्य श्रियं यशश्च । ११०.२२५/४सुहृज्जनैः स्वर्गमवाप धीरः ॥ ११०.२२५॥ ११०.२२६/१ततः प्रभृति तत् तीर्थं पिप्पलेश्वरमुच्यते । ११०.२२६/२सर्वक्रतुफलं पुण्यं स्मरणाद् अघनाशनम् ॥ ११०.२२६॥ ११०.२२७/१किं पुनः स्नानदानाभ्यामादित्यस्य तु दर्शनात् । ११०.२२७/२चक्रेश्वरः पिप्पलेशो देवदेवस्य नामनी ॥ ११०.२२७॥ ११०.२२८/१सरहस्यं विदित्वा तु सर्वकामान् अवाप्नुयात् । ११०.२२८/२सूर्यस्य च प्रतिष्ठानात् सुरवासे प्रतिष्ठिते । ११०.२२८/३प्रतिष्ठानं तु तत् क्षेत्रं सुराणामपि वल्लभम् ॥ ११०.२२८॥ ११०.२२९/१इतीदमाख्यानमतीव पुण्यम् । ११०.२२९/२पठेत वा यः श‍ृणुयात् स्मरेद् वा । ११०.२२९/३स दीर्घजीवी धनवान् धर्मयुक्तश् । ११०.२२९/४चान्ते स्मरञ् शम्भुमुपैति नित्यम् ॥ ११०.२२९॥ १११.१/१ब्रह्मोवाच । नागतीर्थमिति ख्यातं सर्वकामप्रदं शुभम् । १११.१/२यत्र नागेश्वरो देवः श‍ृणु तस्यापि विस्तरम् ॥ १११.१॥ १११.२/१प्रतिष्ठानपुरे राजा शूरसेन इति श्रुतः । १११.२/२सोमवंशभवः श्रीमान् मतिमान् गुणसागरः ॥ १११.२॥ १११.३/१पुत्रार्थं स महायत्नमकरोत् प्रियया सह । १११.३/२तस्य पुत्रश्चिराद् आसीत् सर्पो वै भीषणाकृतिः ॥ १११.३॥ १११.४/१पुत्रं तं गोपयामास शूरसेनो महीपतिः । १११.४/२राज्ञः पुत्रः सर्प इति न कश्चिद् विन्दते जनः ॥ १११.४॥ १११.५/१अन्तर्वर्ती परो वापि मातरं पितरं विना । १११.५/२धात्रेय्यपि न जानाति नामात्यो न पुरोहितः ॥ १११.५॥ १११.६/१तं दृष्ट्वा भीषणं सर्पं सभार्यो नृपसत्तमः । १११.६/२संतापं नित्यमाप्नोति सर्पाद् वरमपुत्रता ॥ १११.६॥ १११.७/१एतद् अस्ति महासर्पो वक्ति नित्यं मनुष्यवत् । १११.७/२स सर्पः पितरं प्राह कुरु चूडामपि क्रियाम् ॥ १११.७॥ १११.८/१तथोपनयनं चापि वेदाध्ययनमेव च । १११.८/२यावद् वेदं न चाधीते तावच्छूद्रसमो द्विजः ॥ १११.८॥ १११.९/१ब्रह्मोवाच । एतच्छ्रुत्वा पुत्रवचः शूरसेनोऽतिदुःखितः । १११.९/२ब्राह्मणं कंचनानीय संस्कारादि तदाकरोत् । १११.९/३अधीतवेदः सर्पोऽपि पितरं चाब्रवीद् इदम् ॥ १११.९॥ १११.१०/१सर्प उवाच । विवाहं कुरु मे राजन् स्त्रीकामोऽहं नृपोत्तम । १११.१०/२अन्यथापि च कृत्यं ते न सिध्येद् इति मे मतिः ॥ १११.१०॥ १११.११/१जनयित्वात्मजान् वेद+ ।विधिनाखिलसंस्कृतीः । १११.११/२न कुर्याद् यः पिता तस्य नरकान् नास्ति निष्कृतिः ॥ १११.११॥ १११.१२/१ब्रह्मोवाच । विस्मितः स पिता प्राह सुतं तमुरगाकृतिम् ॥ १११.१२॥ १११.१३/१शूरसेन उवाच । यस्य शब्दाद् अपि त्रासं यान्ति शूराश्च पूरुषाः । १११.१३/२तस्मै कन्यां तु को दद्याद् वद पुत्र करोमि किम् ॥ १११.१३॥ १११.१४/१ब्रह्मोवाच । तत् पितुर्वचनं श्रुत्वा सर्पः प्राह विचक्षणः ॥ १११.१४॥ १११.१५/१सर्प उवाच । विवाहा बहवो राजन् राज्ञां सन्ति जनेश्वर । १११.१५/२प्रसह्याहरणं चापि शस्त्रैर्वैवाह एव च ॥ १११.१५॥ १११.१६/१जाते विवाहे पुत्रस्य पितासौ कृतकृद् भवेत् । १११.१६/२नो चेद् अत्रैव गङ्गायां मरिष्ये नात्र संशयः ॥ १११.१६॥ १११.१७/१ब्रह्मोवाच । तत् पुत्रनिश्चयं ज्ञात्वा अपुत्रो नृपसत्तमः । १११.१७/२विवाहार्थममात्यांस्तान् आहूयेदं वचोऽब्रवीत् ॥ १११.१७॥ १११.१८/१शूरसेन उवाच । नागेश्वरो मम सुतो युवराजो गुणाकरः । १११.१८/२गुणवान् मतिमाञ् शूरो दुर्जयः शत्रुतापनः ॥ १११.१८॥ १११.१९/१रथे नागे स धनुषि पृथिव्यां नोपमीयते । १११.१९/२विवाहस्तस्य कर्तव्यो ह्यहं वृद्धस्तथैव च ॥ १११.१९॥ १११.२०/१राज्यभारं सुते न्यस्य निश्चिन्तोऽहं भवाम्यतः । १११.२०/२न दारसंग्रहो यावत् तावत् पुत्रो मम प्रियः ॥ १११.२०॥ १११.२१/१बालभावं नो जहाति तस्मात् सर्वेऽनुमन्य च । १११.२१/२विवाहायाथ कुर्वन्तु यत्नं मम हिते रताः ॥ १११.२१॥ १११.२२/१न मे काचित् तदा चिन्ता कृतोद्वाहो यदात्मजः । १११.२२/२सुते न्यस्तभरा यान्ति कृतिनस्तपसे वनम् ॥ १११.२२॥ १११.२३/१ब्रह्मोवाच । अमात्या राजवचनं श्रुत्वा सर्वे विनीतवत् । १११.२३/२ऊचुः प्राञ्जलयो हर्षाद् राजानं भूरितेजसम् ॥ १११.२३॥ १११.२४/१अमात्या ऊचुः । तव पुत्रो गुणज्येष्ठस्त्वं च सर्वत्र विश्रुतः । १११.२४/२विवाहे तव पुत्रस्य किं मन्त्र्यं किं तु चिन्त्यते ॥ १११.२४॥ १११.२५/१ब्रह्मोवाच । अमात्येषु तथोक्तेषु गम्भीरो नृपसत्तमः । १११.२५/२पुत्रं सर्पं त्वमात्यानां न चाख्याति न ते विदुः ॥ १११.२५॥ १११.२६/१राजा पुनस्तान् उवाच का स्यात् कन्या गुणाधिका । १११.२६/२महावंशभवः श्रीमान् को राजा स्याद् गुणाश्रयः ॥ १११.२६॥ १११.२७/१सम्बन्धयोग्यः शूरश्च यत्सम्बन्धः प्रशस्यते । १११.२७/२तद् राजवचनं श्रुत्वा अमात्यानां महामतिः ॥ १११.२७॥ १११.२८/१कुलीनः साधुरत्यन्तं राजकार्यहिते रतः । १११.२८/२राज्ञो मतिं विदित्वा तु इङ्गितज्ञोऽब्रवीद् इदम् ॥ १११.२८॥ १११.२९/१अमात्य उवाच । पूर्वदेशे महाराज विजयो नाम भूपतिः । १११.२९/२वाजिवारणरत्नानां यस्य संख्या न विद्यते ॥ १११.२९॥ १११.३०/१अष्टौ पुत्रा महेष्वासा महाराजस्य धीमतः । १११.३०/२तेषां स्वसा भोगवती साक्षाल्लक्ष्मीरिवापरा । १११.३०/३तव पुत्रस्य योग्या सा भार्या राजन् मयोदिता ॥ १११.३०॥ १११.३१/१ब्रह्मोवाच । वृद्धामात्यवचः श्रुत्वा राजा तं प्रत्यभाषत ॥ १११.३१॥ १११.३२/१राजोवाच । सुता तस्य कथं मेऽस्य सुतस्य स्याद् वदस्व तत् ॥ १११.३२॥ १११.३३/१वृद्धामात्य उवाच । लक्षितोऽसि महाराज यत् ते मनसि वर्तते । १११.३३/२यच्छूरसेन कृत्यं स्याद् अनुजानीहि मां ततः ॥ १११.३३॥ १११.३४/१ब्रह्मोवाच । वृद्धामात्यवचः श्रुत्वा भूषणाच्छादनोक्तिभिः । १११.३४/२सम्पूज्य प्रेषयामास महत्या सेनया सह ॥ १११.३४॥ १११.३५/१स पूर्वदेशमागत्य महाराजं समेत्य च । १११.३५/२सम्पूज्य विविधैर्वाक्यैरुपायैर्नीतिसम्भवैः ॥ १११.३५॥ १११.३६/१महाराजसुतायाश्च भोगवत्या महामतिः । १११.३६/२शूरसेनस्य नृपतेः सूनोर्नागस्य धीमतः ॥ १११.३६॥ १११.३७/१विवाहायाकरोत् संधिं मिथ्यामिथ्यावचोउक्तिभिः । १११.३७/२पूजयामास नृपतिं भूषणाच्छादनादिभिः ॥ १११.३७॥ १११.३८/१अवाप्य पूजां नृपतिर्ददामीत्यवदत् तदा । १११.३८/२तत आगत्य राज्ञेऽसौ वृद्धामात्यो महामतिः ॥ १११.३८॥ १११.३९/१शूरसेनाय तद् वृत्तं वैवाहिकमवेदयत् । १११.३९/२ततो बहुतिथे काले वृद्धामात्यो महामतिः ॥ १११.३९॥ १११.४०/१पुनर्बलेन महता वस्त्रालंकारभूषितः । १११.४०/२जगाम तरसा सर्वैरन्यैश्च सचिवैर्वृतः ॥ १११.४०॥ १११.४१/१विवाहाय महामात्यो महाराजाय बुद्धिमान् । १११.४१/२सर्वं प्रोवाच वृद्धोऽसावमात्यः सचिवैर्वृतः ॥ १११.४१॥ १११.४२/१वृद्धामात्य उवाच । अत्रागन्तुं न चायाति शूरसेनस्य भूपतेः । १११.४२/२पुत्रो नाग इति ख्यातो बुद्धिमान् गुणसागरः ॥ १११.४२॥ १११.४३/१क्षत्रियाणां विवाहाश्च भवेयुर्बहुधा नृप । १११.४३/२तस्माच्छस्त्रैरलंकारैर्विवाहः स्यान् महामते ॥ १११.४३॥ १११.४४/१क्षत्रिया ब्राह्मणाश्चैव सत्यां वाचं वदन्ति हि । १११.४४/२तस्माच्छस्त्रैरलंकारैर्विवाहस्त्वनुमन्यताम् ॥ १११.४४॥ १११.४५/१ब्रह्मोवाच । वृद्धामात्यवचः श्रुत्वा विजयो राजसत्तमः । १११.४५/२मेने वाक्यं तथा सत्यममात्यं भूपतिं तदा ॥ १११.४५॥ १११.४६/१विवाहमकरोद् राजा भोगवत्याः सविस्तरम् । १११.४६/२शस्त्रेण च यथाशास्त्रं प्रेषयामास तां पुनः ॥ १११.४६॥ १११.४७/१स्वान् अमात्यांस्तथा गाश्च हिरण्यतुरगादिकम् । १११.४७/२बहु दत्त्वाथ विजयो हर्षेण महता युतः ॥ १११.४७॥ १११.४८/१तामादायाथ सचिवा वृद्धामात्यपुरोगमाः । १११.४८/२प्रतिष्ठानमथाभ्येत्य शूरसेनाय तां स्नुषाम् ॥ १११.४८॥ १११.४९/१न्यवेदयंस्तथोचुस्ते विजयस्य वचो बहु । १११.४९/२भूषणानि विचित्राणि दास्यो वस्त्रादिकं च यत् ॥ १११.४९॥ १११.५०/१निवेद्य शूरसेनाय कृतकृत्या बभूविरे । १११.५०/२विजयस्य तु येऽमात्या भोगवत्या सहागताः ॥ १११.५०॥ १११.५१/१तान् पूजयित्वा राजासौ बहुमानपुरःसरम् । १११.५१/२विजयाय यथा प्रीतिस्तथा कृत्वा व्यसर्जयत् ॥ १११.५१॥ १११.५२/१विजयस्य सुता बाला रूपयौवनशालिनी । १११.५२/२श्वश्रूश्वशुरयोर्नित्यं शुश्रूषन्ती सुमध्यमा ॥ १११.५२॥ १११.५३/१भोगवत्याश्च यो भर्ता महासर्पोऽतिभीषणः । १११.५३/२एकान्तदेशे विजने गृहे रत्नसुशोभिते ॥ १११.५३॥ १११.५४/१सुगन्धकुसुमाकीर्णे तत्रास्ते सुखशीतले । १११.५४/२स सर्पो मातरं प्राह पितरं च पुनः पुनः ॥ १११.५४॥ १११.५५/१मम भार्या राजपुत्री किं मां नैवोपसर्पति । १११.५५/२तत् पुत्रवचनं श्रुत्वा सर्पमातेदमब्रवीत् ॥ १११.५५॥ १११.५६/१राजपत्न्युवाच । धात्रिके गच्छ सुभगे शीघ्रं भोगवतीं वद । १११.५६/२तव भर्ता सर्प इति ततः सा किं वदिष्यति ॥ १११.५६॥ १११.५७/१ब्रह्मोवाच । धात्रिका च तथेत्युक्त्वा गत्वा भोगवतीं तदा । १११.५७/२रहोगता उवाचेदं विनीतवद् अपूर्ववत् ॥ १११.५७॥ १११.५८/१धात्रिकोवाच । जानेऽहं सुभगे भद्रे भर्तारं तव दैवतम् । १११.५८/२न चाख्येयं त्वया क्वापि सर्पो न पुरुषो ध्रुवम् ॥ १११.५८॥ १११.५९/१ब्रह्मोवाच । तस्यास्तद् वचनं श्रुत्वा भोगवत्यब्रवीद् इदम् ॥ १११.५९॥ १११.६०/१भोगवत्युवाच । मानुषीणां मनुष्यो हि भर्ता सामान्यतो भवेत् । १११.६०/२किं पुनर्देवजातिस्तु भर्ता पुण्येन लभ्यते ॥ १११.६०॥ १११.६१/१ब्रह्मोवाच । भोगवत्यास्तु तद् वाक्यं सा च सर्वं न्यवेदयत् । १११.६१/२सर्पाय सर्पमात्रे च राज्ञे चैव यथाक्रमम् ॥ १११.६१॥ १११.६२/१रुरोद राजा तद्वाक्यात् स्मृत्वा तां कर्मणो गतिम् । १११.६२/२भोगवत्यपि तां प्राह उक्तपूर्वां पुनः सखीम् ॥ १११.६२॥ १११.६३/१भोगवत्युवाच । कान्तं दर्शय भद्रं ते वृथा याति वयो मम ॥ १११.६३॥ १११.६४/१ब्रह्मोवाच । ततः सा दर्शयामास सर्पं तमतिभीषणम् । १११.६४/२सुगन्धकुसुमाकीर्णे शयने सा रहोगता ॥ १११.६४॥ १११.६५/१तं दृष्ट्वा भीषणं सर्पं भर्तारं रत्नभूषितम् । १११.६५/२कृताञ्जलिपुटा वाक्यमवदत् कान्तमञ्जसा ॥ १११.६५॥ १११.६६/१भोगवत्युवाच । धन्यास्म्यनुगृहीतास्मि यस्या मे दैवतं पतिः ॥ १११.६६॥ १११.६७/१ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा शयने स्थित्वा तं सर्पं सर्पभावनैः । १११.६७/२खेलयामास तन्वङ्गी गीतैश्चैवाङ्गसंगमैः ॥ १११.६७॥ १११.६८/१सुगन्धकुसुमैः पानैस्तोषयामास तं पतिम् । १११.६८/२तस्याश्चैव प्रसादेन सर्पस्याभूत् स्मृतिर्मुने । १११.६८/३स्मृत्वा सर्वं दैवकृतं रात्रौ सर्पोऽब्रवीत् प्रियाम् ॥ १११.६८॥ १११.६९/१सर्प उवाच । राजकन्यापि मां दृष्ट्वा न भीतासि कथं प्रिये । १११.६९/२सोवाच दैवविहितं कोऽतिक्रमितुमीश्वरः । १११.६९/३पतिरेव गतिः स्त्रीणां सर्वदैव विशेषतः ॥ १११.६९॥ १११.७०/१ब्रह्मोवाच । श्रुत्वेति हृष्टस्तामाह नागः प्रहसिताननः ॥ १११.७०॥ १११.७१/१सर्प उवाच । तुष्टोऽस्मि तव भक्त्याहं किं ददामि तवेप्सितम् । १११.७१/२तव प्रसादाच्चार्वङ्गि सर्वस्मृतिरभूद् इयम् ॥ १११.७१॥ १११.७२/१शप्तोऽहं देवदेवेन कुपितेन पिनाकिना । १११.७२/२महेश्वरकरे नागः शेषपुत्रो महाबलः ॥ १११.७२॥ १११.७३/१सोऽहं पतिस्त्वं च भार्या नाम्ना भोगवती पुरा । १११.७३/२उमावाक्याज्जहासोच्चैः शम्भुः प्रीतो रहोगतः ॥ १११.७३॥ १११.७४/१ममापि चागतं भद्रे हास्यं तद्देवसंनिधौ । १११.७४/२ततस्तु कुपितः शम्भुः प्रादाच्छापं ममेदृशम् ॥ १११.७४॥ १११.७५/१शिव उवाच । मनुष्ययोनौ त्वं सर्पो भविता ज्ञानवान् इति ॥ १११.७५॥ १११.७६/१सर्प उवाच । ततः प्रसादितः शम्भुस्त्वया भद्रे मया सह । १११.७६/२ततश्चोक्तं तेन भद्रे गौतम्यां मम पूजनम् ॥ १११.७६॥ १११.७७/१कुर्वतो ज्ञानमाधास्ये यदा सर्पाकृतेस्तव । १११.७७/२तदा विशापो भविता भोगवत्याः प्रसादतः ॥ १११.७७॥ १११.७८/१तस्माद् इदं ममापन्नं तव चापि शुभानने । १११.७८/२तस्मान् नीत्वा गौतमीं मां पूजां कुरु मया सह ॥ १११.७८॥ १११.७९/१ततो विशापो भविता आवां यावः शिवं पुनः । १११.७९/२सर्वेषां सर्वदार्तानां शिव एव परा गतिः ॥ १११.७९॥ १११.८०/१ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वा भर्तृवचनं सा भर्त्रा गौतमीं ययौ । १११.८०/२ततः स्नात्वा तु गौतम्यां पूजां चक्रे शिवस्य तु ॥ १११.८०॥ १११.८१/१ततः प्रसन्नो भगवान् दिव्यरूपं ददौ मुने । १११.८१/२आपृच्छ्य पितरौ सर्पो भार्यया गन्तुमुद्यतः । १११.८१/३शिवलोकं ततो ज्ञात्वा पिता प्राह महामतिः ॥ १११.८१॥ १११.८२/१पितोवाच । युवराज्यधरो ज्येष्ठः पुत्र एको भवान् इति । १११.८२/२तस्माद् राज्यमशेषेण कृत्वोत्पाद्य सुतान् बहून् । १११.८२/३याते मयि परं धाम ततो याहि शिवं पुरम् ॥ १११.८२॥ १११.८३/१ब्रह्मोवाच । एतच्छ्रुत्वा पितृवचस्तथेत्याह स नागराट् । १११.८३/२कामरूपमवाप्याथ भार्यया सह सुव्रतः ॥ १११.८३॥ १११.८४/१पित्रा मात्रा तथा पुत्रै राज्यं कृत्वा सुविस्तरम् । १११.८४/२याते पितरि स्वर्लोकं पुत्रान् स्थाप्य स्वके पदे ॥ १११.८४॥ १११.८५/१भार्यामात्यादिसहितस्ततः शिवपुरं ययौ । १११.८५/२ततः प्रभृति तत् तीर्थं नागतीर्थमिति श्रुतम् ॥ १११.८५॥ १११.८६/१यत्र नागेश्वरो देवो भोगवत्या प्रतिष्ठितः । १११.८६/२तत्र स्नानं च दानं च सर्वक्रतुफलप्रदम् ॥ १११.८६॥ ११२.१/१ब्रह्मोवाच । मातृतीर्थमिति ख्यातं सर्वसिद्धिकरं नृणाम् । ११२.१/२आधिभिर्मुच्यते जन्तुस्तत्तीर्थस्मरणाद् अपि ॥ ११२.१॥ ११२.२/१देवानामसुराणां च संगरोऽभूत् सुदारुणः । ११२.२/२नाशक्नुवंस्तदा जेतुं देवा दानवसंगरम् ॥ ११२.२॥ ११२.३/१तदाहमगमं देवैस्तिष्ठन्तं शूलपाणिनम् । ११२.३/२अस्तवं विविधैर्वाक्यैः कृताञ्जलिपुटः शनैः ॥ ११२.३॥ ११२.४/१सम्मन्त्र्य देवैरसुरैश्च सर्वैर्। ११२.४/२यदाहृतं सम्मथितुं समुद्रम् । ११२.४/३यत् कालकूटं समभून् महेश । ११२.४/४तत् त्वां विना को ग्रसितुं समर्थः ॥ ११२.४॥ ११२.५/१पुष्पप्रहारेण जगत्त्रयं यः । ११२.५/२स्वाधीनमापादयितुं समर्थः । ११२.५/३मारो हरेऽप्यन्यसुरादिवन्द्यो । ११२.५/४वितायमानो विलयं प्रयातः ॥ ११२.५॥ ११२.६/१विमथ्य वारीशमनङ्गशत्रो । ११२.६/२यद् उत्तमं तत् तु दिवौकसेभ्यः । ११२.६/३दत्त्वा विषं संहरन् नीलकण्ठ । ११२.६/४को वा धर्तुं त्वाम् ऋते वै समर्थः ॥ ११२.६॥ ११२.७/१ततश्च तुष्टो भगवान् आदिकर्ता त्रिलोचनः ॥ ११२.७॥ ११२.८/१शिव उवाच । दास्येऽहं यद् अभीष्टं वो ब्रुवन्तु सुरसत्तमाः ॥ ११२.८॥ ११२.९/१देवा ऊचुः । दानवेभ्यो भयं घोरं तत्रैहि वृषभध्वज । ११२.९/२जहि शत्रून् सुरान् पाहि नाथवन्तस्त्वया प्रभो ॥ ११२.९॥ ११२.१०/१निष्कारणः सुहृच्छम्भो नाभविष्यद् भवान् यदि । ११२.१०/२तदाकरिष्यन् किमिव दुःखार्ताः सर्वदेहिनः ॥ ११२.१०॥ ११२.११/१ब्रह्मोवाच । इत्युक्तस्तत्क्षणात् प्रायाद् यत्र ते देवशत्रवः । ११२.११/२तत्र तद् युद्धमभवच्छंकरेण सुरद्विषाम् ॥ ११२.११॥ ११२.१२/१ततस्त्रिलोचनः श्रान्तस्तमोरूपधरः शिवः । ११२.१२/२ललाटाद् व्यपतंस्तस्य युध्यतः स्वेदबिन्दवः ॥ ११२.१२॥ ११२.१३/१स संहरन् दैत्यगणांस्तामसीं मूर्तिमाश्रितः । ११२.१३/२तां मूर्तिमसुरा दृष्ट्वा मेरुपृष्ठाद् भुवं ययुः ॥ ११२.१३॥ ११२.१४/१स संहरन् सर्वदैत्यांस्तदागच्छद् भुवं हरः । ११२.१४/२इतश्चेतश्च भीतास्तेऽधावन् सर्वां महीमिमाम् ॥ ११२.१४॥ ११२.१५/१तथैव कोपाद् रुद्रोऽपि शत्रूंस्तान् अनुधावति । ११२.१५/२तथैव युध्यतः शम्भोः पतिताः स्वेदबिन्दवः ॥ ११२.१५॥ ११२.१६/१यत्र यत्र भुवं प्राप्तो बिन्दुर्माहेश्वरो मुने । ११२.१६/२तत्र तत्र शिवाकारा मातरो जज्ञिरे ततः ॥ ११२.१६॥ ११२.१७/१प्रोचुर्महेश्वरं सर्वाः खादामस्त्वसुरान् इति । ११२.१७/२ततः प्रोवाच भगवान् सर्वैः सुरगणैर्वृतः ॥ ११२.१७॥ ११२.१८/१शिव उवाच । स्वर्गाद् भुवमनुप्राप्ता राक्षसास्ते रसातलम् । ११२.१८/२अनुप्राप्तास्ततः सर्वाः श‍ृण्वन्तु मम भाषितम् ॥ ११२.१८॥ ११२.१९/१यत्र यत्र द्विषो यान्ति तत्र गच्छन्तु मातरः । ११२.१९/२रसातलमनुप्राप्ता इदानीं मद्भयाद् द्विषः । ११२.१९/३भवत्योऽप्यनुगच्छन्तु रसातलमनु द्विषः ॥ ११२.१९॥ ११२.२०/१ब्रह्मोवाच । ताश्च जग्मुर्भुवं भित्त्वा यत्र ते दैत्यदानवाः । ११२.२०/२तान् हत्वा मातरः सर्वान् देवारीन् अतिभीषणान् ॥ ११२.२०॥ ११२.२१/१पुनर्देवान् उपाजग्मुः पथा तेनैव मातरः । ११२.२१/२गताश्च मातरो यावद् यावच्च पुनरागताः ॥ ११२.२१॥ ११२.२२/१तावद् देवाः स्थिता आसन् गौतमीतीरमाश्रिताः । ११२.२२/२प्रस्थानात् तत्र मातृणां सुराणां च प्रतिष्ठितेः ॥ ११२.२२॥ ११२.२३/१प्रतिष्ठानं तु तत् क्षेत्रं पुण्यं विजयवर्धनम् । ११२.२३/२मातृणां यत्र चोत्पत्तिर्मातृतीर्थं पृथक् पृथक् ॥ ११२.२३॥ ११२.२४/१तत्र तत्र बिलान्यासन् रसातलगतानि च । ११२.२४/२सुरास्ताभ्यो वरान् प्रोचुर्लोके पूजां यथा शिवः ॥ ११२.२४॥ ११२.२५/१प्राप्नोति तद्वन् मातृभ्यः पूजा भवतु सर्वदा । ११२.२५/२इत्युक्त्वान्तर्दधुर्देवा आसंस्तत्रैव मातरः ॥ ११२.२५॥ ११२.२६/१यत्र यत्र स्थिता देव्यो मातृतीर्थं ततो विदुः । ११२.२६/२सुराणामपि सेव्यानि किं पुनर्मानुषादिभिः ॥ ११२.२६॥ ११२.२७/१तेषु स्नानमथो दानं पितृणां चैव तर्पणम् । ११२.२७/२सर्वं तद् अक्षयं ज्ञेयं शिवस्य वचनं यथा ॥ ११२.२७॥ ११२.२८/१यस्त्विदं श‍ृणुयान् नित्यं स्मरेद् अपि पठेत् तथा । ११२.२८/२आख्यानं मातृतीर्थानामायुष्मान् स सुखी भवेत् ॥ ११२.२८॥ ११३.१/१ब्रह्मोवाच । इदमप्यपरं तीर्थं देवानामपि दुर्लभम् । ११३.१/२ब्रह्मतीर्थमिति ख्यातं भुक्तिमुक्तिप्रदं नृणाम् ॥ ११३.१॥ ११३.२/१स्थितेषु देवसैन्येषु प्रविष्टेषु रसातलम् । ११३.२/२दैत्येषु च मुनिश्रेष्ठ तथा मातृषु तान् अनु ॥ ११३.२॥ ११३.३/१मदीयं पञ्चमं वक्त्रं गर्दभाकृति भीषणम् । ११३.३/२तद् वक्त्रं देवसैन्येषु मयि तिष्ठत्युवाच ह ॥ ११३.३॥ ११३.४/१हे दैत्याः किं पलायन्ते न भयं वोऽस्तु सत्वरम् । ११३.४/२आगच्छन्तु सुरान् सर्वान् भक्षयिष्ये क्षणाद् इति ॥ ११३.४॥ ११३.५/१निवारयन्तं मामेवं भक्षणायोद्यतं तथा । ११३.५/२तं दृष्ट्वा विबुधाः सर्वे वित्रस्ता विष्णुमब्रुवन् ॥ ११३.५॥ ११३.६/१त्राहि विष्णो जगन्नाथ ब्रह्मणोऽस्य मुखं लुन । ११३.६/२चक्रधृग् विबुधान् आह *च्छेद्मि चक्रेण वै शिरः ॥ ११३.६॥ ११३.७/१किं तु तच्छिन्नमेवेदं संहरेत् सचराचरम् । ११३.७/२मन्त्रं ब्रूमोऽत्र विबुधाः श्रूयतां सर्वमेव हि ॥ ११३.७॥ ११३.८/१त्रिनेत्रः कशिरश्छेत्ता स च धत्ते न संशयः । ११३.८/२मया च शम्भुः सर्वैश्च स्तुतः प्रोक्तस्तथैव च ॥ ११३.८॥ ११३.९/१यागः क्षणी दृष्टफलेऽसमर्थः । ११३.९/२स नैव कर्तुः फलतीति मत्वा । ११३.९/३फलस्य दाने प्रतिभूर्जटीति । ११३.९/४निश्चित्य लोकः प्रतिकर्म यातः ॥ ११३.९॥ ११३.१०/१ततः सुरेशः संतुष्टो देवानां कार्यसिद्धये । ११३.१०/२लोकानामुपकारार्थं तथेत्याह सुरान् प्रति ॥ ११३.१०॥ ११३.११/१तद्वक्त्रं पापरूपं यद् भीषणं लोमहर्षणम् । ११३.११/२निकृत्य नखशस्त्रैश्च क्व स्थाप्यं चेत्यथाब्रवीत् ॥ ११३.११॥ ११३.१२/१तत्रेला विबुधान् आह नाहं वोढुं शिरः क्षमा । ११३.१२/२रसातलमथो यास्ये उदधिश्चाप्यथाब्रवीत् ॥ ११३.१२॥ ११३.१३/१शोषं यास्ये क्षणाद् एव पुनश्चोचुः शिवं सुराः । ११३.१३/२त्वयैवैतद् ब्रह्मशिरो धार्यं लोकानुकम्पया ॥ ११३.१३॥ ११३.१४/१अच्छेदे जगतां नाशश्छेदे दोषश्च तादृशः । ११३.१४/२एवं विमृश्य सोमेशो दधार कशिरस्तदा ॥ ११३.१४॥ ११३.१५/१तद् दृष्ट्वा दुष्करं कर्म गौतमीं प्राप्य पावनीम् । ११३.१५/२अस्तुवञ् जगतामीशं प्रणयाद् भक्तितः सुराः ॥ ११३.१५॥ ११३.१६/१देवेष्वमित्रं कशिरोऽतिभीमम् । ११३.१६/२तान् भक्षणायोपगतं निकृत्य । ११३.१६/३नखाग्रसूच्या शकलेन्दुमौलिस्- । ११३.१६/४त्यागेऽपि दोषात् कृपयानुधत्ते ॥ ११३.१६॥ ११३.१७/१तत्र ते विबुधाः सर्वे स्थिता ये ब्रह्मणोऽन्तिके । ११३.१७/२तुष्टुवुर्विबुधेशानं कर्म दृष्ट्वातिदैवतम् ॥ ११३.१७॥ ११३.१८/१ततः प्रभृति तत् तीर्थं ब्रह्मतीर्थमिति श्रुतम् । ११३.१८/२अद्यापि ब्रह्मणो रूपं चतुर्मुखमवस्थितम् ॥ ११३.१८॥ ११३.१९/१शिरोमात्रं तु यः पश्येत् स गच्छेद् ब्रह्मणः पदम् । ११३.१९/२यत्र स्थित्वा स्वयं रुद्रो लूनवान् ब्रह्मणः शिरः ॥ ११३.१९॥ ११३.२०/१रुद्रतीर्थं तद् एव स्यात् तत्र साक्षाद् दिवाकरः । ११३.२०/२देवानां च स्वरूपेण स्थितो यस्मात् तद् उत्तमम् ॥ ११३.२०॥ ११३.२१/१सौर्यं तीर्थं तद् आख्यातं सर्वक्रतुफलप्रदम् । ११३.२१/२तत्र स्नात्वा रविं दृष्ट्वा पुनर्जन्म न विद्यते ॥ ११३.२१॥ ११३.२२/१महादेवेन यच्छिन्नं ब्रह्मणः पञ्चमं शिरः । ११३.२२/२क्षेत्रेऽविमुक्ते संस्थाप्य देवतानां हितं कृतम् ॥ ११३.२२॥ ११३.२३/१ब्रह्मतीर्थे शिरोमात्रं यो दृष्ट्वा गौतमीतटे । ११३.२३/२क्षेत्रेऽविमुक्ते तस्यैव स्थापितं योऽनुपश्यति । ११३.२३/३कपालं ब्रह्मणः पुण्यं ब्रह्महा पूततां व्रजेत् ॥ ११३.२३॥ ११४.१/१ब्रह्मोवाच । अविघ्नं तीर्थमाख्यातं सर्वविघ्नविनाशनम् । ११४.१/२तत्रापि वृत्तमाख्यास्ये श‍ृणु नारद भक्तितः ॥ ११४.१॥ ११४.२/१देवसत्त्रे प्रवृत्ते तु गौतम्याश्चोत्तरे तटे । ११४.२/२समाप्तिर्नैव सत्त्रस्य संजाता विघ्नदोषतः ॥ ११४.२॥ ११४.३/१ततः सुरगणाः सर्वे मामवोचन् हरिं तदा । ११४.३/२ततो ध्यानगतोऽहं तान् अवोचं वीक्ष्य कारणम् ॥ ११४.३॥ ११४.४/१विनायककृतैर्विघ्नैर्नैतत् सत्त्रं समाप्यते । ११४.४/२तस्मात् स्तुवन्तु ते सर्वे आदिदेवं विनायकम् ॥ ११४.४॥ ११४.५/१तथेत्युक्त्वा सुरगणाः स्नात्वा ते गौतमीतटे । ११४.५/२अस्तुवन् भक्तितो देवा आदिदेवं गणेश्वरम् ॥ ११४.५॥ ११४.६/१देवा ऊचुः । यः सर्वकार्येषु सदा सुराणाम् । ११४.६/२अपीशविष्ण्वम्बुजसम्भवानाम् । ११४.६/३पूज्यो नमस्यः परिचिन्तनीयस्- । ११४.६/४तं विघ्नराजं शरणं व्रजामः ॥ ११४.६॥ ११४.७/१न विघ्नराजेन समोऽस्ति कश्चिद् । ११४.७/२देवो मनोवाञ्छितसम्प्रदाता । ११४.७/३निश्चित्य चैतत् त्रिपुरान्तकोऽपि । ११४.७/४तं पूजयामास वधे पुराणाम् ॥ ११४.७॥ ११४.८/१करोतु सोऽस्माकमविघ्नमस्मिन् । ११४.८/२महाक्रतौ सत्वरमाम्बिकेयः । ११४.८/३ध्यातेन येनाखिलदेहभाजाम् । ११४.८/४पूर्णा भविष्यन्ति मनोभिलाषाः ॥ ११४.८॥ ११४.९/१महोत्सवोऽभूद् अखिलस्य देव्या । ११४.९/२जातः सुतश्चिन्तितमात्र एव । ११४.९/३अतोऽवदन् सुरसंघाः कृतार्थाः । ११४.९/४सद्योजातं विघ्नराजं नमन्तः ॥ ११४.९॥ ११४.१०/१यो मातुरुत्सङ्गगतोऽथ मात्रा । ११४.१०/२निवार्यमाणोऽपि बलाच्च चन्द्रम् । ११४.१०/३संगोपयामास पितुर्जटासु । ११४.१०/४गणाधिनाथस्य विनोद एषः ॥ ११४.१०॥ ११४.११/१पपौ स्तनं मातुरथापि तृप्तो । ११४.११/२यो भ्रातृमात्सर्यकषायबुद्धिः । ११४.११/३लम्बोदरस्त्वं भव विघ्नराजो । ११४.११/४लम्बोदरं नाम चकार शम्भुः ॥ ११४.११॥ ११४.१२/१संवेष्टितो देवगणैर्महेशः । ११४.१२/२प्रवर्ततां नृत्यमितीत्युवाच । ११४.१२/३संतोषितो नूपुररावमात्राद् । ११४.१२/४गणेश्वरत्वेऽभिषिषेच पुत्रम् ॥ ११४.१२॥ ११४.१३/१यो विघ्नपाशं च करेण बिभ्रत् । ११४.१३/२स्कन्धे कुठारं च तथा परेण । ११४.१३/३अपूजितो विघ्नमथोऽपि मातुः । ११४.१३/४करोति को विघ्नपतेः समोऽन्यः ॥ ११४.१३॥ ११४.१४/१धर्मार्थकामादिषु पूर्वपूज्यो । ११४.१४/२देवासुरैः पूज्यत एव नित्यम् । ११४.१४/३यस्यार्चनं नैव विनाशमस्ति । ११४.१४/४तं पूर्वपूज्यं प्रथमं नमामि ॥ ११४.१४॥ ११४.१५/१यस्यार्चनात् प्रार्थनयानुरूपाम् । ११४.१५/२दृष्ट्वा तु सर्वस्य फलस्य सिद्धिम् । ११४.१५/३स्वतन्त्रसामर्थ्यकृतातिगर्वम् । ११४.१५/४भ्रातृप्रियं त्वाखुरथं तमीडे ॥ ११४.१५॥ ११४.१६/१यो मातरं सरसैर्नृत्यगीतैस्- । ११४.१६/२तथाभिलाषैरखिलैर्विनोदैः । ११४.१६/३संतोषयामास तदातितुष्टम् । ११४.१६/४तं श्रीगणेशं शरणं प्रपद्ये ॥ ११४.१६॥ ११४.१७/१सुरोपकारैरसुरैश्च युद्धैः । ११४.१७/२स्तोत्रैर्नमस्कारपरैश्च मन्त्रैः । ११४.१७/३पितृप्रसादेन सदा समृद्धम् । ११४.१७/४तं श्रीगणेशं शरणं प्रपद्ये ॥ ११४.१७॥ ११४.१८/१जये पुराणामकरोत् प्रतीपम् । ११४.१८/२पित्रापि हर्षात् प्रतिपूजितो यः । ११४.१८/३निर्विघ्नतां चापि पुनश्चकार । ११४.१८/४तस्मै गणेशाय नमस्करोमि ॥ ११४.१८॥ ११४.१९/१ब्रह्मोवाच । इति स्तुतः सुरगणैर्विघ्नेशः प्राह तान् पुनः ॥ ११४.१९॥ ११४.२०/१गणेश उवाच । इतो निर्विघ्नता सत्त्रे मत्तः स्याद् असुरारिणः ॥ ११४.२०॥ ११४.२१/१ब्रह्मोवाच । देवसत्त्रे निवृत्ते तु गणेशः प्राह तान् सुरान् ॥ ११४.२१॥ ११४.२२/१गणेश उवाच । स्तोत्रेणानेन ये भक्त्या मां स्तोष्यन्ति यतव्रताः । ११४.२२/२तेषां दारिद्र्यदुःखानि न भवेयुः कदाचन ॥ ११४.२२॥ ११४.२३/१अत्र ये भक्तितः स्नानं दानं कुर्युरतन्द्रिताः । ११४.२३/२तेषां सर्वाणि कार्याणि भवेयुरिति मन्यताम् ॥ ११४.२३॥ ११४.२४/१ब्रह्मोवाच । तद्वाक्यसमकालं तु तथेत्यूचुः सुरा अपि । ११४.२४/२निवृत्ते तु मखे तस्मिन् सुरा जग्मुः स्वमालयम् ॥ ११४.२४॥ ११४.२५/१ततः प्रभृति तत् तीर्थमविघ्नमिति गद्यते । ११४.२५/२सर्वकामप्रदं पुंसां सर्वविघ्नविनाशनम् ॥ ११४.२५॥ ११५.१/१ब्रह्मोवाच । शेषतीर्थमिति ख्यातं सर्वकामप्रदायकम् । ११५.१/२तस्य रूपं प्रवक्ष्यामि यन् मया परिभाषितम् ॥ ११५.१॥ ११५.२/१शेषो नाम महानागो रसातलपतिः प्रभुः । ११५.२/२सर्वनागैः परिवृतो रसातलमथाभ्यगात् ॥ ११५.२॥ ११५.३/१राक्षसा दैत्यदनुजाः प्रविष्टा ये रसातलम् । ११५.३/२तैर्निरस्तो भोगिपतिर्मामुवाचाथ विह्वलः ॥ ११५.३॥ ११५.४/१शेष उवाच । रसातलं त्वया दत्तं राक्षसानां ममापि च । ११५.४/२ते मे स्थानं न दास्यन्ति तस्मात् त्वां शरणं गतः ॥ ११५.४॥ ११५.५/१ततोऽहमब्रवं नागं गौतमीं याहि पन्नग । ११५.५/२तत्र स्तुत्वा महादेवं लप्स्यसे त्वं मनोरथम् ॥ ११५.५॥ ११५.६/१नान्योऽस्ति लोकत्रितये मनोरथसमर्पकः । ११५.६/२मद्वाक्यप्रेरितो नागो गङ्गामाप्लुत्य यत्नतः । ११५.६/३कृताञ्जलिपुटो भूत्वा तुष्टाव त्रिदशेश्वरम् ॥ ११५.६॥ ११५.७/१शेष उवाच । नमस्त्रैलोक्यनाथाय दक्षयज्ञविभेदिने । ११५.७/२आदिकर्त्रे नमस्तुभ्यं नमस्त्रैलोक्यरूपिणे ॥ ११५.७॥ ११५.८/१नमः सहस्रशिरसे नमः संहारकारिणे । ११५.८/२सोमसूर्याग्निरूपाय जलरूपाय ते नमः ॥ ११५.८॥ ११५.९/१सर्वदा सर्वरूपाय कालरूपाय ते नमः । ११५.९/२पाहि शंकर सर्वेश पाहि सोमेश सर्वग । ११५.९/३जगन्नाथ नमस्तुभ्यं देहि मे मनसेप्सितम् ॥ ११५.९॥ ११५.१०/१ब्रह्मोवाच । ततो महेश्वरः प्रीतः प्रादान् नागेप्सितान् वरान् । ११५.१०/२विनाशाय सुरारीणां दैत्यदानवरक्षसाम् ॥ ११५.१०॥ ११५.११/१शेषाय प्रददौ शूलं जह्यनेनारिपुंगवान् । ११५.११/२ततः प्रोक्तः शिवेनासौ शेषः शूलेन भोगिभिः ॥ ११५.११॥ ११५.१२/१रसातलमथो गत्वा निजघान रिपून् रणे । ११५.१२/२निहत्य नागः शूलेन दैत्यदानवराक्षसान् ॥ ११५.१२॥ ११५.१३/१न्यवर्तत पुनर्देवो यत्र शेषेश्वरो हरः । ११५.१३/२पथा येन समायातो देवं द्रष्टुं स नागराट् ॥ ११५.१३॥ ११५.१४/१रसातलाद् यत्र देवो बिलं तत्र व्यजायत । ११५.१४/२तस्माद् बिलतलाद् यातं गाङ्गं वार्यतिपुण्यदम् ॥ ११५.१४॥ ११५.१५/१तद् वारि गङ्गामगमद् गङ्गायाः संगमस्ततः । ११५.१५/२देवस्य पुरतश्चापि कुण्डं तत्र सुविस्तरम् ॥ ११५.१५॥ ११५.१६/१नागस्तत्राकरोद् धोमं यत्र चाग्निः सदा स्थितः । ११५.१६/२सोष्णं तद् अभवद् वारि गङ्गायास्तत्र संगमः ॥ ११५.१६॥ ११५.१७/१देवदेवं समाराध्य नागः प्रीतो महायशाः । ११५.१७/२रसातलं ततोऽभीष्टं शिवात् प्राप्य तलं ययौ ॥ ११५.१७॥ ११५.१८/१ततः प्रभृति तत् तीर्थं नागतीर्थमुदाहृतम् । ११५.१८/२सर्वकामप्रदं पुण्यं रोगदारिद्र्यनाशनम् ॥ ११५.१८॥ ११५.१९/१आयुर्लक्ष्मीकरं पुण्यं स्नानदानाच्च मुक्तिदम् । ११५.१९/२श‍ृणुयाद् वा पठेद् भक्त्या यो वापि स्मरते तु तत् ॥ ११५.१९॥ ११५.२०/१तीर्थं शेषेश्वरो यत्र यत्र शक्तिप्रदः शिवः । ११५.२०/२एकविंशतितीर्थानामुभयोस्तत्र तीरयोः । ११५.२०/३शतानि मुनिशार्दूल सर्वसम्पत्प्रदायिनाम् ॥ ११५.२०॥ ११६.१/१ब्रह्मोवाच । महानलमिति ख्यातं वडवानलमुच्यते । ११६.१/२महानलो यत्र देवो वडवा यत्र सा नदी ॥ ११६.१॥ ११६.२/१तत् तीर्थं पुत्र वक्ष्यामि मृत्युदोषजरापहम् । ११६.२/२पुरासन् नैमिषारण्ये ऋषयः सत्त्रकारिणः ॥ ११६.२॥ ११६.३/१शमितारं च ऋषयो मृत्युं चक्रुस्तपस्विनः । ११६.३/२वर्तमाने सत्त्रयागे मृत्यौ शमितरि स्थिते ॥ ११६.३॥ ११६.४/१न ममार तदा कश्चिद् उभयं स्थास्नु जङ्गमम् । ११६.४/२विना पशून् मुनिश्रेष्ठ मर्त्यं चामर्त्यतां गतम् ॥ ११६.४॥ ११६.५/१ततस्त्रिविष्टपे शून्ये मर्त्ये चैवातिसम्भृते । ११६.५/२मृत्युनोपेक्षिते देवा राक्षसान् ऊचिरे तदा ॥ ११६.५॥ ११६.६/१देवा ऊचुः । गच्छध्वम् ऋषिसत्त्रं तन् नाशयध्वं महाध्वरम् । ११६.६/२ब्रह्मोवाच । इति देववचः श्रुत्वा प्रोचुस्ते राक्षसाः सुरान् ॥ ११६.६॥ ११६.७/१असुरा ऊचुः । विध्वंसयामस्तं यज्ञमस्माकं किं फलं ततः । ११६.७/२प्रवर्तते विना हेतुं न कोपि क्वापि जातुचित् ॥ ११६.७॥ ११६.८/१ब्रह्मोवाच । देवा अप्यसुरान् ऊचुर्यज्ञार्धं भवतामपि । ११६.८/२भवेद् एव ततो यान्तु ऋषीणां सत्त्रमुत्तमम् ॥ ११६.८॥ ११६.९/१ते श्रुत्वा त्वरिताः सर्वे यत्र यज्ञः प्रवर्तते । ११६.९/२जग्मुस्तत्र विनाशाय देववाक्याद् विशेषतः ॥ ११६.९॥ ११६.१०/१तज्ज्ञात्वा ऋषयो मृत्युमाहुः किं कुर्महे वयम् । ११६.१०/२आगता देववचनाद् राक्षसा यज्ञनाशिनः ॥ ११६.१०॥ ११६.११/१मृत्युना सह सम्मन्त्र्य नैमिषारण्यवासिनः । ११६.११/२सर्वे त्यक्त्वा स्वाश्रमं तं शमित्रा सह नारद ॥ ११६.११॥ ११६.१२/१अग्निमात्रमुपादाय त्यक्त्वा पात्रादिकं तु यत् । ११६.१२/२क्रतुनिष्पत्तये जग्मुर्गौतमीं प्रति सत्वराः ॥ ११६.१२॥ ११६.१३/१तत्र स्नात्वा महेशानं रक्षणायोपतस्थिरे । ११६.१३/२कृताञ्जलिपुटास्ते तु तुष्टुवुस्त्रिदशेश्वरम् ॥ ११६.१३॥ ११६.१४/१ऋषय ऊचुः । यो लीलया विश्वमिदं चकार । ११६.१४/२धाता विधाता भुवनत्रयस्य । ११६.१४/३यो विश्वरूपः सदसत्परो यः । ११६.१४/४सोमेश्वरं तं शरणं व्रजामः ॥ ११६.१४॥ ११६.१५/१मृत्युरुवाच । इच्छामात्रेण यः सर्वं हन्ति पाति करोति च । ११६.१५/२तमहं त्रिदशेशानं शरणं यामि शंकरम् ॥ ११६.१५॥ ११६.१६/१महानलं महाकायं महानागविभूषणम् । ११६.१६/२महामूर्तिधरं देवं शरणं यामि शंकरम् ॥ ११६.१६॥ ११६.१७/१ब्रह्मोवाच । ततः प्रोवाच भगवान् मृत्यो का प्रीतिरस्तु ते ॥ ११६.१७॥ ११६.१८/१मृत्युरुवाच । राक्षसेभ्यो भयं घोरमापन्नं त्रिदशेश्वर । ११६.१८/२यज्ञमस्मांश्च रक्षस्व यावत् सत्त्रं समाप्यते ॥ ११६.१८॥ ११६.१९/१ब्रह्मोवाच । तथा चकार भगवांस्त्रिनेत्रो वृषभध्वजः । ११६.१९/२शमित्रा मृत्युना सत्त्रम् ऋषीणां पूर्णतां ययौ ॥ ११६.१९॥ ११६.२०/१हविषां भागधेयाय आजग्मुरमराः क्रमात् । ११६.२०/२तान् अवोचन् मुनिगणाः संक्षुब्धा मृत्युना सह ॥ ११६.२०॥ ११६.२१/१ऋषय ऊचुः । अस्मन्मखविनाशाय राक्षसाः प्रेषिता यतः । ११६.२१/२तस्माद् भवद्भ्यः पापिष्ठा राक्षसाः सन्तु शत्रवः ॥ ११६.२१॥ ११६.२२/१ब्रह्मोवाच । ततः प्रभृति देवानां राक्षसा वैरिणोऽभवन् । ११६.२२/२कृत्यां च वडवां तत्र देवाश्च ऋषयोऽमलाः ॥ ११६.२२॥ ११६.२३/१मृत्योर्भार्या भव त्वं तामित्युक्त्वा तेऽभ्यषेचयन् । ११६.२३/२अभिषेकोदकं यत् तु सा नदी वडवाभवत् ॥ ११६.२३॥ ११६.२४/१मृत्युना स्थापितं लिङ्गं महानलमिति श्रुतम् । ११६.२४/२ततः प्रभृति तत् तीर्थं वडवासंगमं विदुः ॥ ११६.२४॥ ११६.२५/१महानलो यत्र देवस्तत् तीर्थं भुक्तिमुक्तिदम् । ११६.२५/२सहस्रं तत्र तीर्थानां सर्वाभीष्टप्रदायिनाम् । ११६.२५/३उभयोस्तीरयोस्तत्र स्मरणाद् अघघातिनाम् ॥ ११६.२५॥ ११७.१/१ब्रह्मोवाच । आत्मतीर्थमिति ख्यातं भुक्तिमुक्तिप्रदं नृणाम् । ११७.१/२तस्य प्रभावं वक्ष्यामि यत्र ज्ञानेश्वरः शिवः ॥ ११७.१॥ ११७.२/१दत्त इत्यपि विख्यातः सोऽत्रिपुत्रो हरप्रियः । ११७.२/२दुर्वाससः प्रियो भ्राता सर्वज्ञानविशारदः । ११७.२/३स गत्वा पितरं प्राह विनयेन प्रणम्य च ॥ ११७.२॥ ११७.३/१दत्त उवाच । ब्रह्मज्ञानं कथं मे स्यात् कं पृच्छामि क्व यामि च ॥ ११७.३॥ ११७.४/१ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वात्रिः पुत्रवाक्यं ध्यात्वा वचनमब्रवीत् ॥ ११७.४॥ ११७.५/१अत्रिरुवाच । गौतमीं पुत्र गच्छ त्वं तत्र स्तुहि महेश्वरम् । ११७.५/२स तु प्रीतो यदैव स्यात् तदा ज्ञानमवाप्स्यसि ॥ ११७.५॥ ११७.६/१ब्रह्मोवाच । तथेत्युक्त्वा तदात्रेयो गङ्गां गत्वा शुचिर्यतः । ११७.६/२कृताञ्जलिपुटो भूत्वा भक्त्या तुष्टाव शंकरम् ॥ ११७.६॥ ११७.७/१दत्त उवाच । संसारकूपे पतितोऽस्मि दैवान् । ११७.७/२मोहेन गुप्तो भवदुःखपङ्के । ११७.७/३अज्ञाननाम्ना तमसावृतोऽहम् । ११७.७/४परं न विन्दामि सुराधिनाथ ॥ ११७.७॥ ११७.८/१भिन्नस्त्रिशूलेन बलीयसाहम् । ११७.८/२पापेन चिन्ताक्षुरपाटितश्च । ११७.८/३तप्तोऽस्मि पञ्चेन्द्रियतीव्रतापैः । ११७.८/४श्रान्तोऽस्मि संतारय सोमनाथ ॥ ११७.८॥ ११७.९/१बद्धोऽस्मि दारिद्र्यमयैश्च बन्धैर्। ११७.९/२हतोऽस्मि रोगानलतीव्रतापैः । ११७.९/३क्रान्तोऽस्म्यहं मृत्युभुजंगमेन । ११७.९/४भीतो भृशं किं करवाणि शम्भो ॥ ११७.९॥ ११७.१०/१भवाभवाभ्यामतिपीडितोऽहम् । ११७.१०/२तृष्णाक्षुधाभ्यां च रजस्तमोभ्याम् । ११७.१०/३ईदृक्षया जरया चाभिभूतः । ११७.१०/४पश्यावस्थां कृपया मेऽद्य नाथ ॥ ११७.१०॥ ११७.११/१कामेन कोपेन च मत्सरेण । ११७.११/२दम्भेन दर्पादिभिरप्यनेकैः । ११७.११/३एकैकशः कष्टगतोऽस्मि विद्धस्- । ११७.११/४त्वं नाथवद् वारय नाथ शत्रून् ॥ ११७.११॥ ११७.१२/१कस्यापि कश्चित् पतितस्य पुंसो । ११७.१२/२दुःखप्रणोदी भवतीति सत्यम् । ११७.१२/३विना भवन्तं मम सोमनाथ । ११७.१२/४कुत्रापि कारुण्यवचोऽपि नास्ति ॥ ११७.१२॥ ११७.१३/१तावत् स कोपो भयमोहदुःखान्य्। ११७.१३/२अज्ञानदारिद्र्यरुजस्तथैव । ११७.१३/३कामादयो मृत्युरपीह यावन् । ११७.१३/४नमः शिवायेति न वच्मि वाक्यम् ॥ ११७.१३॥ ११७.१४/१न मेऽस्ति धर्मो न च मेऽस्ति भक्तिर्। ११७.१४/२नाहं विवेकी करुणा कुतो मे । ११७.१४/३दातासि तेनाशु शरण्य चित्ते । ११७.१४/४निधेहि सोमेति पदं मदीये ॥ ११७.१४॥ ११७.१५/१याचे न चाहं सुरभूपतित्वम् । ११७.१५/२हृत्पद्ममध्ये मम सोमनाथ । ११७.१५/३श्रीसोमपादाम्बुजसंनिधानम् । ११७.१५/४याचे विचार्यैव च तत् कुरुष्व ॥ ११७.१५॥ ११७.१६/१यथा तवाहं विदितोऽस्मि पापस्- । ११७.१६/२तथापि विज्ञापनमाश‍ृणुष्व । ११७.१६/३संश्रूयते यत्र वचः शिवेति । ११७.१६/४तत्र स्थितिः स्यान् मम सोमनाथ ॥ ११७.१६॥ ११७.१७/१गौरीपते शंकर सोमनाथ । ११७.१७/२विश्वेश कारुण्यनिधेऽखिलात्मन् । ११७.१७/३संस्तूयते यत्र सदेति तत्र । ११७.१७/४केषामपि स्यात् कृतिनां निवासः ॥ ११७.१७॥ ११७.१८/१ब्रह्मोवाच । इत्यात्रेयस्तुतिं श्रुत्वा तुतोष भगवान् हरः । ११७.१८/२वरदोऽस्मीति तं प्राह योगिनं विश्वकृद् भवः ॥ ११७.१८॥ ११७.१९/१आत्रेय उवाच । आत्मज्ञानं च मुक्तिं च भुक्तिं च विपुलां त्वयि । ११७.१९/२तीर्थस्यापि च माहात्म्यं वरोऽयं त्रिदशार्चित ॥ ११७.१९॥ ११७.२०/१ब्रह्मोवाच । एवमस्त्विति तं शम्भुरुक्त्वा चान्तरधीयत । ११७.२०/२ततः प्रभृति तत् तीर्थमात्मतीर्थं विदुर्बुधाः । ११७.२०/३तत्र स्नानेन दानेन मुक्तिः स्याद् इह नारद ॥ ११७.२०॥ ११८.१/१ब्रह्मोवाच । अश्वत्थतीर्थमाख्यातं पिप्पलं च ततः परम् । ११८.१/२उत्तरे मन्दतीर्थं तु तत्र व्युष्टिमितः श‍ृणु ॥ ११८.१॥ ११८.२/१पुरा त्वगस्त्यो भगवान् दक्षिणाशापतिः प्रभुः । ११८.२/२देवैस्तु प्रेरितः पूर्वं विन्ध्यस्य प्रार्थनं प्रति ॥ ११८.२॥ ११८.३/१स शनैर्विन्ध्यमभ्यागात् सहस्रमुनिभिर्वृतः । ११८.३/२तमागत्य नगश्रेष्ठं बहुवृक्षसमाकुलम् ॥ ११८.३॥ ११८.४/१स्पर्धिनं मेरुभानुभ्यां विन्ध्यं श‍ृङ्गशतैर्वृतम् । ११८.४/२अत्युन्नतं नगं धीरो लोपामुद्रापतिर्मुनिः ॥ ११८.४॥ ११८.५/१कृतातिथ्यो द्विजैः सार्धं प्रशस्य च नगं पुनः । ११८.५/२इदमाह मुनिश्रेष्ठो देवकार्यार्थसिद्धये ॥ ११८.५॥ ११८.६/१अगस्त्य उवाच । अहं यामि नगश्रेष्ठ मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः । ११८.६/२तीर्थयात्रां करोमीति दक्षिणाशां व्रजाम्यहम् ॥ ११८.६॥ ११८.७/१देहि मार्गं नगपते आतिथ्यं देहि याचते । ११८.७/२यावद् आगमनं मे स्यात् स्थातव्यं तावद् एव हि ॥ ११८.७॥ ११८.८/१नान्यथा भवितव्यं ते तथेत्याह नगोत्तमः । ११८.८/२आक्रामन् दक्षिणामाशां तैर्वृतो मुनिभिर्मुनिः ॥ ११८.८॥ ११८.९/१शनैः स गौतमीमागात् सत्त्रयागाय दीक्षितः । ११८.९/२यावत् संवत्सरं सत्त्रमकरोद् ऋषिभिर्वृतः ॥ ११८.९॥ ११८.१०/१कैटभस्य सुतौ पापौ राक्षसौ धर्मकण्टकौ । ११८.१०/२अश्वत्थः पिप्पलश्चेति विख्यातौ त्रिदशालये ॥ ११८.१०॥ ११८.११/१अश्वत्थोऽश्वत्थरूपेण पिप्पलो ब्रह्मरूपधृक् । ११८.११/२तावुभावन्तरं प्रेप्सू यज्ञविध्वंसनाय तु ॥ ११८.११॥ ११८.१२/१कुरुतां काङ्क्षितं रूपं दानवौ पापचेतसौ । ११८.१२/२अश्वत्थो वृक्षरूपेण पिप्पलो ब्राह्मणाकृतिः ॥ ११८.१२॥ ११८.१३/१उभौ तौ ब्राह्मणान् नित्यं पीडयेतां तपोधन । ११८.१३/२आलभन्ते च येऽश्वत्थं तांस्तान् अश्नात्यसौ तरुः ॥ ११८.१३॥ ११८.१४/१पिप्पलः सामगो भूत्वा शिष्यान् अश्नाति राक्षसः । ११८.१४/२तस्माद् अद्यापि विप्रेषु सामगोऽतीव निष्कृपः ॥ ११८.१४॥ ११८.१५/१क्षीयमाणान् द्विजान् दृष्ट्वा मुनयो राक्षसाविमौ । ११८.१५/२इति बुद्ध्वा महाप्राज्ञा दक्षिणं तीरमाश्रितम् ॥ ११८.१५॥ ११८.१६/१सौरिं शनैश्चरं मन्दं तपस्यन्तं धृतव्रतम् । ११८.१६/२गत्वा मुनिगणाः सर्वे रक्षःकर्म न्यवेदयन् ॥ ११८.१६॥ ११८.१७/१सौरिर्मुनिगणान् आह पूर्णे तपसि मे द्विजाः । ११८.१७/२राक्षसौ हन्म्यपूर्णे तु तपस्यक्षम एव हि ॥ ११८.१७॥ ११८.१८/१पुनः प्रोचुर्मुनिगणा दास्यामस्ते तपो महत् । ११८.१८/२इत्युक्तो ब्राह्मणैः सौरिः कृतमित्याह तान् अपि ॥ ११८.१८॥ ११८.१९/१सौरिर्ब्राह्मणवेषेण प्रायाद् अश्वत्थरूपिणम् । ११८.१९/२राक्षसं ब्राह्मणो भूत्वा प्रदक्षिणमथाकरोत् ॥ ११८.१९॥ ११८.२०/१प्रदक्षिणं तु कुर्वाणं मेने ब्राह्मणमेव तम् । ११८.२०/२नित्यवद् राक्षसः पापो भक्षयामास मायया ॥ ११८.२०॥ ११८.२१/१तस्य कायं समाविश्य चक्षुषान्त्राण्यपश्यत । ११८.२१/२दृष्टः स राक्षसः पापो मन्देन रविसूनुना ॥ ११८.२१॥ ११८.२२/१भस्मीभूतः क्षणेनैव गिरिर्वज्रहतो यथा । ११८.२२/२अश्वत्थं भस्मसात् कृत्वा अन्यं ब्राह्मणरूपिणम् ॥ ११८.२२॥ ११८.२३/१राक्षसं पापनिलयमेक एव तमभ्यगात् । ११८.२३/२अधीयानो विप्र इव शिष्यरूपो विनीतवत् ॥ ११८.२३॥ ११८.२४/१पिप्पलः पूर्ववच्चापि भक्षयामास भानुजम् । ११८.२४/२स भक्षितः पूर्ववच्च कुक्षावन्त्राण्यवैक्षत ॥ ११८.२४॥ ११८.२५/१तेनालोकितमात्रोऽसौ राक्षसो भस्मसाद् अभूत् । ११८.२५/२उभौ हत्वा भानुसुतः किं कृत्यं मे वदन्त्वथ ॥ ११८.२५॥ ११८.२६/१मुनयो जातसंहर्षाः सर्व एव तपस्विनः । ११८.२६/२ततः प्रसन्ना ह्यभवन्न् ऋषयोऽगस्त्यपूर्वकाः ॥ ११८.२६॥ ११८.२७/१वरान् ददुर्यथाकामं सौरये मन्दगामिने । ११८.२७/२स प्रीतो ब्राह्मणान् आह शनिः सूर्यसुतो बली ॥ ११८.२७॥ ११८.२८/१सौरिरुवाच । मद्द्वारे नियता ये च कुर्वन्त्यश्वत्थलम्भनम् । ११८.२८/२तेषां सर्वाणि कार्याणि स्युः पीडा मद्भवा न च ॥ ११८.२८॥ ११८.२९/१तीर्थे चाश्वत्थसंज्ञे वै स्नानं कुर्वन्ति ये नराः । ११८.२९/२तेषां सर्वाणि कार्याणि भवेयुरपरो वरः ॥ ११८.२९॥ ११८.३०/१मन्दवारे तु येऽश्वत्थं प्रातरुत्थाय मानवाः । ११८.३०/२आलभन्ते च तेषां वै ग्रहपीडा व्यपोहतु ॥ ११८.३०॥ ११८.३१/१ब्रह्मोवाच । ततः प्रभृति तत् तीर्थमश्वत्थं पिप्पलं विदुः । ११८.३१/२तीर्थं शनैश्चरं तत्र तत्रागस्त्यं च सात्त्रिकम् ॥ ११८.३१॥ ११८.३२/१याज्ञिकं चापि तत् तीर्थं सामगं तीर्थमेव च । ११८.३२/२इत्याद्यष्टोत्तराण्यासन् सहस्राण्यथ षोडश । ११८.३२/३तेषु स्नानं च दानं च सत्त्रयागफलप्रदम् ॥ ११८.३२॥ ११९.१/१ब्रह्मोवाच । सोमतीर्थमिति ख्यातं तद् अप्युक्तं महात्मभिः । ११९.१/२तत्र स्नानेन दानेन सोमपानफलं लभेत् ॥ ११९.१॥ ११९.२/१जगतां मातरः पूर्वमोषध्यो जीवसम्मताः । ११९.२/२ममापि मातरो देव्यः पूर्वासां पूर्ववत्तराः ॥ ११९.२॥ ११९.३/१आसु प्रतिष्ठितो धर्मः स्वाध्यायो यज्ञकर्म च । ११९.३/२आभिरेव धृतं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ ११९.३॥ ११९.४/१अशेषरोगोपशमो भवत्याभिरसंशयम् । ११९.४/२अन्नमेताभिरेव स्याद् अशेषप्राणरक्षणम् । ११९.४/३अत्रौषध्यो जगद्वन्द्या मामूचुरनहंकृताः ॥ ११९.४॥ ११९.५/१ओषध्य ऊचुः । अस्माकं त्वं पतिं देहि राजानं सुरसत्तम ॥ ११९.५॥ ११९.६/१ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं तासां मयोक्ता ओषधीरिदम् । ११९.६/२पतिं प्राप्स्यथ सर्वाश्च राजानं प्रीतिवर्धनम् ॥ ११९.६॥ ११९.७/१राजानमिति तच्छ्रुत्वा ता मामूचुः पुनर्मुने । ११९.७/२गन्तव्यं क्व पुनश्चोक्ता गौतमीं यान्तु मातरः ॥ ११९.७॥ ११९.८/१तुष्टायामथ तस्यां वो राजा स्याल्लोकपूजितः । ११९.८/२ताश्च गत्वा मुनिश्रेष्ठ तुष्टुवुर्गौतमीं नदीम् ॥ ११९.८॥ ११९.९/१ओषध्य ऊचुः । किं वाकरिष्यन् भववर्तिनो जना । ११९.९/२नानाघसंघाभिभवाच्च दुःखिताः । ११९.९/३न चागमिष्यद् भवती भुवं चेत् । ११९.९/४पुण्योदके गौतमि शम्भुकान्ते ॥ ११९.९॥ ११९.१०/१को वेत्ति भाग्यं नरदेहभाजाम् । ११९.१०/२महीगतानां सरितामधीशे । ११९.१०/३एषां महापातकसंघहन्त्री । ११९.१०/४त्वमम्ब गङ्गे सुलभा सदैव ॥ ११९.१०॥ ११९.११/१न ते विभूतिं ननु वेत्ति कोऽपि । ११९.११/२त्रैलोक्यवन्द्ये जगदम्ब गङ्गे । ११९.११/३गौरीसमालिङ्गितविग्रहोऽपि । ११९.११/४धत्ते स्मरारिः शिरसापि यत् त्वाम् ॥ ११९.११॥ ११९.१२/१नमोऽस्तु ते मातरभीष्टदायिनि । ११९.१२/२नमोऽस्तु ते ब्रह्ममयेऽघनाशिनि । ११९.१२/३नमोऽस्तु ते विष्णुपदाब्जनिःसृते । ११९.१२/४नमोऽस्तु ते शम्भुजटाविनिःसृते ॥ ११९.१२॥ ११९.१३/१ब्रह्मोवाच । इत्येवं स्तुवतामीशा किं ददामीत्यवोचत ॥ ११९.१३॥ ११९.१४/१ओषध्य ऊचुः । पतिं देहि जगन्माता राजानमतितेजसम् ॥ ११९.१४॥ ११९.१५/१ब्रह्मोवाच । तदोवाच नदी गङ्गा ओषधीस्ता इदं वचः ॥ ११९.१५॥ ११९.१६/१गङ्गोवाच । अहं चामृतरूपास्मि ओषध्यो मातरोऽमृताः । ११९.१६/२तादृशं चामृतात्मानं पतिं सोमं ददामि वः ॥ ११९.१६॥ ११९.१७/१ब्रह्मोवाच । देवाश्च ऋषयो वाक्यं मेनिरे सोम एव च । ११९.१७/२ओषध्यश्चापि तद् वाक्यं ततो जग्मुः स्वमालयम् ॥ ११९.१७॥ ११९.१८/१यत्र चापुर्महौषध्यो राजानममृतात्मकम् । ११९.१८/२सोमं समस्तसंताप+ ।पापसंघनिवारकम् ॥ ११९.१८॥ ११९.१९/१सोमतीर्थं तु तत् ख्यातं सोमपानफलप्रदम् । ११९.१९/२तत्र स्नानेन दानेन पितरः स्वर्गमाप्नुयुः ॥ ११९.१९॥ ११९.२०/१य इदं श‍ृणुयान् नित्यं पठेद् वा भक्तितः स्मरेत् । ११९.२०/२दीर्घमायुरवाप्नोति स पुत्री धनवान् भवेत् ॥ ११९.२०॥ १२०.१/१ब्रह्मोवाच । धान्यतीर्थमिति ख्यातं सर्वकामप्रदं नृणाम् । १२०.१/२सुभिक्षं क्षेमदं पुंसां सर्वापद्विनिवारणम् ॥ १२०.१॥ १२०.२/१ओषध्यः सोमराजानं पतिं प्राप्य मुदान्विताः । १२०.२/२ऊचुः सर्वस्य लोकस्य गङ्गायाश्चेप्सितं वचः ॥ १२०.२॥ १२०.३/१ओषध्य ऊचुः । वैदिकी पुण्यगाथास्ति यां वै वेदविदो विदुः । १२०.३/२भूमिं सस्यवतीं कश्चिन् मातरं मातृसम्मिताम् ॥ १२०.३॥ १२०.४/१गङ्गासमीपे यो दद्यात् सर्वकामान् अवाप्नुयात् । १२०.४/२भूमिं सस्यवतीं गाश्च ओषधीश्च मुदान्वितः ॥ १२०.४॥ १२०.५/१विष्णुब्रह्मेशरूपाय यो दद्याद् भक्तिमान् नरः । १२०.५/२सर्वं तद् अक्षयं विद्यात् सर्वकामान् अवाप्नुयात् ॥ १२०.५॥ १२०.६/१ओषध्यः सोमराजन्याः सोमश्चाप्योषधीपतिः । १२०.६/२इति ज्ञात्वा ब्रह्मविद ओषधीर्यः प्रदास्यति ॥ १२०.६॥ १२०.७/१सर्वान् कामान् अवाप्नोति ब्रह्मलोके महीयते । १२०.७/२ता एव सोमराजन्याः प्रीताः प्रोचुः पुनः पुनः ॥ १२०.७॥ १२०.८/१ओषध्य ऊचुः । योऽस्मान् ददाति गङ्गायां तं राजन् पारयामसि । १२०.८/२त्वमुत्तमश्चौषधीश त्वदधीनं चराचरम् ॥ १२०.८॥ १२०.९/१ओषधयः संवदन्ते सोमेन सह राज्ञा । १२०.९/२योऽस्मान् ददाति विप्रेभ्यस्तं राजन् पारयामसि ॥ १२०.९॥ १२०.१०/१वयं च ब्रह्मरूपिण्यः प्राणरूपिण्य एव च । १२०.१०/२योऽस्मान् ददाति विप्रेभ्यस्तं राजन् पारयामसि ॥ १२०.१०॥ १२०.११/१अस्मान् ददाति यो नित्यं ब्राह्मणेभ्यो जितव्रतः । १२०.११/२उपास्तिरस्ति सास्माकं तं राजन् पारयामसि ॥ १२०.११॥ १२०.१२/१स्थावरं जङ्गमं किंचिद् अस्माभिर्व्यापृतं जगत् । १२०.१२/२योऽस्मान् ददाति विप्रेभ्यस्तं राजन् पारयामसि ॥ १२०.१२॥ १२०.१३/१हव्यं कव्यं यद् अमृतं यत् किंचिद् उपभुज्यते । १२०.१३/२तद्गरीयश्च यो दद्यात् तं राजन् पारयामसि ॥ १२०.१३॥ १२०.१४/१इत्येतां वैदिकीं गाथां यः श‍ृणोति स्मरेत वा । १२०.१४/२पठते भक्तिमापन्नस्तं राजन् पारयामसि ॥ १२०.१४॥ १२०.१५/१ब्रह्मोवाच । यत्रैषा पठिता गाथा सोमेन सह राज्ञा । १२०.१५/२गङ्गातीरे चौषधीभिर्धान्यतीर्थं तद् उच्यते ॥ १२०.१५॥ १२०.१६/१ततः प्रभृति तत् तीर्थमौषध्यं सौम्यमेव च । १२०.१६/२अमृतं वेदगाथं च मातृतीर्थं तथैव च ॥ १२०.१६॥ १२०.१७/१एषु स्नानं जपो होमो दानं च पितृतर्पणम् । १२०.१७/२अन्नदानं तु यः कुर्यात् तद् आनन्त्याय कल्पते ॥ १२०.१७॥ १२०.१८/१षट्शताधिकसाहस्रं तीर्थानां तीरयोर्द्वयोः । १२०.१८/२सर्वपापनिहन्तृणां सर्वसम्पद्विवर्धनम् ॥ १२०.१८॥ १२१.१/१ब्रह्मोवाच । विदर्भासंगमं पुण्यं रेवतीसंगमं तथा । १२१.१/२तत्र यद् वृत्तमाख्यास्ये यत् पुराणविदो विदुः ॥ १२१.१॥ १२१.२/१भरद्वाज इति ख्यात ऋषिरासीत् तपोधिकः । १२१.२/२तस्य स्वसा रेवतीति कुरूपा विकृतस्वरा ॥ १२१.२॥ १२१.३/१तां दृष्ट्वा विकृतां भ्राता भरद्वाजः प्रतापवान् । १२१.३/२चिन्तया परया युक्तो गङ्गाया दक्षिणे तटे ॥ १२१.३॥ १२१.४/१कस्मै दद्यामिमां कन्यां स्वसारं भीषणाकृतिम् । १२१.४/२न कश्चित् प्रतिगृह्णाति दातव्या च स्वसा तथा ॥ १२१.४॥ १२१.५/१अहो भूयान् न कस्यापि कन्या दुःखैककारणम् । १२१.५/२मरणं जीवतोऽप्यस्य प्राणिनस्तु पदे पदे ॥ १२१.५॥ १२१.६/१एवं विमृशतस्तस्य स्वाश्रमे चातिशोभने । १२१.६/२द्रष्टुं मुनिवरः प्रायाद् भरद्वाजं यतव्रतम् ॥ १२१.६॥ १२१.७/१द्व्यष्टवर्षः शुभवपुः शान्तो दान्तो गुणाकरः । १२१.७/२नाम्ना कठ इति ख्यातो भरद्वाजं ननाम सः ॥ १२१.७॥ १२१.८/१विधिवत् पूज्य तं विप्रं भरद्वाजः कठं तदा । १२१.८/२तस्यागमनकार्यं च पप्रच्छ पुरतः स्थितः ॥ १२१.८॥ १२१.९/१कठोऽप्याह भरद्वाजं विद्यार्थ्यहमुपागतः । १२१.९/२तथा च दर्शनाकाङ्क्षी यद् युक्तं तद् विधीयताम् ॥ १२१.९॥ १२१.१०/१भरद्वाजः कठं प्राह अधीष्व यद् अभीप्सितम् । १२१.१०/२पुराणं स्मृतयो वेदा धर्मस्थानान्यनेकशः ॥ १२१.१०॥ १२१.११/१सर्वं वेद्मि महाप्राज्ञ रुचिरं वद मा चिरम् । १२१.११/२कुलीनो धर्मनिरतो गुरुशुश्रूषणे रतः । १२१.११/३अभिमानी श्रुतधरः शिष्यः पुण्यैरवाप्यते ॥ १२१.११॥ १२१.१२/१कठ उवाच । अध्यापयस्व भो ब्रह्मञ् शिष्यं मां वीतकल्मषम् । १२१.१२/२शुश्रूषणरतं भक्तं कुलीनं सत्यवादिनम् ॥ १२१.१२॥ १२१.१३/१ब्रह्मोवाच । तथेत्युक्त्वा भरद्वाजः प्रादाद् विद्यामशेषतः । १२१.१३/२प्राप्तविद्यः कठः प्रीतो भरद्वाजमथाब्रवीत् ॥ १२१.१३॥ १२१.१४/१कठ उवाच । इच्छेयं दक्षिणां दातुं गुरो तव मनःप्रियाम् । १२१.१४/२वदस्व दुर्लभं वापि गुरो तुभ्यं नमोऽस्तु ते ॥ १२१.१४॥ १२१.१५/१विद्यां प्राप्यापि ये मोहात् स्वगुरोः पारितोषिकम् । १२१.१५/२न प्रयच्छन्ति निरयं ते यान्त्याचन्द्रतारकम् ॥ १२१.१५॥ १२१.१६/१भरद्वाज उवाच । गृहाण कन्यां विधिवद् भार्यां कुरु मम स्वसाम् । १२१.१६/२अस्यां प्रीत्या वर्तितव्यं याचेयं दक्षिणामिमाम् ॥ १२१.१६॥ १२१.१७/१कठ उवाच । भ्रातृवत् पुत्रवच्चापि शिष्यः स्यात् तु गुरोः सदा । १२१.१७/२गुरुश्च पितृवच्च स्यात् सम्बन्धोऽत्र कथं भवेत् ॥ १२१.१७॥ १२१.१८/१भरद्वाज उवाच । मद्वाक्यं कुरु सत्यं त्वं ममाज्ञा तव दक्षिणा । १२१.१८/२सर्वं स्मृत्वा कठाद्य त्वं रेवतीं भर तन्मनाः ॥ १२१.१८॥ १२१.१९/१ब्रह्मोवाच । तथेत्युक्त्वा गुरोर्वाक्यात् कठो जग्राह पाणिना । १२१.१९/२रेवतीं विधिवद् दत्तां तां समीक्ष्य कठस्त्वथ ॥ १२१.१९॥ १२१.२०/१तत्रैव पूजयामास देवेशं शंकरं तदा । १२१.२०/२रेवत्या रूपसम्पत्त्यै शिवप्रीत्यै च रेवती ॥ १२१.२०॥ १२१.२१/१सुरूपा चारुसर्वाङ्गी न रूपेणोपमीयते । १२१.२१/२अभिषेकोदकं तत्र रेवत्या यद् विनिःसृतम् ॥ १२१.२१॥ १२१.२२/१साभवत् तत्र गङ्गायां तस्मात् तन्नामतो नदी । १२१.२२/२रेवतीति समाख्याता रूपसौभाग्यदायिनी ॥ १२१.२२॥ १२१.२३/१पुनर्दर्भैश्च विविधैरभिषेकं चकार सः । १२१.२३/२पुण्यरूपत्वसंसिद्ध्यै विदर्भा तद् अभून् नदी ॥ १२१.२३॥ १२१.२४/१श्रद्धया संगमे स्नात्वा रेवतीगङ्गयोर्नरः । १२१.२४/२सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोके महीयते ॥ १२१.२४॥ १२१.२५/१तथा विदर्भागौतम्योः संगमे श्रद्धया मुने । १२१.२५/२स्नानं करोत्यसौ याति भुक्तिं मुक्तिं च तत्क्षणात् ॥ १२१.२५॥ १२१.२६/१उभयोस्तीरयोस्तत्र तीर्थानां शतमुत्तमम् । १२१.२६/२सर्वपापक्षयकरं सर्वसिद्धिप्रदायकम् ॥ १२१.२६॥ १२२.१/१ब्रह्मोवाच । पूर्णतीर्थमिति ख्यातं गङ्गाया उत्तरे तटे । १२२.१/२तत्र स्नात्वा नरोऽज्ञानात् तथापि शुभमाप्नुयात् ॥ १२२.१॥ १२२.२/१पूर्णतीर्थस्य माहात्म्यं वर्ण्यते केन जन्तुना । १२२.२/२स्वयं संस्थीयते यत्र चक्रिणा च पिनाकिना ॥ १२२.२॥ १२२.३/१पुरा धन्वन्तरिर्नाम कल्पादावायुषः सुतः । १२२.३/२इष्ट्वा बहुविधैर्यज्ञैरश्वमेधपुरःसरैः ॥ १२२.३॥ १२२.४/१दत्त्वा दानान्यनेकानि भुक्त्वा भोगांश्च पुष्कलान् । १२२.४/२विज्ञाय भोगवैषम्यं परं वैराग्यमाश्रितः ॥ १२२.४॥ १२२.५/१गिरिश‍ृङ्गेऽम्बुधेः पारे तथा गङ्गानदीतटे । १२२.५/२शिवविष्ण्वोर्गृहे वापि विशेषात् पुण्यसंगमे ॥ १२२.५॥ १२२.६/१तप्तं हुतं च जप्तं च सर्वमक्षयतां व्रजेत् । १२२.६/२धन्वन्तरिरिति ज्ञात्वा तत्र तेपे तपो महत् ॥ १२२.६॥ १२२.७/१ज्ञानवैराग्यसम्पन्नो भीमेशचरणाश्रयः । १२२.७/२तपश्चकार विपुलं गङ्गासागरसंगमे ॥ १२२.७॥ १२२.८/१पुरा च निकृतो राज्ञा रणं हित्वा महासुरः । १२२.८/२सहस्रमेकं वर्षाणां समुद्रं प्राविशद् भयात् ॥ १२२.८॥ १२२.९/१धन्वन्तरौ वनं प्राप्ते राज्यं प्राप्ते तु तत्सुते । १२२.९/२विरागं च गते राज्ञि ततः प्रायाद् अथार्णवात् ॥ १२२.९॥ १२२.१०/१तपस्यन्तं तमो नाम बलवान् असुरो मुने । १२२.१०/२गङ्गातीरं समाश्रित्य राजा धन्वन्तरिर्यतः ॥ १२२.१०॥ १२२.११/१जपहोमरतो नित्यं ब्रह्मज्ञानपरायणः । १२२.११/२तं रिपुं नाशयामीति तमः प्रायाद् अथार्णवात् ॥ १२२.११॥ १२२.१२/१नाशितो बहुशोऽनेन राज्ञा बलवता त्वहम् । १२२.१२/२तं रिपुं नाशयामीति तमः प्रायाद् अथार्णवात् ॥ १२२.१२॥ १२२.१३/१मायया प्रमदारूपं कृत्वा राजानमभ्यगात् । १२२.१३/२नृत्यगीतवती सुभ्रूर्हसन्ती चारुदर्शना ॥ १२२.१३॥ १२२.१४/१तां दृष्ट्वा चारुसर्वाङ्गीं बहुकालं नयान्विताम् । १२२.१४/२शान्तामनुव्रतां भक्तां कृपया चाब्रवीन् नृपः ॥ १२२.१४॥ १२२.१५/१नृप उवाच । कासि त्वं कस्य हेतोर्वा वर्तसे गहने वने । १२२.१५/२कं दृष्ट्वा हर्षसीव त्वं वद कल्याणि पृच्छते ॥ १२२.१५॥ १२२.१६/१ब्रह्मोवाच । प्रमदा चापि तद्वाक्यं श्रुत्वा राजानमब्रवीत् ॥ १२२.१६॥ १२२.१७/१प्रमदोवाच । त्वयि तिष्ठति को लोके हेतुर्हर्षस्य मे भवेत् । १२२.१७/२अहमिन्द्रस्य या लक्ष्मीस्त्वां दृष्ट्वा कामसम्भृतम् ॥ १२२.१७॥ १२२.१८/१हर्षाच्चरामि पुरतो राजंस्तव पुनः पुनः । १२२.१८/२अगण्यपुण्यविरहाद् अहं सर्वस्य दुर्लभा ॥ १२२.१८॥ १२२.१९/१ब्रह्मोवाच । एतद् वचो निशम्याशु तपस्त्यक्त्वा सुदुष्करम् । १२२.१९/२तामेव मनसा ध्यायंस्तन्निष्ठस्तत्परायणः ॥ १२२.१९॥ १२२.२०/१तदेकशरणो राजा बभूव स यदा तमः । १२२.२०/२अन्तर्धानं गतो ब्रह्मन् नाशयित्वा तपो बृहत् ॥ १२२.२०॥ १२२.२१/१एतस्मिन्न् अन्तरेऽहं वै वरान् दातुं समभ्यगाम् । १२२.२१/२तं दृष्ट्वा विह्वलीभूतं तपोभ्रष्टं यथा मृतम् ॥ १२२.२१॥ १२२.२२/१तमाश्वास्याथ विविधैर्हेतुभिर्नृपसत्तमम् । १२२.२२/२तव शत्रुस्तमो नाम कृत्वा तां तपसश्च्युतिम् ॥ १२२.२२॥ १२२.२३/१चरितार्थो गतो राजन् न त्वं शोचितुमर्हसि । १२२.२३/२आनन्दयन्ति प्रमदास्तापयन्ति च मानवम् ॥ १२२.२३॥ १२२.२४/१सर्वा एव विशेषेण किमु मायामयी तु सा । १२२.२४/२ततः कृताञ्जली राजा मामाह विगतभ्रमः ॥ १२२.२४॥ १२२.२५/१राजोवाच । किं करोमि कथं ब्रह्मंस्तपसः पारमाप्नुयाम् ॥ १२२.२५॥ १२२.२६/१ब्रह्मोवाच । ततस्तस्योत्तरं प्रादां देवदेवं जनार्दनम् । १२२.२६/२स्तुहि सर्वप्रयत्नेन ततः सिद्धिमवाप्स्यसि ॥ १२२.२६॥ १२२.२७/१स ह्यशेषजगत्स्रष्टा वेदवेद्यः पुरातनः । १२२.२७/२सर्वार्थसिद्धिदः पुंसां नान्योऽस्ति भुवनत्रये ॥ १२२.२७॥ १२२.२८/१स जगाम नगश्रेष्ठं हिमवन्तं नृपोत्तमः । १२२.२८/२कृताञ्जलिपुटो भूत्वा विष्णुं तुष्टाव भक्तितः ॥ १२२.२८॥ १२२.२९/१धन्वन्तरिरुवाच । जय विष्णो जयाचिन्त्य जय जिष्णो जयाच्युत । १२२.२९/२जय गोपाल लक्ष्मीश जय कृष्ण जगन्मय ॥ १२२.२९॥ १२२.३०/१जय भूतपते नाथ जय पन्नगशायिने । १२२.३०/२जय सर्वग गोविन्द जय विश्वकृते नमः ॥ १२२.३०॥ १२२.३१/१जय विश्वभुजे देव जय विश्वधृते नमः । १२२.३१/२जयेश सदसत् त्वं वै जय माधव धर्मिणे ॥ १२२.३१॥ १२२.३२/१जय कामद काम त्वं जय राम गुणार्णव । १२२.३२/२जय पुष्टिद पुष्टीश जय कल्याणदायिने ॥ १२२.३२॥ १२२.३३/१जय भूतप भूतेश जय मानविधायिने । १२२.३३/२जय कर्मद कर्म त्वं जय पीताम्बरच्छद ॥ १२२.३३॥ १२२.३४/१जय सर्वेश सर्वस्त्वं जय मङ्गलरूपिणे । १२२.३४/२जय सत्त्वाधिनाथाय जय वेदविदे नमः ॥ १२२.३४॥ १२२.३५/१जय जन्मद जन्मिस्थ परमात्मन् नमोऽस्तु ते । १२२.३५/२जय मुक्तिद मुक्तिस्त्वं जय भुक्तिद केशव ॥ १२२.३५॥ १२२.३६/१जय लोकद लोकेश जय पापविनाशन । १२२.३६/२जय वत्सल भक्तानां जय चक्रधृते नमः ॥ १२२.३६॥ १२२.३७/१जय मानद मानस्त्वं जय लोकनमस्कृत । १२२.३७/२जय धर्मद धर्मस्त्वं जय संसारपारग ॥ १२२.३७॥ १२२.३८/१जय अन्नद अन्नं त्वं जय वाचस्पते नमः । १२२.३८/२जय शक्तिद शक्तिस्त्वं जय जैत्रवरप्रद ॥ १२२.३८॥ १२२.३९/१जय यज्ञद यज्ञस्त्वं जय पद्मदलेक्षण । १२२.३९/२जय दानद दानं त्वं जय कैटभसूदन ॥ १२२.३९॥ १२२.४०/१जय कीर्तिद कीर्तिस्त्वं जय मूर्तिद मूर्तिधृक् । १२२.४०/२जय सौख्यद सौख्यात्मञ् जय पावनपावन ॥ १२२.४०॥ १२२.४१/१जय शान्तिद शान्तिस्त्वं जय शंकरसम्भव । १२२.४१/२जय पानद पानस्त्वं जय ज्योतिःस्वरूपिणे ॥ १२२.४१॥ १२२.४२/१जय वामन वित्तेश जय धूमपताकिने । १२२.४२/२जय सर्वस्य जगतो दातृमूर्ते नमोऽस्तु ते ॥ १२२.४२॥ १२२.४३/१त्वमेव लोकत्रयवर्तिजीव+ । १२२.४३/२निकायसंक्लेशविनाशदक्ष । १२२.४३/३श्रीपुण्डरीकाक्ष कृपानिधे त्वम् । १२२.४३/४निधेहि पाणिं मम मूर्ध्नि विष्णो ॥ १२२.४३॥ १२२.४४/१ब्रह्मोवाच । एवं स्तुवन्तं भगवाञ् शङ्खचक्रगदाधरः । १२२.४४/२वरेण च्छन्दयामास सर्वकामसमृद्धिदः ॥ १२२.४४॥ १२२.४५/१धन्वन्तरिः प्रीतमना वरदानेन चक्रिणः । १२२.४५/२वरदानाय देवेशं गोविन्दं संस्थितं पुरः ॥ १२२.४५॥ १२२.४६/१तमाह नृपतिः प्रह्वः सुरराज्यं ममेप्सितम् । १२२.४६/२तच्च दत्तं त्वया विष्णो प्राप्तोऽस्मि कृतकृत्यताम् ॥ १२२.४६॥ १२२.४७/१स्तुतः सम्पूजितो विष्णुस्तत्रैवान्तरधीयत । १२२.४७/२तथैव त्रिदशेशत्वमवाप नृपतिः क्रमात् ॥ १२२.४७॥ १२२.४८/१प्रागर्जितानेककर्म+ ।परिपाकवशात् ततः । १२२.४८/२त्रिःकृत्वो नाशमगमत् सहस्राक्षः स्वकात् पदात् ॥ १२२.४८॥ १२२.४९/१नहुषाद् वृत्रहत्यायाः सिन्धुसेनवधात् ततः । १२२.४९/२अहल्यायां च गमनाद् येन केन च हेतुना ॥ १२२.४९॥ १२२.५०/१स्मारं स्मारं तत् तद् इन्द्रश्चिन्तासंतापदुर्मनाः । १२२.५०/२ततः सुरपतिः प्राह वाचस्पतिमिदं वचः ॥ १२२.५०॥ १२२.५१/१इन्द्र उवाच । हेतुना केन वागीश भ्रष्टराज्यो भवाम्यहम् । १२२.५१/२मध्ये मध्ये पदभ्रंशाद् वरं निःश्रीकता नृणाम् ॥ १२२.५१॥ १२२.५२/१गहनां कर्मणां जीव+ ।गतिं को वेत्ति तत्त्वतः । १२२.५२/२रहस्यं सर्वभावानां ज्ञातुं नान्यः प्रगल्भते ॥ १२२.५२॥ १२२.५३/१ब्रह्मोवाच । बृहस्पतिर्हरिं प्राह ब्रह्माणं पृच्छ गच्छ तम् । १२२.५३/२स तु जानाति यद् भूतं भविष्यच्चापि वर्तनम् ॥ १२२.५३॥ १२२.५४/१स तु वक्ष्यति येनेदं जातं तच्च महामते । १२२.५४/२तावागत्य महाप्राज्ञौ नमस्कृत्य ममान्तिकम् । १२२.५४/३कृताञ्जलिपुटो भूत्वा मामूचतुरिदं वचः ॥ १२२.५४॥ १२२.५५/१इन्द्रबृहस्पती ऊचतुः । भगवन् केन दोषेण शचीभर्ता उदारधीः । १२२.५५/२राज्यात् प्रभ्रश्यते नाथ संशयं छेत्तुमर्हसि ॥ १२२.५५॥ १२२.५६/१ब्रह्मोवाच । तदाहमब्रवं ब्रह्मंश्चिरं ध्यात्वा बृहस्पतिम् । १२२.५६/२खण्डधर्माख्यदोषेण तेन राज्यपदाच्च्युतः ॥ १२२.५६॥ १२२.५७/१देशकालादिदोषेण श्रद्धामन्त्रविपर्ययात् । १२२.५७/२यथावद्दक्षिणादानाद् असद्द्रव्यप्रदानतः ॥ १२२.५७॥ १२२.५८/१देवभूदेवतावज्ञा+ ।पातकाच्च विशेषतः । १२२.५८/२यत् खण्डत्वं स्वधर्मस्य देहिनामुपजायते ॥ १२२.५८॥ १२२.५९/१तेनातिमानसस्तापः पदहानिश्च दुस्त्यजा । १२२.५९/२कृतोऽपि धर्मोऽनिष्टाय जायते क्षुब्धचेतसा ॥ १२२.५९॥ १२२.६०/१कार्यस्य न भवेत् सिद्ध्यै तस्माद् अव्याकुलाय च । १२२.६०/२असम्पूर्णे स्वधर्मे हि किमनिष्टं न जायते ॥ १२२.६०॥ १२२.६१/१ताभ्यां यत् पूर्ववृत्तान्तं तद् अप्युक्तं मयानघ । १२२.६१/२आयुषस्तु सुतः श्रीमान् धन्वन्तरिरुदारधीः ॥ १२२.६१॥ १२२.६२/१तमसा च कृतं विघ्नं विष्णुना तच्च नाशितम् । १२२.६२/२पूर्वजन्मसु वृत्तान्तमित्यादि परिकीर्तितम् ॥ १२२.६२॥ १२२.६३/१तच्छ्रुत्वा विस्मितौ चोभौ मामेव पुनरूचतुः ॥ १२२.६३॥ १२२.६४/१इन्द्रबृहस्पती ऊचतुः । तद्दोषप्रतिबन्धस्तु केन स्यात् सुरसत्तम ॥ १२२.६४॥ १२२.६५/१ब्रह्मोवाच । पुनर्ध्यात्वा ताववदं श्रूयतां दोषकारकम् । १२२.६५/२कारणं सर्वसिद्धीनां दुःखसंसारतारणम् ॥ १२२.६५॥ १२२.६६/१शरणं तप्तचित्तानां निर्वाणं जीवतामपि । १२२.६६/२गत्वा तु गौतमीं देवीं स्तूयेतां हरिशंकरौ ॥ १२२.६६॥ १२२.६७/१नोपायोऽन्योऽस्ति संशुद्ध्यै तौ तां हित्वा जगत्त्रये । १२२.६७/२तदैव जग्मतुरुभौ गौतमीं मुनिसत्तम । १२२.६७/३स्नातौ कृतक्षणौ चोभौ देवौ तुष्टुवतुर्मुदा ॥ १२२.६७॥ १२२.६८/१इन्द्र उवाच । नमो मत्स्याय कूर्माय वराहाय नमो नमः । १२२.६८/२नरसिंहाय देवाय वामनाय नमो नमः ॥ १२२.६८॥ १२२.६९/१नमोऽस्तु हयरूपाय त्रिविक्रम नमोऽस्तु ते । १२२.६९/२नमोऽस्तु बुद्धरूपाय रामरूपाय कल्किने ॥ १२२.६९॥ १२२.७०/१अनन्तायाच्युतायेश जामदग्न्याय ते नमः । १२२.७०/२वरुणेन्द्रस्वरूपाय यमरूपाय ते नमः ॥ १२२.७०॥ १२२.७१/१परमेशाय देवाय नमस्त्रैलोक्यरूपिणे । १२२.७१/२बिभ्रत्सरस्वतीं वक्त्रे सर्वज्ञोऽसि नमोऽस्तु ते ॥ १२२.७१॥ १२२.७२/१लक्ष्मीवान् अस्यतो लक्ष्मीं बिभ्रद् वक्षसि चानघ । १२२.७२/२बहुबाहूरुपादस्त्वं बहुकर्णाक्षिशीर्षकः । १२२.७२/३त्वामेव सुखिनं प्राप्य बहवः सुखिनोऽभवन् ॥ १२२.७२॥ १२२.७३/१तावन् निःश्रीकता पुंसां मालिन्यं दैन्यमेव वा । १२२.७३/२यावन् न यान्ति शरणं हरे त्वां करुणार्णवम् ॥ १२२.७३॥ १२२.७४/१बृहस्पतिरुवाच । सूक्ष्मं परं जोतिरनन्तरूपम् । १२२.७४/२ओंकारमात्रं प्रकृतेः परं यत् । १२२.७४/३चिद्रूपमानन्दमयं समस्तम् । १२२.७४/४एवं वदन्तीश मुमुक्षवस्त्वाम् ॥ १२२.७४॥ १२२.७५/१आराधयन्त्यत्र भवन्तमीशम् । १२२.७५/२महामखैः पञ्चभिरप्यकामाः । १२२.७५/३संसारसिन्धोः परमाप्तकामा । १२२.७५/४विशन्ति दिव्यं भुवनं वपुस्ते ॥ १२२.७५॥ १२२.७६/१सर्वेषु सत्त्वेषु समत्वबुद्ध्या । १२२.७६/२संवीक्ष्य षट्सूर्मिषु शान्तभावाः । १२२.७६/३ज्ञानेन ते कर्मफलानि हित्वा । १२२.७६/४ध्यानेन ते त्वां प्रविशन्ति शम्भो ॥ १२२.७६॥ १२२.७७/१न जातिधर्माणि न वेदशास्त्रम् । १२२.७७/२न ध्यानयोगो न समाधिधर्मः । १२२.७७/३रुद्रं शिवं शंकरं शान्तिचित्तम् । १२२.७७/४भक्त्या देवं सोममहं नमस्ये ॥ १२२.७७॥ १२२.७८/१मूर्खोऽपि शम्भो तव पादभक्त्या । १२२.७८/२समाप्नुयान् मुक्तिमयीं तनुं ते । १२२.७८/३ज्ञानेषु यज्ञेषु तपःसु चैव । १२२.७८/४ध्यानेषु होमेषु महाफलेषु ॥ १२२.७८॥ १२२.७९/१सम्पन्नमेतत् फलमुत्तमं यत् । १२२.७९/२सोमेश्वरे भक्तिरहर्निशं यत् । १२२.७९/३सर्वस्य जीवस्य सदा प्रियस्य । १२२.७९/४फलस्य दृष्टस्य तथा श्रुतस्य ॥ १२२.७९॥ १२२.८०/१स्वर्गस्य मोक्षस्य जगन्निवास । १२२.८०/२सोपानपङ्क्तिस्तव भक्तिरेषा । १२२.८०/३त्वत्पादसम्प्राप्तिफलाप्तये तु । १२२.८०/४सोपानपङ्क्तिं न वदन्ति धीराः ॥ १२२.८०॥ १२२.८१/१तस्माद् दयालो मम भक्तिरस्तु । १२२.८१/२नैवास्त्युपायस्तव रूपसेवा । १२२.८१/३आत्मीयमालोक्य महत्त्वमीश । १२२.८१/४पापेषु चास्मासु कुरु प्रसादम् ॥ १२२.८१॥ १२२.८२/१स्थूलं च सूक्ष्मं त्वमनादि नित्यम् । १२२.८२/२पिता च माता यद् असच्च सच्च । १२२.८२/३एवं स्तुतो यः श्रुतिभिः पुराणैर्। १२२.८२/४नमामि सोमेश्वरमीशितारम् ॥ १२२.८२॥ १२२.८३/१ब्रह्मोवाच । ततः प्रीतौ हरिहरावूचतुस्त्रिदशेश्वरौ ॥ १२२.८३॥ १२२.८४/१हरिहरावूचतुः । व्रियतां यन् मनोभीष्टं यद् वरं चातिदुर्लभम् ॥ १२२.८४॥ १२२.८५/१ब्रह्मोवाच । इन्द्रः प्राह सुरेशानं मद्राज्यं तु पुनः पुनः । १२२.८५/२जायते भ्रश्यते चैव तत् पापमुपशाम्यताम् ॥ १२२.८५॥ १२२.८६/१यथा स्थिरोऽहं राज्ये स्यां सर्वं स्यान् निश्चलं मम । १२२.८६/२सुप्रीतौ यदि देवेशौ सर्वं स्यान् निश्चलं सदा ॥ १२२.८६॥ १२२.८७/१तथेति हरिवाक्यं तावभिनन्द्येदमूचतुः । १२२.८७/२परं प्रसादमापन्नौ तावालोक्य स्मिताननौ ॥ १२२.८७॥ १२२.८८/१निरपायनिराधार+ ंइर्विकारस्वरूपिणौ । १२२.८८/२शरण्यौ सर्वलोकानां भुक्तिमुक्तिप्रदावुभौ ॥ १२२.८८॥ १२२.८९/१हरिहरावूचतुः । त्रिदैवत्यं महातीर्थं गौतमी वाञ्छितप्रदा । १२२.८९/२तस्यामनेन मन्त्रेण कुरुतां स्नानमादरात् ॥ १२२.८९॥ १२२.९०/१अभिषेकं महेन्द्रस्य मङ्गलाय बृहस्पतिः । १२२.९०/२करोतु संस्मरन्न् आवां सम्पदां स्थैर्यसिद्धये ॥ १२२.९०॥ १२२.९१/१इह जन्मनि पूर्वस्मिन् यत् किंचित् सुकृतं कृतम् । १२२.९१/२तत् सर्वं पूर्णतामेतु गोदावरि नमोऽस्तु ते ॥ १२२.९१॥ १२२.९२/१एवं स्मृत्वा तु यः कश्चिद् गौतम्यां स्नानमाचरेत् । १२२.९२/२आवाभ्यां तु प्रसादेन धर्मः सम्पूर्णतामियात् । १२२.९२/३पूर्वजन्मकृताद् दोषात् स मुक्तः पुण्यवान् भवेत् ॥ १२२.९२॥ १२२.९३/१ब्रह्मोवाच । तथेति चक्रतुः प्रीतौ सुरेन्द्रधिषणौ ततः । १२२.९३/२महाभिषेकमिन्द्रस्य चकार द्युसदां गुरुः ॥ १२२.९३॥ १२२.९४/१तेनाभूद् या नदी पुण्या मङ्गलेत्युदिता तु सा । १२२.९४/२तया च संगमः पुण्यो गङ्गायाः शुभदस्त्वसौ ॥ १२२.९४॥ १२२.९५/१इन्द्रेण संस्तुतो विष्णुः प्रत्यक्षोऽभूज्जगन्मयः । १२२.९५/२त्रिलोकसम्मितां शक्रो भूमिं लेभे जगत्पतेः ॥ १२२.९५॥ १२२.९६/१तन्नाम्ना चापि विख्यातो गोविन्द इति तत्र च । १२२.९६/२त्रिलोकसम्मिता लब्धा तेन गौर्वज्रधारिणा ॥ १२२.९६॥ १२२.९७/१दत्ता च हरिणा तत्र गोविन्दस्तद् अभूद् धरिः । १२२.९७/२त्रैलोक्यराज्यं यत् प्राप्तं हरिणा च हरेर्मुने ॥ १२२.९७॥ १२२.९८/१निश्चलं येन संजातं देवदेवान् महेश्वरात् । १२२.९८/२बृहस्पतिर्देवगुरुर्यत्रास्तौषीन् महेश्वरम् ॥ १२२.९८॥ १२२.९९/१राज्यस्य स्थिरभावाय देवेन्द्रस्य महात्मनः । १२२.९९/२सिद्धेश्वरस्तत्र देवो लिङ्गं तु त्रिदशार्चितम् ॥ १२२.९९॥ १२२.१००/१ततः प्रभृति तत् तीर्थं गोविन्दमिति विश्रुतम् । १२२.१००/२मङ्गलासंगमं चैव पूर्णतीर्थं ततः परम् ॥ १२२.१००॥ १२२.१०१/१इन्द्रतीर्थमिति ख्यातं बार्हस्पत्यं च विश्रुतम् । १२२.१०१/२यत्र सिद्धेश्वरो देवो विष्णुर्गोविन्द एव च ॥ १२२.१०१॥ १२२.१०२/१तेषु स्नानं च दानं च यत् किंचित् सुकृतार्जनम् । १२२.१०२/२सर्वं तद् अक्षयं विद्यात् पितृणामतिवल्लभम् ॥ १२२.१०२॥ १२२.१०३/१श‍ृणोति यश्चापि पठेद् यश्च स्मरति नित्यशः । १२२.१०३/२तस्य तीर्थस्य माहात्म्यं भ्रष्टराज्यप्रदायकम् ॥ १२२.१०३॥ १२२.१०४/१सप्तत्रिंशत् सहस्राणि तीर्थानां तीरयोर्द्वयोः । १२२.१०४/२उभयोर्मुनिशार्दूल सर्वसिद्धिप्रदायिनाम् ॥ १२२.१०४॥ १२२.१०५/१न पूर्णतीर्थसदृशं तीर्थमस्ति महाफलम् । १२२.१०५/२निष्फलं तस्य जन्मादि यो न सेवेत तन् नरः ॥ १२२.१०५॥ १२३.१/१ब्रह्मोवाच । रामतीर्थमिति ख्यातं भ्रूणहत्याविनाशनम् । १२३.१/२तस्य श्रवणमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ १२३.१॥ १२३.२/१इक्ष्वाकुवंशप्रभवः क्षत्रियो लोकविश्रुतः । १२३.२/२बलवान् मतिमाञ् शूरो यथा शक्रः पुरंदरः ॥ १२३.२॥ १२३.३/१पितृपैतामहं राज्यं कुर्वन्न् आस्ते यथा बलिः । १२३.३/२तस्य तिस्रो महिष्यः स्यू राज्ञो दशरथस्य हि ॥ १२३.३॥ १२३.४/१कौशल्या च सुमित्रा च कैकेयी च महामते । १२३.४/२एताः कुलीनाः सुभगा रूपलक्षणसंयुताः ॥ १२३.४॥ १२३.५/१तस्मिन् राजनि राज्ये तु स्थितेऽयोध्यापतौ मुने । १२३.५/२वसिष्ठे ब्रह्मविच्छ्रेष्ठे पुरोधसि विशेषतः ॥ १२३.५॥ १२३.६/१न च व्याधिर्न दुर्भिक्षं न चावृष्टिर्न चाधयः । १२३.६/२ब्रह्मक्षत्रविशां नित्यं शूद्राणां च विशेषतः ॥ १२३.६॥ १२३.७/१आश्रमाणां तु सर्वेषामानन्दोऽभूत् पृथक् पृथक् । १२३.७/२तस्मिञ् शासति राजेन्द्र इक्ष्वाकूणां कुलोद्वहे ॥ १२३.७॥ १२३.८/१देवानां दानवानां तु राज्यार्थे विग्रहोऽभवत् । १२३.८/२क्वापि तत्र जयं प्रापुर्देवाः क्वापि तथेतरे ॥ १२३.८॥ १२३.९/१एवं प्रवर्तमाने तु त्रैलोक्यमतिपीडितम् । १२३.९/२अभून् नारद तत्राहमवदं दैत्यदानवान् ॥ १२३.९॥ १२३.१०/१देवांश्चापि विशेषेण न कृतं तैर्मदीरितम् । १२३.१०/२पुनश्च संगरस्तेषां बभूव सुमहान् मिथः ॥ १२३.१०॥ १२३.११/१विष्णुं गत्वा सुराः प्रोचुस्तथेशानं जगन्मयम् । १२३.११/२तावूचतुरुभौ देवान् असुरान् दैत्यदानवान् ॥ १२३.११॥ १२३.१२/१तपसा बलिनो यान्तु पुनः कुर्वन्तु संगरम् । १२३.१२/२तथेत्याहुर्ययुः सर्वे तपसे नियतव्रताः ॥ १२३.१२॥ १२३.१३/१ययुस्तु राक्षसान् देवाः पुनस्ते मत्सरान्विताः । १२३.१३/२देवानां दानवानां च संगरोऽभूत् सुदारुणः ॥ १२३.१३॥ १२३.१४/१न तत्र देवा जेतारो नैव दैत्याश्च दानवाः । १२३.१४/२संयुगे वर्तमाने तु वाग् उवाचाशरीरिणी ॥ १२३.१४॥ १२३.१५/१आकाशवाग् उवाच । येषां दशरथो राजा ते जेतारो न चेतरे ॥ १२३.१५॥ १२३.१६/१ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा जयायोभौ जग्मतुर्देवदानवौ । १२३.१६/२तत्र वायुस्त्वरन् प्राप्तो राजानमवदत् तदा ॥ १२३.१६॥ १२३.१७/१वायुरुवाच । आगन्तव्यं त्वया राजन् देवदानवसंगरे । १२३.१७/२यत्र राजा दशरथो जयस्तत्रेति विश्रुतम् ॥ १२३.१७॥ १२३.१८/१तस्मात् त्वं देवपक्षे स्या भवेयुर्जयिनः सुराः ॥ १२३.१८॥ १२३.१९/१ब्रह्मोवाच । तद् वायुवचनं श्रुत्वा राजा दशरथो नृपः । १२३.१९/२आगम्यते मया सत्यं गच्छ वायो यथासुखम् ॥ १२३.१९॥ १२३.२०/१गते वायौ तदा दैत्या आजग्मुर्भूपतिं प्रति । १२३.२०/२तेऽप्यूचुर्भगवन्न् अस्मत्+ ।साहाय्यं कर्तुमर्हसि ॥ १२३.२०॥ १२३.२१/१राजन् दशरथ श्रीमन् विजयस्त्वयि संस्थितः । १२३.२१/२तस्मात् त्वं वै दैत्यपतेः साहाय्यं कर्तुमर्हसि ॥ १२३.२१॥ १२३.२२/१ततः प्रोवाच नृपतिर्वायुना प्रार्थितः पुरा । १२३.२२/२प्रतिज्ञातं मया तच्च यान्तु दैत्याश्च दानवाः ॥ १२३.२२॥ १२३.२३/१स तु राजा तथा चक्रे गत्वा चैव त्रिविष्टपम् । १२३.२३/२युद्धं चक्रे तथा दैत्यैर्दानवैः सह राक्षसैः ॥ १२३.२३॥ १२३.२४/१पश्यत्सु देवसंघेषु नमुचेर्भ्रातरस्तदा । १२३.२४/२विविधुर्निशितैर्बाणैरथाक्षं नृपतेस्तथा ॥ १२३.२४॥ १२३.२५/१भिन्नाक्षं तं रथं राजा न जानाति स सम्भ्रमात् । १२३.२५/२राजान्तिके स्थिता सुभ्रूः कैकेय्याज्ञायि नारद ॥ १२३.२५॥ १२३.२६/१न ज्ञापितं तया राज्ञे स्वयमालोक्य सुव्रता । १२३.२६/२भग्नमक्षं समालक्ष्य चक्रे हस्तं तदा स्वकम् ॥ १२३.२६॥ १२३.२७/१अक्षवन् मुनिशार्दूल तद् एतन् महद् अद्भुतम् । १२३.२७/२रथेन रथिनां श्रेष्ठस्तया दत्तकरेण च ॥ १२३.२७॥ १२३.२८/१जितवान् दैत्यदनुजान् देवैः प्राप्य वरान् बहून् । १२३.२८/२ततो देवैरनुज्ञातस्त्वयोध्यां पुनरभ्यगात् ॥ १२३.२८॥ १२३.२९/१स तु मध्ये महाराजो मार्गे वीक्ष्य तदा प्रियाम् । १२३.२९/२कैकेय्याः कर्म तद् दृष्ट्वा विस्मयं परमं गतः ॥ १२३.२९॥ १२३.३०/१ततस्तस्यै वरान् प्रादात् त्रींस्तु नारद सा अपि । १२३.३०/२अनुमान्य नृपप्रोक्तं कैकेयी वाक्यमब्रवीत् ॥ १२३.३०॥ १२३.३१/१कैकेय्युवाच । त्वयि तिष्ठन्तु राजेन्द्र त्वया दत्ता वरा अमी ॥ १२३.३१॥ १२३.३२/१ब्रह्मोवाच । विभूषणानि राजेन्द्रो दत्त्वा स प्रियया सह । १२३.३२/२रथेन विजयी राजा ययौ स्वनगरं सुखी ॥ १२३.३२॥ १२३.३३/१योषितां किमदेयं हि प्रियाणामुचितागमे । १२३.३३/२स कदाचिद् दशरथो मृगयाशीलिभिर्वृतः ॥ १२३.३३॥ १२३.३४/१अटन्न् अरण्ये शर्वर्यां वारिबन्धमथाकरोत् । १२३.३४/२सप्तव्यसनहीनेन भवितव्यं तु भूभुजा ॥ १२३.३४॥ १२३.३५/१इति जानन्न् अपि च तच्चकार तु विधेर्वशात् । १२३.३५/२गर्तं प्रविश्य पानार्थमागतान् निशितैः शरैः ॥ १२३.३५॥ १२३.३६/१मृगान् हन्ति महाबाहुः श‍ृणु कालविपर्ययम् । १२३.३६/२गर्तं प्रविष्टे नृपतौ तस्मिन्न् एव नगोत्तमे ॥ १२३.३६॥ १२३.३७/१वृद्धो वैश्रवणो नाम न श‍ृणोति न पश्यति । १२३.३७/२तस्य भार्या तथाभूता तावब्रूतां तदा सुतम् ॥ १२३.३७॥ १२३.३८/१मातापितरावूचतुः । आवां तृषार्तौ रात्रिश्च कृष्णा चापि प्रवर्तते । १२३.३८/२वृद्धानां जीवितं कृत्स्नं बालस्त्वमसि पुत्रक ॥ १२३.३८॥ १२३.३९/१अन्धानां बधिराणां च वृद्धानां धिक् च जीवितम् । १२३.३९/२जराजर्जरदेहानां धिग् धिक् पुत्रक जीवितम् ॥ १२३.३९॥ १२३.४०/१तावत् पुम्भिर्जीवितव्यं यावल्लक्ष्मीर्दृढं वपुः । १२३.४०/२यावद् आज्ञाप्रतिहता तीर्थादावन्यथा मृतिः ॥ १२३.४०॥ १२३.४१/१ब्रह्मोवाच । इत्येतद् वचनं श्रुत्वा वृद्धयोर्गुरुवत्सलः । १२३.४१/२पुत्रः प्रोवाच तद् दुःखं गिरा मधुरया हरन् ॥ १२३.४१॥ १२३.४२/१पुत्र उवाच । मयि जीवति किं नाम युवयोर्दुःखमीदृशम् । १२३.४२/२न हरत्यात्मजः पित्रोर्यश्चरित्रैर्मनोरुजम् ॥ १२३.४२॥ १२३.४३/१तेन किं तनुजेनेह कुलोद्वेगविधायिना ॥ १२३.४३॥ १२३.४४/१ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा पितरौ नत्वा तावाश्वास्य महामनाः । १२३.४४/२तरुस्कन्धे समारोप्य वृद्धौ च पितरौ तदा ॥ १२३.४४॥ १२३.४५/१हस्ते गृहीत्वा कलशं जगाम ऋषिपुत्रकः । १२३.४५/२स ऋषिर्न तु राजानं जानाति नृपतिर्द्विजम् ॥ १२३.४५॥ १२३.४६/१उभौ सरभसौ तत्र द्विजो वारि समाविशत् । १२३.४६/२सत्वरं कलशे न्युब्जे वारि गृह्णन्तमाशुगैः ॥ १२३.४६॥ १२३.४७/१द्विजं राजा द्विपं मत्वा विव्याध निशितैः शरैः । १२३.४७/२वनद्विपोऽपि भूपानामवध्यस्तद् विदन्न् अपि ॥ १२३.४७॥ १२३.४८/१विव्याध तं नृपः कुर्यान् न किं किं विधिवञ्चितः । १२३.४८/२स विद्धो मर्मदेशे तु दुःखितो वाक्यमब्रवीत् ॥ १२३.४८॥ १२३.४९/१द्विज उवाच । केनेदं दुःखदं कर्म कृतं सद्ब्राह्मणस्य मे । १२३.४९/२मैत्रो ब्राह्मण इत्युक्तो नापराधोऽस्ति कश्चन ॥ १२३.४९॥ १२३.५०/१ब्रह्मोवाच । तद् एतद् वचनं श्रुत्वा मुनेरार्तस्य भूपतिः । १२३.५०/२निश्चेष्टश्च निरुत्साहो शनैस्तं देशमभ्यगात् ॥ १२३.५०॥ १२३.५१/१तं तु दृष्ट्वा द्विजवरं ज्वलन्तमिव तेजसा । १२३.५१/२असावप्यभवत् तत्र सशल्य इव मूर्च्छितः ॥ १२३.५१॥ १२३.५२/१आत्मानमात्मना कृत्वा स्थिरं राजाब्रवीद् इदम् ॥ १२३.५२॥ १२३.५३/१राजोवाच । को भवान् द्विजशार्दूल किमर्थमिह चागतः । १२३.५३/२वद पापकृते मह्यं वद मे निष्कृतिं पराम् ॥ १२३.५३॥ १२३.५४/१ब्रह्महा वर्णिभिः किंतु श्वपचैरपि जातुचित् । १२३.५४/२न स्प्रष्टव्यो महाबुद्धे द्रष्टव्यो न कदाचन ॥ १२३.५४॥ १२३.५५/१ब्रह्मोवाच । तद् राजवचनं श्रुत्वा मुनिपुत्रोऽब्रवीद् वचः ॥ १२३.५५॥ १२३.५६/१मुनिपुत्र उवाच । उत्क्रमिष्यन्ति मे प्राणा अतो वक्ष्यामि किंचन । १२३.५६/२स्वच्छन्दवृत्तिताज्ञाने विद्धि पाकं च कर्मणाम् ॥ १२३.५६॥ १२३.५७/१आत्मार्थं तु न शोचामि वृद्धौ तु पितरौ मम । १२३.५७/२तयोः शुश्रूषकः कः स्याद् अन्धयोरेकपुत्रयोः ॥ १२३.५७॥ १२३.५८/१विना मया महारण्ये कथं तौ जीवयिष्यतः । १२३.५८/२ममाभाग्यमहो कीदृक् पितृशुश्रूषणे क्षतिः ॥ १२३.५८॥ १२३.५९/१जाता मेऽद्य विना प्राणैर्हा विधे किं कृतं त्वया । १२३.५९/२तथापि गच्छ तत्र त्वं गृहीतकलशस्त्वरन् ॥ १२३.५९॥ १२३.६०/१ताभ्यां देह्युदपानं त्वं यथा तौ न मरिष्यतः ॥ १२३.६०॥ १२३.६१/१ब्रह्मोवाच । इत्येवं ब्रुवतस्तस्य गताः प्राणा महावने । १२३.६१/२विसृज्य सशरं चापमादाय कलशं नृपः ॥ १२३.६१॥ १२३.६२/१तत्रागात् स तु वेगेन यत्र वृद्धौ महावने । १२३.६२/२वृद्धौ चापि तदा रात्रौ तावन्योन्यं समूचतुः ॥ १२३.६२॥ १२३.६३/१वृद्धावूचतुः । उद्विग्नः कुपितो वा स्याद् अथवा भक्षितः कथम् । १२३.६३/२न प्राप्तश्चावयोर्यष्टिः किं कुर्मः का गतिर्भवेत् ॥ १२३.६३॥ १२३.६४/१न कोपि तादृशः पुत्रो विद्यते सचराचरे । १२३.६४/२यः पित्रोरन्यथा वाक्यं न करोत्यपि निन्दितः ॥ १२३.६४॥ १२३.६५/१वज्राद् अपि कठोरं वा जीवितं तमपश्यतोः । १२३.६५/२शीघ्रं न यान्ति यत् प्राणास्तदेकायत्तजीवयोः ॥ १२३.६५॥ १२३.६६/१ब्रह्मोवाच । एवं बहुविधा वाचो वृद्धयोर्वदतोर्वने । १२३.६६/२तदा दशरथो राजा शनैस्तं देशमभ्यगात् ॥ १२३.६६॥ १२३.६७/१पादसंचारशब्देन मेनाते सुतमागतम् ॥ १२३.६७॥ १२३.६८/१वृद्धावूचतुः । कुतो वत्स चिरात् प्राप्तस्त्वं दृष्टिस्त्वं परायणम् । १२३.६८/२न ब्रूषे किंतु रुष्टोऽसि वृद्धयोरन्धयोः सुतः ॥ १२३.६८॥ १२३.६९/१ब्रह्मोवाच । सशल्य इव दुःखार्तः शोचन् दुष्कृतमात्मनः । १२३.६९/२स भीत इव राजेन्द्रस्तावुवाचाथ नारद ॥ १२३.६९॥ १२३.७०/१उदपानं च कुरुतां तच्छ्रुत्वा नृपभाषितम् । १२३.७०/२नायं वक्ता सुतोऽस्माकं को भवांस्तत् पुरा वद ॥ १२३.७०॥ १२३.७१/१पश्चात् पिबावः पानीयं ततो राजाब्रवीच्च तौ ॥ १२३.७१॥ १२३.७२/१राजोवाच । तत्र तिष्ठति वां पुत्रो यत्र वारिसमाश्रयः ॥ १२३.७२॥ १२३.७३/१ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वोचतुरार्तौ तौ सत्यं ब्रूहि न चान्यथा । १२३.७३/२आचचक्षे ततो राजा सर्वमेव यथातथम् ॥ १२३.७३॥ १२३.७४/१ततस्तु पतितौ वृद्धौ तत्रावां नय मा स्पृश । १२३.७४/२ब्रह्मघ्नस्पर्शनं पापं न कदाचिद् विनश्यति ॥ १२३.७४॥ १२३.७५/१निन्ये वै श्रवणं वृद्धं सभार्यं नृपसत्तमः । १२३.७५/२यत्रासौ पतितः पुत्रस्तं स्पृष्ट्वा तौ विलेपतुः ॥ १२३.७५॥ १२३.७६/१वृद्धावूचतुः । यथा पुत्रवियोगेन मृत्युर्नौ विहितस्तथा । १२३.७६/२त्वं चापि पाप पुत्रस्य वियोगान् मृत्युमाप्स्यसि ॥ १२३.७६॥ १२३.७७/१ब्रह्मोवाच । एवं तु जल्पतोर्ब्रह्मन् गताः प्राणास्ततो नृपः । १२३.७७/२अग्निना योजयामास वृद्धौ च ऋषिपुत्रकम् ॥ १२३.७७॥ १२३.७८/१ततो जगाम नगरं दुःखितो नृपतिर्मुने । १२३.७८/२वसिष्ठाय च तत् सर्वं न्यवेदयद् अशेषतः ॥ १२३.७८॥ १२३.७९/१नृपाणां सूर्यवंश्यानां वसिष्ठो हि परा गतिः । १२३.७९/२वसिष्ठोऽपि द्विजश्रेष्ठैः सम्मन्त्र्याह च निष्कृतिम् ॥ १२३.७९॥ १२३.८०/१वसिष्ठ उवाच । गालवं वामदेवं च जाबालिमथ कश्यपम् । १२३.८०/२एतान् अन्यान् समाहूय हयमेधाय यत्नतः ॥ १२३.८०॥ १२३.८१/१यजस्व हयमेधैश्च बहुभिर्बहुदक्षिणैः ॥ १२३.८१॥ १२३.८२/१ब्रह्मोवाच । अकरोद् धयमेधांश्च राजा दशरथो द्विजैः । १२३.८२/२एतस्मिन्न् अन्तरे तत्र वाग् उवाचाशरीरिणी ॥ १२३.८२॥ १२३.८३/१आकाशवाण्युवाच । पूतं शरीरमभवद् राज्ञो दशरथस्य हि । १२३.८३/२व्यवहार्यश्च भविता भविष्यन्ति तथा सुताः । १२३.८३/३ज्येष्ठपुत्रप्रसादेन राजापापो भविष्यति ॥ १२३.८३॥ १२३.८४/१ब्रह्मोवाच । ततो बहुतिथे काले ऋष्यश‍ृङ्गान् मुनीश्वरात् । १२३.८४/२देवानां कार्यसिद्ध्यर्थं सुता आसन् सुरोपमाः ॥ १२३.८४॥ १२३.८५/१कौशल्यायां तथा रामः सुमित्रायां च लक्ष्मणः । १२३.८५/२शत्रुघ्नश्चापि कैकेय्यां भरतो मतिमत्तरः ॥ १२३.८५॥ १२३.८६/१ते सर्वे मतिमन्तश्च प्रिया राज्ञो वशे स्थिताः । १२३.८६/२तं राजानम् ऋषिः प्राप्य विश्वामित्रः प्रजापतिः ॥ १२३.८६॥ १२३.८७/१रामं च लक्ष्मणं चापि अयाचत महामते । १२३.८७/२यज्ञसंरक्षणार्थाय ज्ञाततन्महिमा मुनिः ॥ १२३.८७॥ १२३.८८/१चिरप्राप्तसुतो वृद्धो राजा नैवेत्यभाषत ॥ १२३.८८॥ १२३.८९/१राजोवाच । महता दैवयोगेन कथंचिद् वार्धके मुने । १२३.८९/२जातावानन्दसंदोह+ ।दायकौ मम बालकौ ॥ १२३.८९॥ १२३.९०/१सशरीरमिदं राज्यं दास्ये नैव सुताविमौ ॥ १२३.९०॥ १२३.९१/१ब्रह्मोवाच । वसिष्ठेन तदा प्रोक्तो राजा दशरथस्त्विति ॥ १२३.९१॥ १२३.९२/१वसिष्ठ उवाच । रघवः प्रार्थनाभङ्गं न राजन् क्वापि शिक्षिताः ॥ १२३.९२॥ १२३.९३/१ब्रह्मोवाच । रामं च लक्ष्मणं चैव कथंचिद् अवदन् नृपः ॥ १२३.९३॥ १२३.९४/१राजोवाच । विश्वामित्रस्य ब्रह्मर्षेः कुरुतां यज्ञरक्षणम् ॥ १२३.९४॥ १२३.९५/१ब्रह्मोवाच । वदन्न् इति सुतौ सोष्णं निश्वसन् ग्लपिताधरः । १२३.९५/२पुत्रौ समर्पयामास विश्वामित्रस्य शास्त्रकृत् ॥ १२३.९५॥ १२३.९६/१तथेत्युक्त्वा दशरथं नमस्य च पुनः पुनः । १२३.९६/२जग्मतू रक्षणार्थाय विश्वामित्रेण तौ मुदा ॥ १२३.९६॥ १२३.९७/१ततः प्रहृष्टः स मुनिर्मुदा प्रादात् तदोभयोः । १२३.९७/२माहेश्वरीं महाविद्यां धनुर्विद्यापुरःसराम् ॥ १२३.९७॥ १२३.९८/१शास्त्रीमास्त्रीं लौकिकीं च रथविद्यां गजोद्भवाम् । १२३.९८/२अश्वविद्यां गदाविद्यां मन्त्राह्वानविसर्जने ॥ १२३.९८॥ १२३.९९/१सर्वविद्यामथावाप्य उभौ तौ रामलक्ष्मणौ । १२३.९९/२वनौकसां हितार्थाय जघ्नतुस्ताटकां वने ॥ १२३.९९॥ १२३.१००/१अहल्यां शापनिर्मुक्तां पादस्पर्शाच्च चक्रतुः । १२३.१००/२यज्ञविध्वंसनायाताञ् जघ्नतुस्तत्र राक्षसान् ॥ १२३.१००॥ १२३.१०१/१कृतविद्यौ धनुष्पाणी चक्रतुर्यज्ञरक्षणम् । १२३.१०१/२ततो महामखे वृत्ते विश्वामित्रो मुनीश्वरः ॥ १२३.१०१॥ १२३.१०२/१पुत्राभ्यां सहितो राज्ञो जनकं द्रष्टुमभ्यगात् । १२३.१०२/२चित्रामदर्शयत् तत्र राजमध्ये नृपात्मजः ॥ १२३.१०२॥ १२३.१०३/१रामः सौमित्रिसहितो धनुर्विद्यां गुरोर्मताम् । १२३.१०३/२तत्प्रीतो जनकः प्रादात् सीतां लक्ष्मीमयोनिजाम् ॥ १२३.१०३॥ १२३.१०४/१तथैव लक्ष्मणस्यापि भरतस्यानुजस्य च । १२३.१०४/२शत्रुघ्नभरतादीनां वसिष्ठादिमते स्थितः ॥ १२३.१०४॥ १२३.१०५/१राजा दशरथः श्रीमान् विवाहमकरोन् मुने । १२३.१०५/२ततो बहुतिथे काले राज्यं तस्य प्रयच्छति ॥ १२३.१०५॥ १२३.१०६/१नृपतौ सर्वलोकानामनुमत्या गुरोरपि । १२३.१०६/२मन्थरात्मकदुर्दैव+ ।प्रेरिता मत्सराकुला ॥ १२३.१०६॥ १२३.१०७/१कैकेयी विघ्नमातस्थे वनप्रव्राजनं तथा । १२३.१०७/२भरतस्य च तद् राज्यं राजा नैव च दत्तवान् ॥ १२३.१०७॥ १२३.१०८/१पितरं सत्यवाक्यं तं कुर्वन् रामो महावनम् । १२३.१०८/२विवेश सीतया सार्धं तथा सौमित्रिणा सह ॥ १२३.१०८॥ १२३.१०९/१सतां च मानसं शुद्धं स विवेश स्वकैर्गुणैः । १२३.१०९/२तस्मिन् विनिर्गते रामे वनवासाय दीक्षिते ॥ १२३.१०९॥ १२३.११०/१समं लक्ष्मणसीताभ्यां राज्यतृष्णाविवर्जिते । १२३.११०/२तं रामं चापि सौमित्रिं सीतां च गुणशालिनीम् ॥ १२३.११०॥ १२३.१११/१दुःखेन महताविष्टो ब्रह्मशापं च संस्मरन् । १२३.१११/२तदा दशरथो राजा प्राणांस्तत्याज दुःखितः ॥ १२३.१११॥ १२३.११२/१कृतकर्मविपाकेन राजा नीतो यमानुगैः । १२३.११२/२तस्मै राज्ञे महाप्राज्ञ यावत् स्थावरजङ्गमे ॥ १२३.११२॥ १२३.११३/१यमसद्मन्यनेकानि तामिस्रादीनि नारद । १२३.११३/२नरकाण्यथ घोराणि भीषणानि बहूनि च ॥ १२३.११३॥ १२३.११४/१तत्र क्षिप्तस्तदा राजा नरकेषु पृथक् पृथक् । १२३.११४/२पच्यते छिद्यते राजा पिष्यते चूर्ण्यते तथा ॥ १२३.११४॥ १२३.११५/१शोष्यते दश्यते भूयो दह्यते च निमज्ज्यते । १२३.११५/२एवमादिषु घोरेषु नरकेषु स पच्यते ॥ १२३.११५॥ १२३.११६/१रामोऽपि गच्छन्न् अध्वानं चित्रकूटमथागमत् । १२३.११६/२तत्रैव त्रीणि वर्षाणि व्यतीतानि महामते ॥ १२३.११६॥ १२३.११७/१पुनः स दक्षिणामाशामाक्रामद् दण्डकं वनम् । १२३.११७/२विख्यातं त्रिषु लोकेषु देशानां तद् धि पुण्यदम् ॥ १२३.११७॥ १२३.११८/१प्राविशत् तन् महारण्यं भीषणं दैत्यसेवितम् । १२३.११८/२तद्भयाद् ऋषिभिस्त्यक्तं हत्वा दैत्यांस्तु राक्षसान् ॥ १२३.११८॥ १२३.११९/१विचरन् दण्डकारण्ये ऋषिसेव्यमथाकरोत् । १२३.११९/२तत्रेदं वृत्तमाख्यास्ये श‍ृणु नारद यत्नतः ॥ १२३.११९॥ १२३.१२०/१तावच्छनैस्त्वगाद् रामो यावद् योजनपञ्चकम् । १२३.१२०/२गौतमीं समनुप्राप्तो राजापि नरके स्थितः ॥ १२३.१२०॥ १२३.१२१/१यमः स्वकिंकरान् आह रामो दशरथात्मजः । १२३.१२१/२गौतमीमभितो याति पितरं तस्य धीमतः ॥ १२३.१२१॥ १२३.१२२/१आकर्षन्त्वथ राजानं नरकान् नात्र संशयः । १२३.१२२/२उत्तीर्य गौतमीं याति यावद् योजनपञ्चकम् ॥ १२३.१२२॥ १२३.१२३/१रामस्तावत् तस्य पिता नरके नैव पच्यताम् । १२३.१२३/२यद् एतन् मद्वचः पुण्यं न कुर्युर्यदि दूतकाः ॥ १२३.१२३॥ १२३.१२४/१ततश्च नरके घोरे यूयं सर्वे निमज्जथ । १२३.१२४/२या काप्युक्ता परा शक्तिः शिवस्य समवायिनी ॥ १२३.१२४॥ १२३.१२५/१तामेव गौतमीं सन्तो वदन्त्यम्भःस्वरूपिणीम् । १२३.१२५/२हरिब्रह्ममहेशानां मान्या वन्द्या च सैव यत् ॥ १२३.१२५॥ १२३.१२६/१निस्तीर्यते न केनापि तद् अतिक्रमजं त्वघम् । १२३.१२६/२पापिनोऽप्यात्मजः कश्चिद् यश्च गङ्गामनुस्मरेत् ॥ १२३.१२६॥ १२३.१२७/१सोऽनेकदुर्गनिरयान् निर्गतो मुक्ततां व्रजेत् । १२३.१२७/२किं पुनस्तादृशः पुत्रो गौतमीनिकटे स्थितः ॥ १२३.१२७॥ १२३.१२८/१यस्यासौ नरके पक्तुं न कैरपि हि शक्यते । १२३.१२८/२दक्षिणाशापतेर्वाक्यं निशम्य यमकिंकराः ॥ १२३.१२८॥ १२३.१२९/१नरके पच्यमानं तमयोध्याधिपतिं नृपम् । १२३.१२९/२उत्तार्य घोरनरकाद् वचनं चेदमब्रुवन् ॥ १२३.१२९॥ १२३.१३०/१यमकिंकरा ऊचुः । धन्योऽसि नृपशार्दूल यस्य पुत्रः स तादृशः । १२३.१३०/२इह चामुत्र विश्रान्तिः सुपुत्रः केन लभ्यते ॥ १२३.१३०॥ १२३.१३१/१ब्रह्मोवाच । स विश्रान्तः शनै राजा किंकरान् वाक्यमब्रवीत् ॥ १२३.१३१॥ १२३.१३२/१राजोवाच । नरकेष्वथ घोरेषु पच्यमानः पुनः पुनः । १२३.१३२/२कथं त्वाकर्षितः शीघ्रं तन् मे वक्तुमिहार्हथ ॥ १२३.१३२॥ १२३.१३३/१ब्रह्मोवाच । तत्र कश्चिच्छान्तमना राजानमिदमब्रवीत् ॥ १२३.१३३॥ १२३.१३४/१यमदूत उवाच । वेदशास्त्रपुराणादावेतद् गोप्यं प्रयत्नतः । १२३.१३४/२प्रकाश्यते तद् अपि ते सामर्थ्यं पुत्रतीर्थयोः ॥ १२३.१३४॥ १२३.१३५/१रामस्तव सुतः श्रीमान् गौतमीतीरमागतः । १२३.१३५/२तस्मात् त्वं नरकाद् घोराद् आकृष्टोऽसि नरोत्तम ॥ १२३.१३५॥ १२३.१३६/१यदि त्वां तत्र गौतम्यां स्मरेद् रामः सलक्ष्मणः । १२३.१३६/२स्नानं कृत्वाथ पिण्डादि ते दद्यात् स नृपोत्तम । १२३.१३६/३ततस्त्वं सर्वपापेभ्यो मुक्तो यासि त्रिविष्टपम् ॥ १२३.१३६॥ १२३.१३७/१राजोवाच । तत्र गत्वा भवद्वाक्यमाख्यास्ये स्वसुतौ प्रति । १२३.१३७/२भवन्त एव शरणमनुज्ञां दातुमर्हथ ॥ १२३.१३७॥ १२३.१३८/१ब्रह्मोवाच । तद् राजवचनं श्रुत्वा कृपया यमकिंकराः । १२३.१३८/२आज्ञां च प्रददुस्तस्मै राजा प्रागात् सुतौ प्रति ॥ १२३.१३८॥ १२३.१३९/१भीषणं यातनादेहमापन्नो निःश्वसन् मुहुः । १२३.१३९/२निरीक्ष्य स्वं लज्जमानः कृतं कर्म च संस्मरन् ॥ १२३.१३९॥ १२३.१४०/१स्वेच्छया विहरन् गङ्गामाससाद च राघवः । १२३.१४०/२गौतम्यास्तटमाश्रित्य रामो लक्ष्मण एव च ॥ १२३.१४०॥ १२३.१४१/१सीतया सह वैदेह्या सस्नौ चैव यथाविधि । १२३.१४१/२नैव तत्राभवद् भोज्यं भक्ष्यं वा गौतमीतटे ॥ १२३.१४१॥ १२३.१४२/१तद्दिने तत्र वसतां गौतमीतीरवासिनाम् । १२३.१४२/२तद् दृष्ट्वा दुःखितो भ्राता लक्ष्मणो राममब्रवीत् ॥ १२३.१४२॥ १२३.१४३/१लक्ष्मण उवाच । पुत्रौ दशरथस्यावां तवापि बलमीदृशम् । १२३.१४३/२नास्ति भोज्यमथास्माकं गङ्गातीरनिवासिनाम् ॥ १२३.१४३॥ १२३.१४४/१राम उवाच । भ्रातर्यद् विहितं कर्म नैव तच्चान्यथा भवेत् । १२३.१४४/२पृथिव्यामन्नपूर्णायां वयमन्नाभिलाषिणः ॥ १२३.१४४॥ १२३.१४५/१सौमित्रे नूनमस्माभिर्न ब्राह्मणमुखे हुतम् । १२३.१४५/२अवज्ञया महीदेवांस्तर्पयन्त्यर्चयन्ति न ॥ १२३.१४५॥ १२३.१४६/१ते ये लक्ष्मण जायन्ते सर्वदैव बुभुक्षिताः । १२३.१४६/२स्नात्वा देवान् अथाभ्यर्च्य होतव्यश्च हुताशनः । १२३.१४६/३ततः स्वसमये देवो विधास्यत्यशनं तु नौ ॥ १२३.१४६॥ १२३.१४७/१ब्रह्मोवाच । भ्रात्रोः संजल्पतोरेवं पश्यतोः कर्मणो गतिम् । १२३.१४७/२शनैर्दशरथो राजा तं देशमुपजग्मिवान् ॥ १२३.१४७॥ १२३.१४८/१तं दृष्ट्वा लक्ष्मणः शीघ्रं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् । १२३.१४८/२धनुराकृष्य कोपेन रक्षस्त्वं दानवोऽथवा ॥ १२३.१४८॥ १२३.१४९/१आसन्नं च पुनर्दृष्ट्वा याहि याह्यत्र पुण्यभाक् । १२३.१४९/२रामो दाशरथी राजा धर्मभाक् पश्य वर्तते ॥ १२३.१४९॥ १२३.१५०/१गुरुभक्तः सत्यसंधो देवब्राह्मणसेवकः । १२३.१५०/२त्रैलोक्यरक्षादक्षोऽसौ वर्तते यत्र राघवः ॥ १२३.१५०॥ १२३.१५१/१न तत्र त्वादृशामस्ति प्रवेशः पापकर्मणाम् । १२३.१५१/२यदि प्रविशसे पाप ततो वधमवाप्स्यसि ॥ १२३.१५१॥ १२३.१५२/१तत् पुत्रवचनं श्रुत्वा शनैराहूय वाचया । १२३.१५२/२उवाचाधोमुखो भूत्वा स्नुषां पुत्रौ कृताञ्जलिः । १२३.१५२/३मुहुरन्तर्विनिध्यायन् गतिं दुष्कृतकर्मणः ॥ १२३.१५२॥ १२३.१५३/१राजोवाच । अहं दशरथो राजा पुत्रौ मे श‍ृणुतं वचः । १२३.१५३/२तिसृभिर्ब्रह्महत्याभिर्वृतोऽहं दुःखमागतः । १२३.१५३/३छिन्नं पश्यत मे देहं नरकेषु च पातितम् ॥ १२३.१५३॥ १२३.१५४/१ब्रह्मोवाच । ततः कृताञ्जली रामः सीतया लक्ष्मणेन च । १२३.१५४/२भूमौ प्रणेमुस्ते सर्वे वचनं चैतद् अब्रुवन् ॥ १२३.१५४॥ १२३.१५५/१सीतारामलक्ष्मणा ऊचुः । कस्येदं कर्मणस्तात फलं नृपतिसत्तम ॥ १२३.१५५॥ १२३.१५६/१ब्रह्मोवाच । स च प्राह यथावृत्तं ब्रह्महत्यात्रयं तथा ॥ १२३.१५६॥ १२३.१५७/१राजोवाच । निष्कृतिर्ब्रह्महन्तृणां पुत्रौ क्वापि न विद्यते ॥ १२३.१५७॥ १२३.१५८/१ब्रह्मोवाच । ततो दुःखेन महता *आवृताः सर्वे भुवं गताः । १२३.१५८/२राजानं वनवासं च मातरं पितरं तथा ॥ १२३.१५८॥ १२३.१५९/१दुःखागमं कर्मगतिं नरके पातनं तथा । १२३.१५९/२एवमाद्यथ संस्मृत्य मुमोह नृपतेः सुतः । १२३.१५९/३विसंज्ञं नृपतिं दृष्ट्वा सीता वाक्यमथाब्रवीत् ॥ १२३.१५९॥ १२३.१६०/१सीतोवाच । न शोचन्ति महात्मानस्त्वादृशा व्यसनागमे । १२३.१६०/२चिन्तयन्ति प्रतीकारं दैव्यमप्यथ मानुषम् ॥ १२३.१६०॥ १२३.१६१/१शोचद्भिर्युगसाहस्रं विपत्तिर्नैव तीर्यते । १२३.१६१/२व्यामोहमाप्नुवन्तीह न कदाचिद् विचक्षणाः ॥ १२३.१६१॥ १२३.१६२/१किमनेनात्र दुःखेन निष्फलेन जनेश्वर । १२३.१६२/२देहि हत्यां प्रथमतो या जाता ह्यतिभीषणा ॥ १२३.१६२॥ १२३.१६३/१पितृभक्तः पुण्यशीलो वेदवेदाङ्गपारगः । १२३.१६३/२अनागा यो हतो विप्रस्तत्पापस्यात्र निष्कृतिम् ॥ १२३.१६३॥ १२३.१६४/१आचरामि यथाशास्त्रं मा शोकं कुरुतं युवाम् । १२३.१६४/२द्वितीयां लक्ष्मणो हत्यां गृह्णातु त्वपरां भवान् ॥ १२३.१६४॥ १२३.१६५/१ब्रह्मोवाच । एतद् धर्मयुतं वाक्यं सीतया भाषितं दृढम् । १२३.१६५/२तथेति चाहतुरुभौ ततो दशरथोऽब्रवीत् ॥ १२३.१६५॥ १२३.१६६/१दशरथ उवाच । त्वं हि ब्रह्मविदः कन्या जनकस्य त्वयोनिजा । १२३.१६६/२भार्या रामस्य किं चित्रं यद् युक्तमनुभाषसे ॥ १२३.१६६॥ १२३.१६७/१न कोपि भवतां किंतु श्रमः स्वल्पोऽपि विद्यते । १२३.१६७/२गौतम्यां स्नानदानेन पिण्डनिर्वपणेन च ॥ १२३.१६७॥ १२३.१६८/१तिसृभिर्ब्रह्महत्याभिर्मुक्तो यामि त्रिविष्टपम् । १२३.१६८/२त्वया जनकसम्भूते स्वकुलोचितमीरितम् ॥ १२३.१६८॥ १२३.१६९/१प्रापयन्ति परं पारं भवाब्धेः कुलयोषितः । १२३.१६९/२गोदावर्याः प्रसादेन किं नामास्त्यत्र दुर्लभम् ॥ १२३.१६९॥ १२३.१७०/१ब्रह्मोवाच । तथेति क्रियमाणे तु पिण्डदानाय शत्रुहा । १२३.१७०/२नैवापश्यद् भक्ष्यभोज्यं ततो लक्ष्मणमब्रवीत् ॥ १२३.१७०॥ १२३.१७१/१लक्ष्मणः प्राह विनयाद् इङ्गुद्याश्च फलानि च । १२३.१७१/२सन्ति तेषां च पिण्याकमानीतं तत्क्षणाद् इव ॥ १२३.१७१॥ १२३.१७२/१पिण्याकेनाथ गङ्गायां पिण्डं दातुं तथा पितुः । १२३.१७२/२मनः कुर्वंस्ततो रामो मन्दोऽभूद् दुःखितस्तदा ॥ १२३.१७२॥ १२३.१७३/१दैवी वाग् अभवत् तत्र दुःखं त्यज नृपात्मज । १२३.१७३/२राज्यभ्रष्टो वनं प्राप्तः किं वै निष्किंचनो भवान् ॥ १२३.१७३॥ १२३.१७४/१अशठो धर्मनिरतो न शोचितुमिहार्हसि । १२३.१७४/२वित्तशाठ्येन यो धर्मं करोति स तु पातकी ॥ १२३.१७४॥ १२३.१७५/१श्रूयते सर्वशास्त्रेषु यद् राम श‍ृणु यत्नतः । १२३.१७५/२यदन्नः पुरुषो राजंस्तदन्नास्तस्य देवताः ॥ १२३.१७५॥ १२३.१७६/१पिण्डे निपतिते भूमौ नापश्यत् पितरं तदा । १२३.१७६/२शवं च पतितं यत्र शवतीर्थमनुत्तमम् ॥ १२३.१७६॥ १२३.१७७/१महापातकसंघात+ ।विघातकृद् अनुस्मृतिः । १२३.१७७/२तत्रागच्छंल्लोकपाला रुद्रादित्यास्तथाश्विनौ ॥ १२३.१७७॥ १२३.१७८/१स्वं स्वं विमानमारूढास्तेषां मध्येऽतिदीप्तिमान् । १२३.१७८/२विमानवरमारूढः स्तूयमानश्च किंनरैः ॥ १२३.१७८॥ १२३.१७९/१आदित्यसदृशाकारस्तेषां मध्ये बभौ पिता । १२३.१७९/२तमदृष्ट्वा स्वपितरं देवान् दृष्ट्वा विमानिनः ॥ १२३.१७९॥ १२३.१८०/१कृताञ्जलिपुटो रामः पिता मे क्वेत्यभाषत । १२३.१८०/२इति दिव्याभवद् वाणी रामं सम्बोध्य सीतया ॥ १२३.१८०॥ १२३.१८१/१तिसृभिर्ब्रह्महत्याभिर्मुक्तो दशरथो नृपः । १२३.१८१/२वृतं पश्य सुरैस्तात देवा अप्यूचिरे च तम् ॥ १२३.१८१॥ १२३.१८२/१देवा ऊचुः । धन्योऽसि कृतकृत्योऽसि राम स्वर्गं गतः पिता । १२३.१८२/२नानानिरयसंघातात् पूर्वजान् उद्धरेत् तु यः ॥ १२३.१८२॥ १२३.१८३/१स धन्योऽलंकृतं तेन कृतिना भुवनत्रयम् । १२३.१८३/२एनं पश्य महाबाहो मुक्तपापं रविप्रभम् ॥ १२३.१८३॥ १२३.१८४/१सर्वसम्पत्तियुक्तोऽपि पापी दग्धद्रुमोपमः । १२३.१८४/२निष्किंचनोऽपि सुकृती दृश्यते चन्द्रमौलिवत् ॥ १२३.१८४॥ १२३.१८५/१ब्रह्मोवाच । दृष्ट्वाब्रवीत् सुतं राजा आशीर्भिरभिनन्द्य च ॥ १२३.१८५॥ १२३.१८६/१राजोवाच । कृतकृत्योऽसि भद्रं ते तारितोऽहं त्वयानघ । १२३.१८६/२धन्यः स पुत्रो लोकेऽस्मिन् पितृणां यस्तु तारकः ॥ १२३.१८६॥ १२३.१८७/१ब्रह्मोवाच । ततः सुरगणाः प्रोचुर्देवानां कार्यसिद्धये । १२३.१८७/२रामं च पुरुषश्रेष्ठं गच्छ तात यथासुखम् । १२३.१८७/३ततस्तद्वचनं श्रुत्वा रामस्तान् अब्रवीत् सुरान् ॥ १२३.१८७॥ १२३.१८८/१राम उवाच । गुरौ पितरि मे देवाः किं कृत्यमवशिष्यते ॥ १२३.१८८॥ १२३.१८९/१देवा ऊचुः । नदी न गङ्गया तुल्या न त्वया सदृशः सुतः । १२३.१८९/२न शिवेन समो देवो न तारेण समो मनुः ॥ १२३.१८९॥ १२३.१९०/१त्वया राम गुरूणां च कार्यं सर्वमनुष्ठितम् । १२३.१९०/२तारिताः पितरो राम त्वया पुत्रेण मानद । १२३.१९०/३गच्छन्तु सर्वे स्वस्थानं त्वं च गच्छ यथासुखम् ॥ १२३.१९०॥ १२३.१९१/१ब्रह्मोवाच । तद् देववचनाद् धृष्टः सीतया लक्ष्मणाग्रजः । १२३.१९१/२तद् दृष्ट्वा गङ्गामाहात्म्यं विस्मितो वाक्यमब्रवीत् ॥ १२३.१९१॥ १२३.१९२/१राम उवाच । अहो गङ्गाप्रभावोऽयं त्रैलोक्ये नोपमीयते । १२३.१९२/२वयं धन्या यतो गङ्गा दृष्टास्माभिस्त्रिपावनी ॥ १२३.१९२॥ १२३.१९३/१ब्रह्मोवाच । हर्षेण महता युक्तो देवं स्थाप्य महेश्वरम् । १२३.१९३/२तं षोडशभिरीशानमुपचारैः प्रयत्नतः ॥ १२३.१९३॥ १२३.१९४/१सम्पूज्यावरणैर्युक्तं षट्त्रिंशत्कलमीश्वरम् । १२३.१९४/२कृताञ्जलिपुटो भूत्वा रामस्तुष्टाव शंकरम् ॥ १२३.१९४॥ १२३.१९५/१राम उवाच । नमामि शम्भुं पुरुषं पुराणम् । १२३.१९५/२नमामि सर्वज्ञमपारभावम् । १२३.१९५/३नमामि रुद्रं प्रभुमक्षयं तम् । १२३.१९५/४नमामि शर्वं शिरसा नमामि ॥ १२३.१९५॥ १२३.१९६/१नमामि देवं परमव्ययं तम् । १२३.१९६/२उमापतिं लोकगुरुं नमामि । १२३.१९६/३नमामि दारिद्र्यविदारणं तम् । १२३.१९६/४नमामि रोगापहरं नमामि ॥ १२३.१९६॥ १२३.१९७/१नमामि कल्याणमचिन्त्यरूपम् । १२३.१९७/२नमामि विश्वोद्भवबीजरूपम् । १२३.१९७/३नमामि विश्वस्थितिकारणं तम् । १२३.१९७/४नमामि संहारकरं नमामि ॥ १२३.१९७॥ १२३.१९८/१नमामि गौरीप्रियमव्ययं तम् । १२३.१९८/२नमामि नित्यं क्षरमक्षरं तम् । १२३.१९८/३नमामि चिद्रूपममेयभावम् । १२३.१९८/४त्रिलोचनं तं शिरसा नमामि ॥ १२३.१९८॥ १२३.१९९/१नमामि कारुण्यकरं भवस्य । १२३.१९९/२भयंकरं वापि सदा नमामि । १२३.१९९/३नमामि दातारमभीप्सितानाम् । १२३.१९९/४नमामि सोमेशमुमेशमादौ ॥ १२३.१९९॥ १२३.२००/१नमामि वेदत्रयलोचनं तम् । १२३.२००/२नमामि मूर्तित्रयवर्जितं तम् । १२३.२००/३नमामि पुण्यं सदसद्व्यतीतम् । १२३.२००/४नमामि तं पापहरं नमामि ॥ १२३.२००॥ १२३.२०१/१नमामि विश्वस्य हिते रतं तम् । १२३.२०१/२नमामि रूपाणि बहूनि धत्ते । १२३.२०१/३यो विश्वगोप्ता सदसत्प्रणेता । १२३.२०१/४नमामि तं विश्वपतिं नमामि ॥ १२३.२०१॥ १२३.२०२/१यज्ञेश्वरं सम्प्रति हव्यकव्यम् । १२३.२०२/२तथा गतिं लोकसदाशिवो यः । १२३.२०२/३आराधितो यश्च ददाति सर्वम् । १२३.२०२/४नमामि दानप्रियमिष्टदेवम् ॥ १२३.२०२॥ १२३.२०३/१नमामि सोमेश्वरमस्वतन्त्रम् । १२३.२०३/२उमापतिं तं विजयं नमामि । १२३.२०३/३नमामि विघ्नेश्वरनन्दिनाथम् । १२३.२०३/४पुत्रप्रियं तं शिरसा नमामि ॥ १२३.२०३॥ १२३.२०४/१नमामि देवं भवदुःखशोक+ । १२३.२०४/२विनाशनं चन्द्रधरं नमामि । १२३.२०४/३नमामि गङ्गाधरमीशमीड्यम् । १२३.२०४/४उमाधवं देववरं नमामि ॥ १२३.२०४॥ १२३.२०५/१नमाम्यजादीशपुरंदरादि+ । १२३.२०५/२सुरासुरैरर्चितपादपद्मम् । १२३.२०५/३नमामि देवीमुखवादनानाम् । १२३.२०५/४ईक्षार्थमक्षित्रितयं य ऐच्छत् ॥ १२३.२०५॥ १२३.२०६/१पञ्चामृतैर्गन्धसुधूपदीपैर्। १२३.२०६/२विचित्रपुष्पैर्विविधैश्च मन्त्रैः । १२३.२०६/३अन्नप्रकारैः सकलोपचारैः । १२३.२०६/४सम्पूजितं सोममहं नमामि ॥ १२३.२०६॥ १२३.२०७/१ब्रह्मोवाच । ततः स भगवान् आह रामं शम्भुः सलक्ष्मणम् । १२३.२०७/२वरान् वृणीष्व भद्रं ते रामः प्राह वृषध्वजम् ॥ १२३.२०७॥ १२३.२०८/१राम उवाच । स्तोत्रेणानेन ये भक्त्या तोष्यन्ति त्वां सुरोत्तम । १२३.२०८/२तेषां सर्वाणि कार्याणि सिद्धिं यान्तु महेश्वर ॥ १२३.२०८॥ १२३.२०९/१येषां च पितरः शम्भो पतिता नरकार्णवे । १२३.२०९/२तेषां पिण्डादिदानेन पूता यान्तु त्रिविष्टपम् ॥ १२३.२०९॥ १२३.२१०/१जन्मप्रभृति पापानि मनोवाक्कायिकं त्वघम् । १२३.२१०/२अत्र तु स्नानमात्रेण तत् सद्यो नाशमाप्नुयात् ॥ १२३.२१०॥ १२३.२११/१अत्र ये भक्तितः शम्भो ददत्यर्थिभ्य अण्वपि । १२३.२११/२सर्वं तद् अक्षयं शम्भो दातृणां फलकृद् भवेत् ॥ १२३.२११॥ १२३.२१२/१ब्रह्मोवाच । एवमस्त्विति तं रामं शंकरो हृषितोऽब्रवीत् । १२३.२१२/२गते तस्मिन् सुरश्रेष्ठे रामोऽप्यनुचरैः सह ॥ १२३.२१२॥ १२३.२१३/१गौतमी यत्र चोत्पन्ना शनैस्तं देशमभ्यगात् । १२३.२१३/२ततः प्रभृति तत् तीर्थं रामतीर्थमुदाहृतम् ॥ १२३.२१३॥ १२३.२१४/१दयालोरपतत् तत्र लक्ष्मणस्य कराच्छरः । १२३.२१४/२तद् बाणतीर्थमभवत् सर्वापद्विनिवारणम् ॥ १२३.२१४॥ १२३.२१५/१यत्र सौमित्रिणा स्नानं शंकरस्यार्चनं कृतम् । १२३.२१५/२तत् तीर्थं लक्ष्मणं जातं तथा सीतासमुद्भवम् ॥ १२३.२१५॥ १२३.२१६/१नानाविधाशेषपाप+ ।संघनिर्मूलनक्षमम् । १२३.२१६/२यद् अङ्घ्रिसंगाद् अभवद् गङ्गा त्रैलोक्यपावनी ॥ १२३.२१६॥ १२३.२१७/१स यत्र स्नानमकरोत् तद् वैशिष्ट्यं किमुच्यते । १२३.२१७/२तद् रामतीर्थसदृशं तीर्थं क्वापि न विद्यते ॥ १२३.२१७॥ १२४.१/१ब्रह्मोवाच । पुत्रतीर्थमिति ख्यातं पुण्यतीर्थं तद् उच्यते । १२४.१/२सर्वान् कामान् अवाप्नोति यन्महिम्नः श्रुतेरपि ॥ १२४.१॥ १२४.२/१तस्य स्वरूपं वक्ष्यामि श‍ृणु यत्नेन नारद । १२४.२/२दितेः पुत्राश्च दनुजाः परिक्षीणा यदाभवन् । १२४.२/३अदितेस्तु सुता ज्येष्ठाः सर्वभावेन नारद ॥ १२४.२॥ १२४.३/१तदा दितिः पुत्रवियोगदुःखात् । १२४.३/२संस्पर्धमाना दनुमाजगाम ॥ १२४.३॥ १२४.४/१दितिरुवाच । क्षीणाः सुता आवयोरेव भद्रे । १२४.४/२किं कुर्महे कर्म लोके गरीयः । १२४.४/३पश्यादितेर्वंशमभिन्नमुत्तमम् । १२४.४/४सौराज्ययुक्तं यशसा जयश्रिया ॥ १२४.४॥ १२४.५/१जितारिमभ्युन्नतकीर्तिधर्मम् । १२४.५/२मच्चित्तसंहर्षविनाशदक्षम् । १२४.५/३समानभर्तृत्वसमानधर्मे । १२४.५/४समानगोत्रेऽपि समानरूपे ॥ १२४.५॥ १२४.६/१न जीवयेयं श्रियमुन्नतिं च । १२४.६/२जीर्णास्मि दृष्ट्वा त्वदितिप्रसूतान् । १२४.६/३कामप्यवस्थामनुयामि दुःस्था । <124।6/4>ऽदितेर्विलोक्याथ परां समृद्धिम् । १२४.६/५दावप्रवेशोऽपि सुखाय नूनम् । १२४.६/६स्वप्नेऽप्यवेक्ष्या न सपत्नलक्ष्मीः ॥ १२४.६॥ १२४.७/१ब्रह्मोवाच । एवं ब्रुवाणामतिदीनवक्त्राम् । १२४.७/२विनिश्वसन्तीं परमेष्ठिपुत्रः । १२४.७/३कृताभिपूजो विगतश्रमस्ताम् । १२४.७/४स सान्त्वयन्न् आह मनोभिरामाम् ॥ १२४.७॥ १२४.८/१परमेष्ठिपुत्र उवाच । खेदो न कार्यः समभीप्सितं यत् । १२४.८/२तत् प्राप्यते पुण्यत एव भद्रे । १२४.८/३तत्साधनं वेत्ति महानुभावः । १२४.८/४प्रजापतिस्ते स तु वक्ष्यतीति ॥ १२४.८॥ १२४.९/१साध्व्येतत् सर्वभावेन प्रश्रयावनता सती ॥ १२४.९॥ १२४.१०/१ब्रह्मोवाच । एवं ब्रुवाणां च दितिं दनुः प्रोवाच नारद ॥ १२४.१०॥ १२४.११/१दनुरुवाच । भर्तारं कश्यपं भद्रे तोषयस्व निजैर्गुणैः । १२४.११/२तुष्टो यदि भवेद् भर्ता ततः कामान् अवाप्स्यसि ॥ १२४.११॥ १२४.१२/१ब्रह्मोवाच । तथेत्युक्त्वा सर्वभावैस्तोषयामास कश्यपम् । १२४.१२/२दितिं प्रोवाच भगवान् कश्यपोऽथ प्रजापतिः ॥ १२४.१२॥ १२४.१३/१कश्यप उवाच । किं ददामि वदाभीष्टं दिते वरय सुव्रते ॥ १२४.१३॥ १२४.१४/१ब्रह्मोवाच । दितिरप्याह भर्तारं पुत्रं बहुगुणान्वितम् । १२४.१४/२जेतारं सर्वलोकानां सर्वलोकनमस्कृतम् ॥ १२४.१४॥ १२४.१५/१येन जातेन लोकेऽस्मिन् भवेयं वीरपुत्रिणी । १२४.१५/२तं वरेयं सुरपितरित्याह विनयान्विता ॥ १२४.१५॥ १२४.१६/१कश्यप उवाच । उपदेक्ष्ये व्रतं श्रेष्ठं द्वादशाब्दफलप्रदम् । १२४.१६/२तत आगत्य ते गर्भमाधास्ये यन् मनोगतम् । १२४.१६/३निष्पापतायां जातायां सिध्यन्ति हि मनोरथाः ॥ १२४.१६॥ १२४.१७/१ब्रह्मोवाच । भर्तृवाक्याद् दितिः प्रीता तं नमस्यायतेक्षणा । १२४.१७/२उपदिष्टं व्रतं चक्रे भर्त्रादिष्टं यथाविधि ॥ १२४.१७॥ १२४.१८/१तीर्थसेवापात्रदान+ ।व्रतचर्यादिवर्जिताः । १२४.१८/२कथमासादयिष्यन्ति प्राणिनोऽत्र मनोरथान् ॥ १२४.१८॥ १२४.१९/१ततश्चीर्णे व्रते तस्यां दित्यां गर्भमधारयत् । १२४.१९/२पुनः कान्तामथोवाच कश्यपस्तां दितिं रहः ॥ १२४.१९॥ १२४.२०/१कश्यप उवाच । न प्राप्नुवन्ति यत्कामान् मुनयोऽपि तपस्स्थिताः । १२४.२०/२यथाविहितकर्माङ्ग+ ऽवज्ञया तच्छुचिस्मिते ॥ १२४.२०॥ १२४.२१/१निन्दितं च न कर्तव्यं संध्ययोरुभयोरपि । १२४.२१/२न स्वप्तव्यं न गन्तव्यं मुक्तकेशी च नो भव ॥ १२४.२१॥ १२४.२२/१भोक्तव्यं सुभगे नैव क्षुतं वा जृम्भणं तथा । १२४.२२/२संध्याकाले न कर्तव्यं भूतसंघसमाकुले ॥ १२४.२२॥ १२४.२३/१सान्तर्धानं सदा कार्यं हसितं तु विशेषतः । १२४.२३/२गृहान्तदेशे संध्यासु न स्थातव्यं कदाचन ॥ १२४.२३॥ १२४.२४/१मुशलोलूखलादीनि शूर्पपीठपिधानकम् । १२४.२४/२नैवातिक्रमणीयानि दिवा रात्रौ सदा प्रिये ॥ १२४.२४॥ १२४.२५/१उदक्षीर्षं तु शयनं न संध्यासु विशेषतः । १२४.२५/२वक्तव्यं नानृतं किंचिन् नान्यगेहाटनं तथा ॥ १२४.२५॥ १२४.२६/१कान्ताद् अन्यो न वीक्ष्यस्तु प्रयत्नेन नरः क्वचित् । १२४.२६/२इत्यादिनियमैर्युक्ता यदि त्वमनुवर्तसे । १२४.२६/३ततस्ते भविता पुत्रस्त्रैलोक्यैश्वर्यभाजनम् ॥ १२४.२६॥ १२४.२७/१ब्रह्मोवाच । तथेति प्रतिजज्ञे सा भर्तारं लोकपूजितम् । १२४.२७/२गतश्च कश्यपो ब्रह्मन्न् इतश्चेतः सुरान् प्रति ॥ १२४.२७॥ १२४.२८/१दितेर्गर्भोऽपि ववृधे बलवान् पुण्यसम्भवः । १२४.२८/२एतत् सर्वं मयो दैत्यो मायया वेत्ति तत्त्वतः ॥ १२४.२८॥ १२४.२९/१इन्द्रस्य सख्यमभवन् मयेन प्रीतिपूर्वकम् । १२४.२९/२मयो गत्वा रहः प्राह इन्द्रं स विनयान्वितः ॥ १२४.२९॥ १२४.३०/१दितेर्दनोरभिप्रायं व्रतं गर्भस्य वर्धनम् । १२४.३०/२तस्य वीर्यं च विविधं प्रीत्येन्द्राय न्यवेदयत् ॥ १२४.३०॥ १२४.३१/१विश्वासैकगृहं मित्रमपायत्रासवर्जितम् । १२४.३१/२अर्जितं सुकृतं नाना+ ।विधं चेत् तद् अवाप्यते ॥ १२४.३१॥ १२४.३२/१नारद उवाच । नमुचेश्च प्रियो भ्राता मयो दैत्यो महाबलः । १२४.३२/२भ्रातृहन्त्रा कथं मैत्र्यं मयस्यासीत् सुरेश्वर ॥ १२४.३२॥ १२४.३३/१ब्रह्मोवाच । दैत्यानामधिपश्चासीद् बलवान् नमुचिः पुरा । १२४.३३/२इन्द्रेण वैरमभवद् भीषणं लोमहर्षणम् ॥ १२४.३३॥ १२४.३४/१युद्धं हित्वा कदाचिद् भो गच्छन्तं तु शतक्रतुम् । १२४.३४/२दृष्ट्वा दैत्यपतिः शूरो नमुचिः पृष्ठतोऽन्वगात् ॥ १२४.३४॥ १२४.३५/१तमायान्तमभिप्रेक्ष्य शचीभर्ता भयातुरः । १२४.३५/२ऐरावतं गजं त्यक्त्वा इन्द्रः फेनमथाविशत् ॥ १२४.३५॥ १२४.३६/१स वज्रपाणिस्तरसा फेनेनैवाहनद् रिपुम् । १२४.३६/२नमुचिर्नाशमगमत् तस्य भ्राता मयोऽनुजः ॥ १२४.३६॥ १२४.३७/१भ्रातृहन्तृविनाशाय तपस्तेपे मयो महत् । १२४.३७/२मायां च विविधामाप देवानामतिभीषणाम् ॥ १२४.३७॥ १२४.३८/१वरांश्चावाप्य तपसा विष्णोर्लोकपरायणात् । १२४.३८/२दानशौण्डः प्रियालापी तदाभवद् असौ मयः ॥ १२४.३८॥ १२४.३९/१अग्नींश्च ब्राह्मणान् पूज्य जेतुमिन्द्रं कृतक्षणः । १२४.३९/२दातारं च तदार्थिभ्यः स्तूयमानं च बन्दिभिः ॥ १२४.३९॥ १२४.४०/१विदित्वा मघवा वायोर्मयं मायाविनं रिपुम् । १२४.४०/२उपक्रान्तं सुयुद्धाय विप्रो भूत्वा तमभ्यगात् । १२४.४०/३शचीभर्ता मयं दैत्यं प्रोवाचेदं पुनः पुनः ॥ १२४.४०॥ १२४.४१/१इन्द्र उवाच । देहि दैत्यपते मह्यमर्थिनेऽपेक्षितं वरम् । १२४.४१/२त्वां श्रुत्वा दातृतिलकमागतोऽहं द्विजोत्तमः ॥ १२४.४१॥ १२४.४२/१ब्रह्मोवाच । मयोऽपि ब्राह्मणं मत्वाऽवदद् दत्तं मया तव । १२४.४२/२विचारयन्ति कृतिनो बह्वल्पं वा पुरोऽर्थिनि ॥ १२४.४२॥ १२४.४३/१इत्युक्ते तु हरिः प्राह सख्यमिच्छे ह्यहं त्वया । १२४.४३/२इन्द्रं मयः पुनः प्राह किमनेन द्विजोत्तम ॥ १२४.४३॥ १२४.४४/१न त्वया मम वैरं भोः स्वस्तीत्याह हरिर्मयम् । १२४.४४/२तत्त्वं वदेति स हरिर्दैत्येनोक्तः स्वकं वपुः ॥ १२४.४४॥ १२४.४५/१दर्शयामास दैत्याय सहस्राक्षं यद् उच्यते । १२४.४५/२ततः सविस्मयो दैत्यो मयो हरिमुवाच ह ॥ १२४.४५॥ १२४.४६/१मय उवाच । किमिदं वज्रपाणिस्त्वं तवायोग्या कृतिः सखे ॥ १२४.४६॥ १२४.४७/१ब्रह्मोवाच । परिष्वज्य विहस्याथ वृत्तमित्यब्रवीद् धरिः । १२४.४७/२केनापि साधयन्त्यत्र पण्डिताश्च समीहितम् ॥ १२४.४७॥ १२४.४८/१ततः प्रभृति शक्रस्य मयेन महती ह्यभूत् । १२४.४८/२सुप्रीतिर्मुनिशार्दूल मयो हरिहितः सदा ॥ १२४.४८॥ १२४.४९/१इन्द्रस्य भवनं गत्वा तस्मै सर्वं न्यवेदयत् । १२४.४९/२किं मे कृत्यमिति प्राह मयं मायाविनं हरिः ॥ १२४.४९॥ १२४.५०/१हरये च मयो मायां प्रादात् प्रीत्या तथा हरिः । १२४.५०/२प्राप्तः सम्प्रीतिमान् आह किं कृत्यं मय तद् वद ॥ १२४.५०॥ १२४.५१/१मय उवाच । अगस्त्यस्याश्रमं गच्छ तत्रास्ते गर्भिणी दितिः । १२४.५१/२तस्याः शुश्रूषणं कुर्वन्न् आस्स्व तत्र कियन्ति च ॥ १२४.५१॥ १२४.५२/१अहानि मघवंस्तस्या गर्भमाविश्य वज्रधृक् । १२४.५२/२वर्धमानं च तं छिन्धि यावद् वश्योऽथवा मृतिम् । १२४.५२/३प्राप्नोति तावद् वज्रेण ततो न भविता रिपुः ॥ १२४.५२॥ १२४.५३/१ब्रह्मोवाच । तथेत्युक्त्वा मयं पूज्य मघवान् एक एव हि । १२४.५३/२विनीतवत् तदा प्रायाद् दितिं मातरमञ्जसा । १२४.५३/३शुश्रूषमाणस्तां देवीं शक्रो दैतेयमातरम् । १२४.५३/४सा न जानाति तच्चित्तं शक्रस्य द्विषतो दितिः ॥ १२४.५३॥ १२४.५४/१गर्भे स्थितं तु यद् भूतं देवेन्द्रस्य विचेष्टितम् । १२४.५४/२अमोघं तन् मुनेस्तेजः कश्यपस्य दुरासदम् ॥ १२४.५४॥ १२४.५५/१ततः प्रगृह्य कुलिशं सहस्राक्षः पुरंदरः । १२४.५५/२अन्तःप्रवेशकामोऽसौ बहुकालं समावसन् ॥ १२४.५५॥ १२४.५६/१संध्योदक्षीर्षनिद्रां तामवेक्ष्य कुलिशायुधः । १२४.५६/२इदमन्तरमित्युक्त्वा दित्याः कुक्षिं समाविशत् ॥ १२४.५६॥ १२४.५७/१अन्तर्वर्ति च यद् भूतमिन्द्रं दृष्ट्वा धृतायुधम् । १२४.५७/२हन्तुकामं तदोवाच पुनः पुनरभीतवत् ॥ १२४.५७॥ १२४.५८/१गर्भस्थ उवाच । किं मां न रक्षसे वज्रिन् भ्रातरं त्वं जिघांससि । १२४.५८/२नारणे मारणाद् अन्यत् पातकं विद्यते महत् ॥ १२४.५८॥ १२४.५९/१ऋते युद्धान् महाबाहो शक्र युध्यस्व निर्गते । १२४.५९/२मयि तस्मान् नैतद् एवं तव युक्तं भविष्यति ॥ १२४.५९॥ १२४.६०/१शतक्रतुः सहस्राक्षः शचीभर्ता पुरंदरः । १२४.६०/२वज्रपाणिः सुरेन्द्रस्त्वं ते न युक्तं भवेत् प्रभो ॥ १२४.६०॥ १२४.६१/१अथवा युद्धकामस्त्वं मम निष्क्रमणं यथा । १२४.६१/२तथा कुरु महाबाहो मार्गाद् अस्माद् अपासर ॥ १२४.६१॥ १२४.६२/१कुमार्गे न प्रवर्तन्ते महान्तोऽपि विपद्गताः । १२४.६२/२अविद्यश्चाप्यशस्त्रश्च नैव चायुधसंग्रहः ॥ १२४.६२॥ १२४.६३/१त्वं विद्यावान् वज्रपाणे मां निघ्नन् किं न लज्जसे । १२४.६३/२कुर्वन्ति गर्हितं कर्म न कुलीनाः कदाचन ॥ १२४.६३॥ १२४.६४/१हत्वा वा किं तु जायेत यशो वा पुण्यमेव वा । १२४.६४/२वध्यन्ते भ्रातरः कामाद् गर्भस्थाः किं नु पौरुषम् ॥ १२४.६४॥ १२४.६५/१यदि वा युद्धभक्तिस्ते मयि भ्रातरसंशयम् । १२४.६५/२ततो मुष्टिं पुरस्कृत्य वज्रिणेऽसौ व्यवस्थितः ॥ १२४.६५॥ १२४.६६/१बालघाती ब्रह्मघाती तथा विश्वासघातकः । १२४.६६/२एवम्भूतं फलं शक्र कस्मान् मां हन्तुमुद्यतः ॥ १२४.६६॥ १२४.६७/१यस्याज्ञया सर्वमिदं वर्तते सचराचरम् । १२४.६७/२स हन्ता बालकं मां वै किं यशः किं तु पौरुषम् ॥ १२४.६७॥ १२४.६८/१ब्रह्मोवाच । एवं ब्रुवन्तं तं गर्भं चिच्छेद कुलिशेन सः । १२४.६८/२क्रोधान्धानां लोभिनां च न घृणा क्वापि विद्यते ॥ १२४.६८॥ १२४.६९/१न ममार ततो दुःखाद् आहुस्ते भ्रातरो वयम् । १२४.६९/२पुनश्चिच्छेद तान् खण्डान् मा वधीरिति चाब्रुवन् ॥ १२४.६९॥ १२४.७०/१विश्वस्तान् मातृगर्भस्थान् निजभ्रातृञ् शतक्रतो । १२४.७०/२द्वेषविध्वस्तबुद्धीनां न चित्ते करुणाकणः ॥ १२४.७०॥ १२४.७१/१एवं तु खण्डितं खण्डं हस्तपादादिजीववत् । १२४.७१/२निर्विकारं ततो दृष्ट्वा सप्तसप्त सुविस्मितः ॥ १२४.७१॥ १२४.७२/१एकवद् बहुरूपाणि गर्भस्थानि शुभानि च । १२४.७२/२रुदन्ति बहुरूपाणि मा रुतेत्यब्रवीद् धरिः ॥ १२४.७२॥ १२४.७३/१ततस्ते मरुतो जाता बलवन्तो महौजसः । १२४.७३/२गर्भस्था एव तेऽन्योन्यमूचुः शक्रं गतभ्रमाः ॥ १२४.७३॥ १२४.७४/१अगस्त्यं मुनिशार्दूलं माता यस्याश्रमे स्थिता । १२४.७४/२अस्मत्पिता तव भ्राता सख्यं ते बहु मन्यते ॥ १२४.७४॥ १२४.७५/१अस्मान् उपरि सस्नेहं मनस्ते विद्महे मुने । १२४.७५/२न यत् करोति श्वपचः प्रवृत्तस्तत्र वज्रधृक् ॥ १२४.७५॥ १२४.७६/१इत्येतद् वचनं श्रुत्वा अगस्त्योऽगात् ससम्भ्रमः । १२४.७६/२दितिं सम्बोधयामास व्यथितां गर्भवेदनात् ॥ १२४.७६॥ १२४.७७/१तत्रागस्त्यः शचीकान्तमशपत् कुपितो भृशम् ॥ १२४.७७॥ १२४.७८/१अगस्त्य उवाच । संग्रामे रिपवः पृष्ठं पश्येयुस्ते सदा हरे । १२४.७८/२जीवतामेव मरणमेतद् एव हि मानिनाम् । १२४.७८/३पृष्ठं पलायमानानां यत् पश्यन्त्यहिता रणे ॥ १२४.७८॥ १२४.७९/१ब्रह्मोवाच । सापि तं गर्भसंस्थं च शशापेन्द्रं रुषा दितिः ॥ १२४.७९॥ १२४.८०/१दितिरुवाच । न पौरुषं कृतं तस्माच्छापोऽयं भविता तव । १२४.८०/२स्त्रीभिः परिभवं प्राप्य राज्यात् प्रभ्रश्यसे हरे ॥ १२४.८०॥ १२४.८१/१ब्रह्मोवाच । एतस्मिन्न् अन्तरे तत्र कश्यपो वै प्रजापतिः । १२४.८१/२प्रायाच्च व्यथितोऽगस्त्याच्छ्रुत्वा शक्रविचेष्टितम् । १२४.८१/३गर्भान्तरगतः शक्रः पितरं प्राह भीतवत् ॥ १२४.८१॥ १२४.८२/१शक्र उवाच । अगस्त्याच्च दितेश्चैव बिभेमि क्रमितुं बहिः ॥ १२४.८२॥ १२४.८३/१ब्रह्मोवाच । एतस्मिन्न् अन्तरे प्राप्य कश्यपोऽपि प्रजापतिः । १२४.८३/२पुत्रकर्म च तद् दृष्ट्वा गर्भान्तःस्थितिमेव च । १२४.८३/३दितिशापमगस्त्यस्य श्रुत्वासौ दुःखितोऽभवत् ॥ १२४.८३॥ १२४.८४/१कश्यप उवाच । निर्गच्छ शक्र पुत्रैतत् पापं किं कृतवान् असि । १२४.८४/२न निर्मलकुलोत्पन्ना मनः कुर्वन्ति पातके ॥ १२४.८४॥ १२४.८५/१ब्रह्मोवाच । स निर्गतो वज्रपाणिः सव्रीडोऽधोमुखोऽब्रवीत् । १२४.८५/२तन्मूर्तिरेव वदति सदसच्चेष्टितं नृणाम् ॥ १२४.८५॥ १२४.८६/१शक्र उवाच । यद् उक्तमत्र श्रेयः स्यात् तत्कर्ताहमसंशयम् ॥ १२४.८६॥ १२४.८७/१ब्रह्मोवाच । ततो ममान्तिकं प्रायाल्लोकपालैः स कश्यपः । १२४.८७/२सर्वं वृत्तमथोवाच पुनः पप्रच्छ मां सुरैः ॥ १२४.८७॥ १२४.८८/१दितिगर्भस्य वै शान्तिं सहस्राक्षविशापताम् । १२४.८८/२गर्भस्थानां च सर्वेषामिन्द्रेण सह मित्रताम् ॥ १२४.८८॥ १२४.८९/१तेषामारोग्यतां चापि शचीभर्तुरदोषताम् । १२४.८९/२अगस्त्यदत्तशापस्य विशापत्वमपि क्रमात् ॥ १२४.८९॥ १२४.९०/१ततोऽहमब्रवं वाक्यं कश्यपं विनयान्वितम् । १२४.९०/२प्रजापते कश्यप त्वं वसुभिर्लोकपालकैः ॥ १२४.९०॥ १२४.९१/१इन्द्रेण सहितः शीघ्रं गौतमीं याहि मानद । १२४.९१/२तत्र स्नात्वा महेशानं स्तुहि सर्वैः समन्वितः ॥ १२४.९१॥ १२४.९२/१ततः शिवप्रसादेन सर्वं श्रेयो भवेद् इति । १२४.९२/२तथेत्युक्त्वा जगामासौ कश्यपो गौतमीं तदा ॥ १२४.९२॥ १२४.९३/१स्नात्वा तुष्टाव देवेशमेभिरेव पदक्रमैः । १२४.९३/२सर्वदुःखापनोदाय द्वयमेव प्रकीर्तितम् । १२४.९३/३गौतमी वा पुण्यनदी शिवो वा करुणाकरः ॥ १२४.९३॥ १२४.९४/१कश्यप उवाच । पाहि शंकर देवेश पाहि लोकनमस्कृत । १२४.९४/२पाहि पावन वागीश पाहि पन्नगभूषण ॥ १२४.९४॥ १२४.९५/१पाहि धर्म वृषारूढ पाहि वेदत्रयेक्षण । १२४.९५/२पाहि गोधर लक्ष्मीश पाहि शर्व गजाम्बर ॥ १२४.९५॥ १२४.९६/१पाहि त्रिपुरहन् नाथ पाहि सोमार्धभूषण । १२४.९६/२पाहि यज्ञेश सोमेश पाह्यभीष्टप्रदायक ॥ १२४.९६॥ १२४.९७/१पाहि कारुण्यनिलय पाहि मङ्गलदायक । १२४.९७/२पाहि प्रभव सर्वस्य पाहि पालक वासव ॥ १२४.९७॥ १२४.९८/१पाहि भास्कर वित्तेश पाहि ब्रह्मनमस्कृत । १२४.९८/२पाहि विश्वेश सिद्धेश पाहि पूर्ण नमोऽस्तु ते ॥ १२४.९८॥ १२४.९९/१घोरसंसारकान्तार+ ।संचारोद्विग्नचेतसाम् । १२४.९९/२शरीरिणां कृपासिन्धो त्वमेव शरणं शिव ॥ १२४.९९॥ १२४.१००/१ब्रह्मोवाच । एवं संस्तुवतस्तस्य पुरतोऽभूद् वृषध्वजः । १२४.१००/२वरेण च्छन्दयामास कश्यपं तं प्रजापतिम् ॥ १२४.१००॥ १२४.१०१/१कश्यपोऽपि शिवं प्राह विनीतवद् इदं वचः । १२४.१०१/२स प्राह विस्तरेणाथ इन्द्रस्य तु विचेष्टितम् ॥ १२४.१०१॥ १२४.१०२/१शापं नाशं च पुत्राणां परस्परममित्रताम् । १२४.१०२/२पापप्राप्तिं तु शक्रस्य शापप्राप्तिं तथैव च । १२४.१०२/३ततो वृषाकपिः प्राह दितिं चागस्त्यमेव च ॥ १२४.१०२॥ १२४.१०३/१शिव उवाच । मरुतो ये भवत्पुत्राः पञ्चाशच्चैकवर्जिताः । १२४.१०३/२सर्वे भवेयुः सुभगा भवेयुर्यज्ञभागिनः ॥ १२४.१०३॥ १२४.१०४/१इन्द्रेण सहिता नित्यं वर्तयेयुर्मुदान्विताः ॥ १२४.१०४॥ १२४.१०५/१इन्द्रस्य तु हविर्भागो यत्र यत्र मखे भवेत् । १२४.१०५/२आदौ तु मरुतस्तत्र भवेयुर्नात्र संशयः ॥ १२४.१०५॥ १२४.१०६/१मरुद्भिः सहितं शक्रं न जयेयुः कदाचन । १२४.१०६/२जेता भवेत् सर्वदैव सुखं तिष्ठ प्रजापते ॥ १२४.१०६॥ १२४.१०७/१अद्यप्रभृति ये कुर्युरनयाद् भ्रातृघातनम् । १२४.१०७/२वंशच्छेदो विपत्तिश्च नित्यं तेषां भविष्यति ॥ १२४.१०७॥ १२४.१०८/१ब्रह्मोवाच । अगस्त्यम् ऋषिशार्दूलं शम्भुरप्याह यत्नतः ॥ १२४.१०८॥ १२४.१०९/१शम्भुरुवाच । न कुर्यास्त्वं च कोपं च शचीभर्तरि वै मुने । १२४.१०९/२शमं व्रज महाप्राज्ञ मरुतस्त्वमरा भवन् ॥ १२४.१०९॥ १२४.११०/१ब्रह्मोवाच । दितिं चापि शिवः प्राह प्रसन्नो वृषभध्वजः ॥ १२४.११०॥ १२४.१११/१शिव उवाच । एको भूयान् मम सुतस्त्रैलोक्यैश्वर्यमण्डितः । १२४.१११/२इत्येवं चिन्तयन्ती त्वं तपसे नियताभवः ॥ १२४.१११॥ १२४.११२/१तद् एतत् सफलं तेऽद्य पुत्रा बहुगुणाः शुभाः । १२४.११२/२अभवन् बलिनः शूरास्तस्माज्जहि मनोरुजम् । १२४.११२/३अन्यान् अपि वरान् सुभ्रूर्याचस्व गतसम्भ्रमा ॥ १२४.११२॥ १२४.११३/१ब्रह्मोवाच । तद् एतद् वचनं श्रुत्वा देवदेवस्य सा दितिः । १२४.११३/२कृताञ्जलिपुटा नत्वा शम्भुं वाक्यमथाब्रवीत् ॥ १२४.११३॥ १२४.११४/१दितिरुवाच । लोके यद् एतत् परमं यत् पित्रोः पुत्रदर्शनम् । १२४.११४/२विशेषेण तु तन् मातुः प्रियं स्यात् सुरपूजित ॥ १२४.११४॥ १२४.११५/१तत्रापि रूपसम्पत्ति+ ।शौर्यविक्रमवान् भवेत् । १२४.११५/२एकोऽपि तनयः किंतु बहवश्चेत् किमुच्यते ॥ १२४.११५॥ १२४.११६/१मत्पुत्रास्ते प्रभावाच्च जेतारो बलिनो ध्रुवम् । १२४.११६/२इन्द्रस्य भ्रातरः सत्यं पुत्राश्चैव प्रजापतेः ॥ १२४.११६॥ १२४.११७/१अगस्त्यस्य प्रसादाच्च गङ्गायाश्च प्रसादतः । १२४.११७/२यत्र देव प्रसादस्ते तच्छुभं कोऽत्र संशयः ॥ १२४.११७॥ १२४.११८/१कृतार्थाहं तथापि त्वां भक्त्या विज्ञापयाम्यहम् । १२४.११८/२श‍ृणुष्व देव वचनं कुरुष्व च जगद्धितम् ॥ १२४.११८॥ १२४.११९/१ब्रह्मोवाच । वदेत्युक्ता जगद्धात्रा दितिर्नम्राब्रवीद् इदम् ॥ १२४.११९॥ १२४.१२०/१दितिरुवाच । संततिप्रापणं लोके दुर्लभं सुरवन्दित । १२४.१२०/२विशेषेण प्रियं मातुः पुत्रश्चेत् किं नु वर्ण्यते ॥ १२४.१२०॥ १२४.१२१/१स चापि गुणवाञ् श्रीमान् आयुष्मान् यदि जायते । १२४.१२१/२किं तु स्वर्गेण देवेश पारमेष्ठ्यपदेन वा ॥ १२४.१२१॥ १२४.१२२/१सर्वेषामपि भूतानामिहामुत्र फलैषिणाम् । १२४.१२२/२गुणवत्पुत्रसम्प्राप्तिरभीष्टा सर्वदैव च । १२४.१२२/३तस्माद् आप्लवनाद् अत्र क्रियतां समनुग्रहः ॥ १२४.१२२॥ १२४.१२३/१शंकर उवाच । महापापफलं चेदं यद् एतद् अनपत्यता । १२४.१२३/२स्त्रिया वा पुरुषस्यापि वन्ध्यत्वं यदि जायते ॥ १२४.१२३॥ १२४.१२४/१तद् अत्र स्नानमात्रेण तद्दोषो नाशमाप्नुयात् । १२४.१२४/२स्नात्वा तत्र फलं दद्यात् स्तोत्रमेतच्च यः पठेत् ॥ १२४.१२४॥ १२४.१२५/१स तु पुत्रमवाप्नोति त्रिमासस्नानदानतः । १२४.१२५/२अपुत्रिणी त्वत्र स्नानं कृत्वा पुत्रमवाप्नुयात् ॥ १२४.१२५॥ १२४.१२६/१ऋतुस्नाता तु या काचित् तत्र स्नाता सुतांल्लभेत् । १२४.१२६/२त्रिमासाभ्यन्तरं या तु गुर्विणी भक्तितस्त्विह ॥ १२४.१२६॥ १२४.१२७/१फलैः स्नात्वा तु मां पश्येत् स्तोत्रेण स्तौति मां तथा । १२४.१२७/२तस्याः शक्रसमः पुत्रो जायते नात्र संशयः ॥ १२४.१२७॥ १२४.१२८/१पितृदोषैश्च ये पुत्रं न लभन्ते दिते श‍ृणु । १२४.१२८/२धनापहारदोषैश्च तत्रैषा निष्कृतिः परा ॥ १२४.१२८॥ १२४.१२९/१तत्रैषां पिण्डदानेन पितृणां प्रीणनेन च । १२४.१२९/२किंचित् सुवर्णदानेन ततः पुत्रो भवेद् ध्रुवम् ॥ १२४.१२९॥ १२४.१३०/१ये न्यासाद्यपहर्तारो रत्नापह्नवकारकाः । १२४.१३०/२श्राद्धकर्मविहीनाश्च तेषां वंशो न वर्धते ॥ १२४.१३०॥ १२४.१३१/१दोषिणां तु परेतानां गतिरेषा भवेद् इति । १२४.१३१/२संततिर्जायतां श्लाघ्या जीवतां तीर्थसेवनात् ॥ १२४.१३१॥ १२४.१३२/१संगमे दितिगङ्गायाः स्नात्वा सिद्धेश्वरं प्रभुम् । १२४.१३२/२अनाद्यपारमजरं चित्सदानन्दविग्रहम् ॥ १२४.१३२॥ १२४.१३३/१देवर्षिसिद्धगन्धर्व+ ।योगीश्वरनिषेवितम् । १२४.१३३/२लिङ्गात्मकं महादेवं ज्योतिर्मयमनामयम् ॥ १२४.१३३॥ १२४.१३४/१पूजयित्वोपचारैश्च नित्यं भक्त्या यतव्रतः । १२४.१३४/२स्तोत्रेणानेन यः स्तौति चतुर्दश्यष्टमीषु च ॥ १२४.१३४॥ १२४.१३५/१यथाशक्त्या स्वर्णदानं ब्राह्मणानां च भोजनम् । १२४.१३५/२यः करोत्यत्र गङ्गायां स पुत्रशतमाप्नुयात् ॥ १२४.१३५॥ १२४.१३६/१सम्प्राप्य सकलान् कामान् अन्ते शिवपुरं व्रजेत् । १२४.१३६/२स्तोत्रेणानेन यः कश्चिद् यत्र क्वापि स्तवीति माम् । १२४.१३६/३षण्मासात् पुत्रमाप्नोति अपि वन्ध्याप्यशङ्कितम् ॥ १२४.१३६॥ १२४.१३७/१ब्रह्मोवाच । ततः प्रभृति तत् तीर्थं पुत्रतीर्थमुदाहृतम् । १२४.१३७/२तत्र तु स्नानदानाद्यैः सर्वकामान् अवाप्नुयात् ॥ १२४.१३७॥ १२४.१३८/१मरुद्भिः सह मैत्र्येण मित्रतीर्थं तद् उच्यते । १२४.१३८/२निष्पापत्वेन चेन्द्रस्य शक्रतीर्थं तद् उच्यते ॥ १२४.१३८॥ १२४.१३९/१ऐन्द्रीं श्रियं यत्र लेभे तत् तीर्थं कमलाभिधम् । १२४.१३९/२एतानि सर्वतीर्थानि सर्वाभीष्टप्रदानि हि ॥ १२४.१३९॥ १२४.१४०/१सर्वं भविष्यतीत्युक्त्वा शिवश्चान्तरधीयत । १२४.१४०/२कृतकृत्याश्च ते जग्मुः सर्व एव यथागतम् । १२४.१४०/३तीर्थानां पुण्यदं तत्र लक्षमेकं प्रकीर्तितम् ॥ १२४.१४०॥ १२५.१/१ब्रह्मोवाच । यमतीर्थमिति ख्यातं पितृणां प्रीतिवर्धनम् । १२५.१/२दृष्टादृष्टेष्टदं सर्व+ ।देवर्षिगणसेवितम् ॥ १२५.१॥ १२५.२/१तस्य प्रभावं वक्ष्यामि सर्वपापप्रणाशनम् । १२५.२/२अनुह्राद इति ख्यातः कपोतो बलवान् अभूत् ॥ १२५.२॥ १२५.३/१तस्य भार्या हेतिनाम्नी पक्षिणी कामरूपिणी । १२५.३/२मृत्योः पौत्रो ह्यनुह्रादो दौहित्री हेतिरेव च ॥ १२५.३॥ १२५.४/१कालेनाथ तयोः पुत्राः पौत्राश्चैव बभूविरे । १२५.४/२तस्य शत्रुश्च बलवान् उलूको नाम पक्षिराट् ॥ १२५.४॥ १२५.५/१तस्य पुत्राश्च पौत्राश्च आग्नेयास्ते बलोत्कटाः । १२५.५/२तयोश्च वैरमभवद् बहुकालं द्विजन्मनोः ॥ १२५.५॥ १२५.६/१गङ्गाया उत्तरे तीरे कपोतस्याश्रमोऽभवत् । १२५.६/२तस्याश्च दक्षिणे कूल उलूको नाम पक्षिराट् ॥ १२५.६॥ १२५.७/१वासं चक्रे तत्र पुत्रैः पौत्रैश्च द्विजसत्तम । १२५.७/२तयोश्च युद्धमभवद् बहुकालं विरुद्धयोः ॥ १२५.७॥ १२५.८/१पुत्रैः पौत्रैश्च वृतयोर्बलिनोर्बलिभिः सह । १२५.८/२उलूको वा कपोतो वा नैवाप्नोति जयाजयौ ॥ १२५.८॥ १२५.९/१कपोतो यममाराध्य मृत्युं पैतामहं तथा । १२५.९/२याम्यमस्त्रमवाप्याथ सर्वेभ्योऽप्यधिकोऽभवत् ॥ १२५.९॥ १२५.१०/१तथोलूकोऽग्निमाराध्य बलवान् अभवद् भृशम् । १२५.१०/२वरैरुन्मत्तयोर्युद्धमभवच्चातिभीषणम् ॥ १२५.१०॥ १२५.११/१तत्राग्नेयमुलूकोऽपि कपोतायास्त्रमाक्षिपत् । १२५.११/२कपोतोऽप्यथ पाशान् वै याम्यान् आक्षिप्य शत्रवे ॥ १२५.११॥ १२५.१२/१उलूकायाथ दण्डं च मृत्युपाशान् अवासृजत् । १२५.१२/२पुनस्तद् अभवद् युद्धं पुराडिबकयोर्यथा ॥ १२५.१२॥ १२५.१३/१हेतिः कपोतकी दृष्ट्वा ज्वलनं प्राप्तमन्तिके । १२५.१३/२पतिव्रता महायुद्धे भर्तुः सा दुःखविह्वला ॥ १२५.१३॥ १२५.१४/१अग्निना वेष्ट्यमानांश्च पुत्रान् दृष्ट्वा विशेषतः । १२५.१४/२सा गत्वा ज्वलनं हेतिस्तुष्टाव विविधोक्तिभिः ॥ १२५.१४॥ १२५.१५/१हेतिरुवाच । रूपं न दानं न परोक्षमस्ति । १२५.१५/२यस्यात्मभूतं च पदार्थजातम् । १२५.१५/३अश्नन्ति हव्यानि च येन देवाः । १२५.१५/४स्वाहापतिं यज्ञभुजं नमस्ये ॥ १२५.१५॥ १२५.१६/१मुखभूतं च देवानां देवानां हव्यवाहनम् । १२५.१६/२होतारं चापि देवानां देवानां दूतमेव च ॥ १२५.१६॥ १२५.१७/१तं देवं शरणं यामि आदिदेवं विभावसुम् । १२५.१७/२अन्तः स्थितः प्राणरूपो बहिश्चान्नप्रदो हि यः । १२५.१७/३यो यज्ञसाधनं यामि शरणं तं धनंजयम् ॥ १२५.१७॥ १२५.१८/१अग्निरुवाच । अमोघमेतद् अस्त्रं मे न्यस्तं युद्धे कपोतकि । १२५.१८/२यत्र विश्रमयेद् अस्त्रं तन् मे ब्रूहि पतिव्रते ॥ १२५.१८॥ १२५.१९/१कपोत्युवाच । मयि विश्रम्यतामस्त्रं न पुत्रे न च भर्तरि । १२५.१९/२सत्यवाग् भव हव्येश जातवेदो नमोऽस्तु ते ॥ १२५.१९॥ १२५.२०/१जातवेदा उवाच । तुष्टोऽस्मि तव वाक्येन भर्तृभक्त्या पतिव्रते । १२५.२०/२तवापि भर्तृपुत्राणां हेति क्षेमं ददाम्यहम् ॥ १२५.२०॥ १२५.२१/१आग्नेयमेतद् अस्त्रं मे न भर्तारं सुतान् अपि । १२५.२१/२न त्वां दहेत् ततो याहि सुखेन त्वं कपोतकि ॥ १२५.२१॥ १२५.२२/१ब्रह्मोवाच । एतस्मिन्न् अन्तरे तत्र उलूकी ददृशे पतिम् । १२५.२२/२वेष्ट्यमानं याम्यपाशैर्यमदण्डेन ताडितम् । १२५.२२/३उलूकी दुःखिता भूत्वा यमं प्रायाद् भयातुरा ॥ १२५.२२॥ १२५.२३/१उलूक्युवाच । त्वद्भीता अनुद्रवन्ते जनास्- । १२५.२३/२त्वद्भीता ब्रह्मचर्यं चरन्ति । १२५.२३/३त्वद्भीताः साधु चरन्ति धीरास्- । १२५.२३/४त्वद्भीताः कर्मनिष्ठा भवन्ति ॥ १२५.२३॥ १२५.२४/१त्वद्भीता अनाशकमाचरन्ति । १२५.२४/२ग्रामाद् अरण्यमभि यच्चरन्ति । १२५.२४/३त्वद्भीताः सौम्यतामाश्रयन्ते । १२५.२४/४त्वद्भीताः सोमपानं भजन्ते । १२५.२४/५त्वद्भीताश्चान्नगोदाननिष्ठास्- । १२५.२४/६त्वद्भीता ब्रह्मवादं वदन्ति ॥ १२५.२४॥ १२५.२५/१ब्रह्मोवाच । एवं ब्रुवत्यां तस्यां तामाह दक्षिणदिक्पतिः ॥ १२५.२५॥ १२५.२६/१यम उवाच । वरं वरय भद्रं ते दास्येऽहं मनसः प्रियम् ॥ १२५.२६॥ १२५.२७/१ब्रह्मोवाच । यमस्येति वचः श्रुत्वा सा तमाह पतिव्रता ॥ १२५.२७॥ १२५.२८/१उलूक्युवाच । भर्ता मे वेष्टितः पाशैर्दण्डेनाभिहतस्तव । १२५.२८/२तस्माद् रक्ष सुरश्रेष्ठ पुत्रान् भर्तारमेव च ॥ १२५.२८॥ १२५.२९/१ब्रह्मोवाच । तद्वाक्यात् कृपया युक्तो यमः प्राह पुनः पुनः ॥ १२५.२९॥ १२५.३०/१यम उवाच । पाशानां चापि दण्डस्य स्थानं वद शुभानने ॥ १२५.३०॥ १२५.३१/१ब्रह्मोवाच । सा प्रोवाच यमं देवं मयि पाशास्त्वयेरिताः । १२५.३१/२आविशन्तु जगन्नाथ दण्डो मय्येव संविशेत् । १२५.३१/३ततः प्रोवाच भगवान् यमस्तां कृपया पुनः ॥ १२५.३१॥ १२५.३२/१यम उवाच । तव भर्ता च पुत्राश्च सर्वे जीवन्तु विज्वराः ॥ १२५.३२॥ १२५.३३/१ब्रह्मोवाच । न्यवारयद् यमः पाशान् आग्नेयास्त्रं तु हव्यवाट् । १२५.३३/२कपोतोलूकयोश्चापि प्रीतिं वै चक्रतुः सुरौ । १२५.३३/३आहतुश्च द्विजन्मानौ व्रियतां वर ईप्सितः ॥ १२५.३३॥ १२५.३४/१पक्षिणावूचतुः । भवतोर्दर्शनं लब्धं वैरव्याजेन दुष्करम् । १२५.३४/२वयं च पक्षिणः पापाः किं वरेण सुरोत्तमौ ॥ १२५.३४॥ १२५.३५/१अथ देयो वरोऽस्माकं भवद्भ्यां प्रीतिपूर्वकम् । १२५.३५/२नात्मार्थमनुयाचावो दीयमानं वरं शुभम् ॥ १२५.३५॥ १२५.३६/१आत्मार्थं यस्तु याचेत स शोच्यो हि सुरेश्वरौ । १२५.३६/२जीवितं सफलं तस्य यः परार्थोद्यतः सदा ॥ १२५.३६॥ १२५.३७/१अग्निरापो रविः पृथ्वी धान्यानि विविधानि च । १२५.३७/२परार्थं वर्तनं तेषां सतां चापि विशेषतः ॥ १२५.३७॥ १२५.३८/१ब्रह्मादयोऽपि हि यतो युज्यन्ते मृत्युना सह । १२५.३८/२एवं ज्ञात्वा तु देवेशौ वृथा स्वार्थपरिश्रमः ॥ १२५.३८॥ १२५.३९/१जन्मना सह यत् पुंसां विहितं परमेष्ठिना । १२५.३९/२कदाचिन् नान्यथा तद् वै वृथा क्लिश्यन्ति जन्तवः ॥ १२५.३९॥ १२५.४०/१तस्माद् याचावहे किंचिद् धिताय जगतां शुभम् । १२५.४०/२गुणदायि तु सर्वेषां तद् युवामनुमन्यताम् ॥ १२५.४०॥ १२५.४१/१ब्रह्मोवाच । तावाहतुरुभौ देवौ पक्षिणौ लोकविश्रुतौ । १२५.४१/२धर्मस्य यशसोऽवाप्त्ये लोकानां हितकाम्यया ॥ १२५.४१॥ १२५.४२/१पक्षिणावूचतुः । आवाभ्यामाश्रमौ तीर्थे गङ्गाया उभये तटे । १२५.४२/२भवेतां जगतां नाथावेष एव परो वरः ॥ १२५.४२॥ १२५.४३/१स्नानं दानं जपो होमः पितृणां चापि पूजनम् । १२५.४३/२सुकृती दुष्कृती वापि यः करोति यथा तथा । १२५.४३/३सर्वं तद् अक्षयं पुण्यं स्याद् इत्येष परो वरः ॥ १२५.४३॥ १२५.४४/१देवावूचतुः । एवमस्तु तथा चान्यत् सुप्रीतौ तु ब्रवावहै ॥ १२५.४४॥ १२५.४५/१यम उवाच । उत्तरे गौतमीतीरे यमस्तोत्रं पठन्ति ये । १२५.४५/२तेषां सप्तसु वंशेषु नाकाले मृत्युमाप्नुयात् ॥ १२५.४५॥ १२५.४६/१पुरुषो भाजनं च स्यात् सर्वदा सर्वसम्पदाम् । १२५.४६/२यस्त्विदं पठते नित्यं मृत्युस्तोत्रं जितात्मवान् ॥ १२५.४६॥ १२५.४७/१अष्टाशीतिसहस्रैश्च व्याधिभिर्न स बाध्यते । १२५.४७/२अस्मिंस्तीर्थे द्विजश्रेष्ठौ त्रिमासाद् गुर्विणी सती ॥ १२५.४७॥ १२५.४८/१अर्वाग्वन्ध्या च षण्मासात् सप्ताहं स्नानमाचरेत् । १२५.४८/२वीरसूः सा भवेन् नारी शतायुः स सुतो भवेत् ॥ १२५.४८॥ १२५.४९/१लक्ष्मीवान् मतिमाञ् शूरः पुत्रपौत्रविवर्धनः । १२५.४९/२तत्र पिण्डादिदानेन पितरो मुक्तिमाप्नुयुः । १२५.४९/३मनोवाक्कायजात् पापात् स्नानान् मुक्तो भवेन् नरः ॥ १२५.४९॥ १२५.५०/१ब्रह्मोवाच । यमवाक्याद् अनु तथा हव्यवाड् आह पक्षिणौ ॥ १२५.५०॥ १२५.५१/१अग्निरुवाच । मत्स्तोत्रं दक्षिणे तीरे ये पठन्ति यतव्रताः । १२५.५१/२तेषामारोग्यमैश्वर्यं लक्ष्मीं रूपं ददाम्यहम् ॥ १२५.५१॥ १२५.५२/१इदं स्तोत्रं तु यः कश्चिद् यत्र क्वापि पठेन् नरः । १२५.५२/२नैवाग्नितो भयं तस्य लिखितेऽपि गृहे स्थिते ॥ १२५.५२॥ १२५.५३/१स्नानं दानं च यः कुर्याद् अग्नितीर्थे शुचिर्नरः । १२५.५३/२अग्निष्टोमफलं तस्य भवेद् एव न संशयः ॥ १२५.५३॥ १२५.५४/१ब्रह्मोवाच । ततः प्रभृति तत् तीर्थं याम्यमाग्नेयमेव च । १२५.५४/२कपोतं च तथोलूकं हेत्युलूकं विदुर्बुधाः ॥ १२५.५४॥ १२५.५५/१तत्र त्रीणि सहस्राणि तावन्त्येव शतानि च । १२५.५५/२पुनर्नवतितीर्थानि प्रत्येकं मुक्तिभाजनम् ॥ १२५.५५॥ १२५.५६/१तेषु स्नानेन दानेन प्रेतीभूताश्च ये नराः । १२५.५६/२पूतास्ते पुत्रवित्ताढ्या आक्रमेयुर्दिवं शुभाः ॥ १२५.५६॥ १२६.१/१ब्रह्मोवाच । तपस्तीर्थमिति ख्यातं तपोवृद्धिकरं महत् । १२६.१/२सर्वकामप्रदं पुण्यं पितृणां प्रीतिवर्धनम् ॥ १२६.१॥ १२६.२/१तस्मिंस्तीर्थे तु यद् वृत्तं श‍ृणु पापप्रणाशनम् । १२६.२/२अपामग्नेश्च संवादम् ऋषीणां च परस्परम् ॥ १२६.२॥ १२६.३/१अपो ज्येष्ठतमाः केचिन् मेनिरेऽग्निं तथापरे । १२६.३/२एवं ब्रुवन्तो मुनयः संवादं चाग्निवारिणोः ॥ १२६.३॥ १२६.४/१विनाग्निं जीवनं क्व स्याज्जीवभूतो यतोऽनलः । १२६.४/२आत्मभूतो हव्यभूतश्चाग्निना जायतेऽखिलम् ॥ १२६.४॥ १२६.५/१अग्निना ध्रियते लोको ह्यग्निर्ज्योतिर्मयं जगत् । १२६.५/२तस्माद् अग्नेः परं नास्ति पावनं दैवतं महत् ॥ १२६.५॥ १२६.६/१अन्तर्ज्योतिः स एवोक्तः परं ज्योतिः स एव हि । १२६.६/२विनाग्निना किंचिद् अस्ति यस्य धाम जगत्त्रयम् ॥ १२६.६॥ १२६.७/१तस्माद् अग्नेः परं नास्ति भूतानां ज्यैष्ठ्यभाजनम् । १२६.७/२योषित्क्षेत्रेऽर्पितं बीजं पुरुषेण यथा तथा ॥ १२६.७॥ १२६.८/१तस्य देहादिका शक्तिः कृशानोरेव नान्यथा । १२६.८/२देवानां हि मुखं वह्निस्तस्मान् नातः परं विदुः ॥ १२६.८॥ १२६.९/१अपरे तु ह्यपां ज्यैष्ठ्यं मेनिरे वेदवादिनः । १२६.९/२अद्भिः सम्पत्स्यते ह्यन्नं शुचिरद्भिः प्रजायते ॥ १२६.९॥ १२६.१०/१अद्भिरेव धृतं सर्वमापो वै मातरः स्मृताः । १२६.१०/२त्रैलोक्यजीवनं वारि वदन्तीति पुराविदः ॥ १२६.१०॥ १२६.११/१उत्पन्नममृतं ह्यद्भ्यस्ताभ्यश्चौषधिसम्भवः । १२६.११/२अग्निर्ज्येष्ठ इति प्राहुरापो ज्येष्ठतमाः परे ॥ १२६.११॥ १२६.१२/१एवं मीमांसमानास्ते ऋषयो वेदवादिनः । १२६.१२/२विरुद्धवादिनो मां च समभ्येत्येदमब्रुवन् ॥ १२६.१२॥ १२६.१३/१ऋषय ऊचुः । अग्नेरपां वद ज्यैष्ठ्यं त्रैलोक्यस्य भवान् प्रभुः ॥ १२६.१३॥ १२६.१४/१ब्रह्मोवाच । अहमप्यब्रवं प्राप्तान् ऋषीन् सर्वान् यतव्रतान् । १२६.१४/२उभौ पूज्यतमौ लोक उभाभ्यां जायते जगत् ॥ १२६.१४॥ १२६.१५/१उभाभ्यां जायते हव्यं कव्यं चामृतमेव च । १२६.१५/२उभाभ्यां जीवनं लोके शरीरस्य च धारणम् ॥ १२६.१५॥ १२६.१६/१नानयोश्च विशेषोऽस्ति ततो ज्यैष्ठ्यं समं मतम् । १२६.१६/२ततो मद्वचनाज्ज्यैष्ठ्यमुभयोर्नैव कस्यचित् ॥ १२६.१६॥ १२६.१७/१ज्यैष्ठ्यमन्यतरस्येति मेनिरे ऋषिसत्तमाः । १२६.१७/२न तृप्ता मम वाक्येन जग्मुर्वायुं तपस्विनः ॥ १२६.१७॥ १२६.१८/१मुनय ऊचुः । कस्य ज्यैष्ठ्यं भवान् प्राणो वायो सत्यं त्वयि स्थितम् ॥ १२६.१८॥ १२६.१९/१ब्रह्मोवाच । वायुराहानलो ज्येष्ठः सर्वमग्नौ प्रतिष्ठितम् । १२६.१९/२नेत्युक्त्वान्योन्यम् ऋषयो जग्मुस्तेऽपि वसुंधराम् ॥ १२६.१९॥ १२६.२०/१मुनय ऊचुः । सत्यं भूमे वद ज्यैष्ठ्यमाधारासि चराचरे ॥ १२६.२०॥ १२६.२१/१ब्रह्मोवाच । भूमिरप्याह विनयाद् आगतांस्तान् ऋषीन् इदम् ॥ १२६.२१॥ १२६.२२/१भूमिरुवाच । ममाप्याधारभूताः स्युरापो देव्यः सनातनाः । १२६.२२/२अद्भ्यस्तु जायते सर्वं ज्यैष्ठ्यमप्सु प्रतिष्ठितम् ॥ १२६.२२॥ १२६.२३/१ब्रह्मोवाच । नेत्युक्त्वान्योन्यम् ऋषयो जग्मुः क्षीरोदशायिनम् । १२६.२३/२तुष्टुवुर्विविधैः स्तोत्रैः शङ्खचक्रगदाधरम् ॥ १२६.२३॥ १२६.२४/१ऋषय ऊचुः । यो वेद सर्वं भुवनं भविष्यद् । १२६.२४/२यज्जायमानं च गुहानिविष्टम् । १२६.२४/३लोकत्रयं चित्रविचित्ररूपम् । १२६.२४/४अन्ते समस्तं च यमाविवेश ॥ १२६.२४॥ १२६.२५/१यद् अक्षरं शाश्वतमप्रमेयम् । १२६.२५/२यं वेदवेद्यम् ऋषयो वदन्ति । १२६.२५/३यमाश्रिताः स्वेप्सितमाप्नुवन्ति । १२६.२५/४तद् वस्तु सत्यं शरणं व्रजामः ॥ १२६.२५॥ १२६.२६/१भूतं महाभूतजगत्प्रधानम् । १२६.२६/२न विन्दते योगिनो विष्णुरूपम् । १२६.२६/३तद् वक्तुमेते ऋषयोऽत्र याताः । १२६.२६/४सत्यं वदस्वेह जगन्निवास ॥ १२६.२६॥ १२६.२७/१त्वमन्तरात्माखिलदेहभाजाम् । १२६.२७/२त्वमेव सर्वं त्वयि सर्वमीश । १२६.२७/३तथापि जानन्ति न केअपि कुत्रापि । १२६.२७/४अहो भवन्तं प्रकृतिप्रभावात् । १२६.२७/५अन्तर्बहिः सर्वत एव सन्तम् । १२६.२७/६विश्वात्मना सम्परिवर्तमानम् ॥ १२६.२७॥ १२६.२८/१ब्रह्मोवाच । ततः प्राह जगद्धात्री दैवी वाग् अशरीरिणी ॥ १२६.२८॥ १२६.२९/१दैवी वाग् उवाच । उभावाराध्य तपसा भक्त्या च नियमेन च । १२६.२९/२यस्य स्यात् प्रथमं सिद्धिस्तद् भूतं ज्येष्ठमुच्यते ॥ १२६.२९॥ १२६.३०/१ब्रह्मोवाच । तथेत्य्तथा ययुः सर्वे ऋषयो लोकपूजिताः । १२६.३०/२श्रान्ताः खिन्नान्तरात्मानः परं वैराग्यमाश्रिताः ॥ १२६.३०॥ १२६.३१/१सर्वलोकैकजननीं भुवनत्रयपावनीम् । १२६.३१/२गौतमीमगमन् सर्वे तपस्तप्तुं यतव्रताः ॥ १२६.३१॥ १२६.३२/१अब्दैवतं तथाग्निं च पूजनायोद्यतास्तदा । १२६.३२/२अग्नेश्च पूजका ये च अपां वै पूजने स्थिताः । १२६.३२/३तत्र वाग् अब्रवीद् दैवी वेदमाता सरस्वती ॥ १२६.३२॥ १२६.३३/१दैवी वाग् उवाच । अग्नेरापस्तथा योनिरद्भिः शौचमवाप्यते । १२६.३३/२अग्नेश्च पूजका ये च विनाद्भिः पूजनं कथम् ॥ १२६.३३॥ १२६.३४/१अप्सु जातासु सर्वत्र कर्मण्यधिकृतो भवेत् । १२६.३४/२तावत् कर्मण्यनर्होऽयमशुचिर्मलिनो नरः ॥ १२६.३४॥ १२६.३५/१न मग्नः श्रद्धया यावद् अप्सु शीतासु वेदवित् । १२६.३५/२तस्माद् आपो वरिष्ठाः स्युर्मातृभूता यतः स्मृताः । १२६.३५/३तस्माज्ज्यैष्ठ्यमपामेव जनन्योऽग्नेर्विशेषतः ॥ १२६.३५॥ १२६.३६/१ब्रह्मोवाच । एतद् वचः शुश्रुवुस्ते ऋषयो वेदवादिनः । १२६.३६/२निश्चयं च ततश्चक्रुर्भवेज्ज्यैष्ठ्यमपामिति ॥ १२६.३६॥ १२६.३७/१यत्र तीर्थे वृत्तमिदम् ऋषिसत्त्रे च नारद । १२६.३७/२तपस्तीर्थं तु तत् प्रोक्तं सत्त्रतीर्थं तद् उच्यते ॥ १२६.३७॥ १२६.३८/१अग्नितीर्थं च तत् प्रोक्तं तथा सारस्वतं विदुः । १२६.३८/२तेषु स्नानं च दानं च सर्वकामप्रदं शुभम् ॥ १२६.३८॥ १२६.३९/१चतुर्दश शतान्यत्र तीर्थानां पुण्यदायिनाम् । १२६.३९/२तेषु स्नानं च दानं च स्वर्गमोक्षप्रदायकम् ॥ १२६.३९॥ १२६.४०/१कृतं संदेहहरणम् ऋषीणां यत्र भाषया । १२६.४०/२सरस्वत्यभवत् तत्र गङ्गया संगता नदी । १२६.४०/३माहात्म्यं तस्य को वक्तुं संगमस्य क्षमो नरः ॥ १२६.४०॥ १२७.१/१ब्रह्मोवाच । देवतीर्थमिति ख्यातं गङ्गाया उत्तरे तटे । १२७.१/२तस्य प्रभावं वक्ष्यामि सर्वपापप्रणाशनम् ॥ १२७.१॥ १२७.२/१आर्ष्टिषेण इति ख्यातो राजा सर्वगुणान्वितः । १२७.२/२तस्य भार्या जया नाम साक्षाल्लक्ष्मीरिवापरा ॥ १२७.२॥ १२७.३/१तस्य पुत्रो भरो नाम मतिमान् पितृवत्सलः । १२७.३/२धनुर्वेदे च वेदे च निष्णातो दक्ष एव च ॥ १२७.३॥ १२७.४/१तस्य भार्या रूपवती सुप्रभेत्यभिविश्रुता । १२७.४/२आर्ष्टिषेणस्ततो राजा पुत्रे राज्यं निवेश्य सः ॥ १२७.४॥ १२७.५/१पुरोधसा च मुख्येन दीक्षां चक्रे नरेश्वरः । १२७.५/२सरस्वत्यास्ततस्तीरे हयमेधाय यत्नवान् ॥ १२७.५॥ १२७.६/१ऋत्विग्भिरृषिमुख्यैश्च वेदशास्त्रपरायणैः । १२७.६/२दीक्षितं तं नृपश्रेष्ठं ब्राह्मणाग्निसमीपतः ॥ १२७.६॥ १२७.७/१मिथुर्दानवराट् शूरः पापबुद्धिः प्रतापवान् । १२७.७/२मखं विध्वस्य नृपतिं सभार्यं सपुरोहितम् ॥ १२७.७॥ १२७.८/१आदाय वेगात् स प्रागाद् रसातलतलं मुने । १२७.८/२नीते तस्मिन् नृपवरे यज्ञे नष्टे ततोऽमराः ॥ १२७.८॥ १२७.९/१ऋत्विजश्च ययुः सर्वे स्वं स्वं स्थानं मखात् ततः । १२७.९/२पुरोहितसुतो राज्ञो देवापिरिति विश्रुतः ॥ १२७.९॥ १२७.१०/१बालस्तां मातरं दृष्ट्वा आत्मनः पितरं न च । १२७.१०/२दृष्ट्वा सविस्मयो भूत्वा दुःखितोऽतीव चाभवत् ॥ १२७.१०॥ १२७.११/१स मातरं तु पप्रच्छ पिता मे क्व गतोऽम्बिके । १२७.११/२पितृहीनो न जीवेयं मातः सत्यं वदस्व मे ॥ १२७.११॥ १२७.१२/१धिग् धिक् पितृविहीनानां जीवितं पापकर्मणाम् । १२७.१२/२न वक्षि यदि मे मातर्जलमग्निमथाविशे ॥ १२७.१२॥ १२७.१३/१पुत्रं प्रोवाच सा माता राज्ञो भार्या पुरोधसः । १२७.१३/२दानवेन तलं नीतो राज्ञा सह पिता तव ॥ १२७.१३॥ १२७.१४/१देवापिरुवाच । क्व नीतः केन वा नीतः कथं नीतः क्व कर्मणि । १२७.१४/२केषु पश्यत्सु किं स्थानं दानवस्य वदस्व मे ॥ १२७.१४॥ १२७.१५/१मातोवाच । दीक्षितं यज्ञसदसि सभार्यं सपुरोधसम् । १२७.१५/२राजानं तं मिथुर्दैत्यो नीतवान् स रसातलम् । १२७.१५/३पश्यत्सु देवसंघेषु वह्निब्राह्मणसंनिधौ ॥ १२७.१५॥ १२७.१६/१ब्रह्मोवाच । तन् मातृवचनं श्रुत्वा देवापिः कृत्यमस्मरत् । १२७.१६/२देवान् पश्येऽथवाग्निं वा ऋत्विजो वासुरांस्तथा ॥ १२७.१६॥ १२७.१७/१एतेष्वेव पितान्वेष्यो नान्यत्रेति मतिर्मम । १२७.१७/२इति निश्चित्य देवापिर्भरं प्राह नृपात्मजम् ॥ १२७.१७॥ १२७.१८/१देवापिरुवाच । तपसा ब्रह्मचर्येण व्रतेन नियमेन च । १२७.१८/२आनेतव्या मया सर्वे नीता ये च रसातलम् ॥ १२७.१८॥ १२७.१९/१जाते पराभवे घोरे यो न कुर्यात् प्रतिक्रियाम् । १२७.१९/२नराधमेन किं तेन जीवता वा मृतेन वा ॥ १२७.१९॥ १२७.२०/१त्वं प्रशाधि महीं कृत्स्नामार्ष्टिषेणः पिता यथा । १२७.२०/२माता मम त्वया पाल्या राजन् यावन् ममागतिः । १२७.२०/३भवेच्च कृतकार्यस्य अनुजानीहि मां भर ॥ १२७.२०॥ १२७.२१/१ब्रह्मोवाच । भरेणोक्तः स देवापिः सर्वं निश्चित्य यत्नतः ॥ १२७.२१॥ १२७.२२/१भर उवाच । सिद्धिं कुरु सुखं याहि मा चिन्तामल्पिकां भज ॥ १२७.२२॥ १२७.२३/१ब्रह्मोवाच । ततो देवापिरमर+ ।राजाङ्घ्रिध्यानतत्परः । १२७.२३/२ऋत्विजोऽन्वेष्य यत्नेन नत्वा तान् ऋत्विजः पृथक् । १२७.२३/३कृताञ्जलिपुटो बालो देवापिर्वाक्यमब्रवीत् ॥ १२७.२३॥ १२७.२४/१देवापिरुवाच । भवद्भिश्च मखो रक्ष्यो यजमानश्च दीक्षितः । १२७.२४/२पुरोधाश्च तथा रक्ष्यः पत्नी या दीक्षितस्य तु ॥ १२७.२४॥ १२७.२५/१भवत्सु तत्र पश्यत्सु यज्ञं विध्वस्य दैत्यराट् । १२७.२५/२राजादयस्तेन नीतास्तन् न युक्ततमं भवेत् ॥ १२७.२५॥ १२७.२६/१अथाप्येतद् अहं मन्ये भवन्तस्तान् अरोगिणः । १२७.२६/२दातुमर्हन्ति तान् सर्वान् अन्यथा शापमर्हथ ॥ १२७.२६॥ १२७.२७/१ऋत्विज ऊचुः । मखेऽग्निः प्रथमं पूज्यो ह्यग्निरेवात्र दैवतम् । १२७.२७/२तस्माद् वयं न जानीमो ह्यग्नीनां परिचारकाः ॥ १२७.२७॥ १२७.२८/१स एव दाता भोक्ता च हर्ता कर्ता च हव्यवाट् ॥ १२७.२८॥ १२७.२९/१ब्रह्मोवाच । ऋत्विजः पृष्ठतः कृत्वा देवापिर्जातवेदसम् । १२७.२९/२पूजयित्वा यथान्यायमग्नये तन् न्यवेदयत् ॥ १२७.२९॥ १२७.३०/१अग्निरुवाच । यथर्त्विजस्तथा चाहं देवानां परिचारकः । १२७.३०/२हव्यं वहामि देवानां भोक्तारो रक्षकाश्च ते ॥ १२७.३०॥ १२७.३१/१देवापिरुवाच । देवान् आहूय यत्नेन हविर्भागान् पृथक् पृथक् । १२७.३१/२दास्येऽहमेष दोषो मे तस्माद् याहि सुरान् प्रति ॥ १२७.३१॥ १२७.३२/१ब्रह्मोवाच । देवापिः स सुरान् प्राप्य नत्वा तेभ्यः पृथक् पृथक् । १२७.३२/२ऋत्विग्वाक्यं चाग्निवाक्यं शापं चापि न्यवेदयत् ॥ १२७.३२॥ १२७.३३/१देवा ऊचुः । आहूता वैदिकैर्मन्त्रैरृत्विग्भिश्च यथाक्रमम् । १२७.३३/२भोक्ष्यामहे हविर्भागान् न स्वतन्त्रा द्विजोत्तम ॥ १२७.३३॥ १२७.३४/१तस्माद् वेदानुगा नित्यं वयं वेदेन चोदिताः । १२७.३४/२परतन्त्रास्ततो विप्र वेदेभ्यस्तन् निवेदय ॥ १२७.३४॥ १२७.३५/१ब्रह्मोवाच । स देवापिः शुचिर्भूत्वा वेदान् आहूय यत्नतः । १२७.३५/२ध्यानेन तपसा युक्तो वेदाश्चापि पुरोऽभवन् ॥ १२७.३५॥ १२७.३६/१वेदान् उवाच देवापिर्नमस्य तु पुनः पुनः । १२७.३६/२ऋत्विग्वाक्यं चाग्निवाक्यं देववाक्यं न्यवेदयत् ॥ १२७.३६॥ १२७.३७/१वेदा ऊचुः । परतन्त्रा वयं तात ईश्वरस्य वशानुगाः । १२७.३७/२अशेषजगदाधारो निराधारो निरञ्जनः ॥ १२७.३७॥ १२७.३८/१सर्वशक्त्यैकसदनं निधानं सर्वसम्पदाम् । १२७.३८/२स तु कर्ता महादेवः संहर्ता स महेश्वरः ॥ १२७.३८॥ १२७.३९/१वयं शब्दमया ब्रह्मन् वदामो विद्म एव च । १२७.३९/२अस्माकमेतत् कृत्यं स्याद् वदामो यत् तु पृच्छसि ॥ १२७.३९॥ १२७.४०/१केन नीतास्तस्य नाम तत्पुरं तद्बलं तथा । १२७.४०/२भक्षिताः किं तु नो नष्टा एतज्जानीमहे वयम् ॥ १२७.४०॥ १२७.४१/१यथा च तव सामर्थ्यं यमाराध्य च यत्र च । १२७.४१/२स्याद् इत्येतच्च जानीमो यथा प्राप्स्यसि तान् पुरः ॥ १२७.४१॥ १२७.४२/१ब्रह्मोवाच । एतच्छ्रुत्वावदद् वेदान् विचार्य सुचिरं हृदि ॥ १२७.४२॥ १२७.४३/१देवापिरुवाच । वेदा वदन्त्वेतद् एव सर्वमेव यथार्थतः । १२७.४३/२सर्वान् प्राप्स्ये तलं नीतान् अलं तेभ्यो नमोऽस्तु वः ॥ १२७.४३॥ १२७.४४/१वेदा ऊचुः । गौतमीं गच्छ देवापे तत्र स्तुहि महेश्वरम् । १२७.४४/२सुप्रसन्नस्तवाभीष्टं दास्यत्येव कृपाकरः ॥ १२७.४४॥ १२७.४५/१भवेद् देवः शिवः प्रीतः स्तुतः सत्यं महामते । १२७.४५/२आर्ष्टिषेणश्च नृपतिस्तस्य जाया जया सती ॥ १२७.४५॥ १२७.४६/१पिता तवाप्युपमन्युस्तले तिष्ठन्त्यरोगिणः । १२७.४६/२वरदानान् महेशस्य मिथुं हत्वा च राक्षसम् । १२७.४६/३यशः प्राप्स्यसि धर्मं च एतच्छक्यं न चेतरत् ॥ १२७.४६॥ १२७.४७/१ब्रह्मोवाच । तद् वेदवचनाद् बालो देवापिर्गौतमीं गतः । १२७.४७/२स्नात्वा कृतक्षणो विप्रस्तुष्टाव च महेश्वरम् ॥ १२७.४७॥ १२७.४८/१देवापिरुवाच । बालोऽहं देवदेवेश गुरूणां त्वं गुरुर्मम । १२७.४८/२न मे शक्तिस्त्वत्स्तवने तुभ्यं शम्भो नमोऽस्तु ते ॥ १२७.४८॥ १२७.४९/१न त्वां जानन्ति निगमा न देवा मुनयो न च । १२७.४९/२न ब्रह्मा नापि वैकुण्ठो योऽसि सोऽसि नमोऽस्तु ते ॥ १२७.४९॥ १२७.५०/१येऽनाथा ये च कृपणा ये दरिद्राश्च रोगिणः । १२७.५०/२पापात्मानो ये च लोके तांस्त्वं पासि महेश्वर ॥ १२७.५०॥ १२७.५१/१तपसा नियमैर्मन्त्रैः पूजितास्त्रिदिवौकसः । १२७.५१/२त्वया दत्तं फलं तेभ्यो दास्यन्ति जगतां पते ॥ १२७.५१॥ १२७.५२/१याचितारश्च दातारस्तेभ्यो यद् यन् मनीषितम् । १२७.५२/२भवतीति न चित्रं स्यात् त्वं विपर्ययकारकः ॥ १२७.५२॥ १२७.५३/१येऽज्ञानिनो ये च पापा ये मग्ना नरकार्णवे । १२७.५३/२शिवेति वचनान् नाथ तान् पासि त्वं जगद्गुरो ॥ १२७.५३॥ १२७.५४/१ब्रह्मोवाच । एवं तु स्तुवतस्तस्य पुरः प्राह त्रिलोचनः ॥ १२७.५४॥ १२७.५५/१शिव उवाच । वरं ब्रूह्यथ देवापे अलं दैन्येन बालक ॥ १२७.५५॥ १२७.५६/१देवापिरुवाच । राजानं राजपत्नीं च पितरं च गुरुं मम । १२७.५६/२प्राप्तुमिच्छे जगन्नाथ निधनं च रिपोर्मम ॥ १२७.५६॥ १२७.५७/१ब्रह्मोवाच । देवापिवचनं श्रुत्वा तथेत्याहाखिलेश्वरः । १२७.५७/२देवापेः सर्वमभवद् आज्ञया शंकरस्य तत् ॥ १२७.५७॥ १२७.५८/१पुनरप्याह तं शम्भुर्देवापिकरुणाकरः । १२७.५८/२नन्दिनं प्रेषयामास शम्भुः शूलेन नारद ॥ १२७.५८॥ १२७.५९/१रसातलं मिथुं नन्दी हत्वा चासुरपुंगवान् । १२७.५९/२तत्पित्रादीन् समानीय तस्मै तान् स न्यवेदयत् ॥ १२७.५९॥ १२७.६०/१हयमेधश्च तत्रासीद् आर्ष्टिषेणस्य धीमतः । १२७.६०/२अग्निश्च ऋत्विजो देवा वेदाश्च ऋषयोऽब्रुवन् ॥ १२७.६०॥ १२७.६१/१अग्न्यादय ऊचुः । यत्र साक्षाद् अभूच्छम्भुर्देवापे भक्तवत्सलः । १२७.६१/२देवदेवो जगन्नाथो देवतीर्थमभूच्च तत् ॥ १२७.६१॥ १२७.६२/१सर्वपापक्षयकरं सर्वसिद्धिप्रदं नृणाम् । १२७.६२/२पुण्यदं तीर्थमेतत् स्यात् तव कीर्तिश्च शाश्वती ॥ १२७.६२॥ १२७.६३/१ब्रह्मोवाच । अश्वमेधे निवृत्ते तु सुरास्तेभ्यो वरान् ददुः । १२७.६३/२स्नात्वा कृतार्था गङ्गायां ततस्ते दिवमाक्रमन् ॥ १२७.६३॥ १२७.६४/१ततः प्रभृति तत्रासंस्तीर्थानि दश पञ्च च । १२७.६४/२सहस्राणि शतान्यष्टावुभयोरपि तीरयोः । १२७.६४/३तेषु स्नानं च दानं च ह्यतीव फलदं विदुः ॥ १२७.६४॥ १२८.१/१ब्रह्मोवाच । तपोवनमिति ख्यातं नन्दिनीसंगमं तथा । १२८.१/२सिद्धेश्वरं तत्र तीर्थं गौतम्या दक्षिणे तटे ॥ १२८.१॥ १२८.२/१शार्दूलं चेति विख्यातं तेषां वृत्तमिदं श‍ृणु । १२८.२/२यस्याकर्णनमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ १२८.२॥ १२८.३/१अग्निर्होता पुरा त्वासीद् देवानां हव्यवाहनः । १२८.३/२भार्यां प्राप्तो दक्षसुतां स्वाहानाम्नीं सुरूपिणीम् ॥ १२८.३॥ १२८.४/१सानपत्या पुरा चासीत् पुत्रार्थं तप आविशत् । १२८.४/२तपश्चरन्तीं विपुलं तोषयन्तीं हुताशनम् । १२८.४/३स भर्ता हुतभुक् प्राह भार्यां स्वाहामनिन्दिताम् ॥ १२८.४॥ १२८.५/१अग्निरुवाच । अपत्यानि भविष्यन्ति मा तपः कुरु शोभने ॥ १२८.५॥ १२८.६/१ब्रह्मोवाच । एतच्छ्रुत्वा भर्तृवाक्यं निवृत्ता तपसोऽभवत् । १२८.६/२स्त्रीणामभीष्टदं नान्यद् भर्तृवाक्यं विना क्वचित् ॥ १२८.६॥ १२८.७/१ततः कतिपये काले तारकाद् भय आगते । १२८.७/२अनुत्पन्ने कार्त्तिकेये चिरकालरहोगते ॥ १२८.७॥ १२८.८/१महेश्वरे भवान्या च त्रस्ता देवाः समागताः । १२८.८/२देवानां कार्यसिद्ध्यर्थमग्निं प्रोचुर्दिवौकसः ॥ १२८.८॥ १२८.९/१देवा ऊचुः । देव गच्छ महाभाग शम्भुं त्रैलोक्यपूजितम् । १२८.९/२तारकाद् भयमुत्पन्नं शम्भवे त्वं निवेदय ॥ १२८.९॥ १२८.१०/१अग्निरुवाच । न गन्तव्यं तत्र देशे दम्पत्योः स्थितयो रहः । १२८.१०/२सामान्यमात्रतो न्यायः किं पुनः शूलपाणिनि ॥ १२८.१०॥ १२८.११/१एकान्तस्थितयोः स्वैरं जल्पतोर्यः सरागयोः । १२८.११/२दम्पत्योः श‍ृणुयाद् वाक्यं निरयात् तस्य नोद्धृतिः ॥ १२८.११॥ १२८.१२/१स स्वाम्यखिललोकानां महाकालस्त्रिशूलवान् । १२८.१२/२निरीक्षणीयः केन स्याद् भवान्या रहसि स्थितः ॥ १२८.१२॥ १२८.१३/१देवा ऊचुः । महाभये चानुगते न्यायः कोऽन्वत्र वर्ण्यते । १२८.१३/२तारकाद् भय उत्पन्ने गच्छ त्वं तारको भवान् ॥ १२८.१३॥ १२८.१४/१महाभयाब्धौ साधूनां यत् परार्थाय जीवितम् । १२८.१४/२रूपेणान्येन वा गच्छ वाचं वद यथा तथा ॥ १२८.१४॥ १२८.१५/१विश्राव्य देववचनं शम्भुमागच्छ सत्वरः । १२८.१५/२ततो दास्यामहे पूजामुभयोर्लोकयोः कवे ॥ १२८.१५॥ १२८.१६/१ब्रह्मोवाच । शुको भूत्वा जगामाशु देववाक्याद् धुताशनः । १२८.१६/२यत्रासीज्जगतां नाथो रममाणस्तदोमया ॥ १२८.१६॥ १२८.१७/१स भीतवद् अथ प्रायाच्छुको भूत्वा तदानलः । १२८.१७/२नाशकद् द्वारदेशे तु प्रवेष्टुं हव्यवाहनः ॥ १२८.१७॥ १२८.१८/१ततो गवाक्षदेशे तु तस्थौ धुन्वन्न् अधोमुखः । १२८.१८/२तं दृष्ट्वा प्रहसञ् शम्भुरुमां प्राह रहोगतः ॥ १२८.१८॥ १२८.१९/१शम्भुरुवाच । पश्य देवि शुकं प्राप्तं देववाक्याद् धुताशनम् ॥ १२८.१९॥ १२८.२०/१ब्रह्मोवाच । लज्जिता चावदद् देवमलं देवेति पार्वती । १२८.२०/२पुरश्चरन्तं देवेशो ह्यग्निं तं द्विजरूपिणम् ॥ १२८.२०॥ १२८.२१/१आहूय बहुशश्चापि ज्ञातोऽस्यग्नेऽत्र मा वद । १२८.२१/२विदारयस्व स्वमुखं गृहाणेदं नयस्व तत् ॥ १२८.२१॥ १२८.२२/१इत्युक्त्वा तस्य चास्येऽग्ने रेतः स प्राक्षिपद् बहु । १२८.२२/२रेतोगर्भस्तदा चाग्निर्गन्तुं नैव च शक्तवान् ॥ १२८.२२॥ १२८.२३/१सुरनद्यास्ततस्तीरं श्रान्तोऽग्निरुपतस्थिवान् । १२८.२३/२कृत्तिकासु च तद् रेतः प्रक्षेपात् कार्त्तिकोऽभवत् ॥ १२८.२३॥ १२८.२४/१अवशिष्टं च यत् किंचिद् अग्नेर्देहे च शाम्भवम् । १२८.२४/२तद् एव रेतो वह्निस्तु स्वभार्यायां द्विधाक्षिपत् ॥ १२८.२४॥ १२८.२५/१स्वाहायां प्रियभूतायां पुत्रार्थिन्यां विशेषतः । १२८.२५/२पुरा साश्वासिता तेन संततिस्ते भविष्यति ॥ १२८.२५॥ १२८.२६/१तद् वह्निनाथ संस्मृत्य तत् क्षिप्तं शाम्भवं महः । १२८.२६/२तद् अग्ने रेतसस्तस्यां जज्ञे मिथुनमुत्तमम् ॥ १२८.२६॥ १२८.२७/१सुवर्णश्च सुवर्णा च रूपेणाप्रतिमं भुवि । १२८.२७/२अग्नेः प्रीतिकरं नित्यं लोकानां प्रीतिवर्धनम् ॥ १२८.२७॥ १२८.२८/१अग्निः प्रीत्या सुवर्णां तां प्रादाद् धर्माय धीमते । १२८.२८/२सुवर्णस्याथ पुत्रस्य संकल्पामकरोत् प्रियाम् । १२८.२८/३एवं पुत्रस्य पुत्र्याश्च विवाहमकरोत् कविः ॥ १२८.२८॥ १२८.२९/१अन्योन्यरेतोव्यतिषङ्गदोषाद् । १२८.२९/२अग्नेरपत्यमुभयं तथैव । १२८.२९/३पुत्रः सुवर्णो बहुरूपरूपी । १२८.२९/४रूपाणि कृत्वा सुरसत्तमानाम् ॥ १२८.२९॥ १२८.३०/१इन्द्रस्य वायोर्धनदस्य भार्याम् । १२८.३०/२जलेश्वरस्यापि मुनीश्वराणाम् । १२८.३०/३भार्यास्तु गच्छत्यनिशं सुवर्णो । १२८.३०/४यस्याः प्रियं यच्च वपुः स कृत्वा ॥ १२८.३०॥ १२८.३१/१याति क्वचिच्चापि कवेस्तनूजस्- । १२८.३१/२तद्भर्तृरूपं च पतिव्रतासु । १२८.३१/३कृत्वानिशं ताभिरुदारभावः । १२८.३१/४कुर्वन् कृतार्थं मदनं स रेमे ॥ १२८.३१॥ १२८.३२/१कृत्वा गता क्वापि चैवं सुवर्णा । १२८.३२/२धर्मस्य भार्यापि सुवर्णनाम्नी । १२८.३२/३स्वाहासुता स्वैरिणी सा बभूव । १२८.३२/४यस्यापि यस्यापि मनोगता या ॥ १२८.३२॥ १२८.३३/१भार्यास्वरूपा सैव भूत्वा सुवर्णा । १२८.३३/२रेमे पतीन् मानुषान् आसुरांश्च । १२८.३३/३देवान् ऋषीन् पितृरूपांस्तथान्यान् । १२८.३३/४रूपौदार्यस्थैर्यगाम्भीर्ययुक्तान् ॥ १२८.३३॥ १२८.३४/१याभिप्रेता यस्य देवस्य भार्या । १२८.३४/२तद्रूपा सा रमते तेन सार्धम् । १२८.३४/३नानाभेदैः करणैश्चाप्यनेकैर्। १२८.३४/४आकर्षन्ती तन्मनः कामसिद्धिम् ॥ १२८.३४॥ १२८.३५/१एवं सुवर्णस्य निरीक्ष्य चेष्टाम् । १२८.३५/२अग्नेः सूनोः पुत्रिकायास्तथाग्नेः । १२८.३५/३सर्वे च शेपुः कुपितास्तदाग्नेः । १२८.३५/४पुत्रं च पुत्रीं च सुरासुरास्ते ॥ १२८.३५॥ १२८.३६/१सुरासुरा ऊचुः । कृतं यद् एतद् व्यभिचाररूपम् । १२८.३६/२यच्छद्मना वर्तनं पापरूपम् । १२८.३६/३तस्मात् सुतस्ते व्यभिचारवांश्च । १२८.३६/४सर्वत्र गामी जायतां हव्यवाह ॥ १२८.३६॥ १२८.३७/१तथा सुवर्णापि न चैकनिष्ठा । १२८.३७/२भूयाद् अग्ने नैकतृप्ता बहूंश्च । १२८.३७/३नानाजातीन् निन्दितान् देहभाजो । १२८.३७/४भजित्री स्याद् एष दोषश्च पुत्र्याः ॥ १२८.३७॥ १२८.३८/१ब्रह्मोवाच । इत्येतच्छापवचनं श्रुत्वाग्निरतिभीतवत् । १२८.३८/२मामभ्येत्य तदोवाच निष्कृतिं वद पुत्रयोः ॥ १२८.३८॥ १२८.३९/१तदाहमब्रवं वह्ने गौतमीं गच्छ शंकरम् । १२८.३९/२स्तुत्वा तत्र महाबाहो निवेदय जगत्पतेः ॥ १२८.३९॥ १२८.४०/१माहेश्वरेण वीर्येण तव देहस्थितेन च । १२८.४०/२एवंविधं त्वपत्यं ते जातं वह्ने ततो भवान् ॥ १२८.४०॥ १२८.४१/१निवेदयस्व देवाय देवानां शापमीदृशम् । १२८.४१/२स्वापत्यरक्षणायासौ शम्भुः श्रेयः करिष्यति ॥ १२८.४१॥ १२८.४२/१स्तुहि देवं च देवीं च भक्त्या प्रीतो भवेच्छिवः । १२८.४२/२ततस्त्वपत्यविषये प्रियान् कामान् अवाप्स्यसि ॥ १२८.४२॥ १२८.४३/१ततो मद्वचनाद् अग्निर्गङ्गां गत्वा महेश्वरम् । १२८.४३/२तुष्टाव नियतो वाक्यैः स्तुतिभिर्वेदसम्मितैः ॥ १२८.४३॥ १२८.४४/१अग्निरुवाच । विश्वस्य जगतो धाता विश्वमूर्तिर्निरञ्जनः । १२८.४४/२आदिकर्ता स्वयम्भूश्च तं नमामि जगत्पतिम् ॥ १२८.४४॥ १२८.४५/१योऽग्निर्भूत्वा संहरति स्रष्टा वै जलरूपतः । १२८.४५/२सूर्यरूपेण यः पाति तं नमामि च त्र्यम्बकम् ॥ १२८.४५॥ १२८.४६/१ब्रह्मोवाच । ततः प्रसन्नो भगवान् अनन्तः शम्भुरव्ययः । १२८.४६/२वरेण च्छन्दयामास पावकं सुरपूजितम् ॥ १२८.४६॥ १२८.४७/१स विनीतः शिवं प्राह तव वीर्यं मयि स्थितम् । १२८.४७/२तेन जातः सुतो रम्यः सुवर्णो लोकविश्रुतः ॥ १२८.४७॥ १२८.४८/१तथा सुवर्णा पुत्री च तस्माद् एव जगत्प्रभो । १२८.४८/२अन्योन्यवीर्यसङ्गाच्च तद्दोषाद् उभयं त्विदम् ॥ १२८.४८॥ १२८.४९/१व्यभिचारात् सदोषं च अपत्यमभवच्छिव । १२८.४९/२शापं ददुः सुराः सर्वे तयोः शान्तिं कुरु प्रभो ॥ १२८.४९॥ १२८.५०/१तदग्निवचनाच्छम्भुः प्रोवाचेदं शुभोदयम् ॥ १२८.५०॥ १२८.५१/१शम्भुरुवाच । मद्वीर्याद् अभवत् त्वत्तः सुवर्णो भूरिविक्रमः । १२८.५१/२समग्रा ऋद्धयः सर्वाः सुवर्णेऽस्मिन् समाहिताः ॥ १२८.५१॥ १२८.५२/१भविष्यन्ति न संदेहो वह्ने श‍ृणु वचो मम । १२८.५२/२त्रयाणामपि लोकानां पावनः स भविष्यति ॥ १२८.५२॥ १२८.५३/१स एव चामृतं लोके स एव सुरवल्लभः । १२८.५३/२स एव भुक्तिमुक्ती च स एव मखदक्षिणा ॥ १२८.५३॥ १२८.५४/१स एव रूपं सर्वस्य गुरूणामप्यसौ गुरुः । १२८.५४/२वीर्यं श्रेष्ठतमं विद्याद् वीर्यं मत्तो यद् उत्तमम् ॥ १२८.५४॥ १२८.५५/१विशेषतस्त्वयि क्षिप्तं तस्य का स्याद् विचारणा । १२८.५५/२हीनं तेन विना सर्वं सम्पूर्णास्तेन सम्पदः ॥ १२८.५५॥ १२८.५६/१जीवन्तोऽपि मृताः सर्वे सुवर्णेन विना नराः । १२८.५६/२निर्गुणोऽपि धनी मान्यः सगुणोऽप्यधनो नहि ॥ १२८.५६॥ १२८.५७/१तस्मान् नातः परं किंचित् सुवर्णाद् धि भविष्यति । १२८.५७/२तथा चैषा सुवर्णापि स्याद् उत्कृष्टापि चञ्चला ॥ १२८.५७॥ १२८.५८/१अनया वीक्षितं सर्वं न्यूनं पूर्णं भविष्यति । १२८.५८/२तपसा जपहोमैश्च येयं प्राप्या जगत्त्रये ॥ १२८.५८॥ १२८.५९/१तस्याः प्रभावं प्राशस्त्यमग्ने किंचिच्च कीर्त्यते । १२८.५९/२सर्वत्र या तु संतिष्ठेद् आयातु विचरिष्यति ॥ १२८.५९॥ १२८.६०/१सुवर्णा कमला साक्षात् पवित्रा च भविष्यति । १२८.६०/२अद्य प्रभृत्यात्मजयोस्तथा स्वैरं विचेष्टतोः ॥ १२८.६०॥ १२८.६१/१तथापि चैतयोः पुण्यं न भूतं न भविष्यति ॥ १२८.६१॥ १२८.६२/१ब्रह्मोवाच । एवमुक्त्वा ततः शम्भुः साक्षात् तत्राभवच्छिवः । १२८.६२/२लिङ्गरूपेण सर्वेषां लोकानां हितकाम्यया ॥ १२८.६२॥ १२८.६३/१वरान् प्राप्य सुताभ्यां स अग्निस्तुष्टोऽभवत् ततः । १२८.६३/२स्वभर्त्रा च सुवर्णा सा धर्मेणाग्निसुता मुदा ॥ १२८.६३॥ १२८.६४/१वर्तयामास पुत्रोऽपि वह्नेः संकल्पया मुदा । १२८.६४/२एतस्मिन्न् अन्तरे स्वर्णामग्नेर्दुहितरं मुने ॥ १२८.६४॥ १२८.६५/१परिभूय च धर्मं तं शार्दूलो दानवेश्वरः । १२८.६५/२अहरद् भाग्यसौभाग्य+ ।विलासवसतिं छलात् ॥ १२८.६५॥ १२८.६६/१नीता रसातलं तेन सुवर्णा लोकविश्रुता । १२८.६६/२जामाताग्नेः स धर्मश्च अग्निश्चैव स हव्यवाट् ॥ १२८.६६॥ १२८.६७/१विष्णवे लोकनाथाय स्तुत्वा चैव पुनः पुनः । १२८.६७/२कार्यविज्ञापनं चोभौ चक्रतुः प्रभविष्णवे ॥ १२८.६७॥ १२८.६८/१ततश्चक्रेण चिच्छेद शार्दूलस्य शिरो हरिः । १२८.६८/२सानीता विष्णुना देवी सुवर्णा लोकसुन्दरी ॥ १२८.६८॥ १२८.६९/१महेश्वरसुता चैव अग्नेश्चैव तथा प्रिया । १२८.६९/२महेश्वराय तां विष्णुर्दर्शयामास नारद ॥ १२८.६९॥ १२८.७०/१प्रीतोऽभवन् महेशोऽपि सस्वजे तां पुनः पुनः । १२८.७०/२चक्रं प्रक्षालितं यत्र शार्दूलच्छेदि दीप्तिमत् ॥ १२८.७०॥ १२८.७१/१चक्रतीर्थं तु विख्यातं शार्दूलं चेति तद् विदुः । १२८.७१/२यत्र नीता सुवर्णा सा विष्णुना शंकरान्तिकम् ॥ १२८.७१॥ १२८.७२/१तत् तीर्थं शांकरं ज्ञेयं वैष्णवं सिद्धमेव तु । १२८.७२/२यत्रानन्दमनुप्राप्तो ह्यग्निर्धर्मश्च शाश्वतः ॥ १२८.७२॥ १२८.७३/१आनन्दाश्रूणि न्यपतन् यत्राग्नेर्मुनिसत्तम । १२८.७३/२आनन्देति नदी जाता तथा वै नन्दिनीति च ॥ १२८.७३॥ १२८.७४/१तस्याश्च संगमः पुण्यो गङ्गायां तत्र वै शिवः । १२८.७४/२तत्रैव संगमे साक्षात् सुवर्णाद्यापि संस्थिता ॥ १२८.७४॥ १२८.७५/१दाक्षायणी सैव शिवा आग्नेयी चेति विश्रुता । १२८.७५/२अम्बिका जगदाधारा शिवा कात्यायनीश्वरी ॥ १२८.७५॥ १२८.७६/१भक्ताभीष्टप्रदा नित्यमलंकृत्योभयं तटम् । १२८.७६/२तपस्तेपे यत्र चाग्निस्तत् तीर्थं तु तपोवनम् ॥ १२८.७६॥ १२८.७७/१एवमादीनि तीर्थानि तीरयोरुभयोर्मुने । १२८.७७/२तेषु स्नानं च दानं च सर्वकामप्रदं शुभम् ॥ १२८.७७॥ १२८.७८/१उत्तरे चैव पारे च सहस्राणि चतुर्दश । १२८.७८/२दक्षिणे च तथा पारे सहस्राण्यथ षोडश ॥ १२८.७८॥ १२८.७९/१तत्र तत्र च तीर्थानि साभिज्ञानानि सन्ति वै । १२८.७९/२नामानि च पृथक् सन्ति संक्षेपात् तन् मयोच्यते ॥ १२८.७९॥ १२८.८०/१एतानि यश्च श‍ृणुयाद् यश्च वा पठति स्मरेत् । १२८.८०/२सर्वेषु तत्र काम्येषु परिपूर्णो भवेन् नरः ॥ १२८.८०॥ १२८.८१/१एतद् वृत्तं तु यो ज्ञात्वा तत्र स्नानादिकं चरेत् । १२८.८१/२लक्ष्मीवाञ् जायते नित्यं धर्मवांश्च विशेषतः ॥ १२८.८१॥ १२८.८२/१अब्जकात् पश्चिमे तीर्थं तच्छार्दूलमुदाहृतम् । १२८.८२/२वाराणस्यादितीर्थेभ्यः सर्वेभ्यो ह्यधिकं भवेत् ॥ १२८.८२॥ १२८.८३/१तत्र स्नात्वा पितृन् देवान् वन्दते तर्पयत्यपि । १२८.८३/२सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोके महीयते ॥ १२८.८३॥ १२८.८४/१तपोवनाच्च शार्दूलान् मध्ये तीर्थान्यशेषतः । १२८.८४/२तस्यैकैकस्य माहात्म्यं न केनाप्यत्र वर्ण्यते ॥ १२८.८४॥ १२९.१/१ब्रह्मोवाच । इन्द्रतीर्थमिति ख्यातं तत्रैव च वृषाकपम् । १२९.१/२फेनायाः संगमो यत्र हनूमतं तथैव च ॥ १२९.१॥ १२९.२/१अब्जकं चापि यत् प्रोक्तं यत्र देवस्त्रिविक्रमः । १२९.२/२तत्र स्नानं च दानं च पुनरावृत्तिदुर्लभम् ॥ १२९.२॥ १२९.३/१तत्र वृत्तान्यथाख्यास्ये गङ्गाया दक्षिणे तटे । १२९.३/२इन्द्रेश्वरं चोत्तरे च श‍ृणु भक्त्या यतव्रतः ॥ १२९.३॥ १२९.४/१नमुचिर्बलवान् आसीद् इन्द्रशत्रुर्मदोत्कटः । १२९.४/२तस्येन्द्रेणाभवद् युद्धं फेनेनेन्द्रोऽहरच्छिरः ॥ १२९.४॥ १२९.५/१अपां च नमुचेः शत्रोस्तत्फेनवज्ररूपधृक् । १२९.५/२शिरश्छित्त्वा तच्च फेनं गङ्गाया दक्षिणे तटे ॥ १२९.५॥ १२९.६/१न्यपतद् भूमिं भित्त्वा तु रसातलमथाविशत् । १२९.६/२रसातलभवं गाङ्गं वारि यद् विश्वपावनम् ॥ १२९.६॥ १२९.७/१वज्रादिष्टेन मार्गेण व्यगमद् भूमिमण्डलम् । १२९.७/२तज्जलं फेननाम्ना तु नदी फेनेति गद्यते ॥ १२९.७॥ १२९.८/१तस्यास्तु संगमः पुण्यो गङ्गया लोकविश्रुतः । १२९.८/२सर्वपापक्षयकरो गङ्गायमुनयोरिव ॥ १२९.८॥ १२९.९/१हनूमदुपमाता वै यत्राप्लवनमात्रतः । १२९.९/२मार्जारत्वाद् अभून् मुक्ता विष्णुगङ्गाप्रसादतः ॥ १२९.९॥ १२९.१०/१मार्जारं चेति तत् तीर्थं पुरा प्रोक्तं मया तव । १२९.१०/२हनूमतं च तत् प्रोक्तं तत्राख्यानं पुरोदितम् ॥ १२९.१०॥ १२९.११/१वृषाकपं चाब्जकं च तत्रेदं प्रयतः श‍ृणु । १२९.११/२हिरण्य इति विख्यातो दैत्यानां पूर्वजो बली ॥ १२९.११॥ १२९.१२/१तपस्तप्त्वा सुरैः सर्वैरजेयोऽभूत् सुदारुणः । १२९.१२/२तस्यापि बलवान् पुत्रो देवानां दुर्जयः सदा ॥ १२९.१२॥ १२९.१३/१महाशनिरिति ख्यातस्तस्य भार्या पराजिता । १२९.१३/२तेनेन्द्रस्याभवद् युद्धं बहुकालं निरन्तरम् ॥ १२९.१३॥ १२९.१४/१महाशनिर्महावीर्यः सततं रणमूर्धनि । १२९.१४/२जित्वा नागेन सहितं शक्रं पित्रे न्यवेदयत् ॥ १२९.१४॥ १२९.१५/१बद्ध्वा हस्तिसमायुक्तं स्वसारं वीक्ष्य तां तदा । १२९.१५/२विहाय क्रूरतां दैत्यो हिरण्याय न्यवेदयत् ॥ १२९.१५॥ १२९.१६/१महाशनिपिता दैत्यः पूर्वेषां पूर्ववत्तरः । १२९.१६/२शचीकान्तं तले स्थाप्य तस्य रक्षामथाकरोत् ॥ १२९.१६॥ १२९.१७/१महाशनिर्हरिं जित्वा जेतुं वरुणमभ्यगात् । १२९.१७/२वरुणोऽपि महाबुद्धिः प्रादात् कन्यां महाशनेः ॥ १२९.१७॥ १२९.१८/१उदधिं स्वालयं प्रादाद् वरुणस्तु महाशनेः । १२९.१८/२तयोश्च सख्यमभवद् वरुणस्य महाशनेः ॥ १२९.१८॥ १२९.१९/१वारुणी चापि या कन्या सा प्रियाभून् महाशनेः । १२९.१९/२वीर्येण यशसा चापि शौर्येण च बलेन च ॥ १२९.१९॥ १२९.२०/१महाशनिर्महादैत्यस्त्रैलोक्ये नोपमीयते । १२९.२०/२निरिन्द्रत्वं गते लोके देवाः सर्वे न्यमन्त्रयन् ॥ १२९.२०॥ १२९.२१/१देवा ऊचुः । विष्णुरेवेन्द्रदाता स्याद् दैत्यहन्ता स एव च । १२९.२१/२मन्त्रदृग् वा स एव स्याद् इन्द्रं चान्यं करिष्यति ॥ १२९.२१॥ १२९.२२/१ब्रह्मोवाच । एवं सम्मन्त्र्य ते देवा विष्णोर्मन्त्रं न्यवेदयन् । १२९.२२/२ममावध्यो महादैत्यो महाशनिरिति ब्रुवन् ॥ १२९.२२॥ १२९.२३/१प्रायाद् वारीश्वरं विष्णुः श्वशुरं वरुणं तदा । १२९.२३/२केशवो वरुणं गत्वा प्राहेन्द्रस्य पराभवम् ॥ १२९.२३॥ १२९.२४/१तथा त्वयैतत् कर्तव्यं यथायाति पुरंदरः । १२९.२४/२तद्विष्णुवचनाच्छीघ्रं ययौ जलपतिर्मुने ॥ १२९.२४॥ १२९.२५/१सुतापतिं हिरण्यसुतं विक्रान्तं तं महाशनिम् । १२९.२५/२अतिसम्मानितस्तेन जामात्रा वरुणः प्रभुः ॥ १२९.२५॥ १२९.२६/१पप्रच्छागमनं दैत्यो विनयाच्छ्वशुरं तदा । १२९.२६/२वरुणः प्राह तं दैत्यं यद् आगमनकारणम् ॥ १२९.२६॥ १२९.२७/१वरुण उवाच । इन्द्रं देहि महाबाहो यस्त्वया निर्जितः पुरा । १२९.२७/२बद्धं रसातलस्थं तं देवानामधिपं सखे ॥ १२९.२७॥ १२९.२८/१अस्माकं सर्वदा मान्यं देहि त्वं मम शत्रुहन् । १२९.२८/२बद्ध्वा विमोक्षणं शत्रोर्महते यशसे सताम् ॥ १२९.२८॥ १२९.२९/१ब्रह्मोवाच । तथेत्युक्त्वा कथंचित् स दैत्येशो वरुणाय तम् । १२९.२९/२प्रादाद् इन्द्रं शचीकान्तं वारणेन समन्वितम् ॥ १२९.२९॥ १२९.३०/१स दैत्यमध्येऽतिविराजमानो । १२९.३०/२हरिं तदोवाच जलेशसंनिधौ । १२९.३०/३सम्पूज्य चैवाथ महोपचारैर्। १२९.३०/४महाशनिर्मघवन्तं बभाषे ॥ १२९.३०॥ १२९.३१/१महाशनिरुवाच । केन त्वमिन्द्रोऽद्य कृतोऽसि केन । १२९.३१/२वीर्यं तवेदृग् बहु भाषसे च । १२९.३१/३त्वं संगरे शत्रुभिर्बाध्यसे च । १२९.३१/४तथापि चेन्द्रो भवसीति चित्रम् ॥ १२९.३१॥ १२९.३२/१अथापि बद्धा पुरुषेण काचित् । १२९.३२/२तस्याः पतिस्तां मोचयतीति युक्तम् । १२९.३२/३स्त्रियोऽस्वतन्त्राः पुरुषप्रधानास्- । १२९.३२/४त्वं वै पुमान् भविता शक्र साधो ॥ १२९.३२॥ १२९.३३/१बद्धो मया संगरे वाहनेन । १२९.३३/२क्वाप्यस्त्रं ते वज्रमुद्दामशक्ति । १२९.३३/३चिन्तारत्नं नन्दनं योषितस्ता । १२९.३३/४यशो बलं देवराजोपभोग्यम् । १२९.३३/५सर्वं हि त्वा किं तु मुक्तो जलेशाद् । १२९.३३/६आकाङ्क्षसे जीवितं धिक् तवेदम् ॥ १२९.३३॥ १२९.३४/१तज्जीवनं यत् तु यशोनिधानम् । १२९.३४/२स एव मृत्युर्यशसो यद् विरोधि । १२९.३४/३एवं जानञ् शक्र कथं जलेशान् । १२९.३४/४मुक्तिं प्राप्तो नैव लज्जां भजेथाः ॥ १२९.३४॥ १२९.३५/१त्रिविष्टपस्थः परिवेष्टितः सन् । १२९.३५/२सर्वैः सुरैः कान्तया वीज्यमानः । १२९.३५/३संस्तूयमानश्च तथाप्सरोभिर्। १२९.३५/४नूनं लज्जा ते बिभेतीति मन्ये ॥ १२९.३५॥ १२९.३६/१त्वं वृत्रहा नमुचेश्चापि हन्ता । १२९.३६/२पुरां भेत्ता गोत्रभिद् वज्रबाहुः । १२९.३६/३एवं सुरास्त्वां परिपूजयन्तीत्य्। १२९.३६/४अतो जिष्णो सर्वमेतत् त्यजस्व ॥ १२९.३६॥ १२९.३७/१विकारमाप्याप्यहितोद्भवं ये । १२९.३७/२जीवन्ति लोकान् अनुसंविशन्ति । १२९.३७/३भवादृशां दुश्च्यवनाब्जजन्मा । १२९.३७/४कथं न हृद्भेदमवाप कर्ता ॥ १२९.३७॥ १२९.३८/१ब्रह्मोवाच । एवमुक्त्वा तु दैत्येशो वरुणाय महात्मने । १२९.३८/२प्रादाद् इन्द्रं पुनश्चेदं वचनं तद् अभाषत ॥ १२९.३८॥ १२९.३९/१महाशनिरुवाच । अद्य प्रभृत्यसौ शिष्य इन्द्रः स्याद् वरुणो गुरुः । १२९.३९/२श्वशुरो मम येन त्वं मुक्तिमाप्तोऽसि वासव ॥ १२९.३९॥ १२९.४०/१तथा त्वं भृत्यभावेन वर्तेथा वरुणं प्रति । १२९.४०/२नो चेद् बद्ध्वा पुनस्त्वां वै क्षेप्स्ये चैव रसातलम् ॥ १२९.४०॥ १२९.४१/१ब्रह्मोवाच । एवं निर्भर्त्स्य तं शक्रं हसंश्चापि पुनः पुनः । १२९.४१/२अब्रवीद् गच्छ गच्छेति वरुणं चानुमन्य तु ॥ १२९.४१॥ १२९.४२/१स तु प्राप्तः स्वनिलयं लज्जया कलुषीकृतः । १२९.४२/२पौलोम्यां प्राह तत् सर्वं यत् तच्छत्रुपराभवम् ॥ १२९.४२॥ १२९.४३/१इन्द्र उवाच । एवमुक्तः कृतश्चैव शत्रुणाहं वरानने । १२९.४३/२निर्वापयामि येन स्वमात्मानं सुभगे वद ॥ १२९.४३॥ १२९.४४/१इन्द्राण्युवाच । दानवानामथोद्भूतिं शक्र मायां पराभवम् । १२९.४४/२वरदानं तथा मृत्युं जानेऽहं बलसूदन ॥ १२९.४४॥ १२९.४५/१तस्माद् यस्मात् तस्य मृत्युरथवापि पराभवः । १२९.४५/२जायेत श‍ृणु तत् सर्वं वक्ष्येऽहं प्रीतये तव ॥ १२९.४५॥ १२९.४६/१हिरण्यस्य सुतो वीरः पितृव्यस्य सुतो बली । १२९.४६/२तस्मान् मम स्यात् स भ्राता वरदानाच्च दर्पितः ॥ १२९.४६॥ १२९.४७/१ब्रह्माणं तोषयामास तपसा नियमेन च । १२९.४७/२ईदृशं बलमापन्नं तपसा किं न सिध्यति ॥ १२९.४७॥ १२९.४८/१तस्मात् त्वया चित्तरागो विस्मयो वा कथंचन । १२९.४८/२न कार्यः श‍ृणु तत्रेदं कार्यं यत् तु क्रमागतम् ॥ १२९.४८॥ १२९.४९/१ब्रह्मोवाच । एवमुक्त्वा तु पौलोमी प्राहेन्द्रं विनयान्विता ॥ १२९.४९॥ १२९.५०/१इन्द्राण्युवाच । नासाध्यमस्ति तपसो नासाध्यं यज्ञकर्मणः । १२९.५०/२नासाध्यं लोकनाथस्य विष्णोर्भक्त्या हरस्य च ॥ १२९.५०॥ १२९.५१/१पुनश्चेदं मया कान्त श्रुतमस्त्यतिशोभनम् । १२९.५१/२स्त्रीणां स्वभावं जानन्ति स्त्रिय एव सुराधिप ॥ १२९.५१॥ १२९.५२/१तस्माद् भूमेस्तथा चापां नासाध्यं विद्यते प्रभो । १२९.५२/२तपो वा यज्ञकर्मादि ताभ्यामेव यतो भवेत् ॥ १२९.५२॥ १२९.५३/१तत्रापि तीर्थभूता तु या भूमिस्तां व्रजेद् भवान् । १२९.५३/२तत्र विष्णुं शिवं पूज्य सर्वान् कामान् अवाप्स्यसि ॥ १२९.५३॥ १२९.५४/१श्रुतमस्ति पुनश्चेदं स्त्रियो याश्च पतिव्रताः । १२९.५४/२ता एव सर्वं जानन्ति धृतं ताभिश्चराचरम् ॥ १२९.५४॥ १२९.५५/१पृथिव्यां सारभूतं स्यात् तन्मध्ये दण्डकं वनम् । १२९.५५/२तत्र गङ्गा जगद्धात्री तत्रेशं पूजय प्रभो ॥ १२९.५५॥ १२९.५६/१विष्णुं वा जगतामीशं दीनार्तार्तिहरं विभुम् । १२९.५६/२अनाथानामिह नृणां मज्जतां दुःखसागरे ॥ १२९.५६॥ १२९.५७/१हरो हरिर्वा गङ्गा वा क्वाप्यन्यच्छरणं नहि । १२९.५७/२तस्मात् सर्वप्रयत्नेन तोषयैतान् समाहितः ॥ १२९.५७॥ १२९.५८/१भक्त्या स्तोत्रैश्च तपसा कुरु चैव मया सह । १२९.५८/२ततः प्राप्स्यसि कल्याणमीशविष्णुप्रसादजम् ॥ १२९.५८॥ १२९.५९/१अज्ञात्वैकगुणं कर्म फलं दास्यति कर्मिणः । १२९.५९/२ज्ञात्वा शतगुणं तत् स्याद् भार्यया च तद् अक्षयम् ॥ १२९.५९॥ १२९.६०/१पुंसः सर्वेषु कार्येषु भार्यैवेह सहायिनी । १२९.६०/२स्वल्पानामपि कार्याणां नहि सिद्धिस्तया विना ॥ १२९.६०॥ १२९.६१/१एकेन यत् कृतं कर्म तस्माद् अर्धफलं भवेत् । १२९.६१/२जायया तु कृतं नाथ पुष्कलं पुरुषो लभेत् ॥ १२९.६१॥ १२९.६२/१तस्माद् एतत् सुविदितमर्धो जाया इति श्रुतेः । १२९.६२/२श्रूयते दण्डकारण्ये सरिच्छ्रेष्ठास्ति गौतमी ॥ १२९.६२॥ १२९.६३/१अशेषाघप्रशमनी सर्वाभीष्टप्रदायिनी । १२९.६३/२तस्माद् गच्छ मया तत्र कुरु पुण्यं महाफलम् ॥ १२९.६३॥ १२९.६४/१ततः शत्रून् निहत्याजौ महत् सुखमवाप्स्यसि ॥ १२९.६४॥ १२९.६५/१ब्रह्मोवाच । तथेत्युक्त्वा स गुरुणा भार्यया च शतक्रतुः । १२९.६५/२ययौ गङ्गां जगद्धात्रीं गौतमीं चेति विश्रुताम् ॥ १२९.६५॥ १२९.६६/१दण्डकारण्यमध्यस्थां ययौ स प्रीतिमान् हरिः । १२९.६६/२तपः कर्तुं मनश्चक्रे देवदेवाय शम्भवे ॥ १२९.६६॥ १२९.६७/१गङ्गां नत्वा तु प्रथमं स्नात्वा च स कृताञ्जलिः । १२९.६७/२शिवैकशरणो भूत्वा स्तोत्रं चेदं ततोऽब्रवीत् ॥ १२९.६७॥ १२९.६८/१इन्द्र उवाच । स्वमायया यो ह्यखिलं चराचरम् । १२९.६८/२सृजत्यवत्यत्ति न सज्जतेऽस्मिन् । १२९.६८/३एकः स्वतन्त्रोऽद्वयचित् सुखात्मकः । १२९.६८/४स नः प्रसन्नोऽस्तु पिनाकपाणिः ॥ १२९.६८॥ १२९.६९/१न यस्य तत्त्वं सनकादयोऽपि । १२९.६९/२जानन्ति वेदान्तरहस्यविज्ञाः । १२९.६९/३स पार्वतीशः सकलाभिलाष+ । १२९.६९/४दाता प्रसन्नोऽस्तु ममान्धकारिः ॥ १२९.६९॥ १२९.७०/१सृष्ट्वा स्वयम्भूर्भगवान् विरिञ्चिम् । १२९.७०/२भयंकरं चास्य शिरोऽन्वपश्यत् । १२९.७०/३छित्त्वा नखाग्रैर्नखसक्तमेतच् । १२९.७०/४चिक्षेप तस्माद् अभवत् त्रिवर्गः ॥ १२९.७०॥ १२९.७१/१पापं दरिद्रं त्वथ लोभयाच्ञे । १२९.७१/२मोहो विपच्चेति ततोऽप्यनन्तम् । १२९.७१/३जातप्रभावं भवदुःखरूपम् । १२९.७१/४बभूव तैर्व्याप्तमिदं समस्तम् ॥ १२९.७१॥ १२९.७२/१अवेक्ष्य सर्वं चकितः सुरेशो । १२९.७२/२देवीमवोचज्जगद् अस्तमेति । १२९.७२/३त्वं पाहि लोकेश्वरि लोकमातर्। १२९.७२/४उमे शरण्ये सुभगे सुभद्रे ॥ १२९.७२॥ १२९.७३/१जगत्प्रतिष्ठे वरदे जय त्वम् । १२९.७३/२भुक्तिः समाधिः परमा च मुक्तिः । १२९.७३/३स्वाहा स्वधा स्वस्तिरनादिसिद्धिर्। १२९.७३/४गीर्बुद्धिरासीरजरामरे त्वम् ॥ १२९.७३॥ १२९.७४/१विद्यादिरूपेण जगत्त्रये त्वम् । १२९.७४/२रक्षां करोष्येव मदाज्ञया च । १२९.७४/३त्वयैव सृष्टं भुवनत्रयं स्याद् । १२९.७४/४यतः प्रकृत्यैव तथैव चित्रम् ॥ १२९.७४॥ १२९.७५/१इत्येवमुक्ता दयिता हरेण । १२९.७५/२संश्लेषसंलापपरा बभूव । १२९.७५/३श्रान्ता भवस्यार्धतनौ सुलग्ना । १२९.७५/४चिक्षेप च स्वेदजलं कराग्रैः ॥ १२९.७५॥ १२९.७६/१तस्माद् बभूव प्रथमं स धर्मो । १२९.७६/२लक्ष्मीरथो दानमथो सुवृष्टिः । १२९.७६/३सत्त्वं सुसम्पन्नधरं सरांसि । १२९.७६/४धान्यानि पुष्पाणि फलानि चैव ॥ १२९.७६॥ १२९.७७/१सौभाग्यवस्तूनि वपुः सुवेषः । १२९.७७/२श‍ृङ्गारभाजीनि महौषधानि । १२९.७७/३नृत्यानि गीतान्यमृतं पुराणम् । १२९.७७/४श्रुतिस्मृती नीतिरथान्नपाने ॥ १२९.७७॥ १२९.७८/१शस्त्राणि शास्त्राणि गृहोपयोग्यान्य्। १२९.७८/२अस्त्राणि तीर्थानि च काननानि । १२९.७८/३इष्टानि पूर्तानि च मङ्गलानि । १२९.७८/४यानानि शुभ्राभरणासनानि ॥ १२९.७८॥ १२९.७९/१भवाङ्गसंसर्गसुसम्प्रहास+ । १२९.७९/२सुस्वेदसंलापरहःप्रकारैः । १२९.७९/३तथैव जातं सचराचरं च । १२९.७९/४अपापकं देवि ततश्च जातम् ॥ १२९.७९॥ १२९.८०/१सुखं प्रभूतं च शुभं च नित्यम् । १२९.८०/२विराजि चैतत् तव देवि भावात् । १२९.८०/३तस्मात् तु मां रक्ष जगज्जनित्रि । १२९.८०/४भीतं भयेभ्यो जगतां प्रधाने ॥ १२९.८०॥ १२९.८१/१एके तर्कैर्विमुह्यन्ति लीयन्ते तत्र चापरे । १२९.८१/२शिवशक्त्योस्तदाद्वैतं सुन्दरं नौमि विग्रहम् ॥ १२९.८१॥ १२९.८२/१ब्रह्मोवाच । एवं तु स्तुवतस्तस्य पुरस्ताद् अभवच्छिवः ॥ १२९.८२॥ १२९.८३/१शिव उवाच । किमभीष्टं वरयसे हरे वद परायणम् ॥ १२९.८३॥ १२९.८४/१इन्द्र उवाच । बलवान् मे रिपुश्चासीद् दर्शनैश्च शनिर्यथा । १२९.८४/२तेन बद्धस्तलं नीतः परिभूतस्त्वनेकधा ॥ १२९.८४॥ १२९.८५/१वाक्सायकैस्तथा विद्धस्तद्वधाय त्वियं कृतिः । १२९.८५/२तदर्थं जगतामीश येन जेष्ये रिपुं प्रभो ॥ १२९.८५॥ १२९.८६/१तद् एव देहि वीर्यं मे यच्चान्यद् रिपुनाशनम् । १२९.८६/२जातः पराभवो यस्मात् तद्विनाशे कृते सति । १२९.८६/३पुनर्जातमहं मन्ये वरं कीर्तिर्जयश्रियोः ॥ १२९.८६॥ १२९.८७/१ब्रह्मोवाच । स शिवः शक्रमाहेदं न मयैकेन ते रिपुः । १२९.८७/२वधमाप्नोति तस्मात् त्वं विष्णुमप्यव्ययं हरिम् ॥ १२९.८७॥ १२९.८८/१आराधयस्व पौलोम्या सह देवं जनार्दनम् । १२९.८८/२लोकत्रयैकशरणं नारायणमनन्यधीः ॥ १२९.८८॥ १२९.८९/१ततः प्राप्स्यसि तस्माच्च मत्तश्चापि प्रियं हरे । १२९.८९/२पुनश्चोवाच भगवान् आदिकर्ता महेश्वरः ॥ १२९.८९॥ १२९.९०/१मन्त्राभ्यासस्तपो वापि योगाभ्यसनमेव च । १२९.९०/२संगमे यत्र कुत्रापि सिद्धिदं मुनयो विदुः ॥ १२९.९०॥ १२९.९१/१किं पुनः संगमे विप्र गौतमीसिन्धुफेनयोः । १२९.९१/२गिरीणां गह्वरे यद् वा सरितामथ संगमे ॥ १२९.९१॥ १२९.९२/१विप्रो धियैव भवति मुकुन्दाङ्घ्रिनिविष्टया । १२९.९२/२गङ्गाया दक्षिणे तीर आपस्तम्बो मुनीश्वरः ॥ १२९.९२॥ १२९.९३/१आस्ते तस्याप्यहं तोषमगमं बलसूदन । १२९.९३/२तेन त्वं भार्यया चैव तोषयस्व गदाधरम् ॥ १२९.९३॥ १२९.९४/१ब्रह्मोवाच । आपस्तम्बेन सहितो गङ्गाया दक्षिणे तटे । १२९.९४/२तुष्टाव देवं प्रयतः स्नात्वा पुण्येऽथ संगमे ॥ १२९.९४॥ १२९.९५/१फेनायाश्चैव गङ्गायास्तत्र देवं जनार्दनम् । १२९.९५/२वैदिकैर्विविधैर्मन्त्रैस्तपसातोषयत् तदा ॥ १२९.९५॥ १२९.९६/१ततस्तुष्टोऽभवद् विष्णुः किं देयं चेत्यभाषत । १२९.९६/२देहि मे शत्रुहन्तारमित्याह भगवान् हरिः ॥ १२९.९६॥ १२९.९७/१दत्तमित्येव जानीहि तमुवाच जनार्दनः । १२९.९७/२तत्राभवच्छिवस्यैव गङ्गाविष्ण्वोः प्रसादतः ॥ १२९.९७॥ १२९.९८/१अम्भसा पुरुषो जातः शिवविष्णुस्वरूपधृक् । १२९.९८/२चक्रपाणिः शूलधरः स गत्वा तु रसातलम् ॥ १२९.९८॥ १२९.९९/१निजघान तदा दैत्यमिन्द्रशत्रुं महाशनिम् । १२९.९९/२सखाभवत् स चेन्द्रस्य अब्जकः स वृषाकपिः ॥ १२९.९९॥ १२९.१००/१दिविस्थोऽपि सदा चेन्द्रस्तमन्वेति वृषाकपिम् । १२९.१००/२कुपिता प्रणयेनाभूद् अन्यासक्तं विलोक्य तम् । १२९.१००/३शचीं तां सान्त्वयन्न् आह शतमन्युर्हसन्न् इदम् ॥ १२९.१००॥ १२९.१०१/१इन्द्र उवाच । नाहमिन्द्राणि शरणम् ऋते सख्युर्वृषाकपेः । १२९.१०१/२वारि वापि हविर्यस्य अग्नेः प्रियकरं सदा ॥ १२९.१०१॥ १२९.१०२/१नाहमन्यत्र गन्तास्मि प्रिये चाङ्गेन ते शपे । १२९.१०२/२तस्मान् नार्हसि मां वक्तुं शङ्कयान्यत्र भामिनि ॥ १२९.१०२॥ १२९.१०३/१पतिव्रता प्रिया मे त्वं धर्मे मन्त्रे सहायिनी । १२९.१०३/२सापत्या च कुलीना च त्वत्तोऽन्या का प्रिया मम ॥ १२९.१०३॥ १२९.१०४/१तस्मात् तवोपदेशेन गङ्गां प्राप्य महानदीम् । १२९.१०४/२प्रसादाद् देवदेवस्य विष्णोर्वै चक्रपाणिनः ॥ १२९.१०४॥ १२९.१०५/१तथा शिवस्य देवस्य प्रसादाच्च वृषाकपेः । १२९.१०५/२जलोद्भवाच्च मे मित्राद् अब्जकाल्लोकविश्रुतात् ॥ १२९.१०५॥ १२९.१०६/१उत्तीर्णदुःखः सुभगे इत इन्द्रोऽहमच्युतः । १२९.१०६/२किं न साध्यं यत्र भार्या भर्तृचित्तानुगामिनी ॥ १२९.१०६॥ १२९.१०७/१दुष्करा तत्र नो मुक्तिः किंत्वर्थादित्रयं शुभे । १२९.१०७/२जायैव परमं मित्रं लोकद्वयहितैषिणी ॥ १२९.१०७॥ १२९.१०८/१सा चेत् कुलीना प्रियभाषिणी च । १२९.१०८/२पतिव्रता रूपवती गुणाढ्या । १२९.१०८/३सम्पत्सु चापत्सु समानरूपा । १२९.१०८/४तया ह्यसाध्यं किमिह त्रिलोक्याम् ॥ १२९.१०८॥ १२९.१०९/१तस्मात् तव धिया कान्ते ममेदं शुभमागतम् । १२९.१०९/२इतस्तवोदितं चैव कर्तव्यं नान्यद् अस्ति मे ॥ १२९.१०९॥ १२९.११०/१परलोके च धर्मे च सत्पुत्रसदृशं न च । १२९.११०/२आर्तस्य पुरुषस्येह भार्यावद् भेषजं नहि ॥ १२९.११०॥ १२९.१११/१निःश्रेयसपदप्राप्त्यै तथा पापस्य मुक्तये । १२९.१११/२गङ्गया सदृशं नास्ति श‍ृणु चान्यद् वरानने ॥ १२९.१११॥ १२९.११२/१धर्मार्थकाममोक्षाणां प्राप्तये पापमुक्तये । १२९.११२/२शिवविष्ण्वोरनन्यत्व+ ।ज्ञानान् नास्त्यत्र मुक्तये ॥ १२९.११२॥ १२९.११३/१तस्मात् तव धिया साध्वि सर्वमेतन् मनोगतम् । १२९.११३/२अवाप्तं च शिवाद् विष्णोर्गङ्गायाश्च प्रसादतः ॥ १२९.११३॥ १२९.११४/१इन्द्रत्वं मे स्थिरं चेतो मन्ये मित्रबलात् पुनः । १२९.११४/२वृषाकपिर्मम सखा यो जातस्त्वप्सु भामिनि ॥ १२९.११४॥ १२९.११५/१त्वं च प्रियसखी नित्यं नान्यत् प्रियतरं मम । १२९.११५/२तीर्थानां गौतमी गङ्गा देवानां हरिशंकरौ ॥ १२९.११५॥ १२९.११६/१तस्माद् एभ्यः प्रसादेन सर्वं चेप्सितमाप्तवान् । १२९.११६/२मम प्रीतिकरं चेदं तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ॥ १२९.११६॥ १२९.११७/१तस्माद् एतद् धि याचिष्ये देवान् सर्वान् अनुक्रमात् । १२९.११७/२अनुमन्यन्तु ऋषयो गङ्गा च हरिशंकरौ ॥ १२९.११७॥ १२९.११८/१इन्द्रेश्वरे चाब्जके च उभयोस्तीरयोः सुराः । १२९.११८/२एकत्र शंकरो देवो ह्यपरत्र जनार्दनः ॥ १२९.११८॥ १२९.११९/१पावयन् दण्डकारण्यं साक्षाद् विष्णुस्त्रिविक्रमः । १२९.११९/२अन्तरे यानि तीर्थानि सर्वपुण्यप्रदानि च ॥ १२९.११९॥ १२९.१२०/१अत्र तु स्नानमात्रेण सर्वे ते मुक्तिमाप्नुयुः । १२९.१२०/२पापिष्ठाः पापतो मुक्तिमाप्नुयुर्ये च धर्मिणः ॥ १२९.१२०॥ १२९.१२१/१तेषां तु परमा मुक्तिः पितृभिः पञ्चपञ्चभिः । १२९.१२१/२अत्र किंचिच्च ये दद्युरर्थिभ्यस्तिलमात्रकम् ॥ १२९.१२१॥ १२९.१२२/१दातृभ्यो ह्यक्षयं तत् स्यात् कामदं मोक्षदं तथा । १२९.१२२/२धन्यं यशस्यमायुष्यमारोग्यं पुण्यवर्धनम् ॥ १२९.१२२॥ १२९.१२३/१आख्यानं विष्णुशम्भ्वोश्च ज्ञात्वा स्नानाच्च मुक्तिदम् । १२९.१२३/२अस्य तीर्थस्य माहात्म्यं ये श‍ृण्वन्ति पठन्ति च ॥ १२९.१२३॥ १२९.१२४/१पुण्यभाजो भवेयुस्ते तेभ्योऽत्रैव स्मृतिर्भवेत् । १२९.१२४/२शिवविष्ण्वोरशेषाघ+ ।संघविच्छेदकारिणी । १२९.१२४/३यां प्रार्थयन्ति मुनयो विजितेन्द्रियमानसाः ॥ १२९.१२४॥ १२९.१२५/१ब्रह्मोवाच । भविष्यत्येवमेवेति तं देवा ऋषयोऽब्रुवन् । १२९.१२५/२गौतम्या उत्तरे पारे तीर्थानां मोक्षदायिनाम् ॥ १२९.१२५॥ १२९.१२६/१देवर्षिसिद्धसेव्यानां सहस्राण्यथ सप्त वै । १२९.१२६/२तथैव दक्षिणे तीरे तीर्थान्येकादशैव तु ॥ १२९.१२६॥ १२९.१२७/१अब्जकं हृदयं प्रोक्तं गोदावर्या मुनीश्वरैः । १२९.१२७/२विश्रामस्थानमीशस्य विष्णोर्ब्रह्मण एव च ॥ १२९.१२७॥ १३०.१/१ब्रह्मोवाच । आपस्तम्बमिति ख्यातं तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् । १३०.१/२स्मरणाद् अप्यशेषाघ+ ।संघविध्वंसनक्षमम् ॥ १३०.१॥ १३०.२/१आपस्तम्बो महाप्राज्ञो मुनिरासीन् महायशाः । १३०.२/२तस्य भार्याक्षसूत्रेति पतिधर्मपरायणा ॥ १३०.२॥ १३०.३/१तस्य पुत्रो महाप्राज्ञः कर्किनामाथ तत्त्ववित् । १३०.३/२तस्याश्रममनुप्राप्तो ह्यगस्त्यो मुनिसत्तमः ॥ १३०.३॥ १३०.४/१तमगस्त्यं पूजयित्वा आपस्तम्बो मुनीश्वरः । १३०.४/२शिष्यैरनुगतो धीमांस्तं प्रष्टुमुपचक्रमे ॥ १३०.४॥ १३०.५/१आपस्तम्ब उवाच । त्रयाणां को नु पूज्यः स्याद् देवानां मुनिसत्तम । १३०.५/२भुक्तिर्मुक्तिश्च कस्माद् वा स्याद् अनादिश्च को भवेत् ॥ १३०.५॥ १३०.६/१अनन्तश्चापि को विप्र देवानामपि दैवतम् । १३०.६/२यज्ञैः क इज्यते देवः को वेदेष्वनुगीयते । १३०.६/३एतं मे संशयं छेत्तुं वदागस्त्य महामुने ॥ १३०.६॥ १३०.७/१अगस्त्य उवाच । धर्मार्थकाममोक्षाणां प्रमाणं शब्द उच्यते । १३०.७/२तत्रापि वैदिकः शब्दः प्रमाणं परमं मतः ॥ १३०.७॥ १३०.८/१वेदेन गीयते यस्तु पुरुषः स परात् परः । १३०.८/२मृतोऽपरः स विज्ञेयो ह्यमृतः पर उच्यते ॥ १३०.८॥ १३०.९/१योऽमूर्तः स परो ज्ञेयो ह्यपरो मूर्त उच्यते । १३०.९/२गुणाभिव्याप्तिभेदेन मूर्तोऽसौ त्रिविधो भवेत् ॥ १३०.९॥ १३०.१०/१ब्रह्मा विष्णुः शिवश्चेति एक एव त्रिधोच्यते । १३०.१०/२त्रयाणामपि देवानां वेद्यमेकं परं हि तत् ॥ १३०.१०॥ १३०.११/१एकस्य बहुधा व्याप्तिर्गुणकर्मविभेदतः । १३०.११/२लोकानामुपकारार्थमाकृतित्रितयं भवेत् ॥ १३०.११॥ १३०.१२/१यस्तत्त्वं वेत्ति परमं स च विद्वान् न चेतरः । १३०.१२/२तत्र यो भेदमाचष्टे लिङ्गभेदी स उच्यते ॥ १३०.१२॥ १३०.१३/१प्रायश्चित्तं न तस्यास्ति यश्चैषां व्याहरेद् भिदम् । १३०.१३/२त्रयाणामपि देवानां मूर्तिभेदः पृथक् पृथक् ॥ १३०.१३॥ १३०.१४/१वेदाः प्रमाणं सर्वत्र साकारेषु पृथक् पृथक् । १३०.१४/२निराकारं च यत् त्वेकं तत् तेभ्यः परमं मतम् ॥ १३०.१४॥ १३०.१५/१आपस्तम्ब उवाच । नानेन निर्णयः कश्चिन् मयात्र विदितो भवेत् । १३०.१५/२तत्राप्यत्र रहस्यं यत् तद् विमृश्याशु कीर्त्यताम् । १३०.१५/३निःसंशयं निर्विकल्पं भाजनं सर्वसम्पदाम् ॥ १३०.१५॥ १३०.१६/१ब्रह्मोवाच । एतद् आकर्ण्य भगवान् अगस्त्यो वाक्यमब्रवीत् ॥ १३०.१६॥ १३०.१७/१अगस्त्य उवाच । यद्यप्येषां न भेदोऽस्ति देवानां तु परस्परम् । १३०.१७/२तथापि सर्वसिद्धिः स्याच्छिवाद् एव सुखात्मनः ॥ १३०.१७॥ १३०.१८/१प्रपञ्चस्य निमित्तं यत् तज्ज्योतिश्च परं शिवः । १३०.१८/२तमेव साधय हरं भक्त्या परमया मुने । १३०.१८/३गौतम्यां सकलाघौघ+ ।संहर्ता दण्डके वने ॥ १३०.१८॥ १३०.१९/१ब्रह्मोवाच । एतच्छ्रुत्वा मुनेर्वाक्यं परां प्रीतिमुपागतः । १३०.१९/२भुक्तिदो मुक्तिदः पुंसां साकारोऽथ निराकृतिः ॥ १३०.१९॥ १३०.२०/१सृष्ट्याकारस्ततः शक्तः पालनाकार एव च । १३०.२०/२दाता च हन्ति सर्वं यो यस्माद् एतत् समाप्यते ॥ १३०.२०॥ १३०.२१/१अगस्त्य उवाच । ब्रह्माकृतिः कर्तृरूपा वैष्णवी पालनी तथा । १३०.२१/२रुद्राकृतिर्निहन्त्री सा सर्ववेदेषु पठ्यते ॥ १३०.२१॥ १३०.२२/१ब्रह्मोवाच । आपस्तम्बस्तदा गङ्गां गत्वा स्नात्वा यतव्रतः । १३०.२२/२तुष्टाव शंकरं देवं स्तोत्रेणानेन नारद ॥ १३०.२२॥ १३०.२३/१आपस्तम्ब उवाच । काष्ठेषु वह्निः कुसुमेषु गन्धो । १३०.२३/२बीजेषु वृक्षादि दृषत्सु हेम । १३०.२३/३भूतेषु सर्वेषु तथास्ति यो वै । १३०.२३/४तं सोमनाथं शरणं व्रजामि ॥ १३०.२३॥ १३०.२४/१यो लीलया विश्वमिदं चकार । १३०.२४/२धाता विधाता भुवनत्रयस्य । १३०.२४/३यो विश्वरूपः सदसत्परो यः । १३०.२४/४सोमेश्वरं तं शरणं व्रजामि ॥ १३०.२४॥ १३०.२५/१यं स्मृत्य दारिद्र्यमहाभिशाप+ । १३०.२५/२रोगादिभिर्न स्पृश्यते शरीरी । १३०.२५/३यमाश्रिताश्चेप्सितमाप्नुवन्ति । १३०.२५/४सोमेश्वरं तं शरणं व्रजामि ॥ १३०.२५॥ १३०.२६/१येन त्रयीधर्ममवेक्ष्य पूर्वम् । १३०.२६/२ब्रह्मादयस्तत्र समीहिताश्च । १३०.२६/३एवं द्विधा येन कृतं शरीरम् । १३०.२६/४सोमेश्वरं तं शरणं व्रजामि ॥ १३०.२६॥ १३०.२७/१यस्मै नमो गच्छति मन्त्रपूतम् । १३०.२७/२हुतं हविर्या च कृता च पूजा । १३०.२७/३दत्तं हविर्येन सुरा भजन्ते । १३०.२७/४सोमेश्वरं तं शरणं व्रजामि ॥ १३०.२७॥ १३०.२८/१यस्मात् परं नान्यद् अस्ति प्रशस्तम् । १३०.२८/२यस्मात् परं नैव सुसूक्ष्ममन्यत् । १३०.२८/३यस्मात् परं नो महतां महच्च । १३०.२८/४सोमेश्वरं तं शरणं व्रजामि ॥ १३०.२८॥ १३०.२९/१यस्याज्ञया विश्वमिदं विचित्रम् । १३०.२९/२अचिन्त्यरूपं विविधं महच्च । १३०.२९/३एकक्रियं यद्वद् अनुप्रयाति । १३०.२९/४सोमेश्वरं तं शरणं व्रजामि ॥ १३०.२९॥ १३०.३०/१यस्मिन् विभूतिः सकलाधिपत्यम् । १३०.३०/२कर्तृत्वदातृत्वमहत्त्वमेव । १३०.३०/३प्रीतिर्यशः सौख्यमनादिधर्मः । १३०.३०/४सोमेश्वरं तं शरणं व्रजामि ॥ १३०.३०॥ १३०.३१/१नित्यं शरण्यः सकलस्य पूज्यो । १३०.३१/२नित्यं प्रियो यः शरणागतस्य । १३०.३१/३नित्यं शिवो यः सकलस्य रूपम् । १३०.३१/४सोमेश्वरं तं शरणं व्रजामि ॥ १३०.३१॥ १३०.३२/१ब्रह्मोवाच । ततः प्रसन्नो भगवान् आह नारद तं मुनिम् । १३०.३२/२आत्मार्थं च परार्थं च आपस्तम्बोऽब्रवीच्छिवम् ॥ १३०.३२॥ १३०.३३/१सर्वान् कामान् आप्नुयुस्ते ये स्नात्वा देवमीश्वरम् । १३०.३३/२पश्येयुर्जगतामीशमस्त्वित्याह शिवो मुनिम् ॥ १३०.३३॥ १३०.३४/१ततः प्रभृति तत् तीर्थमापस्तम्बमुदाहृतम् । १३०.३४/२अनाद्यविद्यातिमिर+ ।व्रातनिर्मूलनक्षमम् ॥ १३०.३४॥ १३१.१/१ब्रह्मोवाच । यमतीर्थमिति ख्यातं पितृणां प्रीतिवर्धनम् । १३१.१/२अशेषपापशमनं तत्र वृत्तमिदं श‍ृणु ॥ १३१.१॥ १३१.२/१तत्राख्यानमिदं त्वासीद् इतिहासं पुरातनम् । १३१.२/२सरमेति प्रसिद्धास्ति नाम्ना देवशुनी मुने ॥ १३१.२॥ १३१.३/१तस्याः पुत्रौ महाश्रेष्ठौ श्वानौ नित्यं जनान् अनु । १३१.३/२गामिनौ पवनाहारौ चतुरक्षौ यमप्रियौ ॥ १३१.३॥ १३१.४/१गा रक्षति स्म देवानां यज्ञार्थं कल्पितान् पशून् । १३१.४/२रक्षन्तीमनुजग्मुस्ते राक्षसा दैत्यदानवाः ॥ १३१.४॥ १३१.५/१रक्षन्तीं तां महाप्राज्ञाः श्वानयोर्मातरं शुनीम् । १३१.५/२प्रलोभयित्वा विविधैर्वाक्यैर्दानैश्च यत्नतः ॥ १३१.५॥ १३१.६/१हृता गा राक्षसैः पापैः पश्वर्थे कल्पिताः शुभाः । १३१.६/२तत आगत्य सा देवान् इदमाह क्रमाच्छुनी ॥ १३१.६॥ १३१.७/१सरमोवाच । मां बद्ध्वा राक्षसैः पाशैस्ताडयित्वा प्रहारकैः । १३१.७/२नीता गा यज्ञसिद्ध्यर्थं कल्पिताः पशवः सुराः ॥ १३१.७॥ १३१.८/१ब्रह्मोवाच । तस्या वाचं निशम्याशु सुरान् प्राह बृहस्पतिः ॥ १३१.८॥ १३१.९/१बृहस्पतिरुवाच । इयं विकृतरूपास्ते अस्याः पापं च लक्षये । १३१.९/२अस्या मतेन ता गावो नीता नान्येन हेतुना । १३१.९/३पापेयं सुकृतीवेति लक्ष्यते देहचेष्टितैः ॥ १३१.९॥ १३१.१०/१ब्रह्मोवाच । तद् गुरोर्वचनाच्छक्रः पदा तां प्राहरच्छुनीम् । १३१.१०/२पदाघातात् तदा तस्या मुखात् क्षीरं प्रसुस्रुवे ॥ १३१.१०॥ १३१.११/१पुनः प्राह शचीभर्ता क्षीरं पीतं त्वया शुनि । १३१.११/२राक्षसैश्च तदा दत्तं तस्मान् नीतास्तु गा मम ॥ १३१.११॥ १३१.१२/१सरमोवाच । नापराधोऽस्ति मे नाथ न चान्यस्यापि कस्यचित् । १३१.१२/२नापराधो न चोपेक्षा ममास्ति त्रिदशेश्वर । १३१.१२/३तस्माद् रुष्टोऽसि किं नाथ रिपवो बलिनस्तु ते ॥ १३१.१२॥ १३१.१३/१ब्रह्मोवाच । ततो ध्यात्वा देवगुरुर्ज्ञात्वा तस्या विचेष्टितम् । १३१.१३/२सत्यं शक्र त्वियं दुष्टा रिपूणां पक्षकारिणी ॥ १३१.१३॥ १३१.१४/१ततः शशाप तां शक्रः पापिष्ठे त्वं शुनी भव । १३१.१४/२मर्त्यलोके पापभूता अज्ञानात् पापकारिणी ॥ १३१.१४॥ १३१.१५/१तदेन्द्रस्य तु शापेन मानुषे सा व्यजायत । १३१.१५/२यथा शप्ता मघवता पापात् सा ह्यतिभीषणा ॥ १३१.१५॥ १३१.१६/१गावो या राक्षसैर्नीतास्तासामानयनाय च । १३१.१६/२यत्नं कुर्वन् सुरपतिर्विष्णवे तन् न्यवेदयत् ॥ १३१.१६॥ १३१.१७/१विष्णुर्दैत्यांश्च दनुजान् गोहर्तृंश्चैव राक्षसान् । १३१.१७/२हन्तुं प्रयत्नमकरोज्जगृहे च महद् धनुः ॥ १३१.१७॥ १३१.१८/१शार्ङ्गं यल्लोकविख्यातं दैत्यनाशनमेव च । १३१.१८/२जितारिः पूजितो देवैः स्वयं स्थित्वा जनार्दनः ॥ १३१.१८॥ १३१.१९/१यत्र वै दण्डकारण्ये शार्ङ्गपाणिर्जगत्प्रभुः । १३१.१९/२तत्रस्थान् दैत्यदनुजान् राक्षसांश्च बलीयसः ॥ १३१.१९॥ १३१.२०/१पुनर्जघ्ने स वै विष्णुर्गा यैर्नीताश्च राक्षसैः । १३१.२०/२तत्र वै दण्डकारण्ये शार्ङ्गपाणिरिति श्रुतः ॥ १३१.२०॥ १३१.२१/१युध्यमानस्ततो विष्णुर्दितिजै राक्षसैः सह । १३१.२१/२ते जग्मुर्दक्षिणामाशां विष्णोस्त्रासान् महामुने ॥ १३१.२१॥ १३१.२२/१अन्वगच्छत् ततो विष्णुस्तान् एव परमेश्वरः । १३१.२२/२गरुत्मता तान् अवाप्य शार्ङ्गमुक्तैर्मनोजवैः ॥ १३१.२२॥ १३१.२३/१बाणैस्तान् व्याहनद् विष्णुर्गङ्गाया उत्तरे तटे । १३१.२३/२देवारयः क्षयं नीता विष्णुना प्रभविष्णुना ॥ १३१.२३॥ १३१.२४/१शार्ङ्गमुक्तैर्महावेगैः सुस्वनैश्च सुमन्त्रितैः । १३१.२४/२क्षयं प्राप्ता विष्णुबाणैस्ततस्ते देवशत्रवः ॥ १३१.२४॥ १३१.२५/१गावो लब्धा यत्र देवैर्बाणतीर्थं तद् उच्यते । १३१.२५/२वैष्णवं लोकविदितं गोतीर्थं चेति विश्रुतम् ॥ १३१.२५॥ १३१.२६/१पश्वर्थे कल्पिता गावो गङ्गाया दक्षिणे तटे । १३१.२६/२प्रद्रुतास्ते सुराः सर्वे गङ्गायां संन्यवेशयन् ॥ १३१.२६॥ १३१.२७/१तन्मध्ये कारयामासुर्द्वीपं चैवाश्रयं गवाम् । १३१.२७/२तैर्गोभिस्तत्र गङ्गायां सुरयज्ञो व्यजायत ॥ १३१.२७॥ १३१.२८/१यज्ञतीर्थं तु तत् प्रोक्तं गोद्वीपं गाङ्गमध्यतः । १३१.२८/२देवानां यजनं तच्च सर्वकामप्रदं शुभम् ॥ १३१.२८॥ १३१.२९/१स्वयं मूर्तिमती भूत्वा गङ्गाशक्तिर्महाद्युते । १३१.२९/२असारापारसंसार+ ।सागरोत्तरणे तरिः ॥ १३१.२९॥ १३१.३०/१विश्वेश्वरी योगमाया सद्भक्ताभयदायिनी । १३१.३०/२गोरक्षं तु ततस्तीर्थं गङ्गाया दक्षिणे तटे ॥ १३१.३०॥ १३१.३१/१तौ श्वानौ सरमापुत्रौ चतुरक्षौ यमप्रियौ । १३१.३१/२मातुः शापं चापराधं सर्वं चापि सविस्तरम् ॥ १३१.३१॥ १३१.३२/१निवेद्य तु यथान्यायं कार्यं चापि सुखप्रदम् । १३१.३२/२विशापकरणं चापि पप्रच्छतुरुभौ यमम् ॥ १३१.३२॥ १३१.३३/१स ताभ्यां सहितः सौरिः पित्रे सूर्याय चाब्रवीत् । १३१.३३/२श्रुत्वा सूर्यः सुतं प्राह गङ्गायां सुरसत्तम ॥ १३१.३३॥ १३१.३४/१लोकत्रयैकपावन्यां गौतम्यां दण्डके वने । १३१.३४/२श्रद्धया परया वत्स सुस्नातः सुसमाहितः ॥ १३१.३४॥ १३१.३५/१ब्रह्माणं चैव विष्णुं च मामीशं च यथाक्रमम् । १३१.३५/२स्तुहि त्वं सर्वभावेन भृत्यौ प्रीतिमवाप्स्यतः ॥ १३१.३५॥ १३१.३६/१तत् पितुर्वचनं श्रुत्वा यमः प्रीतमनास्तदा । १३१.३६/२तयोश्च प्रीतये प्रायाद् देवतर्पणयोर्यमः ॥ १३१.३६॥ १३१.३७/१गौतम्यामघहारिण्यां सुसमाहितमानसः । १३१.३७/२तथैव तोषयामास गङ्गायां सुरसत्तमान् ॥ १३१.३७॥ १३१.३८/१श्वभ्यां च सहितः श्रीमान् दक्षिणाशापतिः प्रभुः । १३१.३८/२ब्रह्माणं तोषयामास भानुं वै दक्षिणे तटे ॥ १३१.३८॥ १३१.३९/१ईशानमुत्तरे विष्णुं स्वयं धर्मः प्रतापवान् । १३१.३९/२दत्तवन्तो वरं श्रेष्ठं सरमाया विशापकम् । १३१.३९/३वरान् अयाचत बहूंल्लोकानामुपकारकान् ॥ १३१.३९॥ १३१.४०/१यम उवाच । एषु स्नानं तु ये कुर्युर्ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । १३१.४०/२आत्मार्थं च परार्थं च ते कामान् आप्नुयुः शुभान् ॥ १३१.४०॥ १३१.४१/१बाणतीर्थे तु ये स्नात्वा शार्ङ्गपाणिं स्मरन्ति वै । १३१.४१/२तेभ्यो दारिद्र्यदुःखानि न भवेयुर्युगे युगे ॥ १३१.४१॥ १३१.४२/१गोतीर्थे ब्रह्मतीर्थे वा यस्तु स्नात्वा यतव्रतः । १३१.४२/२ब्रह्माणं तं नमस्याथ द्वीपस्यापि प्रदक्षिणम् ॥ १३१.४२॥ १३१.४३/१यः कुर्यात् तेन पृथिवी सप्तद्वीपा वसुंधरा । १३१.४३/२प्रदक्षिणीकृता तत्र किंचिद् दत्त्वा वसु द्विजम् ॥ १३१.४३॥ १३१.४४/१तद् देवयजनं प्राप्य किंचिद् धुत्वा हुताशने । १३१.४४/२अश्वमेधादियज्ञानां फलं प्राप्नोति पुष्कलम् ॥ १३१.४४॥ १३१.४५/१यः सकृत् तत्र पठति गायत्रीं वेदमातरम् । १३१.४५/२अधीतास्तेन वेदा वै निष्कामो मुक्तिभाजनम् ॥ १३१.४५॥ १३१.४६/१स्नात्वा तु दक्षिणे कूले शक्तिं देवीं तु भक्तितः । १३१.४६/२पूजयित्वा यथान्यायं सर्वान् कामान् अवाप्नुयात् ॥ १३१.४६॥ १३१.४७/१ब्रह्मविष्णुमहेशानां शक्तिर्माता त्रयीमयी । १३१.४७/२सर्वान् कामान् अवाप्नोति पुत्रवान् धनवान् भवेत् ॥ १३१.४७॥ १३१.४८/१आदित्यं भक्तितो यस्तु दक्षिणे नियतो नरः । १३१.४८/२स्नात्वा पश्येत तेनेष्टा यज्ञा विविधदक्षिणाः ॥ १३१.४८॥ १३१.४९/१कूले यश्चोत्तरे चैव गङ्गाया दैत्यसूदनम् । १३१.४९/२स्नात्वा पश्येत तं नत्वा तस्य विष्णोः परं पदम् ॥ १३१.४९॥ १३१.५०/१यमेश्वरं ततो यस्तु यमतीर्थे तु पूजितम् । १३१.५०/२स्नातः पश्यति युक्तात्मा स करोत्यचिरेण हि ॥ १३१.५०॥ १३१.५१/१पितृणामक्षयं पुण्यं फलदं कीर्तिवर्धनम् । १३१.५१/२तत्र स्नानेन दानेन जपेन स्तवनेन च । १३१.५१/३अपि दुष्कृतकर्माणः पितरो मोक्षमाप्नुयुः ॥ १३१.५१॥ १३१.५२/१ब्रह्मोवाच । इत्याद्यष्ट सहस्राणि तीर्थानि त्रीणि नारद । १३१.५२/२तेषु स्नानं च दानं च सर्वमक्षयपुण्यदम् ॥ १३१.५२॥ १३१.५३/१एतेषां स्मरणं पुण्यं नानाजन्माघनाशनम् । १३१.५३/२श्रवणात् पितृभिः सार्धं पठनात् स्वकुलैः सह ॥ १३१.५३॥ १३१.५४/१तेषामप्यतिपापानि नाशं यान्ति ममाज्ञया । १३१.५४/२तत्र स्नानादि यः कृत्वा किंचिद् दत्त्वा यतात्मवान् ॥ १३१.५४॥ १३१.५५/१पितृणां पिण्डदानादि कृत्वा नत्वा सुरान् इमान् । १३१.५५/२धनं धान्यं यशो वीर्यमायुरारोग्यसम्पदः ॥ १३१.५५॥ १३१.५६/१पुत्रान् पौत्रान् प्रियां भार्यां लब्ध्वा चान्यन् मनीषितम् । १३१.५६/२अवियुक्तः प्रीतमना बन्धुभिश्चातिमानितः ॥ १३१.५६॥ १३१.५७/१नरकस्थान् अपि पितृंस्तारयित्वा कुलानि च । १३१.५७/२पावयित्वा प्रियैर्युक्तो ह्यन्ते विष्णुं शिवं स्मरेत् । १३१.५७/३ततो मुक्तिपदं गच्छेद् देवानां वचनं यथा ॥ १३१.५७॥ १३२.१/१ब्रह्मोवाच । यक्षिणीसंगमं नाम तीर्थं सर्वफलप्रदम् । १३२.१/२तत्र स्नानेन दानेन सर्वान् कामान् अवाप्नुयात् ॥ १३२.१॥ १३२.२/१यत्र यक्षेश्वरो देवो दर्शनाद् भुक्तिमुक्तिदः । १३२.२/२तत्र च स्नानमात्रेण सत्त्रयागफलं लभेत् ॥ १३२.२॥ १३२.३/१विश्वावसोः स्वसा नाम्ना पिप्पला गुरुहासिनी । १३२.३/२ऋषीणां सत्त्रमगमद् गौतमीतीरवर्तिनाम् ॥ १३२.३॥ १३२.४/१दृष्ट्वा तत्र ऋषीन् क्षामान् सा जहासातिगर्विता । १३२.४/२या गत्वाश्रावय वौषड् अस्तु श्रौषड् इति स्थिरम् ॥ १३२.४॥ १३२.५/१विस्वरेण ब्रुवती तां ते शेपुः स्राविणी भव । १३२.५/२ततो नद्यभवत् तत्र यक्षिणीति सुविश्रुता ॥ १३२.५॥ १३२.६/१ततो विश्वावसुः पूज्य ऋषीन् देवं त्रिलोचनम् । १३२.६/२संगम्य चैव गौतम्या तां विशापामथाकरोत् ॥ १३२.६॥ १३२.७/१ततः प्रभृति तत् तीर्थं यक्षिणीसंगमं स्मृतम् । १३२.७/२तत्र स्नानादिदानेन सर्वान् कामान् अवाप्नुयात् ॥ १३२.७॥ १३२.८/१विश्वावसोः प्रसन्नोऽभूद् यत्र शम्भुः शिवान्वितः । १३२.८/२शैवं तत् परमं तीर्थं दुर्गातीर्थं च विश्रुतम् ॥ १३२.८॥ १३२.९/१सर्वपापौघहरणं सर्वदुर्गतिनाशनम् । १३२.९/२सर्वेषां तीर्थमुख्यानां तद् धि सारं महामुने । १३२.९/३तीर्थं मुनिवरैः ख्यातं सर्वसिद्धिप्रदं नृणाम् ॥ १३२.९॥ १३३.१/१ब्रह्मोवाच । शुक्लतीर्थमिति ख्यातं सर्वसिद्धिकरं नृणाम् । १३३.१/२यस्य स्मरणमात्रेण सर्वकामान् अवाप्नुयात् ॥ १३३.१॥ १३३.२/१भरद्वाज इति ख्यातो मुनिः परमधार्मिकः । १३३.२/२तस्य पैठीनसी नाम भार्या सुकलभूषणा ॥ १३३.२॥ १३३.३/१गौतमीतीरमध्यास्ते पतिव्रतपरायणा । १३३.३/२अग्नीषोमीयमैन्द्राग्नं पुरोडाशमकल्पयत् ॥ १३३.३॥ १३३.४/१पुरोडाशे श्रप्यमाणे धूमात् कश्चिद् अजायत । १३३.४/२पुरोडाशं भक्षयित्वा लोकत्रितयभीषणः ॥ १३३.४॥ १३३.५/१यज्ञं मे ह्यत्र को हंसि कोपात् त्वमिति तं मुनिः । १३३.५/२प्रोवाच सत्वरं क्रुद्धो भरद्वाजो द्विजोत्तमः । १३३.५/३तद् ऋषेर्वचनं श्रुत्वा राक्षसः प्रत्युवाच तम् ॥ १३३.५॥ १३३.६/१राक्षस उवाच । हव्यघ्न इति विख्यातं भरद्वाज निबोध माम् । १३३.६/२संध्यासुतोऽहं ज्येष्ठश्च सुतः प्राचीनबर्हिषः ॥ १३३.६॥ १३३.७/१ब्रह्मणा मे वरो दत्तो यज्ञान् खाद यथासुखम् । १३३.७/२ममानुजः कलिश्चापि बलवान् अतिभीषणः ॥ १३३.७॥ १३३.८/१अहं कृष्णः पिता कृष्णो माता कृष्णा तथानुजः । १३३.८/२अहं मखं हनिष्यामि यूपं छेद्मि कृतान्तकः ॥ १३३.८॥ १३३.९/१भरद्वाज उवाच । रक्ष्यतां मे त्वया यज्ञः प्रियो धर्मः सनातनः । १३३.९/२जाने त्वां यज्ञहन्तारं सद्द्विजं रक्ष मे क्रतुम् ॥ १३३.९॥ १३३.१०/१यज्ञघ्न उवाच । भरद्वाज निबोधेदं वाक्यं मम समासतः । १३३.१०/२ब्रह्मणाहं पुरा शप्तो देवदानवसंनिधौ ॥ १३३.१०॥ १३३.११/१ततः प्रसादितो देवो मया लोकपितामहः । १३३.११/२अमृतैः प्रोक्षयिष्यन्ति यदा त्वां मुनिसत्तमाः ॥ १३३.११॥ १३३.१२/१तदा विशापो भविता हव्यघ्न त्वं न चान्यथा । १३३.१२/२एवं करिष्यसि यदा ततः सर्वं भविष्यति ॥ १३३.१२॥ १३३.१३/१ब्रह्मोवाच । भरद्वाजः पुनः प्राह सखा मेऽसि महामते । १३३.१३/२मखसंरक्षणं येन स्यान् मे वद करोमि तत् ॥ १३३.१३॥ १३३.१४/१सम्भूय देवा दैतेया ममन्थुः क्षीरसागरम् । १३३.१४/२अलभन्तामृतं कष्टात् तद् अस्मत्सुलभं कथम् ॥ १३३.१४॥ १३३.१५/१प्रीत्या यदि प्रसन्नोऽसि सुलभं यद् वदस्व तत् । १३३.१५/२तद् ऋषेर्वचनं श्रुत्वा रक्षः प्राह तदा मुदा ॥ १३३.१५॥ १३३.१६/१रक्ष उवाच । अमृतं गौतमीवारि अमृतं स्वर्णमुच्यते । १३३.१६/२अमृतं गोभवं चाज्यममृतं सोम एव च ॥ १३३.१६॥ १३३.१७/१एतैर्मामभिषिञ्चस्व अथवैतैस्तथा त्रिभिः । १३३.१७/२गङ्गाया वारिणाज्येन हिरण्येन तथैव च । १३३.१७/३सर्वेभ्योऽप्यधिकं दिव्यममृतं गौतमीजलम् ॥ १३३.१७॥ १३३.१८/१ब्रह्मोवाच । एतद् आकर्ण्य स ऋषिः परं संतोषमागतः । १३३.१८/२पाणावादाय गङ्गायाः सलिलामृतमादरात् ॥ १३३.१८॥ १३३.१९/१तेनाकरोद् ऋषी रक्षो ह्यभिषिक्तं तदा मखे । १३३.१९/२पुनश्च यूपे च पशावृत्विक्षु मखमण्डले ॥ १३३.१९॥ १३३.२०/१सर्वमेवाभवच्छुक्लमभिषेकान् महात्मनः । १३३.२०/२तद् रक्षोऽपि तदा शुक्लो भूत्वोत्पन्नो महाबलः ॥ १३३.२०॥ १३३.२१/१यः पुरा कृष्णरूपोऽभूत् स तु शुक्लोऽभवत् क्षणात् । १३३.२१/२यज्ञं सर्वं समाप्याथ भरद्वाजः प्रतापवान् ॥ १३३.२१॥ १३३.२२/१ऋत्विजोऽपि विसृज्याथ यूपं गङ्गोदकेऽक्षिपत् । १३३.२२/२गङ्गामध्ये तद् धि यूपमद्याप्यास्ते महामते ॥ १३३.२२॥ १३३.२३/१अभिषिक्तं चामृतेन अभिज्ञानं तु तन् महत् । १३३.२३/२तत्र तीर्थे पुना रक्षो भरद्वाजमुवाच ह ॥ १३३.२३॥ १३३.२४/१रक्ष उवाच । अहं यामि भरद्वाज कृतः शुक्लस्त्वया पुनः । १३३.२४/२तस्मात् तवात्र तीर्थे ये स्नानदानादिपूजनम् ॥ १३३.२४॥ १३३.२५/१कुर्युस्तेषामभीष्टानि भवेयुर्यत् फलं मखे । १३३.२५/२स्मरणाद् अपि पापानि नाशं यान्तु सदा मुने ॥ १३३.२५॥ १३३.२६/१ततः प्रभृति तत् तीर्थं शुक्लतीर्थमिति स्मृतम् । १३३.२६/२गौतम्यां दण्डकारण्ये स्वर्गद्वारमपावृतम् ॥ १३३.२६॥ १३३.२७/१उभयोस्तीरयोः सप्त सहस्राण्यपराणि च । १३३.२७/२तीर्थानां मुनिशार्दूल सर्वसिद्धिप्रदायिनाम् ॥ १३३.२७॥ १३४.१/१ब्रह्मोवाच । चक्रतीर्थमिति ख्यातं स्मरणात् पापनाशनम् । १३४.१/२तस्य प्रभावं वक्ष्यामि श‍ृणु यत्नेन नारद ॥ १३४.१॥ १३४.२/१ऋषयः सप्त विख्याता वसिष्ठप्रमुखा मुने । १३४.२/२गौतम्यास्तीरमाश्रित्य सत्त्रयज्ञमुपासते ॥ १३४.२॥ १३४.३/१तत्र विघ्न उपक्रान्ते रक्षोभिरतिभीषणे । १३४.३/२मामभ्येत्याथ मुनयो रक्षःकृत्यं न्यवेदयन् ॥ १३४.३॥ १३४.४/१तदाहं प्रमदारूपं माययासृज्य नारद । १३४.४/२यस्याश्च दर्शनाद् एव नाशं यान्त्यथ राक्षसाः ॥ १३४.४॥ १३४.५/१एवमुक्त्वा तु तां प्रादाम् ऋषिभ्यः प्रमदां मुने । १३४.५/२मद्वाक्याद् ऋषयो मायामादाय पुनरागमन् ॥ १३४.५॥ १३४.६/१अजैका या समाख्याता कृष्णलोहितरूपिणी । १३४.६/२मुक्तकेशीत्यभिधया सास्तेऽद्यापि स्वरूपिणी ॥ १३४.६॥ १३४.७/१लोकत्रितयसम्मोह+ ।दायिनी कामरूपिणी । १३४.७/२तद्बलात् स्वस्थमनसः सर्वे च मुनिपुंगवः ॥ १३४.७॥ १३४.८/१गौतमीं सरितां श्रेष्ठां पुनर्यज्ञाय दीक्षिताः । १३४.८/२पुनस्तन्मखनाशाय राक्षसाः समुपागमन् ॥ १३४.८॥ १३४.९/१यक्षवाटान्तिके मायां दृष्ट्वा राक्षसपुंगवाः । १३४.९/२ततो नृत्यन्ति गायन्ति हसन्ति च रुदन्ति च ॥ १३४.९॥ १३४.१०/१माहेश्वरी महामाया प्रभावेणातिदर्पिता । १३४.१०/२तेषां मध्ये दैत्यपतिः शम्बरो नाम वीर्यवान् ॥ १३४.१०॥ १३४.११/१मायारूपां तु प्रमदां भक्षयामास नारद । १३४.११/२तद् अद्भुतमतीवासीत् तन्मायाबलदर्शिनाम् ॥ १३४.११॥ १३४.१२/१मखे विध्वंस्यमाने तु ते विष्णुं शरणं ययुः । १३४.१२/२प्रादाद् विष्णुश्चक्रमथो मुनीनां रक्षणाय तु ॥ १३४.१२॥ १३४.१३/१चक्रं तद् राक्षसान् आजौ दैत्यांश्च दनुजांस्तथा । १३४.१३/२चिच्छेद तद्भयाद् एव मृता राक्षसपुंगवाः ॥ १३४.१३॥ १३४.१४/१ऋषिभिस्तन् महासत्त्रं सम्पूर्णमभवत् तदा । १३४.१४/२विष्णोः प्रक्षालितं चक्रं गङ्गाम्भोभिः सुदर्शनम् ॥ १३४.१४॥ १३४.१५/१ततः प्रभृति तत् तीर्थं चक्रतीर्थमुदाहृतम् । १३४.१५/२तत्र स्नानेन दानेन सत्त्रयागफलं लभेत् ॥ १३४.१५॥ १३४.१६/१तत्र पञ्च शतान्यासंस्तीर्थानां पापहारिणाम् । १३४.१६/२तेषु स्नानं तथा दानं प्रत्येकं मुक्तिदायकम् ॥ १३४.१६॥ १३५.१/१ब्रह्मोवाच । वाणीसंगममाख्यातं यत्र वागीश्वरो हरः । १३५.१/२तत् तीर्थं सर्वपापानां मोचनं सर्वकामदम् ॥ १३५.१॥ १३५.२/१तत्र स्नानेन दानेन ब्रह्महत्यादिनाशनम् । १३५.२/२ब्रह्मविष्ण्वोश्च संवादे महत्त्वे च परस्परम् ॥ १३५.२॥ १३५.३/१तयोर्मध्ये महादेवो ज्योतिर्मूर्तिरभूत् किल । १३५.३/२तत्रैव वाग् उवाचेदं दैवी पुत्र तयोः शुभा ॥ १३५.३॥ १३५.४/१अहमस्मि महांस्तत्र अहमस्मीति वै मिथः । १३५.४/२दैवी वाक् तावुभौ प्राह यस्त्वस्यान्तं तु पश्यति ॥ १३५.४॥ १३५.५/१स तु ज्येष्ठो भवेत् तस्मान् मा वादं कर्तुमर्हथः । १३५.५/२तद्वाक्याद् विष्णुरगमद् अधोऽहं चोर्ध्वमेव च ॥ १३५.५॥ १३५.६/१ततो विष्णुः शीघ्रमेत्य ज्योतिःपार्श्व उपाविशत् । १३५.६/२अप्राप्यान्तमहं प्रायां दूराद् दूरतरं मुने ॥ १३५.६॥ १३५.७/१ततः श्रान्तो निवृत्तोऽहं द्रष्टुमीशं तु तं प्रभुम् । १३५.७/२तदैवं मम धीरासीद् दृष्टश्चान्तो मया भृशम् ॥ १३५.७॥ १३५.८/१अस्य देवस्य तद् विष्णोर्मम ज्यैष्ठ्यं स्फुटं भवेत् । १३५.८/२पुनश्चापि मम त्वेवं मतिरासीन् महामते ॥ १३५.८॥ १३५.९/१सत्यैर्वक्त्रैः कथं वक्ष्ये पीडितोऽप्यनृतं वचः । १३५.९/२नानाविधेषु पापेषु नानृतात् पातकं परम् ॥ १३५.९॥ १३५.१०/१सत्यैर्वक्त्रैरसत्यां वा वाचं वक्ष्ये कथं त्विति । १३५.१०/२ततोऽहं पञ्चमं वक्त्रं गर्दभाकृतिभीषणम् ॥ १३५.१०॥ १३५.११/१कृत्वा तेनानृतं वक्ष्य इति ध्यात्वा चिरं तदा । १३५.११/२अब्रवं तं हरिं तत्र आसीनं जगतां प्रभुम् ॥ १३५.११॥ १३५.१२/१अस्य चान्तो मया दृष्टस्तेन ज्यैष्ठ्यं जनार्दन । १३५.१२/२ममेति वदतः पार्श्वे उभौ तौ हरिशंकरौ ॥ १३५.१२॥ १३५.१३/१एकरूपत्वमापन्नौ सूर्याचन्द्रमसाविव । १३५.१३/२तौ दृष्ट्वा विस्मितो भीतश्चास्तवं तावुभावपि । १३५.१३/३ततः क्रुद्धौ जगन्नाथौ वाचं तामिदमूचतुः ॥ १३५.१३॥ १३५.१४/१हरिहरावूचतुः । दुष्टे त्वं निम्नगा भूया नानृताद् अस्ति पातकम् ॥ १३५.१४॥ १३५.१५/१ब्रह्मोवाच । ततः सा विह्वला भूत्वा नदीभावमुपागता । १३५.१५/२तद् दृष्ट्वा विस्मितो भीतस्तामब्रवमहं तदा ॥ १३५.१५॥ १३५.१६/१यस्माद् असत्यमुक्तासि ब्रह्मवाचि स्थिता सती । १३५.१६/२तस्माद् अदृश्या त्वं भूयाः पापरूपास्यसंशयम् ॥ १३५.१६॥ १३५.१७/१एतच्छापं विदित्वा तु तौ देवौ प्रणता तदा । १३५.१७/२विशापत्वं प्रार्थयन्ती तुष्टाव च पुनः पुनः ॥ १३५.१७॥ १३५.१८/१ततस्तुष्टौ देवदेवौ प्रार्थितौ त्रिदशार्चितौ । १३५.१८/२प्रीत्या हरिहरावेवं वाचं वाचमथोचतुः ॥ १३५.१८॥ १३५.१९/१हरिहरावूचतुः । गङ्गया संगता भद्रे यदा त्वं लोकपावनी । १३५.१९/२तदा पुनर्वपुस्ते स्यात् पवित्रं हि सुशोभने ॥ १३५.१९॥ १३५.२०/१ब्रह्मोवाच । तथेत्युक्त्वा सापि देवी गङ्गया संगताभवत् । १३५.२०/२भागीरथी गौतमी च ततश्चापि स्वकं वपुः ॥ १३५.२०॥ १३५.२१/१देवी सा व्यगमद् ब्रह्मन् देवानामपि दुर्लभम् । १३५.२१/२गौतम्यां सैव विख्याता नाम्ना वाणीति पुण्यदा ॥ १३५.२१॥ १३५.२२/१भागीरथ्यां सैव देवी सरस्वत्यभिधीयते । १३५.२२/२उभयत्रापि विख्यातः संगमो लोकपूजितः ॥ १३५.२२॥ १३५.२३/१सरस्वतीसंगमश्च वाणीसंगम एव च । १३५.२३/२गौतम्या संगता देवी वाणी वाचा सरस्वती ॥ १३५.२३॥ १३५.२४/१सर्वत्र पूजितं तीर्थं तत्र वाचा शिवं प्रभुम् । १३५.२४/२देवेश्वरं पूजयित्वा विशापमगमद् यतः ॥ १३५.२४॥ १३५.२५/१ब्रह्मा विधूय वाग्दौष्ट्यं स्वं च धामागमत् पुनः । १३५.२५/२तस्मात् तत्र शुचिर्भूत्वा स्नात्वा तत्र च संगमे ॥ १३५.२५॥ १३५.२६/१वागीश्वरं ततो दृष्ट्वा तावता मुक्तिमाप्नुयात् । १३५.२६/२दानहोमादिकं किंचिद् उपवासादिकां क्रियाम् ॥ १३५.२६॥ १३५.२७/१यः कुर्यात् संगमे पुण्ये संसारे न भवेत् पुनः । १३५.२७/२एकोनविंशतिशतं तीर्थानां तीरयोर्द्वयोः । १३५.२७/३नानाजन्मार्जिताशेष+ ।पापक्षयविधायिनाम् ॥ १३५.२७॥ १३६.१/१ब्रह्मोवाच । विष्णुतीर्थमिति ख्यातं तत्र वृत्तमिदं श‍ृणु । १३६.१/२मौद्गल्य इति विख्यातो मुद्गलस्य सुतो ऋषिः ॥ १३६.१॥ १३६.२/१तस्य भार्या तु जाबाला नाम्ना ख्याता सुपुत्रिणी । १३६.२/२पिता ऋषिस्तथा वृद्धो मुद्गलो लोकविश्रुतः ॥ १३६.२॥ १३६.३/१तस्य भार्या तथा ख्याता नाम्ना भागीरथी शुभा । १३६.३/२स मौद्गल्यः प्रातरेव गङ्गां स्नाति यतव्रतः ॥ १३६.३॥ १३६.४/१नित्यमेव त्विदं कर्म तस्यासीन् मुनिसत्तम । १३६.४/२गङ्गातीरे कुशैर्मृद्भिः शमीपुष्पैरहर्निशम् ॥ १३६.४॥ १३६.५/१गुरूदितेन मार्गेण स्वमानससरोरुहे । १३६.५/२आवाहनं नित्यमेव विष्णोश्चक्रे स मौद्गलिः ॥ १३६.५॥ १३६.६/१तेनाहूतस्त्वरन्न् एति लक्ष्मीभर्ता जगत्पतिः । १३६.६/२वैनतेयमथारुह्य शङ्खचक्रगदाधरः ॥ १३६.६॥ १३६.७/१पूजितस्तेन ऋषिणा स मौद्गल्येन यत्नतः । १३६.७/२प्रब्रूते च कथाश्चित्रा मौद्गल्याय जगत्प्रभुः ॥ १३६.७॥ १३६.८/१ततोऽपराह्णसमये विष्णुः प्राह स मौद्गलिम् । १३६.८/२याहि वत्स स्वभवनं श्रान्तोऽसीति पुनः पुनः ॥ १३६.८॥ १३६.९/१एवमुक्तः स देवेन विष्णुना याति स द्विजः । १३६.९/२जगत्प्रभुस्ततो याति देवैर्युक्तः स्वमन्दिरम् ॥ १३६.९॥ १३६.१०/१मौद्गल्योऽपि तथाभ्येत्य किंचिद् आदाय नित्यशः । १३६.१०/२स्वमेव भवनं विद्वान् भार्यायै स्वार्जितं धनम् ॥ १३६.१०॥ १३६.११/१ददाति स महाविष्णु+ ॅहरणाब्जपरायणः । १३६.११/२मौद्गल्यस्य प्रिया सापि पतिव्रतपरायणा ॥ १३६.११॥ १३६.१२/१शाकं मूलं फलं वापि भर्त्रानीतं तु यत्नतः । १३६.१२/२सुसंस्कृत्याप्यतिथीनां बालानां भर्तुरेव च ॥ १३६.१२॥ १३६.१३/१दत्त्वा तु भोजनं तेभ्यः पश्चाद् भुङ्क्ते यतव्रता । १३६.१३/२भुक्तवत्स्वथ सर्वेषु रात्रौ नित्यं स मौद्गलिः ॥ १३६.१३॥ १३६.१४/१विष्णोः श्रुताः कथाश्चित्रास्तेभ्यो वक्त्यथ हर्षितः । १३६.१४/२एवं बहुतिथे काले व्यतीते चातिविस्मिता । १३६.१४/३मौद्गल्यस्य रहो भार्या भर्तारं वाक्यमब्रवीत् ॥ १३६.१४॥ १३६.१५/१जाबालोवाच । यदि ते विष्णुरभ्येति समीपं त्रिदशार्चितः । १३६.१५/२तथापि कष्टमस्माकं कस्माद् इति जगत्प्रभुम् ॥ १३६.१५॥ १३६.१६/१तत् पृच्छ त्वं महाप्राज्ञ यदासौ विष्णुरेति च । १३६.१६/२यस्मिंश्च स्मृतमात्रे तु जराजन्मरुजो मृतिः । १३६.१६/३नाशं यान्ति कुतो दृष्टे तस्मात् पृच्छ जगत्पतिम् ॥ १३६.१६॥ १३६.१७/१ब्रह्मोवाच । तथेत्युक्त्वा प्रियावाक्यान् मौद्गल्यो नित्यवद् धरिम् । १३६.१७/२पूजयित्वा विनीतश्च पप्रच्छ स कृताञ्जलिः ॥ १३६.१७॥ १३६.१८/१मौद्गल्य उवाच । त्वयि स्मृते जगन्नाथ शोकदारिद्र्यदुष्कृतम् । १३६.१८/२नाशं याति विपत्तिर्मे त्वयि दृष्टे कथं स्थिता ॥ १३६.१८॥ १३६.१९/१श्रीविष्णुरुवाच । स्वकृतं भुज्यते भूतैः सर्वैः सर्वत्र सर्वदा । १३६.१९/२न कोपि कस्यचित् किंचित् करोत्यत्र हिताहिते ॥ १३६.१९॥ १३६.२०/१यादृशं चोप्यते बीजं फलं भवति तादृशम् । १३६.२०/२रसालः स्यान् न निम्बस्य बीजाज्जात्वपि कुत्रचित् ॥ १३६.२०॥ १३६.२१/१न कृता गौतमीसेवा नार्चितौ हरिशंकरौ । १३६.२१/२न दत्तं यैश्च विप्रेभ्यस्ते कथं भाजनं श्रियः ॥ १३६.२१॥ १३६.२२/१त्वया न दत्तं किंचिच्च ब्राह्मणेभ्यो ममापि च । १३६.२२/२यद् दीयते तद् एवेह परस्मिंश्चोपतिष्ठति ॥ १३६.२२॥ १३६.२३/१मृद्भिर्वार्भिः कुशैर्मन्त्रैः शुचिकर्म सदैव यत् । १३६.२३/२करोति तस्मात् पूतात्मा शरीरस्य च शोषणात् ॥ १३६.२३॥ १३६.२४/१विना दानेन न क्वापि भोगावाप्तिर्नृणां भवेत् । १३६.२४/२सत्कर्माचरणाच्छुद्धो विरक्तः स्यात् ततो नरः ॥ १३६.२४॥ १३६.२५/१ततोऽप्रतिहतज्ञानो जीवन्मुक्तस्ततो भवेत् । १३६.२५/२सर्वेषां सुलभा मुक्तिर्मद्भक्त्या चेह पूर्ततः ॥ १३६.२५॥ १३६.२६/१भुक्तिर्दानादिना सर्व+ ।भूतदुःखनिबर्हणात् । १३६.२६/२अथवा लप्स्यसे मुक्तिं भक्त्या भुक्तिं न लप्स्यसे ॥ १३६.२६॥ १३६.२७/१मौद्गल्य उवाच । भक्त्या मुक्तिः कथं भूयाद् भुक्तेर्मुक्तिः सुदुर्लभा । १३६.२७/२जाता चेद् देहिनां मुक्तिः किमन्येन प्रयोजनम् ॥ १३६.२७॥ १३६.२८/१भक्त्या मुक्तिः सर्वपूज्या तामिच्छेयं जगन्मय ॥ १३६.२८॥ १३६.२९/१विष्णुरुवाच । एतद् एवान्तरं ब्रह्मन् दीयते मामनुस्मरन् । १३६.२९/२ब्राह्मणायाथवार्थिभ्यस्तद् एवाक्षयतां व्रजेत् ॥ १३६.२९॥ १३६.३०/१मामध्यात्वाथ यद् दद्यात् तत् तन्मात्रफलप्रदम् । १३६.३०/२तत् पुनर्दत्तमेवेह न भोगायात्र कल्पते ॥ १३६.३०॥ १३६.३१/१तस्माद् देहि महाबुद्धे भोज्यं किंचिन् मम ध्रुवम् । १३६.३१/२अथवा विप्रमुख्याय गौतमीतीरमाश्रितः ॥ १३६.३१॥ १३६.३२/१ब्रह्मोवाच । मौद्गल्यः प्राह तं विष्णुं देयं मम न विद्यते । १३६.३२/२नान्यत् किंचन देहादि यत् तत् त्वयि समर्पितम् ॥ १३६.३२॥ १३६.३३/१ततो विष्णुर्गरुत्मन्तं प्राह शीघ्रं जगत्पतिः । १३६.३३/२इहानयस्व कणिशं ममायं चार्पयिष्यति ॥ १३६.३३॥ १३६.३४/१ततो योग्यान् अयं भोगान् प्राप्स्यते मनसः प्रियान् । १३६.३४/२आकर्ण्य स्वामिनादिष्टं तथा चक्रे स पक्षिराट् ॥ १३६.३४॥ १३६.३५/१विष्णुहस्ते कणान् प्रादात् स मौद्गल्यो यतव्रतः । १३६.३५/२एतस्मिन्न् अन्तरे विष्णुर्विश्वकर्माणमब्रवीत् ॥ १३६.३५॥ १३६.३६/१विष्णुरुवाच । यावच्चास्य कुले सप्त पुरुषास्तावद् एव तु । १३६.३६/२भवितारो महाबुद्धे तावत् कामा मनीषिताः । १३६.३६/३गावो हिरण्यं धान्यानि वस्त्राण्याभरणानि च ॥ १३६.३६॥ १३६.३७/१ब्रह्मोवाच । यच्च किंचिन् मनःप्रीत्यै लोके भवति भूषणम् । १३६.३७/२तत् सर्वमाप मौद्गल्यो विष्णुगङ्गाप्रभावतः ॥ १३६.३७॥ १३६.३८/१गृहं गच्छेति मौद्गल्यो विष्णुनोक्तस्ततो ययौ । १३६.३८/२आश्रमे स्वस्य सर्वर्द्धिं दृष्ट्वा ऋषिरभाषत ॥ १३६.३८॥ १३६.३९/१ऋषिरुवाच । अहो दानप्रभावोऽयमहो विष्णोरनुस्मृतिः । १३६.३९/२अहो गङ्गाप्रभावश्च कैर्विचार्यो महान् अयम् ॥ १३६.३९॥ १३६.४०/१ब्रह्मोवाच । मौद्गल्यो भार्यया सार्धं पुत्रैः पौत्रैश्च बन्धुभिः । १३६.४०/२पितृभ्यां बुभुजे भोगान् भुक्तिं मुक्तिमवाप च ॥ १३६.४०॥ १३६.४१/१ततः प्रभृति तत् तीर्थं मौद्गल्यं वैष्णवं तथा । १३६.४१/२तत्र स्नानं च दानं च भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् ॥ १३६.४१॥ १३६.४२/१तत्र श्रुतिः स्मृतिर्वापि तीर्थस्य स्यात् कथंचन । १३६.४२/२तस्य विष्णुर्भवेत् प्रीतः पापैर्मुक्तः सुखी भवेत् ॥ १३६.४२॥ १३६.४३/१एकादश सहस्राणि तीर्थानां तीरयोर्द्वयोः । १३६.४३/२सर्वार्थदायिनां तत्र स्नानदानजपादिभिः ॥ १३६.४३॥ १३७.१/१ब्रह्मोवाच । लक्ष्मीतीर्थमिति ख्यातं साक्षाल्लक्ष्मीविवर्धनम् । १३७.१/२अलक्ष्मीनाशनं पुण्यमाख्यानं श‍ृणु नारद ॥ १३७.१॥ १३७.२/१संवादश्च पुरा त्वासील्लक्ष्म्याः पुत्र दरिद्रया । १३७.२/२परस्परविरोधिन्यावुभे विश्वं समीयतुः ॥ १३७.२॥ १३७.३/१ताभ्यामव्यापृतं वस्तु तन् नास्ति भुवनत्रये । १३७.३/२मम ज्यैष्ठ्यं मम ज्यैष्ठ्यमित्यूचतुरुभे मिथः । १३७.३/३अहं पूर्वं समुद्भूता इत्याह श्रियमोजसा ॥ १३७.३॥ १३७.४/१श्रीलक्ष्मीरुवाच । कुलं शीलं जीवितं वा देहिनामहमेव तु । १३७.४/२मया विना देहभाजो जीवन्तोऽपि मृता इव ॥ १३७.४॥ १३७.५/१ब्रह्मोवाच । दरिद्रया च सा प्रोक्ता सर्वेभ्यो ह्यधिका ह्यहम् । १३७.५/२मुक्तिर्मदाश्रिता नित्यं दरिद्रैवं वचोऽब्रवीत् ॥ १३७.५॥ १३७.६/१कामः क्रोधश्च लोभश्च मदो मात्सर्यमेव च । १३७.६/२यत्राहमस्मि तत्रैते न तिष्ठन्ति कदाचन ॥ १३७.६॥ १३७.७/१न भयोद्भूतिरुन्माद ईर्ष्या उद्धतवृत्तिता । १३७.७/२यत्राहमस्मि तत्रैते न तिष्ठन्ति कदाचन ॥ १३७.७॥ १३७.८/१दरिद्राया वचः श्रुत्वा लक्ष्मीस्तां प्रत्यभाषत ॥ १३७.८॥ १३७.९/१लक्ष्मीरुवाच । अलंकृतो मया जन्तुः सर्वो भवति पूजितः । १३७.९/२निर्धनः शिवतुल्योऽपि सर्वैरप्यभिभूयते ॥ १३७.९॥ १३७.१०/१देहीति वचनद्वारा देहस्थाः पञ्च देवताः । १३७.१०/२सद्यो निर्गत्य गच्छन्ति धीश्रीह्रीशान्तिकीर्तयः ॥ १३७.१०॥ १३७.११/१तावद् गुणा गुरुत्वं च यावन् नार्थयते परम् । १३७.११/२अर्थी चेत् पुरुषो जातः क्व गुणाः क्व च गौरवम् ॥ १३७.११॥ १३७.१२/१तावत् सर्वोत्तमो जन्तुस्तावत् सर्वगुणालयः । १३७.१२/२नमस्यः सर्वलोकानां यावन् नार्थयते परम् ॥ १३७.१२॥ १३७.१३/१कष्टमेतन् महापापं निर्धनत्वं शरीरिणाम् । १३७.१३/२न मानयति नो वक्ति न स्पृशत्यधनं जनः ॥ १३७.१३॥ १३७.१४/१अहमेव ततः श्रेष्ठा दरिद्रे श‍ृणु मे वचः ॥ १३७.१४॥ १३७.१५/१ब्रह्मोवाच । तल्लक्ष्मीवचनं श्रुत्वा दरिद्रा वाक्यमब्रवीत् ॥ १३७.१५॥ १३७.१६/१दरिद्रोवाच । वक्तुं न लक्ष्मीर्ज्येष्ठाहमिति वै लज्जसे मुहुः । १३७.१६/२पापेषु रमसे नित्यं विहाय पुरुषोत्तमम् ॥ १३७.१६॥ १३७.१७/१विश्वस्तवञ्चका नित्यं भवती श्लाघसे कथम् । १३७.१७/२सुखं न तादृक् त्वत्प्राप्तौ पश्चात्तापो यथा गुरुः ॥ १३७.१७॥ १३७.१८/१न तथा जायते पुंसां सुरया दारुणो मदः । १३७.१८/२त्वत्संनिधानमात्रेण यथा वै विदुषामपि ॥ १३७.१८॥ १३७.१९/१सदैव रमसे लक्ष्मीः प्रायस्त्वं पापकारिषु । १३७.१९/२अहं वसामि योग्येषु धर्मशीलेषु सर्वदा ॥ १३७.१९॥ १३७.२०/१शिवविष्ण्वनुरक्तेषु कृतज्ञेषु महत्सु च । १३७.२०/२सदाचारेषु शान्तेषु गुरुसेवोद्यतेषु च ॥ १३७.२०॥ १३७.२१/१सत्सु विद्वत्सु शूरेषु कृतबुद्धिषु साधुषु । १३७.२१/२निवसामि सदा लक्ष्मीस्तस्माज्ज्यैष्ठ्यं मयि स्थितम् ॥ १३७.२१॥ १३७.२२/१ब्राह्मणेषु शुचिष्मत्सु व्रतचारिषु भिक्षुषु । १३७.२२/२निर्भयेषु वसिष्यामि लक्ष्मीस्त्वं श‍ृणु ते स्थितिम् ॥ १३७.२२॥ १३७.२३/१राजवर्तिषु पापेषु निष्ठुरेषु खलेषु च । १३७.२३/२पिशुनेषु च लुब्धेषु विकृतेषु शठेषु च ॥ १३७.२३॥ १३७.२४/१अनार्येषु कृतघ्नेषु धर्मघातिषु सर्वदा । १३७.२४/२मित्रद्रोहिष्वनिष्टेषु भग्नचित्तेषु वर्तसे ॥ १३७.२४॥ १३७.२५/१ब्रह्मोवाच । एवं विवदमाने ते जग्मतुर्मामुभे अपि । १३७.२५/२तयोर्वाक्यमुपश्रुत्य मयोक्ते ते उभे अपि ॥ १३७.२५॥ १३७.२६/१मत्तः पूर्वतरा पृथ्वी आपः पूर्वतरास्ततः । १३७.२६/२स्त्रीणां विवादं ता एव स्त्रियो जानन्ति नेतरे ॥ १३७.२६॥ १३७.२७/१विशेषतः पुनस्ताभ्यः कमण्डलुभवाश्च याः । १३७.२७/२तत्रापि गौतमी देवी निश्चयं कथयिष्यति ॥ १३७.२७॥ १३७.२८/१सैव सर्वार्तिसंहर्त्री सैव संदेहकर्तरी । १३७.२८/२ते मद्वाक्याद् भुवं गत्वा भूम्या च सहिते अपि ॥ १३७.२८॥ १३७.२९/१अद्भिश्च सहिताः सर्वा गौतमीं ययुरापगाम् । १३७.२९/२भूमिरापस्तयोर्वाक्यं गौतम्यै क्रमशः स्फुटम् ॥ १३७.२९॥ १३७.३०/१सर्वं निवेदयामासुर्यथावृत्तं प्रणम्य ताम् । १३७.३०/२दरिद्रायाश्च लक्ष्म्याश्च वाक्यं मध्यस्थवत् तदा ॥ १३७.३०॥ १३७.३१/१श‍ृण्वत्सु लोकपालेषु श‍ृण्वत्यां भुवि नारद । १३७.३१/२श‍ृण्वतीष्वप्सु सा गङ्गा दरिद्रां वाक्यमब्रवीत् । १३७.३१/३सम्प्रशस्य तथा लक्ष्मीं गौतमी वाक्यमब्रवीत् ॥ १३७.३१॥ १३७.३२/१गौतम्युवाच । ब्रह्मश्रीश्च तपःश्रीश्च यज्ञश्रीः कीर्तिसंज्ञिता । १३७.३२/२धनश्रीश्च यशश्रीश्च विद्या प्रज्ञा सरस्वती ॥ १३७.३२॥ १३७.३३/१भुक्तिश्रीश्चाथ मुक्तिश्च स्मृतिर्लज्जा धृतिः क्षमा । १३७.३३/२सिद्धिस्तुष्टिस्तथा पुष्टिः शान्तिरापस्तथा मही ॥ १३७.३३॥ १३७.३४/१अहंशक्तिरथौषध्यः श्रुतिः शुद्धिर्विभावरी । १३७.३४/२द्यौर्ज्योत्स्ना आशिषः स्वस्तिर्व्याप्तिर्माया उषा शिवा ॥ १३७.३४॥ १३७.३५/१यत् किंचिद् विद्यते लोके लक्ष्म्या व्याप्तं चराचरम् । १३७.३५/२ब्राह्मणेष्वथ धीरेषु क्षमावत्स्वथ साधुषु ॥ १३७.३५॥ १३७.३६/१विद्यायुक्तेषु चान्येषु भुक्तिमुक्त्यनुसारिषु । १३७.३६/२यद् यद् रम्यं सुन्दरं वा तत् तल्लक्ष्मीविजृम्भितम् ॥ १३७.३६॥ १३७.३७/१किमत्र बहुनोक्तेन सर्वं लक्ष्मीमयं जगत् । १३७.३७/२यस्मिन् कस्मिंश्च यत् किंचिद् उत्कृष्टं परिदृश्यते ॥ १३७.३७॥ १३७.३८/१लक्ष्मीमयं तु तत् सर्वं तया हीनं न किंचन । १३७.३८/२अत्रेमां सुन्दरीं देवीं स्पर्धयन्ती न लज्जसे ॥ १३७.३८॥ १३७.३९/१गच्छ गच्छेति तां गङ्गा दरिद्रां वाक्यमब्रवीत् । १३७.३९/२ततः प्रभृति गङ्गाम्भो दरिद्रावैरकार्यभूत् ॥ १३७.३९॥ १३७.४०/१तावद् दरिद्राभिभवो गङ्गा यावन् न सेव्यते । १३७.४०/२ततः प्रभृति तत् तीर्थमलक्ष्मीनाशनं शुभम् ॥ १३७.४०॥ १३७.४१/१तत्र स्नानेन दानेन लक्ष्मीवान् पुण्यवान् भवेत् । १३७.४१/२तीर्थानां षट् सहस्राणि तस्मिंस्तीर्थे महामते । १३७.४१/३देवर्षिमुनिजुष्टानां सर्वसिद्धिप्रदायिनाम् ॥ १३७.४१॥ १३८.१/१ब्रह्मोवाच । भानुतीर्थमिति ख्यातं सर्वसिद्धिकरं नृणाम् । १३८.१/२तत्रेदं वृत्तमाख्यास्ये महापातकनाशनम् ॥ १३८.१॥ १३८.२/१शर्यातिरिति विख्यातो राजा परमधार्मिकः । १३८.२/२तस्य भार्या स्थविष्ठेति रूपेणाप्रतिमा भुवि ॥ १३८.२॥ १३८.३/१मधुच्छन्दा इति ख्यातो वैश्वामित्रो द्विजोत्तमः । १३८.३/२पुरोधास्तस्य नृपतेर्ब्रह्मर्षिः शमिनां प्रभुः ॥ १३८.३॥ १३८.४/१दिशो विजेतुं स जगाम राजा । १३८.४/२पुरोधसा तेन नृपप्रवीरः । १३८.४/३पुरोधसं प्राह महानुभावम् । १३८.४/४जित्वा दिशश्चाध्वनि संनिविष्टः ॥ १३८.४॥ १३८.५/१पप्रच्छेदं केन खेदं गतोऽसि । १३८.५/२हेतुं वदस्वेति महानुभाव । १३८.५/३त्वमेव राज्ये मम सर्वमान्यः । १३८.५/४समस्तविद्यानिरवद्यबोधः ॥ १३८.५॥ १३८.६/१विधूतपापः परितापशून्यः । १३८.६/२किमन्यचेता इव लक्ष्यसे त्वम् । १३८.६/३जितेयमुर्वी विजिता नरेन्द्रा । १३८.६/४हर्षस्य हेतौ महतीह जाते ॥ १३८.६॥ १३८.७/१किं त्वं कृशो मे वद सत्यमेव । १३८.७/२द्विजातिवर्यातिमहानुभाव । १३८.७/३सम्बोध्य शर्यातिमुवाच विप्रश् । १३८.७/४छन्दोमधुः प्रेममयीं प्रियोक्तिम् ॥ १३८.७॥ १३८.८/१मधुच्छन्दा उवाच । श‍ृणु भूपाल मद्वाक्यं भार्यया यद् उदीरितम् । १३८.८/२स्थिते यामे वयं यामो यामिनी चार्धगामिनी ॥ १३८.८॥ १३८.९/१स्वामिनी चास्य देहस्य कामिनी मां प्रतीक्षते । १३८.९/२स्मृत्वा तत् कामिनीवाक्यं शोषं याति कलेवरम् । १३८.९/३विकारे स्मरसंजाते जीवातुर्नलिनानना ॥ १३८.९॥ १३८.१०/१ब्रह्मोवाच । विहस्य चाब्रवीद् राजा पुरोधसमरिंदमः ॥ १३८.१०॥ १३८.११/१राजोवाच । त्वं गुरुर्मम मित्रं च किमात्मानं विडम्बसे । १३८.११/२किमनेन महाप्राज्ञ मम वाक्येन मानद । १३८.११/३क्षणविध्वंसिनि सुखे का नामास्था महात्मनाम् ॥ १३८.११॥ १३८.१२/१ब्रह्मोवाच । एतद् आकर्ण्य मतिमान् मधुच्छन्दा वचोऽब्रवीत् ॥ १३८.१२॥ १३८.१३/१मधुच्छन्दा उवाच । यत्रानुकूल्यं दम्पत्योस्त्रिवर्गस्तत्र वर्धते । १३८.१३/२न चेदं दूषणं राजन् भूषणं चातिमन्यताम् ॥ १३८.१३॥ १३८.१४/१ब्रह्मोवाच । आजगाम स्वकं देशं महत्या सेनया वृतः । १३८.१४/२परीक्षार्थं च तत्प्रेम पुर्यां वार्त्तामदीदिशत् ॥ १३८.१४॥ १३८.१५/१दिशो विजेतुं शर्यातौ याते राक्षसपुंगवः । १३८.१५/२हत्वा रसातलं यातो राजानं सपुरोधसम् ॥ १३८.१५॥ १३८.१६/१राज्ञो भार्या निश्चयाय प्रवृत्ता मुनिसत्तम । १३८.१६/२वार्त्तां श्रुत्वा दूतमुखान् मधुच्छन्दःप्रिया पुनः ॥ १३८.१६॥ १३८.१७/१तदैवाभूद् गतप्राणा तद् विचित्रमिवाभवत् । १३८.१७/२तस्या वृत्तं तु ते दृष्ट्वा दूता राज्ञे न्यवेदयन् ॥ १३८.१७॥ १३८.१८/१यत् कृतं राजपत्नीभिः प्रियया च पुरोधसः । १३८.१८/२विस्मितो दुःखितो राजा पुनर्दूतान् अभाषत ॥ १३८.१८॥ १३८.१९/१राजोवाच । शीघ्रं गच्छन्तु हे दूता ब्राह्मण्या यत् कलेवरम् । १३८.१९/२रक्षन्तु वार्त्तां कुरुत राजागन्ता पुरोधसा ॥ १३८.१९॥ १३८.२०/१ब्रह्मोवाच । इति चिन्तातुरे राज्ञि वाग् उवाचाशरीरिणी ॥ १३८.२०॥ १३८.२१/१आकाशवाग् उवाच । विधास्यत्यखिलं गङ्गा राजंस्तव समीहितम् । १३८.२१/२सर्वाभिषङ्गशमनी पावनी भुवि गौतमी ॥ १३८.२१॥ १३८.२२/१ब्रह्मोवाच । एतच्छ्रुत्वा स शर्यातिर्गौतमीतटमाश्रितः । १३८.२२/२ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्त्वा तर्पयित्वा पितृन् द्विजान् ॥ १३८.२२॥ १३८.२३/१पुरोहितं द्विजश्रेष्ठं प्रेषयित्वा धनान्वितम् । १३८.२३/२अन्यत्र तीर्थे सार्थेषु दानं देहि प्रयत्नतः ॥ १३८.२३॥ १३८.२४/१एतत् सर्वं न जानाति राज्ञः कृत्यं पुरोहितः । १३८.२४/२गते तस्मिन् गुरौ राजा वैश्वामित्रे महात्मनि ॥ १३८.२४॥ १३८.२५/१सर्वं बलं प्रेषयित्वा गङ्गातीरेऽग्निमाविशत् । १३८.२५/२इत्युक्त्वा स तु राजेन्द्रो गङ्गां भानुं सुरान् अपि ॥ १३८.२५॥ १३८.२६/१यदि दत्तं यदि हुतं यदि त्राता प्रजा मया । १३८.२६/२तेन सत्येन सा साध्वी ममायुष्येण जीवतु ॥ १३८.२६॥ १३८.२७/१इत्युक्त्वाग्नौ प्रविष्टे तु शर्यातौ नृपसत्तमे । १३८.२७/२तदैव जीविता भार्या राज्ञस्तस्य पुरोधसः ॥ १३८.२७॥ १३८.२८/१अग्निप्रविष्टं राजानं श्रुत्वा विस्मयकारणम् । १३८.२८/२पतिव्रतां तथा भार्यां मृतां जीवान्वितां पुनः ॥ १३८.२८॥ १३८.२९/१तदर्थं चापि राजानं त्यक्तात्मानं विशेषतः । १३८.२९/२आत्मनश्च पुनः कृत्यमस्मरन् नृपतेर्गुरुः ॥ १३८.२९॥ १३८.३०/१अहमप्यग्निमावेक्ष्य उत यास्ये प्रियान्तिकम् । १३८.३०/२अथवेह तपस्तप्स्ये ततो निश्चयवान् द्विजः ॥ १३८.३०॥ १३८.३१/१एतद् एवात्मनः कृत्यं मन्ये सुकृतमेव च । १३८.३१/२जीवयामि च राजानं ततो यामि प्रियां पुनः ॥ १३८.३१॥ १३८.३२/१एतद् एव शुभं मे स्यात् ततस्तुष्टाव भास्करम् । १३८.३२/२न ह्यन्यः कोपि देवोऽस्ति सर्वाभीष्टप्रदो रवेः ॥ १३८.३२॥ १३८.३३/१मधुच्छन्दा उवाच । नमोऽस्तु तस्मै सूर्याय मुक्तयेऽमिततेजसे । १३८.३३/२छन्दोमयाय देवाय ओंकारार्थाय ते नमः ॥ १३८.३३॥ १३८.३४/१विरूपाय सुरूपाय त्रिगुणाय त्रिमूर्तये । १३८.३४/२स्थित्युत्पत्तिविनाशानां हेतवे प्रभविष्णवे ॥ १३८.३४॥ १३८.३५/१ब्रह्मोवाच । ततः प्रसन्नः सूर्योऽभूद् वरयस्वेत्यभाषत ॥ १३८.३५॥ १३८.३६/१मधुच्छन्दा उवाच । राजानं देहि देवेश भार्यां च प्रियवादिनीम् । १३८.३६/२आत्मनश्च शुभान् पुत्रान् राज्ञश्चैव शुभान् वरान् ॥ १३८.३६॥ १३८.३७/१ब्रह्मोवाच । ततः प्रादाज्जगन्नाथः शर्यातिं रत्नभूषितम् । १३८.३७/२तां च भार्यां वरान् अन्यान् सर्वं क्षेममयं तथा ॥ १३८.३७॥ १३८.३८/१ततो यातः प्रियाविष्टः प्रीतेन च पुरोधसा । १३८.३८/२ययौ सुखी स्वकं देशं तत् तु तीर्थं शुभं स्मृतम् ॥ १३८.३८॥ १३८.३९/१तत्र त्रीणि सहस्राणि तीर्थानि गुणवन्ति च । १३८.३९/२ततः प्रभृति तत् तीर्थं भानुतीर्थमुदाहृतम् ॥ १३८.३९॥ १३८.४०/१मृतसंजीवनं चैव शार्यातं चेति विश्रुतम् । १३८.४०/२माधुच्छन्दसमाख्यातं स्मरणात् पापनुन् मुने ॥ १३८.४०॥ १३८.४१/१तेषु स्नानं च दानं च सर्वक्रतुफलप्रदम् । १३८.४१/२मृतसंजीवनं तत् स्याद् आयुरारोग्यवर्धनम् ॥ १३८.४१॥ १३९.१/१ब्रह्मोवाच । खड्गतीर्थमिति ख्यातं गौतम्या उत्तरे तटे । १३९.१/२तत्र स्नानेन दानेन मुक्तिभागी भवेन् नरः ॥ १३९.१॥ १३९.२/१तत्र वृत्तं प्रवक्ष्यामि श‍ृणु नारद यत्नतः । १३९.२/२पैलूष इति विख्यातः कवषस्य सुतो द्विजः ॥ १३९.२॥ १३९.३/१कुटुम्बभारात् परितो ह्यर्थार्थी परिधावति । १३९.३/२न किमप्याससादासौ ततो वैराग्यमास्थितः ॥ १३९.३॥ १३९.४/१अत्यन्तविमुखे दैवे व्यर्थीभूते तु पौरुषे । १३९.४/२न वैराग्याद् अन्यद् अस्ति पण्डितस्यावलम्बनम् ॥ १३९.४॥ १३९.५/१इति संचिन्तयामास तदासौ निःश्वसन् मुहुः । १३९.५/२क्रमागतं धनं नास्ति पोष्याश्च बहवो मम ॥ १३९.५॥ १३९.६/१मानी चात्मा न कष्टार्हो हा धिग् दुर्दैवचेष्टितम् । १३९.६/२स कदाचिद् वृत्तियुतो वृत्तिभिः परिवर्तयन् ॥ १३९.६॥ १३९.७/१न लेभे तद् धनं वृत्तेर्विरागमगमत् तदा । १३९.७/२सेवा निषिद्धा या काचिद् गहना दुष्करं तपः ॥ १३९.७॥ १३९.८/१बलाद् आकर्षतीयं मां तृष्णा सर्वत्र दुष्कृते । १३९.८/२त्वयापकृतमज्ञानात् तस्मात् तृष्णे नमोऽस्तु ते ॥ १३९.८॥ १३९.९/१एवं विचिन्त्य मेधावी तृष्णाछेदाय किं भवेत् । १३९.९/२इत्यालोच्य स पैलूषः पितरं वाक्यमब्रवीत् ॥ १३९.९॥ १३९.१०/१पैलूष उवाच । ज्ञानासिना क्रोधलोभौ संसृतिं चातिदुस्तराम् । १३९.१०/२छेद्मीमां केन हे तात तमुपायं वद प्रभो ॥ १३९.१०॥ १३९.११/१कवष उवाच । ईश्वराज्ज्ञानमन्विच्छेद् इत्येषा वैदिकी श्रुतिः । १३९.११/२तस्माद् आराधयेशानं ततो ज्ञानमवाप्स्यसि ॥ १३९.११॥ १३९.१२/१ब्रह्मोवाच । तथेत्युक्त्वा स पैलूषो ज्ञानायेश्वरमार्चयत् । १३९.१२/२ततस्तुष्टो महेशानो ज्ञानं प्रादाद् द्विजातये । १३९.१२/३प्राप्तज्ञानो महाबुद्धिर्गाथाः प्रोवाच मुक्तिदाः ॥ १३९.१२॥ १३९.१३/१पैलूष उवाच । क्रोधस्तु प्रथमं शत्रुर्निष्फलो देहनाशनः । १३९.१३/२ज्ञानखड्गेन तं छित्त्वा परमं सुखमाप्नुयात् ॥ १३९.१३॥ १३९.१४/१तृष्णा बहुविधा माया बन्धनी पापकारिणी । १३९.१४/२छित्त्वैतां ज्ञानखड्गेन सुखं तिष्ठति मानवः ॥ १३९.१४॥ १३९.१५/१सङ्गस्तु परमोऽधर्मो देवादीनामिति श्रुतिः । १३९.१५/२असङ्गस्यात्मनो ह्यस्य सङ्गोऽयं परमो रिपुः ॥ १३९.१५॥ १३९.१६/१छित्त्वैनं ज्ञानखड्गेन शिवैकत्वमवाप्नुयात् । १३९.१६/२संशयः परमो नाशो धर्मार्थानां विनाशकृत् ॥ १३९.१६॥ १३९.१७/१छित्त्वैनं संशयं जन्तुः परमेप्सितमाप्नुयात् । १३९.१७/२पिशाचीव विशत्याशा निर्दहत्यखिलं सुखम् । १३९.१७/३पूर्णाहन्तासिना छित्त्वा जीवन् मुक्तिमवाप्नुयात् ॥ १३९.१७॥ १३९.१८/१ब्रह्मोवाच । ततो ज्ञानमवाप्यासौ गङ्गातीरं समाश्रितः । १३९.१८/२ज्ञानखड्गेन निर्मोहस्ततो मुक्तिमवाप सः ॥ १३९.१८॥ १३९.१९/१ततः प्रभृति तत् तीर्थं खड्गतीर्थमिति स्मृतम् । १३९.१९/२ज्ञानतीर्थं च कवषं पैलूषं सर्वकामदम् ॥ १३९.१९॥ १३९.२०/१इत्यादिषट्सहस्राणि तीर्थान्याहुर्महर्षयः । १३९.२०/२अशेषपापतापौघ+ अराणीष्टप्रदानि च ॥ १३९.२०॥ १४०.१/१ब्रह्मोवाच । आत्रेयमिति विख्यातमन्विन्द्रं तीर्थमुत्तमम् । १४०.१/२तस्य प्रभावं वक्ष्यामि भ्रष्टराज्यप्रदायकम् ॥ १४०.१॥ १४०.२/१गौतम्या उत्तरे तीर आत्रेयो भगवान् ऋषिः । १४०.२/२अन्वारेभेऽथ सत्त्राणि ऋत्विग्भिर्मुनिभिर्वृतः ॥ १४०.२॥ १४०.३/१तस्य होताभवत् त्वग्निर्हव्यवाहन एव च । १४०.३/२एवं सत्त्रे तु सम्पूर्ण इष्टिं माहेश्वरीं पुनः ॥ १४०.३॥ १४०.४/१कृत्वैश्वर्यमगाद् विप्रः सर्वत्र गतिमेव च । १४०.४/२इन्द्रस्य भवनं रम्यं स्वर्गलोकं रसातलम् ॥ १४०.४॥ १४०.५/१स्वेच्छया याति विप्रेन्द्रः प्रभावात् तपसः शुभात् । १४०.५/२स कदाचिद् दिवं गत्वा इन्द्रलोकमगात् पुनः ॥ १४०.५॥ १४०.६/१तत्रापश्यत् सहस्राक्षं सुरैः परिवृतं शुभैः । १४०.६/२स्तूयमानं सिद्धसाध्यैः प्रेक्षन्तं नृत्यमुत्तमम् । १४०.६/३श‍ृण्वानं मधुरं गीतमप्सरोभिश्च वीजितम् ॥ १४०.६॥ १४०.७/१उपोपविष्टैः सुरनायकैस्तैः । १४०.७/२सम्पूज्यमानं महदासनस्थम् । १४०.७/३जयन्तमङ्के विनिधाय सूनुम् । १४०.७/४शच्या युतं प्राप्तरतिं महिष्ठम् ॥ १४०.७॥ १४०.८/१सतां शरण्यं वरदं महेन्द्रम् । १४०.८/२समीक्ष्य विप्राधिपतिर्महात्मा । १४०.८/३विमोहितोऽसौ मुनिरिन्द्रलक्ष्म्या । १४०.८/४समीहयामास तद् इन्द्रराज्यम् ॥ १४०.८॥ १४०.९/१सम्पूजितो देवगणैर्यथावत् । १४०.९/२स्वमाश्रमं वै पुनराजगाम । १४०.९/३समीक्ष्य तां शक्रपुरीं सुरम्याम् । १४०.९/४रत्नैर्युतां पुण्यगुणैः सुपूर्णाम् ॥ १४०.९॥ १४०.१०/१स्वमाश्रमं निष्प्रभहेमवर्ज्यम् । १४०.१०/२समीक्ष्य विप्रो विरमं जगाम । १४०.१०/३समीहमानः सुरराज्यमाशु । १४०.१०/४प्रियां तदोवाच महात्रिपुत्रः ॥ १४०.१०॥ १४०.११/१आत्रेय उवाच । भोक्तुं न शक्तोऽस्मि फलानि मूलान्य्। १४०.११/२अनुत्तमान्यप्यतिसंस्कृतानि । १४०.११/३स्मृत्वामृतं पुण्यतमं च तत्र । १४०.११/४भक्ष्यं च भोज्यं च वरासनानि । १४०.११/५स्तुतिं च दानं च सभां शुभां च । १४०.११/६अस्त्रं च वासांसि पुरीं वनानि ॥ १४०.११॥ १४०.१२/१ब्रह्मोवाच । ततो महात्मा तपसः प्रभावात् । १४०.१२/२त्वष्टारमाहूय वचो बभाषे ॥ १४०.१२॥ १४०.१३/१आत्रेय उवाच । इच्छेयमिन्द्रत्वमहं महात्मन् । १४०.१३/२कुरुष्व शीघ्रं पदमैन्द्रमत्र । १४०.१३/३ब्रूषेऽन्यथा चेन् मदुदीरितं त्वम् । १४०.१३/४भस्मीकरोम्येव न संशयोऽत्र ॥ १४०.१३॥ १४०.१४/१ब्रह्मोवाच । तदत्रिवाक्यात् त्वरितः प्रजानाम् । १४०.१४/२स्रष्टा विभुर्विश्वकर्मा तदैव । १४०.१४/३चकार मेरुं च पुरीं सुराणाम् । १४०.१४/४कल्पद्रुमान् कल्पलतां च धेनुम् ॥ १४०.१४॥ १४०.१५/१चकार वज्रादिविभूषितानि । १४०.१५/२गृहाणि शुभ्राण्यतिचित्रितानि । १४०.१५/३चकार सर्वावयवानवद्याम् । १४०.१५/४शचीं स्मरस्येव विहारशालाम् ॥ १४०.१५॥ १४०.१६/१सभां सुधर्माणमहो क्षणेन । १४०.१६/२तथा चकाराप्सरसो मनोज्ञाः । १४०.१६/३चकार चोच्चैःश्रवसं गजं च । १४०.१६/४वज्रादि चास्त्राणि सुरान् अशेषान् ॥ १४०.१६॥ १४०.१७/१निवार्यमाणः प्रिययात्रिपुत्रः । १४०.१७/२शचीसमामात्मवधूं चकार । १४०.१७/३तदात्रिपुत्रोऽत्रिमुखैः समेतो । १४०.१७/४वज्रादिरूपं च चकार चास्त्रम् ॥ १४०.१७॥ १४०.१८/१नृत्यादि गीतादि च सर्वमेव । १४०.१८/२चकार शक्रस्य पुरे च दृष्टम् । १४०.१८/३तत् सर्वमासाद्य तदा मुनीन्द्रः । १४०.१८/४प्रहृष्टचेताः सुतरां बभूव ॥ १४०.१८॥ १४०.१९/१आपातरम्येष्वपि कस्य नाम । १४०.१९/२भवत्यपेक्षा नहि गोचरेषु । १४०.१९/३श्रुत्वा च दैत्या दनुजाः समेता । १४०.१९/४रक्षांसि कोपेन युतानि सद्यः ॥ १४०.१९॥ १४०.२०/१स्वर्गं परित्यज्य कुतो हरिर्भुवम् । १४०.२०/२समागतो न्वेष मिथः सुखाय । १४०.२०/३तस्माद् वयं याम इतो नु योद्धुम् । १४०.२०/४वृत्रस्य हन्तारमदीर्घसत्त्रम् ॥ १४०.२०॥ १४०.२१/१ततः समागत्य तदात्रिपुत्रम् । १४०.२१/२संवेष्टयामासुरथासुरास्ते । १४०.२१/३संवेष्टयित्वा पुरमत्रिपुत्र+ । १४०.२१/४कृतं तथा चेन्द्रपुराभिधानम् । १४०.२१/५तैर्वध्यमानः शस्त्रपातैर्महद्भिस्- । १४०.२१/६ततो भीतो वाक्यमिदं जगाद ॥ १४०.२१॥ १४०.२२/१आत्रेय उवाच । यो जात एव प्रथमो मनस्वान् । १४०.२२/२देवो देवान् क्रतुना पर्यभूषत् । १४०.२२/३यस्य शुष्माद् रोदसी अभ्यसेताम् । १४०.२२/४नृम्णस्य मह्ना स जनास इन्द्रः ॥ १४०.२२॥ १४०.२३/१ब्रह्मोवाच । इत्यादिसूक्तेन रिपून् उवाच । १४०.२३/२हरिं च तुष्टाव तदात्रिपुत्रः ॥ १४०.२३॥ १४०.२४/१आत्रेय उवाच । नाहं हरिर्नैव शची मदीया । १४०.२४/२नेयं पुरी नैव वनं तद् ऐन्द्रम् । १४०.२४/३स एव चेन्द्रो वृत्रहन्ता स वज्री । १४०.२४/४सहस्राक्षो गोत्रभिद् वज्रबाहुः ॥ १४०.२४॥ १४०.२५/१अहं तु विप्रो वेदविद् ब्रह्मवृन्दैः । १४०.२५/२समाविष्टो गौतमीतीरसंस्थः । १४०.२५/३यत्रायत्यां नाद्य वा सौख्यहेतुस्- । १४०.२५/४तच्चाकार्षं कर्म दुर्दैवयोगात् ॥ १४०.२५॥ १४०.२६/१असुरा ऊचुः । संहरस्वेदमात्रेय यद् इन्द्रस्य विडम्बनम् । १४०.२६/२क्षेमस्ते भविता सत्यं नान्यथा मुनिसत्तम ॥ १४०.२६॥ १४०.२७/१ब्रह्मोवाच । तदात्रेयोऽब्रवीद् वाक्यं यथा वक्ष्यन्ति मामिह । १४०.२७/२करोम्येव महाभागाः सत्येनाग्निं समालभे ॥ १४०.२७॥ १४०.२८/१एवमुक्त्वा स दैतेयांस्त्वष्टारं पुनरब्रवीत् ॥ १४०.२८॥ १४०.२९/१आत्रेय उवाच । यत् कृतं त्वत्र मत्प्रीत्यै ऐन्द्रं त्वष्टः पदं त्वया । १४०.२९/२संहरस्व पुनः शीघ्रं रक्ष मां ब्राह्मणं मुनिम् ॥ १४०.२९॥ १४०.३०/१पुनर्देहि पदं मह्यमाश्रमं मृगपक्षिणः । १४०.३०/२वृक्षांश्च वारि यत्रासीन् न मे दिव्यैः प्रयोजनम् । १४०.३०/३सर्वमक्रममायातं न सुखाय मनीषिणाम् ॥ १४०.३०॥ १४०.३१/१ब्रह्मोवाच । तथेत्युक्त्वा प्रजानाथस्त्वष्टा संहृतवांस्तदा । १४०.३१/२दैत्याश्च जग्मुः स्वस्थानं कृत्वा देशमकण्टकम् ॥ १४०.३१॥ १४०.३२/१त्वष्टा चापि ययौ स्थानं स्वकं सम्प्रहसन्न् इव । १४०.३२/२आत्रेयोऽपि तदा शिष्यैः संवृतः सह भार्यया ॥ १४०.३२॥ १४०.३३/१गौतमीतीरमाश्रित्य तपोनिष्ठोऽखिलैर्वृतः । १४०.३३/२वर्तमाने महायज्ञे लज्जितो वाक्यमब्रवीत् ॥ १४०.३३॥ १४०.३४/१आत्रेय उवाच । अहो मोहस्य महिमा ममापि भ्रान्तचित्तता । १४०.३४/२किं महेन्द्रपदं लब्धं किं मयात्र पुरा कृतम् ॥ १४०.३४॥ १४०.३५/१ब्रह्मोवाच । एवं वदन्तमात्रेयं लज्जितं प्राब्रुवन् सुराः ॥ १४०.३५॥ १४०.३६/१सुरा ऊचुः । लज्जां जहि महाबाहो भविता ख्यातिरुत्तमा । १४०.३६/२आत्रेयतीर्थे ये स्नानं प्राणिनः कुर्युरञ्जसा ॥ १४०.३६॥ १४०.३७/१इन्द्रास्ते भवितारो वै स्मरणात् सुखभागिनः । १४०.३७/२तत्र पञ्च सहस्राणि तीर्थान्याहुर्मनीषिणः ॥ १४०.३७॥ १४०.३८/१अन्विन्द्रात्रेयदैतेय+ ंआमभिः कीर्तितानि च । १४०.३८/२तेषु स्नानं च दानं च सर्वमक्षयपुण्यदम् ॥ १४०.३८॥ १४०.३९/१ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा विबुधा याताः संतुष्टश्चाभवन् मुनिः ॥ १४०.३९॥ १४१.१/१ब्रह्मोवाच । कपिलासंगमं नाम तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् । १४१.१/२तत्र नारद वक्ष्यामि कथां पुण्यामनुत्तमाम् ॥ १४१.१॥ १४१.२/१कपिलो नाम तत्त्वज्ञो मुनिरासीन् महायशाः । १४१.२/२क्रूरश्चापि प्रसन्नश्च तपोव्रतपरायणः ॥ १४१.२॥ १४१.३/१तपस्यन्तं मुनिश्रेष्ठं गौतमीतीरमाश्रितम् । १४१.३/२तमागत्य महात्मानं वामदेवादयोऽब्रुवन् ॥ १४१.३॥ १४१.४/१हत्वा वेनं ब्रह्मशापैर्नष्टधर्मे त्वराजके । १४१.४/२कपिलं सिद्धमाचार्यमूचुर्मुनिगणास्तदा ॥ १४१.४॥ १४१.५/१मुनिगणा ऊचुः । गते वेदे गते धर्मे किं कर्तव्यं मुनीश्वर ॥ १४१.५॥ १४१.६/१ब्रह्मोवाच । ततोऽब्रवीन् मुनिर्ध्यात्वा कपिलस्त्वागतान् मुनीन् ॥ १४१.६॥ १४१.७/१कपिल उवाच । वेनस्योरुर्विमथ्योऽभूत् ततः कश्चिद् भविष्यति ॥ १४१.७॥ १४१.८/१ब्रह्मोवाच । तथैव चक्रुर्मुनयो वेनस्योरुं विमथ्य वै । १४१.८/२तत्रोत्पन्नो महापापः कृष्णो रौद्रपराक्रमः ॥ १४१.८॥ १४१.९/१तं दृष्ट्वा मुनयो भीता निषीदस्वेति चाब्रुवन् । १४१.९/२निषादः सोऽभवत् तस्मान् निषादाश्चाभवंस्ततः ॥ १४१.९॥ १४१.१०/१वेनबाहुं ममन्थुस्ते दक्षिणं धर्मसंहितम् । १४१.१०/२ततः पृथुस्वरश्चैव सर्वलक्षणलक्षितः ॥ १४१.१०॥ १४१.११/१राजाभवत् पृथुः श्रीमान् ब्रह्मसामर्थ्यसंयुतः । १४१.११/२तमागत्य सुराः सर्वे अभिनन्द्य वराञ् शुभान् ॥ १४१.११॥ १४१.१२/१तस्मै ददुस्तथास्त्राणि मन्त्राणि गुणवन्ति च । १४१.१२/२ततोऽब्रुवन् मुनिगणास्तं पृथुं कपिलेन च ॥ १४१.१२॥ १४१.१३/१मुनय ऊचुः । आहारं देहि जीवेभ्यो भुवा ग्रस्तौषधीरपि ॥ १४१.१३॥ १४१.१४/१ब्रह्मोवाच । ततः स धनुरादाय भुवमाह नृपोत्तमः ॥ १४१.१४॥ १४१.१५/१पृथुरुवाच । ओषधीर्देहि या ग्रस्ताः प्रजानां हितकाम्यया ॥ १४१.१५॥ १४१.१६/१ब्रह्मोवाच । तमुवाच मही भीता पृथुं तं पृथुलोचनम् ॥ १४१.१६॥ १४१.१७/१मह्युवाच । मयि जीर्णा महौषध्यः कथं दातुमहं क्षमा ॥ १४१.१७॥ १४१.१८/१ब्रह्मोवाच । ततः सकोपो नृपतिस्तामाह पृथिवीं पुनः ॥ १४१.१८॥ १४१.१९/१पृथुरुवाच । नो चेद् ददास्यद्य त्वां वै हत्वा दास्ये महौषधीः ॥ १४१.१९॥ १४१.२०/१भूमिरुवाच । कथं हंसि स्त्रियं राजञ् ज्ञानी भूत्वा नृपोत्तम । १४१.२०/२विना मया कथं चेमाः प्रजाः संधारयिष्यसि ॥ १४१.२०॥ १४१.२१/१पृथुरुवाच । यत्रोपकारोऽनेकानामेकनाशे भविष्यति । १४१.२१/२न दोषस्तत्र पृथिवि तपसा धारये प्रजाः ॥ १४१.२१॥ १४१.२२/१न दोषमत्र पश्यामि नाचक्षेऽनर्थकं वचः । १४१.२२/२यस्मिन् निपातिते सौख्यं बहूनामुपजायते । १४१.२२/३मुनयस्तद्वधं प्राहुरश्वमेधशताधिकम् ॥ १४१.२२॥ १४१.२३/१ब्रह्मोवाच । ततो देवाश्च ऋषयः सान्त्वयित्वा नृपोत्तमम् । १४१.२३/२महीं च मातरं देवीमूचुः सुरगणास्तदा ॥ १४१.२३॥ १४१.२४/१देवा ऊचुः । भूमे गोरूपिणी भूत्वा पयोरूपा महौषधीः । १४१.२४/२देहि त्वं पृथवे राज्ञे ततः प्रीतो भवेन् नृपः । १४१.२४/३प्रजासंरक्षणं च स्यात् ततः क्षेमं भविष्यति ॥ १४१.२४॥ १४१.२५/१ब्रह्मोवाच । ततो गोरूपमास्थाय भूम्यासीत् कपिलान्तिके । १४१.२५/२दुदोह च महौषध्यो राजा वेनकरोद्भवः ॥ १४१.२५॥ १४१.२६/१यत्र देवाः सगन्धर्वा ऋषयः कपिलो मुनिः । १४१.२६/२महीं गोरूपमापन्नां नर्मदायां महामुने ॥ १४१.२६॥ १४१.२७/१सरस्वत्यां भागीरथ्यां गोदावर्यां विशेषतः । १४१.२७/२महानदीषु सर्वासु दुदुहेऽसौ पयो महत् ॥ १४१.२७॥ १४१.२८/१सा दुह्यमाना पृथुना पुण्यतोयाभवन् नदी । १४१.२८/२गौतम्या संगता चाभूत् तद् अद्भुतमिवाभवत् ॥ १४१.२८॥ १४१.२९/१ततः प्रभृति तत् तीर्थं कपिलासंगमं विदुः । १४१.२९/२तत्राष्टाशीतिः पूज्यानि सहस्राणि महामते ॥ १४१.२९॥ १४१.३०/१तीर्थान्याहुर्मुनिगणाः स्मरणाद् अपि नारद । १४१.३०/२पावनानि जगत्यस्मिंस्तानि सर्वाण्यनुक्रमात् ॥ १४१.३०॥ १४२.१/१ब्रह्मोवाच । देवस्थानमिति ख्यातं तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् । १४२.१/२तस्य प्रभावं वक्ष्यामि श‍ृणु यत्नेन नारद ॥ १४२.१॥ १४२.२/१पुरा कृतयुगस्यादौ देवदानवसंगरे । १४२.२/२प्रवृत्ते वा सिंहिकेति विख्याता दैत्यसुन्दरी ॥ १४२.२॥ १४२.३/१तस्याः पुत्रो महादैत्यो राहुर्नाम महाबलः । १४२.३/२अमृते तु समुत्पन्ने सैंहिकेये च भेदिते ॥ १४२.३॥ १४२.४/१तस्य पुत्रो महादैत्यो मेघहास इति श्रुतः । १४२.४/२पितरं घातितं श्रुत्वा तपस्तेपेऽतिदुःखितः ॥ १४२.४॥ १४२.५/१तपस्यन्तं राहुसुतं गौतमीतीरमाश्रितम् । १४२.५/२देवाश्च ऋषयः सर्वे तमूचुरतिभीतवत् ॥ १४२.५॥ १४२.६/१देवर्षय ऊचुः । तपो जहि महाबाहो यत् ते मनसि संस्थितम् । १४२.६/२सर्वं भवतु नामेदं शिवगङ्गाप्रसादतः । १४२.६/३शिवगङ्गाप्रसादेन किं नामास्त्यत्र दुर्लभम् ॥ १४२.६॥ १४२.७/१मेघहास उवाच । परिभूतः पिता पूज्यो युष्माभिर्मम दैवतम् । १४२.७/२तस्यापि मम चात्यन्तं प्रीतिश्च क्रियते यदि ॥ १४२.७॥ १४२.८/१भवद्भिस्तपसोऽस्माच्च अहं वैरान् निवर्तये । १४२.८/२वैरनिर्यातनं कार्यं पुत्रेण पितुरादरात् । १४२.८/३प्रार्थयन्ते भवन्तश्चेत् पूर्णास्तन् मे मनोरथाः ॥ १४२.८॥ १४२.९/१ब्रह्मोवाच । ततः सुरगणाः सर्वे राहुं चक्रुर्ग्रहानुगम् । १४२.९/२तं चापि मेघहासं ते चक्रू राक्षसपुंगवम् ॥ १४२.९॥ १४२.१०/१ततोऽभवद् राहुसुतो नैरृताधिपतिः प्रभुः । १४२.१०/२पुनश्चाह सुरान् दैत्यो मम ख्यातिर्यथा भवेत् ॥ १४२.१०॥ १४२.११/१तीर्थस्यास्य प्रभावश्च दातव्य इति मे मतिः । १४२.११/२तथेत्युक्त्वा ददुर्देवाः सर्वमेव मनोगतम् ॥ १४२.११॥ १४२.१२/१दैत्येश्वरस्य देवर्षे तन्नाम्ना तीर्थमुच्यते । १४२.१२/२देवा यतोऽभवन् सर्वे तत्र स्थाने महामते ॥ १४२.१२॥ १४२.१३/१देवस्थानं तु तत् तीर्थं देवानामपि दुर्लभम् । १४२.१३/२यत्र देवेश्वरो देवो देवतीर्थं ततः स्मृतम् ॥ १४२.१३॥ १४२.१४/१तत्राष्टादश तीर्थानि दैत्यपूज्यानि नारद । १४२.१४/२तेषु स्नानं च दानं च महापातकनाशनम् ॥ १४२.१४॥ १४३.१/१ब्रह्मोवाच । सिद्धतीर्थमिति ख्यातं यत्र सिद्धेश्वरो हरः । १४३.१/२तस्य प्रभावं वक्ष्यामि सर्वसिद्धिकरं नृणाम् ॥ १४३.१॥ १४३.२/१पुलस्त्यवंशसम्भूतो रावणो लोकरावणः । १४३.२/२दिशो विजित्य सर्वाश्च सोमलोकमजीगमत् ॥ १४३.२॥ १४३.३/१सोमेन सह योत्स्यन्तं दशास्यमहमब्रवम् । १४३.३/२मन्त्रं दास्ये निवर्तस्व सोमयुद्धाद् दशानन ॥ १४३.३॥ १४३.४/१इत्युक्त्वाष्टोत्तरं मन्त्रं शतनामभिरन्वितम् । १४३.४/२शिवस्य राक्षसेन्द्राय प्रादां नारद शान्तये ॥ १४३.४॥ १४३.५/१निःश्रीकाणां विपन्नानां नानाक्लेशजुषां नृणाम् । १४३.५/२शरणं शिव एवात्र संसारेऽन्यो न कश्चन ॥ १४३.५॥ १४३.६/१ततो निवृत्तः स ह मन्त्रियुक्तस्- । १४३.६/२तत् सोमलोकाज्जयमाप्य रक्षः । १४३.६/३स पुष्पकारूढगतिः सगर्वो । १४३.६/४लोकान् पुनः प्राप जवाद् दशास्यः ॥ १४३.६॥ १४३.७/१स प्रेक्षमाणो देवमन्तरिक्षम् । १४३.७/२भुवं च नागांश्च गजांश्च विप्रान् । १४३.७/३आलोकयामास नगं महान्तम् । १४३.७/४कैलासमावास उमापतेर्यः ॥ १४३.७॥ १४३.८/१दृष्ट्वा स्मयोत्फुल्लदृग् अद्रिराजम् । १४३.८/२स मन्त्रिणौ रावण इत्युवाच ॥ १४३.८॥ १४३.९/१रावण उवाच । को वा गिरावत्र वसेन् महात्मा । १४३.९/२गिरिं नयाम्येनमथाधि भूमेः । १४३.९/३लङ्कागतोऽयं गिरिराशु शोभाम् । १४३.९/४लङ्कापि सत्यं श्रियमातनोति ॥ १४३.९॥ १४३.१०/१ब्रह्मोवाच । इत्थं वचो राक्षसमन्त्रिणौ तौ । १४३.१०/२निशम्य रक्षोधिपतेश्च भावम् । १४३.१०/३न युक्तमित्यूचतुरिष्टबुद्ध्या । १४३.१०/४निशाचरस्तद्वचनं न मेने ॥ १४३.१०॥ १४३.११/१संस्थाप्य तत् पुष्पकमाशु रक्षः । १४३.११/२पुप्लाव कैलासगिरेश्च मूले । १४३.११/३हिन्दोलयामास गिरिं दशास्यो । १४३.११/४ज्ञात्वा भवः कृत्यमिदं चकार ॥ १४३.११॥ १४३.१२/१जित्वा दिगीशांश्च सगर्वितस्य । १४३.१२/२कैलासमान्दोलयतः सुरारेः । १४३.१२/३अङ्गुष्ठकृत्यैव रसातलादि+ । १४३.१२/४लोकांश्च यातस्य दशाननस्य ॥ १४३.१२॥ १४३.१३/१आलूनकायस्य गिरं निशम्य । १४३.१३/२विहस्य देव्या सह दत्तमिष्टम् । १४३.१३/३तस्मै प्रसन्नः कुपितोऽपि शम्भुर्। १४३.१३/४अयुक्तदातेति न संशयोऽत्र ॥ १४३.१३॥ १४३.१४/१ततोऽयमावाप्य वरान् सुवीरो । १४३.१४/२भवप्रसादात् कुसुमं जगाम । १४३.१४/३गच्छन् स लङ्कां भवपूजनाय । १४३.१४/४गङ्गामगाच्छम्भुजटाप्रसूताम् ॥ १४३.१४॥ १४३.१५/१सम्पूजयित्वा विविधैश्च मन्त्रैर्। १४३.१५/२गङ्गाजलैः शम्भुमदीनसत्त्वः । १४३.१५/३असिं स लेभे शशिखण्डभूषात् । १४३.१५/४सिद्धिं च सर्वर्द्धिमभीप्सितां च ॥ १४३.१५॥ १४३.१६/१मद्दत्तमन्त्रं शशिरक्षणाय । १४३.१६/२स साधयामास भवं प्रपूज्य । १४३.१६/३सिद्धे तु मन्त्रे पुनरेव लङ्काम् । १४३.१६/४अयात् स रक्षोधिपतिः स तुष्टः ॥ १४३.१६॥ १४३.१७/१ततः प्रभृत्येतद् अतिप्रभावम् । १४३.१७/२तीर्थं महासिद्धिदमिष्टदं च । १४३.१७/३समस्तपापौघविनाशनं च । १४३.१७/४सिद्धैरशेषैः परिसेवितं च ॥ १४३.१७॥ १४४.१/१ब्रह्मोवाच । परुष्णीसंगमं चेति तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् । १४४.१/२तस्य स्वरूपं वक्ष्यामि श‍ृणु पापविनाशनम् ॥ १४४.१॥ १४४.२/१अत्रिराराधयामास ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान् । १४४.२/२तेषु तुष्टेषु स प्राह पुत्रा यूयं भविष्यथ ॥ १४४.२॥ १४४.३/१तथा चैका रूपवती कन्या मम भवेत् सुराः । १४४.३/२तथा पुत्रत्वमापुस्ते ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ॥ १४४.३॥ १४४.४/१कन्यां च जनयामास शुभात्रेयीति नामतः । १४४.४/२दत्तः सोमोऽथ दुर्वासाः पुत्रास्तस्य महात्मनः ॥ १४४.४॥ १४४.५/१अग्नेरङ्गिरसो जातो ह्यङ्गारैरङ्गिरा यतः । १४४.५/२तस्माद् अङ्गिरसे प्रादाद् आत्रेयीमतिरोचिषम् ॥ १४४.५॥ १४४.६/१अग्नेः प्रभावात् परुषमात्रेयीं सर्वदावदत् । १४४.६/२आत्रेय्यपि च शुश्रूषां कुर्वती सर्वदाभवत् ॥ १४४.६॥ १४४.७/१तस्यामाङ्गिरसा जाता महाबलपराक्रमाः । १४४.७/२अङ्गिराः परुषं वादीद् आत्रेयीं नित्यमेव च ॥ १४४.७॥ १४४.८/१पुत्रास्त्वाङ्गिरसा नित्यं पितरं शमयन्ति ते । १४४.८/२सा कदाचिद् भर्तृवाक्याद् उद्विग्ना परुषाक्षरात् । १४४.८/३कृताञ्जलिपुटा दीना प्राब्रवीच्छ्वशुरं गुरुम् ॥ १४४.८॥ १४४.९/१आत्रेय्युवाच । अत्रिजाहं हव्यवाह भार्या तव सुतस्य वै । १४४.९/२शुश्रूषणपरा नित्यं पुत्राणां भर्तुरेव च ॥ १४४.९॥ १४४.१०/१पतिर्मां परुषं वक्ति वृथैवोद्वीक्षते रुषा । १४४.१०/२प्रशाधि मां सुरज्येष्ठ भर्तारं मम दैवतम् ॥ १४४.१०॥ १४४.११/१ज्वलन उवाच । अङ्गारेभ्यः समुद्भूतो भर्ता ते ह्यङ्गिरा ऋषिः । १४४.११/२यथा शान्तो भवेद् भद्रे तथा नीतिर्विधीयताम् ॥ १४४.११॥ १४४.१२/१आग्नेयोऽग्निं समायातो तव भर्ता वरानने । १४४.१२/२तदा त्वं जलरूपेण प्लावयेथा मदाज्ञया ॥ १४४.१२॥ १४४.१३/१आत्रेय्युवाच । सहेयं परुषं वाक्यं मा भर्ताग्निं समाविशेत् । १४४.१३/२भर्तरि प्रतिकूलानां योषितां जीवनेन किम् ॥ १४४.१३॥ १४४.१४/१इच्छेयं शान्तिवाक्यानि भर्तारं लभते तथा ॥ १४४.१४॥ १४४.१५/१ज्वलन उवाच । अग्निस्त्वप्सु शरीरेषु स्थावरे जङ्गमे तथा । १४४.१५/२तव भर्तुरहं धाम नित्यं च जनको मतः ॥ १४४.१५॥ १४४.१६/१योऽहं सोऽहमिति ज्ञात्वा न चिन्तां कर्तुमर्हसि । १४४.१६/२किं चापो मातरो देव्यो ह्यग्निः श्वशुर इत्यपि । १४४.१६/३इति बुद्ध्या विनिश्चित्य मा विषण्णा भव स्नुषे ॥ १४४.१६॥ १४४.१७/१स्नुषोवाच । आपो जनन्य इति यद् बभाषे । १४४.१७/२अग्नेरहं तव पुत्रस्य भार्या । १४४.१७/३कथं भूत्वा जननी चापि भार्या । १४४.१७/४विरुद्धमेतज्जलरूपेण नाथ ॥ १४४.१७॥ १४४.१८/१ज्वलन उवाच । आदौ तु पत्नी भरणात् तु भार्या । १४४.१८/२जनेस्तु जाया स्वगुणैः कलत्रम् । १४४.१८/३इत्यादिरूपाणि बिभर्षि भद्रे । १४४.१८/४कुरुष्व वाक्यं मदुदीरितं यत् ॥ १४४.१८॥ १४४.१९/१योऽस्यां प्रजातः स तु पुत्र एव । १४४.१९/२सा तस्य मातैव न संशयोऽत्र । १४४.१९/३तस्माद् वदन्ति श्रुतितत्त्वविज्ञाः । १४४.१९/४सा नैव योषित् तनयेऽभिजाते ॥ १४४.१९॥ १४४.२०/१ब्रह्मोवाच । श्वशुरस्य तु तद् वाक्यं श्रुत्वात्रेयी तदैव तत् । १४४.२०/२आग्नेयं रूपमापन्नमम्भसाप्लावयत् पतिम् ॥ १४४.२०॥ १४४.२१/१उभौ तौ दम्पती ब्रह्मन् संगतौ गाङ्गवारिणा । १४४.२१/२शान्तरूपधरौ चोभौ दम्पती सम्बभूवतुः ॥ १४४.२१॥ १४४.२२/१लक्ष्म्या युक्तो यथा विष्णुरुमया शंकरो यथा । १४४.२२/२रोहिण्या च यथा चन्द्रस्तथाभून् मिथुनं तदा ॥ १४४.२२॥ १४४.२३/१भर्तारं प्लावयन्ती सा दधाराम्बुमयं वपुः । १४४.२३/२परुष्णी चेति विख्याता गङ्गया संगता नदी ॥ १४४.२३॥ १४४.२४/१गोशतार्पणजं पुण्यं परुष्णीस्नानतो भवेत् । १४४.२४/२तत्र चाङ्गिरसाश्चक्रुर्यज्ञांश्च बहुदक्षिणान् ॥ १४४.२४॥ १४४.२५/१तत्र त्रीणि सहस्राणि तीर्थान्याहुः पुराणगाः । १४४.२५/२उभयोस्तीरयोस्तात पृथग् यागफलं विदुः ॥ १४४.२५॥ १४४.२६/१तेषु स्नानं च दानं च वाजपेयाधिकं मतम् । १४४.२६/२विशेषतस्तु गङ्गायाः परुष्ण्या सह संगमे ॥ १४४.२६॥ १४४.२७/१स्नानदानादिभिः पुण्यं यत् तद् वक्तुं न शक्यते ॥ १४४.२७॥ १४५.१/१ब्रह्मोवाच । मार्कण्डेयं नाम तीर्थं सर्वपापविमोचनम् । १४५.१/२सर्वक्रतुफलं पुण्यमघौघविनिवारणम् ॥ १४५.१॥ १४५.२/१तस्य प्रभावं वक्ष्यामि श‍ृणु नारद यत्नतः । १४५.२/२मार्कण्डेयो भरद्वाजो वसिष्ठोऽत्रिश्च गौतमः ॥ १४५.२॥ १४५.३/१याज्ञवल्क्यश्च जाबालिर्मुनयोऽन्येऽपि नारद । १४५.३/२एते शास्त्रप्रणेतारो वेदवेदाङ्गपारगाः ॥ १४५.३॥ १४५.४/१पुराणन्यायमीमांसा+ ।कथासु परिनिष्ठिताः । १४५.४/२मिथः समूचुर्विद्वांसो मुक्तिं प्रति यथामति ॥ १४५.४॥ १४५.५/१केचिज्ज्ञानं प्रशंसन्ति केचित् कर्म तथोभयम् । १४५.५/२एवं विवदमानास्ते मामूचुरुभयं मतम् ॥ १४५.५॥ १४५.६/१मदीयं तु मतं ज्ञात्वा ययुश्चक्रगदाधरम् । १४५.६/२तस्य चापि मतं ज्ञात्वा ऋषयस्ते महौजसः ॥ १४५.६॥ १४५.७/१पुनर्विवदमानास्ते शंकरं प्रष्टुमुद्यताः । १४५.७/२गङ्गायां च भवं पूज्य तमेवार्थं शशंसिरे ॥ १४५.७॥ १४५.८/१कर्मणस्तु प्रधानत्वमुवाच त्रिपुरान्तकः । १४५.८/२क्रियारूपं च तज्ज्ञानं क्रिया सैव तद् उच्यते ॥ १४५.८॥ १४५.९/१तस्मात् सर्वाणि भूतानि कर्मणा सिद्धिमाप्नुयुः । १४५.९/२कर्मैव विश्वतोव्यापि तदृते नास्ति किंचन ॥ १४५.९॥ १४५.१०/१विद्याभ्यासो यज्ञकृतिर्योगाभ्यासः शिवार्चनम् । १४५.१०/२सर्वं कर्मैव नाकर्मी प्राणी क्वाप्यत्र विद्यते ॥ १४५.१०॥ १४५.११/१कर्मैव कारणं तस्माद् अन्यद् उन्मत्तचेष्टितम् । १४५.११/२ऋषीणां यत्र संवादो यत्र देवो महेश्वरः ॥ १४५.११॥ १४५.१२/१चकार निर्णयं सर्वं कर्मणावाप्यते नृभिः । १४५.१२/२मार्कण्डं मुख्यतः कृत्वा ततो मार्कण्डमुच्यते ॥ १४५.१२॥ १४५.१३/१तीर्थम् ऋषिगणाकीर्णं गङ्गाया उत्तरे तटे । १४५.१३/२पितृणां पावनं पुण्यं स्मरणाद् अपि सर्वदा ॥ १४५.१३॥ १४५.१४/१तत्राष्टौ नवतिस्तात तीर्थान्याह जगन्मयः । १४५.१४/२वेदेन चापि तत् प्रोक्तम् ऋषयो मेनिरे च तत् ॥ १४५.१४॥ १४६.१/१ब्रह्मोवाच । यायातमपरं तीर्थं यत्र कालञ्जरः शिवः । १४६.१/२सर्वपापप्रशमनं तद्वृत्तमुच्यते मया ॥ १४६.१॥ १४६.२/१ययातिर्नाहुषो राजा साक्षाद् इन्द्र इवापरः । १४६.२/२तस्य भार्याद्वयं चासीत् कुललक्षणभूषितम् ॥ १४६.२॥ १४६.३/१ज्येष्ठा तु देवयानीति नाम्ना शुक्रसुता शुभा । १४६.३/२शर्मिष्ठेति द्वितीया सा सुता स्याद् वृषपर्वणः ॥ १४६.३॥ १४६.४/१ब्राह्मण्यपि महाप्राज्ञा देवयानी सुमध्यमा । १४६.४/२ययातेरभवद् भार्या सा तु शुक्रप्रसादतः ॥ १४६.४॥ १४६.५/१शर्मिष्ठा चापि तस्यैव भार्या या वृषपर्वजा । १४६.५/२देवयानी शुक्रसुता द्वौ पुत्रौ समजीजनत् ॥ १४६.५॥ १४६.६/१यदुं च तुर्वसुं चैव देवपुत्रसमावुभौ । १४६.६/२शर्मिष्ठा च नृपाल्लेभे त्रीन् पुत्रान् देवसंनिभान् ॥ १४६.६॥ १४६.७/१द्रुह्युं चानुं च पूरुं च ययातेर्नृपसत्तमात् । १४६.७/२देवयान्याः सुतौ ब्रह्मन् सदृशौ शुक्ररूपतः ॥ १४६.७॥ १४६.८/१शर्मिष्ठायास्तु तनयाः शक्राग्निवरुणप्रभाः । १४६.८/२देवयानी कदाचित् तु पितरं प्राह दुःखिता ॥ १४६.८॥ १४६.९/१देवयान्युवाच । मम त्वपत्यद्वितयमभाग्याया भृगूद्वह । १४६.९/२मम दास्याः सभाग्याया अपत्यत्रितयं पितः ॥ १४६.९॥ १४६.१०/१तद् एतद् अनुमृश्यायं दुःखमत्यन्तमागता । १४६.१०/२मरिष्ये दानवगुरो ययातिकृतविप्रियात् । १४६.१०/३मानभङ्गाद् वरं तात मरणं हि मनस्विनाम् ॥ १४६.१०॥ १४६.११/१ब्रह्मोवाच । तद् एतत् पुत्रिकावाक्यं श्रुत्वा शुक्रः प्रतापवान् । १४६.११/२कुपितोऽभ्याययौ शीघ्रं ययातिमिदमब्रवीत् ॥ १४६.११॥ १४६.१२/१शुक्र उवाच । यद् इदं विप्रियं मे त्वं सुतायाः कृतवान् असि । १४६.१२/२रूपोन्मत्तेन राजेन्द्र तस्माद् वृद्धो भविष्यसि ॥ १४६.१२॥ १४६.१३/१न च भोक्तुं न च त्यक्तुं शक्नोति विषयातुरः । १४६.१३/२स्पृहयन् मनसैवास्ते निःश्वासोच्छ्वासनष्टधीः ॥ १४६.१३॥ १४६.१४/१वृद्धत्वमेव मरणं जीवतामपि देहिनाम् । १४६.१४/२तस्माच्छीघ्रं प्रयाहि त्वं जरां भूपातिदुर्धराम् ॥ १४६.१४॥ १४६.१५/१ब्रह्मोवाच । एतच्छ्रुत्वा ययातिस्तु शापं शुक्रस्य धीमतः । १४६.१५/२कृताञ्जलिपुटो राजा ययातिः शुक्रमब्रवीत् ॥ १४६.१५॥ १४६.१६/१ययातिरुवाच । नापराध्ये न संकुप्ये नैवाधर्मं प्रवर्तये । १४६.१६/२अधर्मकारिणः पापाः शास्या एव महात्मनाम् ॥ १४६.१६॥ १४६.१७/१धर्ममेव चरन्तं वै कथं मां शप्तवान् असि । १४६.१७/२देवयानी द्विजश्रेष्ठ वृथा मां वक्ति किंचन ॥ १४६.१७॥ १४६.१८/१तस्मान् न मम विप्रेन्द्र शापं दातुं त्वमर्हसि । १४६.१८/२विद्वांसोऽपि हि निर्दोषे यदि कुप्यन्ति मोहिताः । १४६.१८/३तदा न दोषो मूर्खाणां द्वेषाग्निप्लुष्टचेतसाम् ॥ १४६.१८॥ १४६.१९/१ब्रह्मोवाच । ययातिवाक्याच्छुक्रोऽपि सस्मार सुतया कृतम् । १४६.१९/२असकृद् विप्रियं तस्य दिवा रात्रौ प्रचण्डया ॥ १४६.१९॥ १४६.२०/१गतकोपोऽहमित्युक्त्वा काव्यो राजानमब्रवीत् ॥ १४६.२०॥ १४६.२१/१शुक्र उवाच । ज्ञातं मयानयाकारि विप्रियं न वदेऽनृतम् । १४६.२१/२शापस्येमं करिष्यामि श‍ृणुष्वानुग्रहं नृप ॥ १४६.२१॥ १४६.२२/१यस्मै पुत्राय संदातुं जरामिच्छसि मानद । १४६.२२/२तस्य सा यात्वियं राजञ् जरा पुत्राय मद्वरात् ॥ १४६.२२॥ १४६.२३/१ब्रह्मोवाच । पुनर्ययातिः श्वशुरं शुक्रं प्राह विनीतवत् ॥ १४६.२३॥ १४६.२४/१ययातिरुवाच । यो गृह्णाति मया दत्तां जरां भक्तिसमन्वितः । १४६.२४/२स राजा स्याद् दैत्यगुरो तद् एतद् अनुमन्यताम् ॥ १४६.२४॥ १४६.२५/१यो मद्वाक्यं नाभिनन्देत् सुतो दैत्यगुरो दृढम् । १४६.२५/२तं शपेयमनुज्ञात्र दातव्यैव त्वया गुरो ॥ १४६.२५॥ १४६.२६/१ब्रह्मोवाच । एवमस्त्विति राजानमुवाच भृगुनन्दनः । १४६.२६/२ततो ययातिः स्वं पुत्रमाहूयेदं वचोऽब्रवीत् ॥ १४६.२६॥ १४६.२७/१ययातिरुवाच । यदो गृहाण मे शापाज्जरां जातां सुतो भवान् । १४६.२७/२ज्येष्ठः सर्वार्थवित् प्रौढः पुत्राणां धुरि संस्थितः । १४६.२७/३पुत्री तेनैव जनको यस्तदाज्ञावशे स्थितः ॥ १४६.२७॥ १४६.२८/१ब्रह्मोवाच । नेत्युवाच यदुस्तातं ययातिं भूरिदक्षिणम् । १४६.२८/२ययातिश्च यदुं शप्त्वा तुर्वसुं काममब्रवीत् ॥ १४६.२८॥ १४६.२९/१नागृह्णात् तुर्वसुश्चापि पित्रा दत्तां जरां तदा । १४६.२९/२तं शप्त्वा चाब्रवीद् द्रुह्युं गृहाणेमां जरां मम ॥ १४६.२९॥ १४६.३०/१द्रुह्युश्च नैच्छत् तां दत्तां जरां रूपविनाशिनीम् । १४६.३०/२अनुमप्यब्रवीद् राजा गृहाणेमां जरां मम ॥ १४६.३०॥ १४६.३१/१अनुर्नेति तदोवाच शप्त्वा तं पूरुमब्रवीत् । १४६.३१/२अभिनन्द्य तदा पूरुर्जरां तां जगृहे पितुः ॥ १४६.३१॥ १४६.३२/१सहस्रमेकं वर्षाणां यावत् प्रीतोऽभवत् पिता । १४६.३२/२यौवने यानि भोग्यानि वस्तूनि विविधानि च ॥ १४६.३२॥ १४६.३३/१पुत्रयौवनसंतुष्टो ययातिर्बुभुजे सुखम् । १४६.३३/२ततस्तृप्तोऽभवद् राजा सर्वभोगेषु नाहुषः । १४६.३३/३ततो हर्षात् समाहूय पूरुं पुत्रमथाब्रवीत् ॥ १४६.३३॥ १४६.३४/१ययातिरुवाच । तृप्तोऽस्मि सर्वभोगेषु यौवनेन तवानघ । १४६.३४/२गृहाण यौवनं पुत्र जरां मे देहि कश्मलाम् ॥ १४६.३४॥ १४६.३५/१ब्रह्मोवाच । नेत्युवाच तदा पूरुर्जरया क्षीयते मया । १४६.३५/२विकारास्तात भावानां दुर्निवाराः शरीरिणाम् ॥ १४६.३५॥ १४६.३६/१बलात् कालागता सह्या जराप्यखिलदेहिभिः । १४६.३६/२सा चेद् गुरूपकाराय गृहीता त्यज्यते कथम् ॥ १४६.३६॥ १४६.३७/१स्वीकृतत्यागपापाद् धि देहिनां मरणं वरम् । १४६.३७/२अथवा तु जरां राजंस्तपसा नाशयाम्यहम् ॥ १४६.३७॥ १४६.३८/१ब्रह्मोवाच । एवमुक्त्वा तु पितरं ययौ गङ्गामनुत्तमाम् । १४६.३८/२गौतम्या दक्षिणे पारे ततस्तेपे तपो महत् ॥ १४६.३८॥ १४६.३९/१ततः प्रीतोऽभवद् देवः कालेन महता शिवः । १४६.३९/२लोकातीतमहोदार+ ।गुणसन्मणिभूषितम् । १४६.३९/३किं ददामीति तं प्राह पूरुं स सुरसत्तमः ॥ १४६.३९॥ १४६.४०/१पूरुरुवाच । शापप्राप्तां जरां नाथ पितुर्मम सुराधिप । १४६.४०/२तां नाशयस्व देवेश पितृशप्तांश्च कोपतः । १४६.४०/३मद्भ्रातृञ् शापतो मुक्तान् कुरुष्व सुरपूजित ॥ १४६.४०॥ १४६.४१/१ब्रह्मोवाच । तथेत्युक्त्वा जगन्नाथः शापाज्जातां जरां तथा । १४६.४१/२अनाशयज्जगन्नाथो भ्रातृंश्चक्रे विशापिनः ॥ १४६.४१॥ १४६.४२/१ततः प्रभृति तत् तीर्थं जरारोगविनाशनम् । १४६.४२/२अकालजजरादीनां स्मरणाद् अपि नाशनम् ॥ १४६.४२॥ १४६.४३/१तन्नाम्ना चापि विख्यातं कालञ्जरमुदाहृतम् । १४६.४३/२यायातं नाहुषं पौरं शौक्रं शार्मिष्ठमेव च ॥ १४६.४३॥ १४६.४४/१एवमादीनि तीर्थानि तत्राष्टोत्तरमेव च । १४६.४४/२शतं विद्यान् महाबुद्धे सर्वसिद्धिकरं तथा ॥ १४६.४४॥ १४६.४५/१तेषु स्नानं च दानं च श्रवणं पठनं तथा । १४६.४५/२सर्वपापप्रशमनं भुक्तिमुक्तिप्रदं भवेत् ॥ १४६.४५॥ १४७.१/१ब्रह्मोवाच । अप्सरोयुगमाख्यातमप्सरासंगमं ततः । १४७.१/२तीरे च दक्षिणे पुण्यं स्मरणात् सुभगो भवेत् ॥ १४७.१॥ १४७.२/१मुक्तो भवत्यसंदेहं तत्र स्नानादिना नरः । १४७.२/२स्त्री सती संगमे तस्मिन्न् ऋतुस्नाता च नारद ॥ १४७.२॥ १४७.३/१वन्ध्यापि जनयेत् पुत्रं त्रिमासात् पतिना सह । १४७.३/२स्नानदानेन वर्तन्ती नान्यथा मद्वचो भवेत् ॥ १४७.३॥ १४७.४/१अप्सरोयुगमाख्यातं तीर्थं येन च हेतुना । १४७.४/२तत्रेदं कारणं वक्ष्ये श‍ृणु नारद यत्नतः ॥ १४७.४॥ १४७.५/१स्पर्धासीन् महती ब्रह्मन् विश्वामित्रवसिष्ठयोः । १४७.५/२तपस्यन्तं गाधिसुतं ब्राह्मण्यार्थे यतव्रतम् ॥ १४७.५॥ १४७.६/१गङ्गाद्वारे समासीनं प्रेरितेन्द्रेण मेनका । १४७.६/२तं गत्वा तपसो भ्रष्टं कुरु भद्रे ममाज्ञया ॥ १४७.६॥ १४७.७/१तदोक्तेन्द्रेण सा मेना विश्वामित्रं तपश्च्युतम् । १४७.७/२कृत्वा कन्यां तथा दत्त्वा जगामेन्द्रपुरं पुनः ॥ १४७.७॥ १४७.८/१तस्यां गतायां सस्मार गाधिपुत्रोऽखिलं कृतम् । १४७.८/२तं तु देशं परित्यज्य तीर्थं तु सुरवल्लभम् ॥ १४७.८॥ १४७.९/१जगाम दक्षिणां गङ्गां यत्र कालञ्जरो हरः । १४७.९/२तपस्यन्तं तदोवाच पुनरिन्द्रः सहस्रदृक् ॥ १४७.९॥ १४७.१०/१उर्वशीं च ततो मेनां रम्भां चापि तिलोत्तमाम् । १४७.१०/२नैवेत्यूचुर्भयत्रस्ताः पुनराह शचीपतिः ॥ १४७.१०॥ १४७.११/१गम्भीरां चातिगम्भीरामुभे ये गर्विते तदा । १४७.११/२ते ऊचतुरुभे देवं सहस्राक्षं पुरंदरम् ॥ १४७.११॥ १४७.१२/१गम्भीरातिगम्भीरे ऊचतुः । आवां गत्वा तपस्यन्तं गाधिपुत्रं महाद्युतिम् । १४७.१२/२च्यावयावो नृत्यगीतै रूपयौवनसम्पदा ॥ १४७.१२॥ १४७.१३/१यासामपाङ्गे हसिते वाचि विभ्रमसम्पदि । १४७.१३/२नित्यं वसति पञ्चेषुस्ताभिः कोऽत्र न जीयते ॥ १४७.१३॥ १४७.१४/१ब्रह्मोवाच । तथेत्युक्ते सहस्राक्षे ते आगत्य महानदीम् । १४७.१४/२ददृशाते तपस्यन्तं विश्वामित्रं महामुनिम् ॥ १४७.१४॥ १४७.१५/१मृत्योरपि दुराधर्षं भूमिस्थमिव धूर्जटिम् । १४७.१५/२सहस्रमेकं वर्षाणामीक्षितुं न च शक्नुतः ॥ १४७.१५॥ १४७.१६/१दूरे स्थिते नृत्यगीत+ ॅहाटुकाररते तदा । १४७.१६/२विलोक्य मुनिशार्दूलस्ततः कोपाकुलोऽभवत् ॥ १४७.१६॥ १४७.१७/१प्रतीपाचरणं दृष्ट्वा क्रोधः कस्य न जायते । १४७.१७/२निस्पृहोऽपि महाबाहुस्तमिन्द्रं प्रहसन्न् इव ॥ १४७.१७॥ १४७.१८/१आभ्यां मुक्तः सहस्राक्षो ह्यप्सरोभ्यां ब्रुवन्न् इव । १४७.१८/२शशाप ते स गाधेयो द्रवरूपे भविष्यथः ॥ १४७.१८॥ १४७.१९/१द्रवितुं मां समायाते यतस्त्विह ततो लघु । १४७.१९/२ततः प्रसादितस्ताभ्यां शापमोक्षं चकार सः ॥ १४७.१९॥ १४७.२०/१भवेतां दिव्यरूपे वां गङ्गया संगते यदा । १४७.२०/२तच्छापात् ते नदीरूपे तत्क्षणात् सम्बभूवतुः ॥ १४७.२०॥ १४७.२१/१अप्सरोयुगमाख्यातं नदीद्वयमतोऽभवत् । १४७.२१/२ताभ्यां परस्परं चापि ताभ्यां गङ्गासुसंगमः ॥ १४७.२१॥ १४७.२२/१सर्वलोकेषु विख्यातो भुक्तिमुक्तिप्रदः शिवः । १४७.२२/२तत्रास्ते दृष्ट एवासौ सर्वसिद्धिप्रदायकः ॥ १४७.२२॥ १४७.२३/१तत्र स्नात्वा तु तं दृष्ट्वा मुच्यते सर्वबन्धनात् ॥ १४७.२३॥ १४८.१/१ब्रह्मोवाच । कोटितीर्थमिति ख्यातं गङ्गाया दक्षिणे तटे । १४८.१/२यस्यानुस्मरणाद् एव सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ १४८.१॥ १४८.२/१यत्र कोटीश्वरो देवः सर्वं कोटिगुणं भवेत् । १४८.२/२कोटिद्वयं तत्र पूर्णं तीर्थानां शुभदायिनाम् ॥ १४८.२॥ १४८.३/१तत्र व्युष्टिं प्रवक्ष्यामि श‍ृणु नारद तन्मनाः । १४८.३/२कण्वस्य तु सुतो ज्येष्ठो बाह्लीक इति विश्रुतः ॥ १४८.३॥ १४८.४/१काण्वश्चेति जनैः ख्यातो वेदवेदाङ्गपारगः । १४८.४/२इष्टीः पार्वायणानीर्याः सभार्यो वेदपारगः ॥ १४८.४॥ १४८.५/१कुर्वन्न् आस्ते स गौतम्यास्तीरस्थो लोकपूजितः । १४८.५/२प्रातःकाले सभार्योऽसौ जुह्वद् अग्नौ समाहितः ॥ १४८.५॥ १४८.६/१सर्वदास्ते कदाचित् तु हवनाय समुद्यतः । १४८.६/२एकाहुतिं स हुत्वा तु समिद्धे हव्यवाहने ॥ १४८.६॥ १४८.७/१आहुत्यन्तरदानाय हविर्द्रव्यं करेऽग्रहीत् । १४८.७/२एतस्मिन्न् अन्तरे वह्निरुपशान्तोऽभवत् तदा ॥ १४८.७॥ १४८.८/१ततश्चिन्तापरः काण्वः कर्तव्यं किं भवेद् इति । १४८.८/२अन्तर्विचारयामास विषादं परमं गतः ॥ १४८.८॥ १४८.९/१आहुत्योश्च द्वयोर्मध्य उपशान्तो हुताशनः । १४८.९/२अग्न्यन्तरमुपादेयं वैदिकं लौकिकं तथा ॥ १४८.९॥ १४८.१०/१क्व होष्यं स्याद् द्वितीयं तु आहुत्यन्तरमेव च । १४८.१०/२एवं मीमांसमाने तु दैवी वाग् अब्रवीत् तदा ॥ १४८.१०॥ १४८.११/१अग्न्यन्तरं नैव तेऽत्र उपादेयं भविष्यति । १४८.११/२यानि तत्र भविष्यन्ति शकलानि समीपतः ॥ १४८.११॥ १४८.१२/१अर्धदग्धेषु काष्ठेषु विप्रराज प्रहूयताम् । १४८.१२/२नेत्युवाच तदा काण्वः सैव वाग् अब्रवीत् पुनः ॥ १४८.१२॥ १४८.१३/१अग्नेः पुत्रो हिरण्यस्तु पिता पुत्रः स एव तु । १४८.१३/२पुत्रे दत्तं प्रियायैव पितुः प्रीत्यै भविष्यति ॥ १४८.१३॥ १४८.१४/१पित्रे देयं सुते दद्यात् कोटिप्रीतिगुणं भवेत् । १४८.१४/२दैवी वाग् अब्रवीद् एवं ततः सर्वे महर्षयः ॥ १४८.१४॥ १४८.१५/१निश्चित्य धर्मसर्वस्वं तथा चक्रुर्यथोदितम् । १४८.१५/२एतज्ज्ञात्वा जगत्यत्र पुत्रे दत्तं पितुर्भवेत् ॥ १४८.१५॥ १४८.१६/१अपत्याद्युपकारेण पित्रोः प्रीतिर्यथा भवेत् । १४८.१६/२तथा नान्येन केनापि जगत्येतद् धि विश्रुतम् ॥ १४८.१६॥ १४८.१७/१सुप्रसिद्धं जगत्येतत् सर्वलोकेषु पूजितम् । १४८.१७/२तस्मिन् दत्ते भवेत् पुण्यं सर्वं कोटिगुणं सुत ॥ १४८.१७॥ १४८.१८/१मनोग्लानिनिवृत्तिश्च जायते च महत् सुखम् । १४८.१८/२पुनरप्याह सा वाणी काण्वेऽस्मिंस्तीर्थ उत्तमे ॥ १४८.१८॥ १४८.१९/१अभवत् तन् महत् तीर्थं काण्व पुण्यप्रभावतः । १४८.१९/२लोकत्रयाश्रयाशेष+ ।तीर्थेभ्योऽपि महाफलम् ॥ १४८.१९॥ १४८.२०/१स्नानदानादिकं किंचिद् भक्त्या कुर्वन् समाहितः । १४८.२०/२फलं प्राप्स्यस्यशेषेण सर्वं कोटिगुणं मुने ॥ १४८.२०॥ १४८.२१/१यत् किंचित् क्रियते चात्र स्नानदानादिकं नरैः । १४८.२१/२सर्वं कोटिगुणं विद्यात् कोटितीर्थं ततो विदुः ॥ १४८.२१॥ १४८.२२/१यत्रैतद् वृत्तमाग्नेयं काण्वं पौत्रं हिरण्यकम् । १४८.२२/२वाणीसंज्ञं कोटितीर्थं कोटितीर्थफलं यतः ॥ १४८.२२॥ १४८.२३/१कोटितीर्थस्य माहात्म्यमत्र वक्तुं न शक्यते । १४८.२३/२वाचस्पतिप्रभृतिभिरथवान्यैः सुरैरपि ॥ १४८.२३॥ १४८.२४/१यत्रानुष्ठीयमानं हि सर्वं कर्म यथा तथा । १४८.२४/२गोदावर्याः प्रसादेन सर्वं कोटिगुणं भवेत् ॥ १४८.२४॥ १४८.२५/१कोटितीर्थे द्विजाग्र्याय गामेकां यः प्रयच्छति । १४८.२५/२तस्य तीर्थस्य माहात्म्याद् गोकोटिफलमश्नुते ॥ १४८.२५॥ १४८.२६/१तस्मिंस्तीर्थे शुचिर्भूत्वा भूमिदानं करोति यः । १४८.२६/२श्रद्धायुक्तेन मनसा स्यात् तत्कोटिगुणोत्तरम् ॥ १४८.२६॥ १४८.२७/१सर्वत्र गौतमीतीरे पितृणां दानमुत्तमम् । १४८.२७/२विशेषतः कोटितीर्थे तद् अनन्तफलप्रदम् । १४८.२७/३अत्रैकन्यूनपञ्चाशत् तीर्थानि मुनयो विदुः ॥ १४८.२७॥ १४९.१/१ब्रह्मोवाच । नारसिंहमिति ख्यातं गङ्गाया उत्तरे तटे । १४९.१/२तस्यानुभावं वक्ष्यामि सर्वरक्षाविधायकम् ॥ १४९.१॥ १४९.२/१हिरण्यकशिपुः पूर्वमभवद् बलिनां वरः । १४९.२/२तपसा विक्रमेणापि देवानामपराजितः ॥ १४९.२॥ १४९.३/१हरिभक्तात्मजद्वेष+ ।कलुषीकृतमानसः । १४९.३/२आविर्भूय सभास्तम्भाद् विश्वात्मत्वं प्रदर्शयन् ॥ १४९.३॥ १४९.४/१तं हत्वा नरसिंहस्तत्+ ।सैन्यमद्रावयत् तदा । १४९.४/२सर्वान् हत्वा महादैत्यान् क्रमेणाजौ महामृगः ॥ १४९.४॥ १४९.५/१रसातलस्थाञ् शत्रूंश्च जित्वा स्वर्लोकमीयिवान् । १४९.५/२तत्र जित्वा भुवं गत्वा दैत्यान् हत्वा नगस्थितान् ॥ १४९.५॥ १४९.६/१समुद्रस्थान् नदीसंस्थान् ग्रामस्थान् वनवासिनः । १४९.६/२नानारूपधरान् दैत्यान् निजघान मृगाकृतिः ॥ १४९.६॥ १४९.७/१आकाशगान् वायुसंस्थाञ् ज्योतिर्लोकमुपागतान् । १४९.७/२वज्रपाताधिकनखः समुद्धूतमहासटः ॥ १४९.७॥ १४९.८/१दैत्यगर्भस्राविगर्जी निर्जिताशेषराक्षसः । १४९.८/२महानादैर्वीक्षितैश्च प्रलयानलसंनिभैः ॥ १४९.८॥ १४९.९/१चपेटैरङ्गविक्षेपैरसुरान् पर्यचूर्णयत् । १४९.९/२एवं हत्वा बहुविधान् गौतमीमगमद् धरिः ॥ १४९.९॥ १४९.१०/१स्वपदाम्बुजसम्भूतां मनोनयननन्दिनीम् । १४९.१०/२तत्राम्बर्य इति ख्यातो दण्डकाधिपते रिपुः ॥ १४९.१०॥ १४९.११/१देवानां दुर्जयो योद्धा बलेन महतावृतः । १४९.११/२तेनाभवन् महारौद्रं भीषणं लोमहर्षणम् ॥ १४९.११॥ १४९.१२/१शस्त्रास्त्रवर्षणं युद्धं हरिणा दैत्यसूनुना । १४९.१२/२निजघान हरिः श्रीमांस्तं रिपुं ह्युत्तरे तटे ॥ १४९.१२॥ १४९.१३/१गङ्गायां नारसिंहं तु तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् । १४९.१३/२स्नानदानादिकं तत्र सर्वपापग्रहार्दनम् ॥ १४९.१३॥ १४९.१४/१सर्वरक्षाकरं नित्यं जरामरणवारणम् । १४९.१४/२यथा सुराणां सर्वेषां न कोपि हरिणा समः ॥ १४९.१४॥ १४९.१५/१तीर्थानामप्यशेषाणां तथा तत् तीर्थमुत्तमम् । १४९.१५/२तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा कुर्यान् नृहरिपूजनम् ॥ १४९.१५॥ १४९.१६/१स्वर्गे मर्त्ये तले वापि तस्य किंचिन् न दुर्लभम् । १४९.१६/२इत्याद्यष्टौ मुने तत्र महातीर्थानि नारद ॥ १४९.१६॥ १४९.१७/१पृथक् पृथक् तीर्थकोटि+ ।फलमाहुर्मनीषिणः । १४९.१७/२अश्रद्धयापि यन्नाम्नि स्मृते सर्वाघसंक्षयः ॥ १४९.१७॥ १४९.१८/१भवेत् साक्षान् नृसिंहोऽसौ सर्वदा यत्र संस्थितः । १४९.१८/२तत् तीर्थसेवासंजातं फलं कैरिह वर्ण्यते ॥ १४९.१८॥ १४९.१९/१यथा न देवो नृहरेरधिकः क्वापि वर्तते । १४९.१९/२तथा नृसिंहतीर्थेन समं तीर्थं न कुत्रचित् ॥ १४९.१९॥ १५०.१/१ब्रह्मोवाच । पैशाचं तीर्थमाख्यातं गङ्गाया उत्तरे तटे । १५०.१/२पिशाचत्वात् पुरा विप्रो मुक्तिमाप महामते ॥ १५०.१॥ १५०.२/१सुयवस्यात्मजो लोके जीगर्तिरिति विश्रुतः । १५०.२/२कुटुम्बभारदुःखार्तो दुर्भिक्षेण तु पीडितः ॥ १५०.२॥ १५०.३/१मध्यमं तु शुनःशेपं पुत्रं ब्रह्मविदां वरम् । १५०.३/२विक्रीतवान् क्षत्रियाय वधाय बहुलैर्धनैः ॥ १५०.३॥ १५०.४/१किं नामापद्गतः पापं नाचरत्यपि पण्डितः । १५०.४/२शमितृत्वे धनं चापि जगृहे बहुलं मुनिः ॥ १५०.४॥ १५०.५/१विदारणार्थं च धनं जगृहे ब्राह्मणाधमः । १५०.५/२ततोऽप्रतिसमाधेय+ ंअहारोगनिपीडितः ॥ १५०.५॥ १५०.६/१स मृतः कालपर्याये नरकेष्वथ पातितः । १५०.६/२भोगाद् ऋते न क्षयोऽस्ति प्राक्तनानामिहांहसाम् ॥ १५०.६॥ १५०.७/१किंकरैर्यमवाक्येन बहुयोन्यन्तरं गतः । १५०.७/२ततः पिशाचो ह्यभवद् दारुणो दारुणाकृतिः ॥ १५०.७॥ १५०.८/१शुष्ककाष्ठेष्वथारण्ये निर्जले निर्जने तथा । १५०.८/२ग्रीष्मे ग्रीष्मदवव्याप्ते क्षिप्यते यमकिंकरैः ॥ १५०.८॥ १५०.९/१कन्यापुत्रमहीवाजि+ ।गवां विक्रयकारिणः । १५०.९/२नरकान् न निवर्तन्ते यावद् आभूतसम्प्लवम् ॥ १५०.९॥ १५०.१०/१स्वकृताघविपाकेन दारुणैर्यमकिंकरैः । १५०.१०/२संघाते पच्यमानोऽसौ रुरोदोच्चैः कृतं स्मरन् ॥ १५०.१०॥ १५०.११/१पथि गच्छन् कदाचित् स जीगर्तेर्मध्यमः सुतः । १५०.११/२शुश्राव रुदतो वाणीं पिशाचस्य मुहुर्मुहुः ॥ १५०.११॥ १५०.१२/१पुत्रक्रेतुर्ब्रह्महन्तुर्जीगर्तेस्तु पितुस्तदा । १५०.१२/२पापिनः पुत्रविक्रेतुर्ब्रह्महन्तुः पितुश्च ताम् ॥ १५०.१२॥ १५०.१३/१शुनःशेपस्तदोवाच को भवान् अतिदुःखितः । १५०.१३/२जीगर्तिरब्रवीद् दुःखाच्छुनःशेपपिता ह्यहम् ॥ १५०.१३॥ १५०.१४/१पापीयसीं क्रियां कृत्वा योनिं प्राप्तोऽस्मि दारुणाम् । १५०.१४/२नरकेष्वथ पक्वश्च पुनः प्राप्तोऽन्तरालकम् । १५०.१४/३ये ये दुष्कृतकर्माणस्तेषां तेषामियं गतिः ॥ १५०.१४॥ १५०.१५/१जीगर्तिपुत्रस्तमुवाच दुःखात् । १५०.१५/२सोऽहं सुतस्ते मम दोषेण तात । १५०.१५/३विक्रीत्वा मां नरकान् एवमाप्तस्- । १५०.१५/४ततः करिष्ये स्वर्गतं त्वामिदानीम् ॥ १५०.१५॥ १५०.१६/१एवं प्रतिज्ञाय स गाधिपुत्र+ । १५०.१६/२पुत्रत्वमाप्तोऽथ मुनिप्रवीरः । १५०.१६/३गङ्गामभिध्याय पितुश्च लोकान् । १५०.१६/४अनुत्तमान् ईहमानो जगाम ॥ १५०.१६॥ १५०.१७/१अशेषदुःखानलधूपितानाम् । १५०.१७/२निमज्जतां मोहमहासमुद्रे । १५०.१७/३शरीरिणां नान्यद् अहो त्रिलोक्याम् । १५०.१७/४आलम्बनं विष्णुपदीं विहाय ॥ १५०.१७॥ १५०.१८/१एवं विनिश्चित्य मुनिर्महात्मा । १५०.१८/२समुद्दिधीर्षुः पितरं स दुर्गतेः । १५०.१८/३शुचिस्ततो गौतमीमाशु गत्वा । १५०.१८/४तत्र स्नात्वा संस्मरञ् छम्भुविष्णू ॥ १५०.१८॥ १५०.१९/१ददौ जलं प्रेतरूपाय पित्रे । १५०.१९/२पिशाचरूपाय सुदुःखिताय । १५०.१९/३तद्दानमात्रेण तदैव पूतो । १५०.१९/४जीगर्तिरावाप वपुः सुपुण्यम् ॥ १५०.१९॥ १५०.२०/१विमानयुक्तः सुरसंघजुष्टम् । १५०.२०/२विष्णोः पदं प्राप सुतप्रभावात् । १५०.२०/३गङ्गाप्रभावाच्च हरेश्च शम्भोर्। १५०.२०/४विधातुरर्कायुततुल्यतेजाः ॥ १५०.२०॥ १५०.२१/१ततः प्रभृत्येतद् अतिप्रसिद्धम् । १५०.२१/२पैशाचनाशं च महागदं च । १५०.२१/३महान्ति पापानि च नाशमाशु । १५०.२१/४प्रयान्ति यस्य स्मरणेन पुंसाम् ॥ १५०.२१॥ १५०.२२/१तीर्थस्य चेदं गदितं तवाद्य । १५०.२२/२माहात्म्यमेतत् त्रिशतानि यत्र । १५०.२२/३तीर्थान्यथान्यानि भवन्ति भुक्ति+ । १५०.२२/४मुक्तिप्रदायीनि किमन्यद् अत्र ॥ १५०.२२॥ १५०.२३/१सर्वसिद्धिदमाख्यातमित्याद्यत्र शतत्रयम् । १५०.२३/२तीर्थानां मुनिजुष्टानां स्मरणाद् अप्यभीष्टदम् ॥ १५०.२३॥ १५१.१/१ब्रह्मोवाच । निम्नभेदमिति ख्यातं सर्वपापप्रणाशनम् । १५१.१/२गङ्गाया उत्तरे पारे तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ॥ १५१.१॥ १५१.२/१यस्य संस्मरणेनापि सर्वपापक्षयो भवेत् । १५१.२/२वेदद्वीपश्च तत्रैव दर्शनाद् वेदविद् भवेत् ॥ १५१.२॥ १५१.३/१उर्वशीं चकमे राजा ऐलः परमधार्मिकः । १५१.३/२को न मोहमुपायाति विलोक्य मदिरेक्षणाम् ॥ १५१.३॥ १५१.४/१सा प्रायाद् यत्र राजासौ घृतं स्तोकं समश्नुते । १५१.४/२आनग्नदर्शनात् कृत्वा तस्याः कालावधिं नृपः ॥ १५१.४॥ १५१.५/१तां स्वीचकार ललनां यूनां रम्यां नवां नवाम् । १५१.५/२सुप्तायां शयने तस्यां समुत्तस्थौ पुरूरवाः ॥ १५१.५॥ १५१.६/१विलोक्य तं विवसनं तदैवासौ विनिर्गता । १५१.६/२विद्युच्चञ्चलचित्तानां क्व स्थैर्यं ननु योषिताम् ॥ १५१.६॥ १५१.७/१ईक्षां चक्रे स शर्वर्यां विवस्त्रो विस्मितो महान् । १५१.७/२एतस्मिन्न् अन्तरे राजा युद्धायागाद् रिपून् प्रति ॥ १५१.७॥ १५१.८/१ताञ् जित्वा पुनरप्यागाद् देवलोकं सुपूजितम् । १५१.८/२स चागत्य महाराजो वसिष्ठाच्च पुरोधसः ॥ १५१.८॥ १५१.९/१उर्वश्या गमनं श्रुत्वा ततो दुःखसमन्वितः । १५१.९/२न जुहोति न चाश्नाति न श‍ृणोति न पश्यति ॥ १५१.९॥ १५१.१०/१एतस्मिन्न् अन्तरे तत्र मृतावस्थं नृपोत्तमम् । १५१.१०/२बोधयामास वाक्यैश्च हेतुभूतैः पुरोहितः ॥ १५१.१०॥ १५१.११/१वसिष्ठ उवाच । सा मृताद्य महाराज मा व्यथस्व महामते । १५१.११/२एवं स्थितं तु मा त्वां वै अशिवाः स्पृश्युराशुगाः ॥ १५१.११॥ १५१.१२/१न वै स्त्रैणानि जानीषे हृदयानि महामते । १५१.१२/२शालावृकाणां यादृंशि तस्मात् त्वं भूप मा शुचः ॥ १५१.१२॥ १५१.१३/१को नाम लोके राजेन्द्र कामिनीभिर्न वञ्चितः । १५१.१३/२वञ्चकत्वं नृशंसत्वं चञ्चलत्वं कुशीलता ॥ १५१.१३॥ १५१.१४/१इति स्वाभाविकं यासां ताः कथं सुखहेतवः । १५१.१४/२कालेन को न निहतः कोऽर्थी गौरवमागतः ॥ १५१.१४॥ १५१.१५/१श्रिया न भ्रामितः को वा योषिद्भिः को न खण्डितः । १५१.१५/२स्वप्नमायोपमा राजन् मदविप्लुतचेतसः ॥ १५१.१५॥ १५१.१६/१सुखाय योषितः कस्य ज्ञात्वैतद् विज्वरो भव । १५१.१६/२विहाय शंकरं विष्णुं गौतमीं वा महामते । १५१.१६/३दुःखिनां शरणं नान्यद् विद्यते भुवनत्रये ॥ १५१.१६॥ १५१.१७/१ब्रह्मोवाच । एतच्छ्रुत्वा ततो राजा दुःखं संहृत्य यत्नतः । १५१.१७/२गौतम्या मध्यसंस्थोऽसावैलः परमधार्मिकः ॥ १५१.१७॥ १५१.१८/१तत्र चाराधयामास शिवं देवं जनार्दनम् । १५१.१८/२ब्रह्माणं भास्करं गङ्गां देवान् अन्यांश्च यत्नतः ॥ १५१.१८॥ १५१.१९/१यो विपन्नो न तीर्थानि देवताश्च न सेवते । १५१.१९/२स कालवशगो जन्तुः कां दशामनुयास्यति ॥ १५१.१९॥ १५१.२०/१तदीश्वरैकशरणो गौतमीसेवनोत्सुकः । १५१.२०/२परां श्रद्धामुपगतः संसारास्थापराङ्मुखः ॥ १५१.२०॥ १५१.२१/१ईजे यज्ञांश्च बहुलान् ऋत्विग्भिर्बहुदक्षिणान् । १५१.२१/२वेदद्वीपोऽभवत् तेन यज्ञद्वीपः स उच्यते ॥ १५१.२१॥ १५१.२२/१पौर्णमास्यां तु शर्वर्यां तत्रायाति सदोर्वशी । १५१.२२/२तस्य दीपस्य यः कुर्यात् प्रदक्षिणमथो नरः ॥ १५१.२२॥ १५१.२३/१प्रदक्षिणीकृता तेन पृथिवी सागराम्बरा । १५१.२३/२वेदानां स्मरणं तत्र यज्ञानां स्मरणं तथा ॥ १५१.२३॥ १५१.२४/१सुकृती तत्र यः कुर्याद् वेदयज्ञफलं लभेत् । १५१.२४/२ऐलतीर्थं तु तज्ज्ञेयं तद् एव च पुरूरवम् ॥ १५१.२४॥ १५१.२५/१वासिष्ठं चापि तत् तु स्यान् निम्नभेदं तद् उच्यते । १५१.२५/२ऐले राज्ञि न किंचित् स्यान् निम्नं सर्वेषु कर्मसु ॥ १५१.२५॥ १५१.२६/१यद् एतन् निम्नमुर्वश्यां सर्वभावेन वर्तनम् । १५१.२६/२तच्चापि भेदितं निम्नं वसिष्ठेन च गङ्गया ॥ १५१.२६॥ १५१.२७/१निम्नभेदमभूत् तेन दृष्टादृष्टेष्टसिद्धिदम् । १५१.२७/२तत्र सप्त शतान्याहुस्तीर्थानि गुणवन्ति च ॥ १५१.२७॥ १५१.२८/१तेषु स्नानं च दानं च सर्वक्रतुफलप्रदम् । १५१.२८/२स्नानं कृत्वा निम्नभेदे यः पश्यति सुरान् इमान् ॥ १५१.२८॥ १५१.२९/१इह चामुत्र वा निम्नं न किंचित् तस्य विद्यते । १५१.२९/२सर्वोन्नतिमवाप्यासौ मोदते दिवि शक्रवत् ॥ १५१.२९॥ १५२.१/१ब्रह्मोवाच । नन्दीतटमिति ख्यातं तीर्थं वेदविदो विदुः । १५२.१/२तस्य प्रभावं वक्ष्यामि श‍ृणु यत्नेन नारद ॥ १५२.१॥ १५२.२/१अत्रिपुत्रो महातेजाश्चन्द्रमा इति विश्रुतः । १५२.२/२सर्वान् वेदांश्च विधिवद् धनुर्वेदं यथाविधि ॥ १५२.२॥ १५२.३/१अधीत्य जीवात् सर्वाश्च विद्याश्चान्या महामते । १५२.३/२गुरुपूजां करोमीति जीवमाह स चन्द्रमाः । १५२.३/३बृहस्पतिस्तदा प्राह चन्द्रं शिष्यं मुदान्वितः ॥ १५२.३॥ १५२.४/१बृहस्पतिरुवाच । मम प्रिया तु जानीते तारा रतिसमप्रभा ॥ १५२.४॥ १५२.५/१ब्रह्मोवाच । प्रष्टुं तां च तदा प्रायाद् अन्तर्वेश्म स चन्द्रमाः । १५२.५/२तारां तारामुखीं दृष्ट्वा जगृहे तां करेण सः ॥ १५२.५॥ १५२.६/१स्ववेश्म प्रति तां लोभाद् बलाद् आकर्षयत् तदा । १५२.६/२तावद् धैर्यनिधिर्ज्ञानी मतिमान् विजितेन्द्रियः ॥ १५२.६॥ १५२.७/१यावन् न कामिनीनेत्र+ ।वागुराभिर्निबध्यते । १५२.७/२विशेषतो रहःसंस्थां कामिनीमायतेक्षणाम् ॥ १५२.७॥ १५२.८/१विलोक्य न मनो याति कस्य कामेषु वश्यताम् । १५२.८/२अत एवान्यपुरुष+ ।दर्शनं न कदाचन ॥ १५२.८॥ १५२.९/१कुलवध्वा रहः कार्यं भीतया शीलविप्लुतेः । १५२.९/२विज्ञाय तत् परिजनात् सहसोत्थाय निर्गतः ॥ १५२.९॥ १५२.१०/१दृष्ट्वा तद् दुष्कृतं कर्म बृहस्पतिरुदारधीः । १५२.१०/२शशाप कोपाच्चाक्षिप्य वाग्भिर्विप्रियकारिभिः ॥ १५२.१०॥ १५२.११/१पराभिभूतामालोक्य कान्तां कः सोढुमीश्वरः । १५२.११/२युयुधे तेन जीवोऽपि देवश्चन्द्रमसा रुषा ॥ १५२.११॥ १५२.१२/१न शापैर्हन्यते चन्द्रो नायुधैः सुरमन्त्रितैः । १५२.१२/२बृहस्पतिप्रणीतैश्च न मन्त्रैर्हन्यते शशी ॥ १५२.१२॥ १५२.१३/१तदा चन्द्रस्तु तां तारां नीत्वा संस्थाप्य मन्दिरे । १५२.१३/२बुभुजे बहुवर्षाणि रोहिणीं चाकुतोभयः ॥ १५२.१३॥ १५२.१४/१न जीयेत तदा देवैर्न कोपैः शापमन्त्रकैः । १५२.१४/२न राजभिर्न ऋषिभिर्न साम्ना भेददण्डनैः ॥ १५२.१४॥ १५२.१५/१यदा भार्यां न लेभेऽसौ गुरुः सर्वप्रयत्नतः । १५२.१५/२सर्वोपायक्षये जीवस्तदा नीतिमथास्मरत् ॥ १५२.१५॥ १५२.१६/१अपमानं पुरस्कृत्य मानं कृत्वा तु पृष्ठतः । १५२.१६/२स्वार्थमुद्धरते प्राज्ञः स्वार्थभ्रंशो हि मूर्खता ॥ १५२.१६॥ १५२.१७/१साध्यं केनाप्युपायेन जानद्भिः पुरुषैः फलम् । १५२.१७/२वृथाभिमानिनः शीघ्रं विपद्यन्ते विमोहिताः ॥ १५२.१७॥ १५२.१८/१एवं निश्चित्य मेधावी शुक्रं गत्वा न्यवेदयत् । १५२.१८/२तमागतं कविर्ज्ञात्वा सम्मानेनाभ्यनन्दयत् ॥ १५२.१८॥ १५२.१९/१उपविष्टं सुविश्रान्तं पूजितं च यथाविधि । १५२.१९/२पर्यपृच्छद् दैत्यगुरुस्तदागमनकारणम् ॥ १५२.१९॥ १५२.२०/१गृहागतस्य विमुखाः शत्रवोऽप्युत्तमा नहि । १५२.२०/२तस्मै स विस्तरेणाह भार्याहरणमादितः ॥ १५२.२०॥ १५२.२१/१बृहस्पतेस्तदा वाक्यं श्रुत्वा कोपान्वितः कविः । १५२.२१/२अपराधं तु चन्द्रस्य मेने शिष्यस्य नारद । १५२.२१/३अतिक्रममिमं श्रुत्वा कोपात् कविरथाब्रवीत् ॥ १५२.२१॥ १५२.२२/१शुक्र उवाच । तदा भोक्ष्ये तदा पास्ये तदा स्वप्स्ये तदा वदे । १५२.२२/२यदानये प्रियां भ्रातस्तव भार्यां परार्दिताम् ॥ १५२.२२॥ १५२.२३/१तामानीय भवं पूज्य चन्द्रं शप्त्वा गुरुद्रुहम् । १५२.२३/२पश्चाद् भोक्ष्ये महाबाहो श‍ृणु वाचं ग्रहेश्वर ॥ १५२.२३॥ १५२.२४/१ब्रह्मोवाच । एवमुक्त्वा स जीवेन दैत्याचार्यो जगाम ह । १५२.२४/२शिवमाराध्य यत्नेन परं सामर्थ्यमाप्तवान् ॥ १५२.२४॥ १५२.२५/१वरान् अवाप्य विविधाञ् शंकराद् भावपूजितात् । १५२.२५/२शिवप्रसादात् किं नाम देहिनामिह दुर्लभम् ॥ १५२.२५॥ १५२.२६/१जगाम शुक्रो जीवेन तारया यत्र चन्द्रमाः । १५२.२६/२वर्तते तं शशापोच्चैः श‍ृणु त्वं चन्द्र मे वचः ॥ १५२.२६॥ १५२.२७/१यस्मात् पापतरं कर्म त्वया पाप मदात् कृतम् । १५२.२७/२कुष्ठी भूयास्ततश्चन्द्रं शशापैवं रुषा कविः ॥ १५२.२७॥ १५२.२८/१कविशापप्रदग्धोऽभूत् तदैव मृगलाञ्छनः । १५२.२८/२प्रापुः क्षयं न के नाम गुरुस्वामिसखिद्रुहः ॥ १५२.२८॥ १५२.२९/१तत्याज तां स चन्द्रोऽपि तां तारां जगृहे कविः । १५२.२९/२शुक्रोऽपि देवान् आहूय ऋषीन् पितृगणांस्तथा ॥ १५२.२९॥ १५२.३०/१नदीर्नदांश्च विविधान् ओषधीश्च पतिव्रताः । १५२.३०/२ततः सम्प्रष्टुमारेभे तारावृत्तविनिष्क्रयम् ॥ १५२.३०॥ १५२.३१/१ततः श्रुतिः सुरान् आह गौतम्यां भक्तितस्त्वियम् । १५२.३१/२स्नानं करोतु जीवेन तारा पूता भविष्यति ॥ १५२.३१॥ १५२.३२/१रहस्यमेतत् परमं न कथ्यं यस्य कस्यचित् । १५२.३२/२सर्वास्वपि दशास्वेह शरणं गौतमी नृणाम् ॥ १५२.३२॥ १५२.३३/१तथाकरोच्चैव तारा भर्त्रा स्नानं यथाविधि । १५२.३३/२पुष्पवृष्टिरभूत् तत्र जयशब्दो व्यवर्तत ॥ १५२.३३॥ १५२.३४/१पुनर्वै देवा अददुः पुनर्मनुष्या उत । १५२.३४/२राजानः सत्यं कृण्वाना ब्रह्मजायां पुनर्ददुः ॥ १५२.३४॥ १५२.३५/१पुनर्दत्त्वा ब्रह्मजायां कृतां देवैरकल्मषाम् । १५२.३५/२सर्वं क्षेममभूत् तत्र तस्मात् तीर्थं महामुने ॥ १५२.३५॥ १५२.३६/१पुनर्दत्त्वा ब्रह्मजायां कृतां देवैरकल्मषाम् । १५२.३६/२सर्वं क्षेममभूत् तत्र तस्मात् तीर्थं महामुने । १५२.३६/३तद् अभूत् सकलाघौघ+ ।ध्वंसनं सर्वकामदम् । १५२.३६/४आनन्दं क्षेममभवत् सुराणामसुरारिणाम् ॥ १५२.३६॥ १५२.३७/१बृहस्पतेश्च शुक्रस्य तारायाश्च विशेषतः । १५२.३७/२परमानन्दमापन्नो गुरुर्गङ्गामभाषत ॥ १५२.३७॥ १५२.३८/१गुरुरुवाच । त्वं गौतमि सदा पूज्या सर्वेषामपि मुक्तिदा । १५२.३८/२विशेषतस्तु सिंहस्थे मयि त्रैलोक्यपावनी ॥ १५२.३८॥ १५२.३९/१भविष्यसि सरिच्छ्रेष्ठे सर्वतीर्थैः समन्विता । १५२.३९/२यानि कानि च तीर्थानि स्वर्गमृत्युरसातले । १५२.३९/३त्वां स्नातुं तानि यास्यन्ति मयि सिंहस्थितेऽम्बिके ॥ १५२.३९॥ १५२.४०/१ब्रह्मोवाच । धन्यं यशस्यमायुष्यमारोग्यश्रीविवर्धनम् । १५२.४०/२सौभाग्यैश्वर्यजननं तीर्थमानन्दनामकम् ॥ १५२.४०॥ १५२.४१/१तत्र पञ्च सहस्राणि तीर्थान्याह स गौतमः । १५२.४१/२स्मरणात् पठनाद् वापि इष्टैः संयुज्यते सदा ॥ १५२.४१॥ १५२.४२/१शिवस्यात्र निविष्टस्य नन्दी गङ्गातटेऽनिशम् । १५२.४२/२साक्षाच्चरत्यसौ धर्मस्तस्मान् नन्दीतटं स्मृतम् । १५२.४२/३आनन्दमपि तत् तीर्थं सर्वानन्दविवर्धनात् ॥ १५२.४२॥ १५३.१/१ब्रह्मोवाच । भावतीर्थमिति प्रोक्तं यत्र साक्षाद् भवः स्थितः । १५३.१/२अशेषजगदन्तस्थो भूतात्मा सच्चिदाकृतिः ॥ १५३.१॥ १५३.२/१तत्रेमां श‍ृणु वक्ष्यामि कथां पुण्यतमां शुभाम् । १५३.२/२सूर्यवंशकरः श्रीमान् क्षत्रियाणां धुरंधरः ॥ १५३.२॥ १५३.३/१प्राचीनबर्हिराख्यातः सर्वधर्मेषु पारगः । १५३.३/२तिस्रः कोट्योऽर्धकोटिश्च वर्षाणां राज्य आस्थितः ॥ १५३.३॥ १५३.४/१तस्येदृशं व्रतं चासीद् यद् अहं यौवनच्युतः । १५३.४/२भवेयं प्रियया वापि पुत्रैर्वा प्रियवस्तुभिः ॥ १५३.४॥ १५३.५/१वियुज्येयं ततो राज्यं त्यक्ष्येऽहं नात्र संशयः । १५३.५/२विवेकिनां कुलीनानामिदमेवोचितं नृणाम् ॥ १५३.५॥ १५३.६/१स्थीयते विजने क्वापि विरक्तैर्विभवक्षये । १५३.६/२तस्मिन् प्रशासति महीं न वियोगः प्रियैः क्वचित् ॥ १५३.६॥ १५३.७/१नाधिव्याधी न दुर्भिक्षं न बन्धुकलहो नृणाम् । १५३.७/२तस्मिञ् शासति राज्यं तु न च कश्चिद् वियुज्यते ॥ १५३.७॥ १५३.८/१ततः पुत्रार्थमकरोद् यज्ञं राजा महामतिः । १५३.८/२ततः प्रसन्नो भगवान् वरं प्रादाद् यथेप्सितम् ॥ १५३.८॥ १५३.९/१गौतमीतीरसंस्थाय राज्ञे देवो महेश्वरः । १५३.९/२पुत्रं देहीति राजा वै भवं प्राह स भार्यया ॥ १५३.९॥ १५३.१०/१भवः प्राह नृपं प्रीत्या पश्य नेत्रं तृतीयकम् । १५३.१०/२ततः पश्यति राजेन्द्रे भवस्याक्षि तु मानद ॥ १५३.१०॥ १५३.११/१चक्षुर्दीप्त्याभवत् पुत्रो महिमा नाम विश्रुतः । १५३.११/२येनाकारि स्तुतिः पुण्या महिम्न इति विश्रुता ॥ १५३.११॥ १५३.१२/१किमलभ्यं भगवति प्रसन्ने त्रिपुरान्तके । १५३.१२/२यं नित्यमनुवर्तन्ते हरिब्रह्मादयः सुराः ॥ १५३.१२॥ १५३.१३/१प्राप्तपुत्रश्च नृपतिस्तीर्थश्रैष्ठ्यमयाचत । १५३.१३/२महापापमहारोग+ ंअहाव्यसनिनां नृणाम् ॥ १५३.१३॥ १५३.१४/१नानाविपद्गणार्तानां सर्वाभिमतलब्धये । १५३.१४/२प्रादाज्ज्यैष्ठ्यं भवश्चापि भावतीर्थं तद् उच्यते ॥ १५३.१४॥ १५३.१५/१तत्र स्नानेन दानेन सर्वान् कामान् अवाप्नुयात् । १५३.१५/२भवप्रसादाद् अभवत् सुतः प्राचीनबर्हिषः ॥ १५३.१५॥ १५३.१६/१महिमा गौतमीतीरे भावतीर्थं तद् उच्यते । १५३.१६/२तत्र सप्तति तीर्थानि पुण्यान्यखिलदानि च ॥ १५३.१६॥ १५४.१/१ब्रह्मोवाच । सहस्रकुण्डमाख्यातं तीर्थं वेदविदो विदुः । १५४.१/२यस्य स्मरणमात्रेण सुखी सम्पद्यते नरः ॥ १५४.१॥ १५४.२/१पुरा दाशरथी रामः सेतुं बद्ध्वा महार्णवे । १५४.२/२लङ्कां दग्ध्वा रिपून् हत्वा रावणादीन् रणे शरैः ॥ १५४.२॥ १५४.३/१वैदेहीं च समासाद्य रामो वचनमब्रवीत् । १५४.३/२पश्यत्सु लोकपालेषु तस्याचार्ये पुरः स्थिते ॥ १५४.३॥ १५४.४/१अग्नौ शुद्धिगतां सीतां रामो लक्ष्मणसंनिधौ । १५४.४/२एहि वैदेहि शुद्धासि अङ्कमारोढुमर्हसि ॥ १५४.४॥ १५४.५/१नेत्युवाच तदा श्रीमान् अङ्गदो हनुमांस्तथा । १५४.५/२अयोध्यायां तु वैदेहि सार्धं यामः सुहृज्जनैः ॥ १५४.५॥ १५४.६/१तत्र शुद्धिमवाप्याथ पुनर्भ्रातृषु मातृषु । १५४.६/२लौकिकेष्वपि पश्यत्सु ततः शुद्धा नृपात्मजा ॥ १५४.६॥ १५४.७/१अयोध्यायां सुपुण्येऽह्नि अङ्कमारोढुमर्हसि । १५४.७/२अस्याश्चरित्रविषये संदेहः कस्य जायते ॥ १५४.७॥ १५४.८/१लोकापवादस्तद् अपि निरस्यः स्वजनेषु हि । १५४.८/२तयोर्वाक्यमनादृत्य लक्ष्मणः सविभीषणः ॥ १५४.८॥ १५४.९/१रामश्च जाम्बवांश्चैव तामाह्वयन् नृपात्मजाम् । १५४.९/२स्वस्तीत्युक्ता देवताभी राज्ञोऽङ्कं चारुरोह सा ॥ १५४.९॥ १५४.१०/१मुदितास्ते ययुः शीघ्रं पुष्पकेण विराजता । १५४.१०/२अयोध्यां नगरीं प्राप्य तथा राज्यं स्वकं तु यत् ॥ १५४.१०॥ १५४.११/१मुदितास्तेऽभवन् सर्वे सदा रामानुवर्तिनः । १५४.११/२ततः कतिपयाहेषु अनार्येभ्यो विरूपिकाम् ॥ १५४.११॥ १५४.१२/१वाचं श्रुत्वा स तत्याज गुर्विणीं तामयोनिजाम् । १५४.१२/२मिथ्यापवादमपि हि न सहन्ते कुलोन्नताः ॥ १५४.१२॥ १५४.१३/१वाल्मीकेर्मुनिमुख्यस्य आश्रमस्य समीपतः । १५४.१३/२तत्याज लक्ष्मणः सीतामदुष्टां रुदतीं रुदन् ॥ १५४.१३॥ १५४.१४/१नोल्लङ्घ्याज्ञा गुरूणामित्यसौ तद् अकरोद् भिया । १५४.१४/२ततः कतिपयाहेषु व्यतीतेषु नृपात्मजः ॥ १५४.१४॥ १५४.१५/१रामः सौमित्रिणा सार्धं हयमेधाय दीक्षितः । १५४.१५/२तत्रैवाजग्मतुरुभौ रामपुत्रौ यशस्विनौ ॥ १५४.१५॥ १५४.१६/१लवः कुशश्च विख्यातौ नारदाविव गायकौ । १५४.१६/२रामायणं समग्रं तद् गन्धर्वाविव सुस्वरौ ॥ १५४.१६॥ १५४.१७/१रामस्य चरितं सर्वं गायमानौ समीयतुः । १५४.१७/२यज्ञवाटं राजसुतौ हेतुभिर्लक्षितौ तदा ॥ १५४.१७॥ १५४.१८/१रामपुत्रावुभौ शूरौ वैदेह्यास्तनयाविति । १५४.१८/२तावानीय ततः पुत्रावभिषिच्य यथाक्रमम् ॥ १५४.१८॥ १५४.१९/१अङ्कारूढौ ततः कृत्वा सस्वजे तौ पुनः पुनः । १५४.१९/२संसारदुःखखिन्नानामगतीनां शरीरिणाम् ॥ १५४.१९॥ १५४.२०/१पुत्रालिङ्गनमेवात्र परं विश्रान्तिकारणम् । १५४.२०/२मुहुरालिङ्ग्य तौ पुत्रौ मुहुः स्वजति चुम्बति ॥ १५४.२०॥ १५४.२१/१किमप्यन्तर्ध्यायति च निःश्वसत्यपि वै मुहुः । १५४.२१/२एतस्मिन्न् अन्तरे प्राप्ता राक्षसा लङ्कवासिनः ॥ १५४.२१॥ १५४.२२/१सुग्रीवो हनुमांश्चैव अङ्गदो जाम्बवांस्तथा । १५४.२२/२अन्ये च वानराः सर्वे विभीषणपुरःसराः ॥ १५४.२२॥ १५४.२३/१ते चागत्य नृपं प्राप्ताः सिंहासनमुपस्थितम् । १५४.२३/२सीतामदृष्ट्वा हनुमान् अङ्गदः कनकाङ्गदः ॥ १५४.२३॥ १५४.२४/१क्व गतायोनिजा माता एको रामोऽत्र दृश्यते । १५४.२४/२रामेण सा परित्यक्ता इत्यूचुर्द्वारपालकाः ॥ १५४.२४॥ १५४.२५/१पश्यत्सु लोकपालेषु आर्ये तत्र प्रवादिनि । १५४.२५/२अग्नौ शुद्धिगतां सीतां किं तु राजा निरङ्कुशः ॥ १५४.२५॥ १५४.२६/१उत्पन्नैर्लौकिकैर्वाक्यै रामस्त्यजति तां प्रियाम् । १५४.२६/२मरिष्याव इति ह्युक्त्वा गौतमीं पुनरीयतुः ॥ १५४.२६॥ १५४.२७/१रामस्तौ पृष्ठतोऽभ्येत्य अयोध्यावासिभिः सह । १५४.२७/२आगत्य गौतमीं तत्रऽकुर्वंस्ते परमं तपः ॥ १५४.२७॥ १५४.२८/१स्मारं स्मारं निश्वसन्तस्तां सीतां लोकमातरम् । १५४.२८/२संसारास्थाविरहिता गौतमीसेवनोत्सुकाः ॥ १५४.२८॥ १५४.२९/१लोकत्रयपतिः साक्षाद् रामोऽनुजसमन्वितः । १५४.२९/२प्राप्तः स्नात्वा च गौतम्यां शिवाराधनतत्परः ॥ १५४.२९॥ १५४.३०/१परितापं जहौ सर्वं सहस्रपरिवारितः । १५४.३०/२यत्र चासीत् स वृत्तान्तः सहस्रकुण्डमुच्यते ॥ १५४.३०॥ १५४.३१/१दशापराणि तीर्थानि तत्र सर्वार्थदानि च । १५४.३१/२तत्र स्नानं च दानं च सहस्रफलदायकम् ॥ १५४.३१॥ १५४.३२/१यत्र श्रीगौतमीतीरे वसिष्ठादिमुनीश्वरैः । १५४.३२/२सर्वापत्तारकं होममकारयद् अघान्तकम् ॥ १५४.३२॥ १५४.३३/१सहस्रसंख्यायुक्तेषु कुण्डेषु वसुधारया । १५४.३३/२सर्वान् अपेक्षितान् कामान् अवापासौ महातपाः ॥ १५४.३३॥ १५४.३४/१गौतम्याः सरिदम्बायाः प्रसादाद् राक्षसान्तकः । १५४.३४/२सहस्रकुण्डाभिधं तद् अभूत् तीर्थं महाफलम् ॥ १५४.३४॥ १५५.१/१ब्रह्मोवाच । कपिलतीर्थमाख्यातं तद् एवाङ्गिरसं स्मृतम् । १५५.१/२तद् एवादित्यमाख्यातं सैंहिकेयं तद् उच्यते ॥ १५५.१॥ १५५.२/१गौतम्या दक्षिणे पारे आदित्यान् मुनिसत्तम । १५५.२/२अयाजयन्न् अङ्गिरसो दक्षिणां ते भुवं ददुः ॥ १५५.२॥ १५५.३/१अङ्गिरोभ्यस्तदादित्यास्तपसेऽङ्गिरसो ययुः । १५५.३/२सा भूमिः सैंहिकी भूत्वा जनान् सर्वान् अभक्षयत् ॥ १५५.३॥ १५५.४/१तत्रसुस्ते जनाः सर्वे अङ्गिरोभ्यो न्यवेदयन् । १५५.४/२विभीता ज्ञानतो ज्ञात्वा भुवं तां सैंहिकीमिति ॥ १५५.४॥ १५५.५/१आदित्यान् अनुगत्वाथ वाचमङ्गिरसोऽब्रुवन् । १५५.५/२भुवं गृह्णन्तु या दत्ता नेत्यादित्यास्तदाब्रुवन् ॥ १५५.५॥ १५५.६/१निवृत्तां दक्षिणां नैव प्रतिगृह्णन्ति सूरयः । १५५.६/२स्वदत्तां परदत्तां वा यो हरेत वसुंधराम् ॥ १५५.६॥ १५५.७/१षष्टिर्वर्षसहस्राणि विष्ठायां जायते कृमिः । १५५.७/२भूमेः स्वपरदत्ताया हरणान् नाधिकं क्वचित् ॥ १५५.७॥ १५५.८/१पापमस्ति महारौद्रं न स्वीकुर्मः पुनस्तु ताम् । १५५.८/२एवं यदा स्वदत्ताया हरणे किं तदा भवेत् ॥ १५५.८॥ १५५.९/१तथापि क्रयरूपेण गृह्णीमो दक्षिणां भुवम् । १५५.९/२तथेत्युक्ते तु ते देवाः कपिलां शुभलक्षणाम् ॥ १५५.९॥ १५५.१०/१गङ्गाया दक्षिणे पारे भुवः स्थाने तु तां ददुः । १५५.१०/२भुक्तिमुक्तिप्रदः साक्षाद् विष्णुस्तिष्ठति मूर्तिमान् ॥ १५५.१०॥ १५५.११/१कपिलासंगमं तच्च सर्वाघौघविनाशनम् । १५५.११/२तत्राभवद् दानतोयाद् आपगा कपिलाभिधा ॥ १५५.११॥ १५५.१२/१सस्यवत्या अपि भुवो दानाद् गोदानमुत्तमम् । १५५.१२/२लोकरक्षां चकारासौ कृत्वा विनिमयं मुनिः ॥ १५५.१२॥ १५५.१३/१यत्र तीर्थे च तद् वृत्तं गोतीर्थं तद् उदाहृतम् । १५५.१३/२पुण्यदं तत्र तीर्थानां शतमुक्तं मनीषिभिः ॥ १५५.१३॥ १५५.१४/१तत्र स्नानेन दानेन भूमिदानफलं लभेत् । १५५.१४/२संगता गङ्गया तच्च कपिलासंगमं विदुः ॥ १५५.१४॥ १५६.१/१ब्रह्मोवाच । शङ्खह्रदं नाम तीर्थं यत्र शङ्खगदाधरः । १५६.१/२तत्र स्नात्वा च तं दृष्ट्वा मुच्यते भवबन्धनात् ॥ १५६.१॥ १५६.२/१तत्रेदं वृत्तमाख्यास्ये भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् । १५६.२/२पुरा कृतयुगस्यादौ ब्रह्मणः सामगायिनः ॥ १५६.२॥ १५६.३/१ब्रह्माण्डागारसम्भूता राक्षसा बहुरूपिणः । १५६.३/२ब्रह्माणं खादितुं प्राप्ता बलोन्मत्ता धृतायुधाः ॥ १५६.३॥ १५६.४/१तदाहमब्रवं विष्णुं रक्षणाय जगद्गुरुम् । १५६.४/२स विष्णुस्तानि रक्षांसि हन्तुं चक्रेण चोद्यतः ॥ १५६.४॥ १५६.५/१छित्त्वा चक्रेण रक्षांसि शङ्खमापूरयत् तदा । १५६.५/२निष्कण्टकं तलं कृत्वा स्वर्गं निर्वैरमेव च ॥ १५६.५॥ १५६.६/१ततो हर्षप्रकर्षेण शङ्खमापूरयद् धरिः । १५६.६/२ततो रक्षांसि सर्वाणि ह्यनीनशुरशेषतः ॥ १५६.६॥ १५६.७/१यत्रैतद् वृत्तमखिलं विष्णुशङ्खप्रभावतः । १५६.७/२शङ्खतीर्थं तु तत् प्रोक्तं सर्वक्षेमकरं नृणाम् ॥ १५६.७॥ १५६.८/१सर्वाभीष्टप्रदं पुण्यं स्मरणान् मङ्गलप्रदम् । १५६.८/२आयुरारोग्यजननं लक्ष्मीपुत्रप्रवर्धनम् ॥ १५६.८॥ १५६.९/१स्मरणात् पठनाद् वापि सर्वकामान् अवाप्नुयात् । १५६.९/२तीर्थानामयुतं तत्र सर्वपापनुदं मुने ॥ १५६.९॥ १५६.१०/१तीर्थान्ययुतसंख्यानि सर्वपापहराणि च । १५६.१०/२येषां प्रभावं जानाति वक्तुं देवो महेश्वरः ॥ १५६.१०॥ १५६.११/१पापक्षयप्रतिनिधिर्नैतेभ्योऽस्त्यपरः क्वचित् ॥ १५६.११॥ १५७.१/१ब्रह्मोवाच । किष्किन्धातीर्थमाख्यातं सर्वकामप्रदं नृणाम् । १५७.१/२सर्वपापप्रशमनं यत्र संनिहितो भवः ॥ १५७.१॥ १५७.२/१तस्य स्वरूपं वक्ष्यामि यत्नेन श‍ृणु नारद । १५७.२/२पुरा दाशरथी रामो रावणं लोकरावणम् ॥ १५७.२॥ १५७.३/१किष्किन्धावासिभिः सार्धं जघान रणमूर्धनि । १५७.३/२सपुत्रं सबलं हत्वा सीतामादाय शत्रुहा ॥ १५७.३॥ १५७.४/१भ्रात्रा सौमित्रिणा सार्धं वानरैश्च महाबलैः । १५७.४/२विभीषणेन बलिना देवैः प्रत्यागतो नृपः ॥ १५७.४॥ १५७.५/१कृतस्वस्त्ययनः श्रीमान् पुष्पकेण विराजितः । १५७.५/२यद् आसीद् धनराजस्य कामगेनाशुगामिना ॥ १५७.५॥ १५७.६/१अयोध्यामगमन् सर्वे गच्छन् गङ्गामपश्यत । १५७.६/२रामो विरामः शत्रूणां शरण्यः शरणार्थिनाम् ॥ १५७.६॥ १५७.७/१गौतमीं तु जगत्पुण्यां सर्वकामप्रदायिनीम् । १५७.७/२मनोनयनसंताप+ ंइवारणपरायणाम् ॥ १५७.७॥ १५७.८/१तां दृष्ट्वा नृपतिः श्रीमान् गङ्गातीरमथाविशत् । १५७.८/२तां दृष्ट्वा प्राह नृपतिर्हर्षगद्गदया गिरा । १५७.८/३हरीन् सर्वान् अथामन्त्र्य हनुमत्प्रमुखान् मुने ॥ १५७.८॥ १५७.९/१राम उवाच । अस्याः प्रभावाद् धरयो योऽसौ मम पिता प्रभुः । १५७.९/२सर्वपापविनिर्मुक्तस्ततो यातस्त्रिविष्टपम् ॥ १५७.९॥ १५७.१०/१इयं जनित्री सकलस्य जन्तोर्। १५७.१०/२भुक्तिप्रदा मुक्तिमथापि दद्यात् । १५७.१०/३पापानि हन्याद् अपि दारुणानि । १५७.१०/४कान्यानयास्त्यत्र नदी समाना ॥ १५७.१०॥ १५७.११/१हतानि शश्वद् दुरितानि चैव । १५७.११/२अस्याः प्रभावाद् अरयः सखायः । १५७.११/३विभीषणो मैत्रमुपैति नित्यम् । १५७.११/४सीता च लब्धा हनुमांश्च बन्धुः ॥ १५७.११॥ १५७.१२/१लङ्का च भग्ना सगणं हि रक्षो । १५७.१२/२हतं हि यस्याः परिसेवनेन । १५७.१२/३यां गौतमो देववरं प्रपूज्य । १५७.१२/४शिवं शरण्यं सजटामवाप ॥ १५७.१२॥ १५७.१३/१सेयं जनित्री सकलेप्सितानाम् । १५७.१३/२अमङ्गलानामपि संनिहन्त्री । १५७.१३/३जगत्पवित्रीकरणैकदक्षा । १५७.१३/४दृष्टाद्य साक्षात् सरितां सवित्री ॥ १५७.१३॥ १५७.१४/१कायेन वाचा मनसा सदैनाम् । १५७.१४/२व्रजामि गङ्गां शरणं शरण्याम् ॥ १५७.१४॥ १५७.१५/१ब्रह्मोवाच । एतत् समाकर्ण्य वचो नृपस्य । १५७.१५/२तत्राप्लवन् हरयः सर्व एव । १५७.१५/३पूजां चक्रुर्विधिवत् ते पृथक् च । १५७.१५/४पुष्पैरनेकैः सर्वलोकोपहारैः ॥ १५७.१५॥ १५७.१६/१सम्पूज्य शर्वं नृपतिर्यथावत् । १५७.१६/२स्तुत्वा वाक्यैः सर्वभावोपयुक्तैः । १५७.१६/३ते वानरा मुदिताः सर्व एव । १५७.१६/४नृत्यं च गीतं च तथैव चक्रुः ॥ १५७.१६॥ १५७.१७/१सुखोषितस्तां रजनीं महात्मा । १५७.१७/२प्रियानुयुक्तः संवृतः प्रेमवद्भिः । १५७.१७/३दुःखं जहौ सर्वममित्रसम्भवम् । १५७.१७/४किं नाप्यते गौतमीसेवनेन ॥ १५७.१७॥ १५७.१८/१सविस्मयः पश्यति भृत्यवर्गम् । १५७.१८/२गोदावरीं स्तौति च सम्प्रहृष्टः । १५७.१८/३सम्मानयन् भृत्यगणं समग्रम् । १५७.१८/४अवाप रामः कमपि प्रमोदम् । १५७.१८/५पुनः प्रभाते विमले तु सूर्ये । १५७.१८/६विभीषणो दाशरथिं बभाषे ॥ १५७.१८॥ १५७.१९/१विभीषण उवाच । नाद्यापि तृप्तास्तु भवाम तीर्थे । १५७.१९/२कंचिच्च कालं निवसाम चात्र । १५७.१९/३वत्स्याम चात्रैव पराश्चतस्रो । १५७.१९/४रात्रीरथो याम वृतास्त्वयोध्याम् ॥ १५७.१९॥ १५७.२०/१ब्रह्मोवाच । तस्याथ वाक्यं हरयोऽनुमेनिरे । १५७.२०/२तथैव रात्रीरपराश्चतस्रः । १५७.२०/३सम्पूज्य देवं सकलेश्वरं तम् । १५७.२०/४भ्रातृप्रियं तीर्थमथो जगाम ॥ १५७.२०॥ १५७.२१/१सिद्धेश्वरं नाम जगत्प्रसिद्धम् । १५७.२१/२यस्य प्रभावात् प्रबलो दशास्यः । १५७.२१/३एवं तु पञ्चाहमथोषिरे ते । १५७.२१/४स्वं स्वं प्रतिष्ठापितलिङ्गमर्च्य ॥ १५७.२१॥ १५७.२२/१शुश्रूषणं तत्र करोति वायोः । १५७.२२/२सुतोऽनुगामी हनुमान् नृपस्य । १५७.२२/३गच्छन् नृपेन्द्रो हनुमन्तमाह । १५७.२२/४लिङ्गानि सर्वाणि विसर्जयस्व ॥ १५७.२२॥ १५७.२३/१मत्स्थापितान्युत्तममन्त्रविद्भिस्- । १५७.२३/२तथेतरैः शंकरकिंकरैश्च । १५७.२३/३नोद्वास्य पूजां परशंकरेण । १५७.२३/४बाह्यं समायोज्यमहो भवस्य ॥ १५७.२३॥ १५७.२४/१तिष्ठन्ति सुस्थास्तदनादरेण । १५७.२४/२ते खड्गपत्त्रादिषु सम्भवन्ति । १५७.२४/३येऽश्रद्दधानाः शिवलिङ्गपूजाम् । १५७.२४/४विधाय कृत्यं न समाचरन्ति ॥ १५७.२४॥ १५७.२५/१यथोचितं ते यमकिंकरैर्हि । १५७.२५/२पच्यन्त एवाखिलदुर्गतीषु । १५७.२५/३रामाज्ञया वायुसुतो जगाम । १५७.२५/४दोर्भ्यां न चोत्पाटयितुं शशाक ॥ १५७.२५॥ १५७.२६/१ततः स्वपुच्छेन ग्रहीतुकामः । १५७.२६/२संवेष्ट्य लिङ्गं तु विसृष्टकामः । १५७.२६/३नैवाशकत् तन् महद् अद्भुतं स्यात् । १५७.२६/४कपीश्वराणां नृपतेस्तथैव ॥ १५७.२६॥ १५७.२७/१कश्चालयेल्लब्धमहानुभावम् । १५७.२७/२महेशलिङ्गं पुरुषो मनस्वी । १५७.२७/३तन् निश्चलं प्रेक्ष्य महानुभावो । १५७.२७/४नृपप्रवीरः सहसा जगाम ॥ १५७.२७॥ १५७.२८/१विप्रान् अथामन्त्र्य विधाय पूजाम् । १५७.२८/२प्रदक्षिणीकृत्य च रामचन्द्रः । १५७.२८/३शुद्धातिशुद्धेन हृदाखिलैस्तैर्। १५७.२८/४लिङ्गानि सर्वाणि ननाम रामः ॥ १५७.२८॥ १५७.२९/१किष्किन्धवासिप्रवरैरशेषैः । १५७.२९/२संसेवितं तीर्थमतो बभूव । १५७.२९/३अत्राप्लवाद् एव महान्ति पापान्य्। १५७.२९/४अपि क्षयं यान्ति न संशयोऽत्र ॥ १५७.२९॥ १५७.३०/१पुनश्च गङ्गां प्रणनाम भक्त्या । १५७.३०/२प्रसीद मातर्मम गौतमीति । १५७.३०/३जल्पन् मुहुर्विस्मितचित्तवृत्तिर्। १५७.३०/४विलोकयन् प्रणमन् गौतमीं ताम् ॥ १५७.३०॥ १५७.३१/१ततः प्रभृत्येतद् अतीव पुण्यम् । १५७.३१/२किष्किन्धतीर्थं विबुधा वदन्ति । १५७.३१/३पठेत् स्मरेद् वापि श‍ृणोति भक्त्या । १५७.३१/४पापापहं किं पुनः स्नानदानैः ॥ १५७.३१॥ १५८.१/१ब्रह्मोवाच । व्यासतीर्थमिति ख्यातं प्राचेतसमतः परम् । १५८.१/२नातः परतरं किंचित् पावनं सर्वसिद्धिदम् ॥ १५८.१॥ १५८.२/१दश मे मानसाः पुत्राः स्रष्टारो जगतामपि । १५८.२/२अन्तं जिज्ञासवस्ते वै पृथिव्या जग्मुरोजसा ॥ १५८.२॥ १५८.३/१पुनः सृष्टाः पुनस्तेऽपि यातास्तान् समवेक्षितुम् । १५८.३/२नैव तेऽपि समायाता ये गतास्ते गता गताः ॥ १५८.३॥ १५८.४/१तदोत्पन्ना महाप्राज्ञा दिव्या आङ्गिरसो मुने । १५८.४/२वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञाः सर्वशास्त्रविशारदाः ॥ १५८.४॥ १५८.५/१तेऽनुज्ञाता अङ्गिरसा गुरुं नत्वा तपोधनाः । १५८.५/२तपसे निश्चिताः सर्वे नैव पृष्ट्वा तु मातरम् ॥ १५८.५॥ १५८.६/१सर्वेभ्यो ह्यधिका माता गुरुभ्यो गौरवेण हि । १५८.६/२तदा नारद कोपेन सा शशाप तदात्मजान् ॥ १५८.६॥ १५८.७/१मातोवाच । मामनादृत्य ये पुत्राः प्रवृत्ताश्चरितुं तपः । १५८.७/२सर्वैरपि प्रकारैस्तन् न तेषां सिद्धिमेष्यति ॥ १५८.७॥ १५८.८/१ब्रह्मोवाच । नानादेशांश्च चिन्वानास्तपःसिद्धिं न यान्ति च । १५८.८/२विघ्नमन्वेति तान् सर्वान् इतश्चेतश्च धावतः ॥ १५८.८॥ १५८.९/१क्वापि तद् राक्षसैर्विघ्नं क्वापि तन् मानुषैरभूत् । १५८.९/२प्रमदाभिः क्वचिच्चापि क्वापि तद्देहदोषतः ॥ १५८.९॥ १५८.१०/१एवं तु भ्रममाणास्ते ययुः सर्वे तपोनिधिम् । १५८.१०/२अगस्त्यं तपतां श्रेष्ठं कुम्भयोनिं जगद्गुरुम् ॥ १५८.१०॥ १५८.११/१नमस्कृत्वा ह्याङ्गिरसा ह्यग्निवंशसमुद्भवाः । १५८.११/२दक्षिणाशापतिं शान्तं विनीताः प्रष्टुमुद्यताः ॥ १५८.११॥ १५८.१२/१आङ्गिरसा ऊचुः । भगवन् केन दोषेण तपोऽस्माकं न सिध्यति । १५८.१२/२नानाविधैरप्युपायैः कुर्वतां च पुनः पुनः ॥ १५८.१२॥ १५८.१३/१किं कुर्मः कः प्रकारोऽत्र तपस्येव भवाम किम् । १५८.१३/२उपायं ब्रूहि विप्रेन्द्र ज्येष्ठोऽसि तपसा ध्रुवम् ॥ १५८.१३॥ १५८.१४/१ज्ञातासि ज्ञानिनां ब्रह्मन् वक्तासि वदतां वरः । १५८.१४/२शान्तोऽसि यमिनां नित्यं दयावान् प्रियकृत् तथा ॥ १५८.१४॥ १५८.१५/१अक्रोधनश्च न द्वेष्टा तस्माद् ब्रूहि विवक्षितम् । १५८.१५/२साहंकारा दयाहीना गुरुसेवाविवर्जिताः । १५८.१५/३असत्यवादिनः क्रूरा न ते तत्त्वं विजानते ॥ १५८.१५॥ १५८.१६/१ब्रह्मोवाच । अगस्त्यः प्राह तान् सर्वान् क्षणं ध्यात्वा शनैः शनैः ॥ १५८.१६॥ १५८.१७/१अगस्त्य उवाच । शान्तात्मानो भवन्तो वै स्रष्टारो ब्रह्मणा कृताः । १५८.१७/२न पर्याप्तं तपश्चाभूत् स्मरध्वं स्मयकारणम् ॥ १५८.१७॥ १५८.१८/१ब्रह्मणा निर्मिताः पूर्वं ये गताः सुखमेधते । १५८.१८/२ये गताः पुनरन्वेष्टुं ते च त्वाङ्गिरसोऽभवन् ॥ १५८.१८॥ १५८.१९/१ते यूयं च पुनः काले याता याताः शनैः शनैः । १५८.१९/२प्रजापतेरप्यधिका भवितारो न संशयः ॥ १५८.१९॥ १५८.२०/१इतो यान्तु तपस्तप्तुं गङ्गां त्रैलोक्यपावनीम् । १५८.२०/२नोपायोऽन्योऽस्ति संसारे विना गङ्गां शिवप्रियाम् ॥ १५८.२०॥ १५८.२१/१तत्राश्रमे पुण्यदेशे ज्ञानदं पूजयिष्यथ । १५८.२१/२स च्छेदयिष्यत्यखिलं संशयं वो महामतिः । १५८.२१/३न सिद्धिः क्वापि केषांचिद् विना सद्गुरुणा यतः ॥ १५८.२१॥ १५८.२२/१ब्रह्मोवाच । ते तमूचुर्मुनिवरं ज्ञानदः कोऽभिधीयते । १५८.२२/२ब्रह्मा विष्णुर्महेशो वा आदित्यो वापि चन्द्रमाः ॥ १५८.२२॥ १५८.२३/१अग्निश्च वरुणः कः स्याज्ज्ञानदो मुनिसत्तम । १५८.२३/२अगस्त्यः पुनरप्याह ज्ञानदः श्रूयतामयम् ॥ १५८.२३॥ १५८.२४/१या आपः सोऽग्निरित्युक्तो योऽग्निः सूर्यः स उच्यते । १५८.२४/२यश्च सूर्यः स वै विष्णुर्यश्च विष्णुः स भास्करः ॥ १५८.२४॥ १५८.२५/१यश्च ब्रह्मा स वै रुद्रो यो रुद्रः सर्वमेव तत् । १५८.२५/२यस्य सर्वं तु तज्ज्ञानं ज्ञानदः सोऽत्र कीर्त्यते ॥ १५८.२५॥ १५८.२६/१देशिकप्रेरकव्याख्या+ ।कृदुपाध्यायदेहदाः । १५८.२६/२गुरवः सन्ति बहवस्तेषां ज्ञानप्रदो महान् ॥ १५८.२६॥ १५८.२७/१तद् एव ज्ञानमत्रोक्तं येन भेदो विहन्यते । १५८.२७/२एक एवाद्वयः शम्भुरिन्द्रमित्राग्निनामभिः । १५८.२७/३वदन्ति बहुधा विप्रा भ्रान्तोपकृतिहेतवे ॥ १५८.२७॥ १५८.२८/१ब्रह्मोवाच । एतच्छ्रुत्वा मुनेर्वाक्यं गाथा गायन्त एव ते । १५८.२८/२जग्मुः पञ्चोत्तरां गङ्गां पञ्च जग्मुश्च दक्षिणाम् ॥ १५८.२८॥ १५८.२९/१अगस्त्येनोदितान् देवान् पूजयन्तो यथाविधि । १५८.२९/२आसनेषु विशेषेण ह्यासीनास्तत्त्वचिन्तकाः ॥ १५८.२९॥ १५८.३०/१तेषां सर्वे सुरगणाः प्रीतिमन्तोऽभवन् मुने । १५८.३०/२स्रष्टृत्वं तु युगादौ यत् कल्पितं विश्वयोनिना ॥ १५८.३०॥ १५८.३१/१अधर्माणां निवृत्त्यर्थं वेदानां स्थापनाय च । १५८.३१/२लोकानामुपकारार्थं धर्मकामार्थसिद्धये ॥ १५८.३१॥ १५८.३२/१पुराणस्मृतिवेदार्थ+ ।धर्मशास्त्रार्थनिश्चये । १५८.३२/२स्रष्टृत्वं जगतामिष्टं तादृग्रूपा भविष्यथ ॥ १५८.३२॥ १५८.३३/१प्रजापतित्वं तेषां वै भविष्यति शनैः क्रमात् । १५८.३३/२यदा ह्यधर्मो भविता वेदानां च पराभवः ॥ १५८.३३॥ १५८.३४/१वेदानां व्यसनं तेभ्यो भाविव्यासास्ततस्तु ते । १५८.३४/२यदा यदा तु धर्मस्य ग्लानिर्वेदस्य दृश्यते ॥ १५८.३४॥ १५८.३५/१तदा तदा तु ते व्यासा भविष्यन्त्युपकारिणः । १५८.३५/२तेषां यत् तपसः स्थानं गङ्गायास्तीरमुत्तमम् ॥ १५८.३५॥ १५८.३६/१तत्र तत्र शिवो विष्णुरहमादित्य एव च । १५८.३६/२अग्निरापः सर्वमिति तत्र संनिहितं सदा ॥ १५८.३६॥ १५८.३७/१नैतेभ्यः पावनं किंचिन् नैतेभ्यस्त्वधिकं क्वचित् । १५८.३७/२तत्तदाकारतां प्राप्तं परं ब्रह्मैव केवलम् ॥ १५८.३७॥ १५८.३८/१सर्वात्मकः शिवो व्यापी सर्वभावस्वरूपधृक् । १५८.३८/२विशेषतस्तत्र तीर्थे सर्वप्राण्यनुकम्पया ॥ १५८.३८॥ १५८.३९/१सर्वैर्देवैरनुवृतस्तदनुग्रहकारकः । १५८.३९/२धर्मव्यासास्तु ते ज्ञेया वेदव्यासास्तथैव च ॥ १५८.३९॥ १५८.४०/१तेषां तीर्थं तेन नाम्ना व्यपदिष्टं जगत्त्रये । १५८.४०/२पापपङ्कक्षालनाम्भो मोहध्वान्तमदापहम् । १५८.४०/३सर्वसिद्धिप्रदं पुंसां व्यासतीर्थमनुत्तमम् ॥ १५८.४०॥ १५९.१/१ब्रह्मोवाच । वञ्जरासंगमं नाम तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् । १५९.१/२ऋषिभिः सेवितं नित्यं सिद्धै राजर्षिभिस्तथा ॥ १५९.१॥ १५९.२/१दासत्वमगमत् पूर्वं नागानां गरुडः खगः । १५९.२/२मातृदास्यात् तदा दुःख+ ।परिसंतप्तमानसः । १५९.२/३कदाचिच्चिन्तयामास रहः स्थित्वा विनिश्वसन् ॥ १५९.२॥ १५९.३/१गरुड उवाच । त एव धन्या लोकेऽस्मिन् कृतपुण्यास्त एव हि । १५९.३/२नान्यसेवा कृता यैस्तु न येषां व्यसनागमः ॥ १५९.३॥ १५९.४/१सुखं तिष्ठन्ति गायन्ति स्वपन्ति च हसन्ति च । १५९.४/२स्वदेहप्रभवो धन्या धिग् धिग् अन्यवशे स्थितान् ॥ १५९.४॥ १५९.५/१ब्रह्मोवाच । इति चिन्तासमाविष्टो जननीमेत्य दुःखितः । १५९.५/२पर्यपृच्छद् अमेयात्मा वैनतेयोऽथ मातरम् ॥ १५९.५॥ १५९.६/१गरुड उवाच । कस्यापराधान् मातस्त्वं पितुर्वा मम वान्यतः । १५९.६/२दासीत्वमाप्ता वद तत्+ ।कारणं मम पृच्छतः ॥ १५९.६॥ १५९.७/१ब्रह्मोवाच । साब्रवीत् पुत्रमात्मीयमरुणस्यानुजं प्रियम् ॥ १५९.७॥ १५९.८/१विनतोवाच । नैव कस्यापराधोऽस्ति स्वापराधो मयोदितः । १५९.८/२यस्या वाक्यं विपर्येति सा दासी स्यान् मयोदितम् ॥ १५९.८॥ १५९.९/१कद्रूश्चापि तथैवाहं सा मया संयुता ययौ । १५९.९/२कद्र्वा ममाभवद् वादश्छद्मनाहं तया जिता ॥ १५९.९॥ १५९.१०/१विधिर्हि बलवांस्तात कां कां चेष्टां न चेष्टते । १५९.१०/२एवं दासीत्वमगमं कद्र्वाः कश्यपनन्दन । १५९.१०/३यदा दासी तु जाताहं दासोऽभूस्त्वं द्विजन्मज ॥ १५९.१०॥ १५९.११/१ब्रह्मोवाच । तूष्णीं तदा बभूवासौ गरुडोऽतीव दुःखितः । १५९.११/२न किंचिद् ऊचे जननीं चिन्तयन् भवितव्यताम् ॥ १५९.११॥ १५९.१२/१कद्रूः कदाचित् सा प्राह पुत्राणां हितमिच्छती । १५९.१२/२आत्मनो भूतिमिच्छन्ती विनतां खगमातरम् ॥ १५९.१२॥ १५९.१३/१कद्रूरुवाच । पुत्रः सूर्यं नमस्कर्तुं तव यात्यनिवारितः । १५९.१३/२अहो लोकत्रयेऽप्यस्मिन् धन्यासि बत दास्यपि ॥ १५९.१३॥ १५९.१४/१ब्रह्मोवाच । स्वदुःखं गूहमाना सा कद्रूं प्राह सुविस्मिता ॥ १५९.१४॥ १५९.१५/१विनतोवाच । तव पुत्रास्तु किमिति रविं द्रष्टुं न यान्ति च ॥ १५९.१५॥ १५९.१६/१कद्रूरुवाच । पुत्रान् मदीयान् सुभगे नय नागालयं प्रति । १५९.१६/२समुद्रस्य समीपे तु तद् आस्ते शीतलं सरः ॥ १५९.१६॥ १५९.१७/१ब्रह्मोवाच । सुपर्णस्त्ववहन् नागान् कद्रूं च विनता तथा । १५९.१७/२ततः प्रोवाच मुदिता वैनतेयस्य मातरम् ॥ १५९.१७॥ १५९.१८/१सुराणां नेतु निलयं गरुडो मत्सुतान् इति । १५९.१८/२पुनः प्राह सर्पमाता गरुडं विनयान्वितम् ॥ १५९.१८॥ १५९.१९/१सर्पमातोवाच । पुत्रा मे द्रष्टुमिच्छन्ति हंसं त्रिजगतां गुरुम् । १५९.१९/२नमस्कृत्वा ततः सूर्यमेष्यन्ति निलयं मम । १५९.१९/३हण्डे त्वं नय पुत्रान् मे सूर्यमण्डलमन्वहम् ॥ १५९.१९॥ १५९.२०/१ब्रह्मोवाच । सा वेपमाना विनता दीना कद्रूमभाषत ॥ १५९.२०॥ १५९.२१/१विनतोवाच । नाहं क्षमा सर्पमातः पुत्रो मे नेष्यते सुतान् । १५९.२१/२दृष्ट्वा दिनकरं देवं पुनरेव प्रयान्तु ते ॥ १५९.२१॥ १५९.२२/१ब्रह्मोवाच । विनता स्वसुतं प्राह विहगानामधीश्वरम् । १५९.२२/२नमस्कर्तुमथेच्छन्ति नागाः स्वामित्वमागताः ॥ १५९.२२॥ १५९.२३/१भास्वन्तमित्युवाचेयं मां सर्पजननी हठात् । १५९.२३/२तथेत्युक्त्वा स गरुडो मामारोहन्तु पन्नगाः ॥ १५९.२३॥ १५९.२४/१तदारूढं सर्पसैन्यं गरुडं विहगाधिपम् । १५९.२४/२शनैः शनैरुपगमद् यत्र देवो दिवाकरः । १५९.२४/३ते दह्यमानास्तीक्ष्णेन भानुतापेन विव्यथुः ॥ १५९.२४॥ १५९.२५/१सर्पा ऊचुः । निवर्तस्व महाप्राज्ञ पतंगाय नमो नमः । १५९.२५/२अलं सूर्यस्य सदनं दग्धाः सूर्यस्य तेजसा । १५९.२५/३यामस्त्वया वा गरुड विहाय त्वामथापि वा ॥ १५९.२५॥ १५९.२६/१ब्रह्मोवाच । एवं नागैरुच्यमान आदित्यं दर्शयामि वः । १५९.२६/२इत्युक्त्वा गगनं शीघ्रं जगामादित्यसम्मुखः ॥ १५९.२६॥ १५९.२७/१दग्धभोगा निपेतुस्ते द्वीपं तं वीरणं प्रति । १५९.२७/२बहवः शतसाहस्राः पीडिता दग्धविग्रहाः ॥ १५९.२७॥ १५९.२८/१पुत्राणामार्तसंनादं पतितानां महीतले । १५९.२८/२आश्वासितुं समायाता तान् सा कद्रूः सुविह्वला ॥ १५९.२८॥ १५९.२९/१उवाच विनतां कद्रूस्तव पुत्रोऽतिदुष्कृतम् । १५९.२९/२कृतवान् अतिदुर्मेधा येषां शान्तिर्न विद्यते ॥ १५९.२९॥ १५९.३०/१नान्यथा कर्तुमायाति स्वामिवाक्यं फणीश्वरः । १५९.३०/२स काश्यपो बृहत्तेजा यद्यत्र स्याद् अनामयम् ॥ १५९.३०॥ १५९.३१/१भवेच्चैवं कथं शान्तिः पुत्राणां मम भामिनि । १५९.३१/२कद्र्वास्तद् वचनं श्रुत्वा विनता ह्यतिभीतवत् ॥ १५९.३१॥ १५९.३२/१पुत्रमाह महात्मानं गरुडं विहगाधिपम् ॥ १५९.३२॥ १५९.३३/१विनतोवाच । नेदं युक्ततरं पुत्र भूषणं विनयेन हि । १५९.३३/२वर्तितुं युक्तमित्युक्तं वैपरीत्यं न युज्यते ॥ १५९.३३॥ १५९.३४/१नामित्रेष्वपि कर्तव्यं सद्भिर्जिह्मं कदाचन । १५९.३४/२श्रोत्रिये चान्त्यजे वापि समं चन्द्रः प्रकाशते ॥ १५९.३४॥ १५९.३५/१कुर्वन्त्यनिष्टं कपटैस्त एव मम पुत्रक । १५९.३५/२प्रसह्य कर्तुं ये साक्षाद् अशक्ताः पुरुषाधमाः ॥ १५९.३५॥ १५९.३६/१ब्रह्मोवाच । विनता च ततः प्राह कद्रूं तां सर्पमातरम् ॥ १५९.३६॥ १५९.३७/१विनतोवाच । किं कृत्वा शान्तिरभ्येति पुत्राणां ते करोमि तत् । १५९.३७/२जरया तु गृहीतास्ते वद शान्तिं करोमि तत् ॥ १५९.३७॥ १५९.३८/१ब्रह्मोवाच । कद्रूरप्याह विनतां रसातलगतं पयः । १५९.३८/२तेनाभिषेचितानां मे पुत्राणां शान्तिरेष्यति ॥ १५९.३८॥ १५९.३९/१कद्र्वास्तद् वचनं श्रुत्वा रसातलगतं पयः । १५९.३९/२क्षणेनैव समानीय नागांस्तान् अभ्यषेचयत् । १५९.३९/३ततः प्रोवाच गरुडो मघवानं शतक्रतुम् ॥ १५९.३९॥ १५९.४०/१गरुड उवाच । मेघाश्चाप्यत्र वर्षन्तु त्रैलोक्यस्योपकारिणः ॥ १५९.४०॥ १५९.४१/१ब्रह्मोवाच । तथा ववर्ष पर्जन्यो नागानामभवच्छिवम् । १५९.४१/२रसातलभवं गाङ्गं नागसंजीवनं पयः ॥ १५९.४१॥ १५९.४२/१जराशोकविनाशार्थमानीतं गरुडेन यत् । १५९.४२/२यत्राभिषेचिता नागास्तन् नागालयमुच्यते ॥ १५९.४२॥ १५९.४३/१गरुडेन यतो वारि आनीतं तद् रसातलात् । १५९.४३/२तद् गाङ्गं वारि सर्वेषां सर्वपापप्रणाशनम् ॥ १५९.४३॥ १५९.४४/१जराया वारणं यस्मान् नागानामभवच्छिवम् । १५९.४४/२रसातलभवं गाङ्गं नागसंजीवनं यतः ॥ १५९.४४॥ १५९.४५/१जराशोकविनाशार्थं गङ्गाया दक्षिणे तटे । १५९.४५/२साक्षाद् अमृतसंवाहा वञ्जरा साभवन् नदी ॥ १५९.४५॥ १५९.४६/१जरादारिद्र्यसंताप+ आरिणी क्लेशवारिणी । १५९.४६/२रसातलभवा गङ्गा मर्त्यलोकभवा तु या ॥ १५९.४६॥ १५९.४७/१तयोश्च संगमो यः स्यात् किं पुनस्तत्र वर्ण्यते । १५९.४७/२यस्यानुस्मरणाद् एव नाशं यान्त्यघसंचयाः ॥ १५९.४७॥ १५९.४८/१तत्र च स्नानदानानां फलं को वक्तुमीश्वरः । १५९.४८/२सपादं तत्र तीर्थानां लक्षमाहुर्मनीषिणः ॥ १५९.४८॥ १५९.४९/१सर्वसम्पत्तिदातृणां सर्वपापौघहारिणाम् । १५९.४९/२वञ्जरासंगमसमं तीर्थं क्वापि न विद्यते । १५९.४९/३यदनुस्मरणेनापि विपद्यन्ते विपत्तयः ॥ १५९.४९॥ १६०.१/१ब्रह्मोवाच । देवागमं नाम तीर्थं सर्वकामप्रदं शिवम् । १६०.१/२भुक्तिमुक्तिप्रदं नृणां पितृणां तृप्तिकारकम् ॥ १६०.१॥ १६०.२/१तत्र वृत्तं समाख्यास्ये तव यत्नेन नारद । १६०.२/२देवानामसुराणां च स्पर्धाभूद् धनहेतवे ॥ १६०.२॥ १६०.३/१स्वर्गः सुराणामभवद् असुराणामिलाभवत् । १६०.३/२कर्मभूमिमवष्टभ्य असुराः सर्वतोऽभवन् ॥ १६०.३॥ १६०.४/१देवानां यज्ञभागांश्च दातृन् घ्नन्त्यसुरास्ततः । १६०.४/२ततः सुरगणाः सर्वे यज्ञभागैर्विना कृताः ॥ १६०.४॥ १६०.५/१व्यथिता मामुपाजग्मुः किं कृत्यमिति चाब्रुवन् । १६०.५/२मया चोक्ताः सुरगणा युद्धे जित्वासुरान् बलात् ॥ १६०.५॥ १६०.६/१भुवं प्राप्स्यथ कर्माणि हवींषि च यशांसि च । १६०.६/२तथेत्युक्त्वा गता देवा भूमिं ते समरार्थिनः ॥ १६०.६॥ १६०.७/१दैत्याश्च दानवाश्चैव राक्षसा बलदर्पिताः । १६०.७/२एकीभूत्वा ययुस्तेऽपि जयिनो युद्धकाङ्क्षिणः ॥ १६०.७॥ १६०.८/१अहिर्वृत्रो बलिस्त्वाष्ट्रिर्नमुचिः शम्बरो मयः । १६०.८/२एते चान्ये च बहवो योद्धारो बलदर्पिताः ॥ १६०.८॥ १६०.९/१अग्निरिन्द्रोऽथ वरुणस्त्वष्टा पूषा तथाश्विनौ । १६०.९/२मरुतो लोकपालाश्च नानायुद्धविशारदाः ॥ १६०.९॥ १६०.१०/१ते दानवाः सर्व एव याम्यां वै दिशि संगरे । १६०.१०/२अकुर्वन्त महायत्नं दक्षिणार्णवसंस्थिताः ॥ १६०.१०॥ १६०.११/१त्रिकूटः पर्वतश्रेष्ठो राक्षसानां पुराभवत् । १६०.११/२तद्वनेन ययुः सर्वे तैः सार्धं दक्षिणार्णवम् ॥ १६०.११॥ १६०.१२/१सर्वेषां मेलनं यत्र पर्वतो मलयस्तु सः । १६०.१२/२मलयस्यापि देशोऽसौ देवारीणामभूत् तदा ॥ १६०.१२॥ १६०.१३/१देवानां गौतमीतीरे तत्र संनिहितः शिवः । १६०.१३/२इति तेषां समायोगो देवानामभवत् किल ॥ १६०.१३॥ १६०.१४/१देवाः स्वरथमारूढास्तत्र तत्र समागमन् । १६०.१४/२गौतम्याः सरिदम्बायाः पुलिने विमलाशयाः ॥ १६०.१४॥ १६०.१५/१प्रसन्नाभीष्टदा या स्यात् पितृणामखिलस्य तु । १६०.१५/२ततो देवगणाः सर्वे स्तुत्वा देवं महेश्वरम् । १६०.१५/३अभयं चिन्तयामासुस्ते सर्वेऽथ परस्परम् ॥ १६०.१५॥ १६०.१६/१देवा ऊचुः । अत्राप्युपायः कोऽस्माकं निर्जितानां परैर्हठात् । १६०.१६/२एकमेवात्र नः श्रेयो विजयो वाथवा मृतिः । १६०.१६/३सपत्नैरभिभूतानां जीवितं धिङ् मनस्विनाम् ॥ १६०.१६॥ १६०.१७/१ब्रह्मोवाच । एतस्मिन्न् अन्तरे पुत्र वाग् उवाचाशरीरिणी ॥ १६०.१७॥ १६०.१८/१आकाशवाग् उवाच । क्लेशेनालं सुरगणा गौतमीमाशु गच्छत । १६०.१८/२भक्त्या हरिहरौ तत्र समाराधयतेश्वरौ ॥ १६०.१८॥ १६०.१९/१गोदावर्यास्तयोश्चैव प्रसादात् किं तु दुष्करम् ॥ १६०.१९॥ १६०.२०/१ब्रह्मोवाच । प्रसन्नाभ्यां हरीशाभ्यां देवा जयमभीप्सितम् । १६०.२०/२अवाप्य सर्वतो जग्मुः पालयन्तो दिवौकसः ॥ १६०.२०॥ १६०.२१/१यत्र देवागमो जातस्तत् तीर्थं तेन विश्रुतम् । १६०.२१/२देवागमं प्रशंसन्ति मुनयस्तत्त्वदर्शिनः ॥ १६०.२१॥ १६०.२२/१तत्राशीतिसहस्राणि शिवलिङ्गानि नारद । १६०.२२/२देवागमः पर्वतोऽसौ प्रिय इत्यपि कथ्यते । १६०.२२/३ततः प्रभृति तत् तीर्थं देवप्रियमतो विदुः ॥ १६०.२२॥ १६१.१/१ब्रह्मोवाच । कुशतर्पणमाख्यातं प्रणीतासंगमं तथा । १६१.१/२तीर्थं सर्वेषु लोकेषु भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् ॥ १६१.१॥ १६१.२/१तस्य स्वरूपं वक्ष्यामि श‍ृणु पापहरं शुभम् । १६१.२/२विन्ध्यस्य दक्षिणे पार्श्वे सह्यो नाम महागिरिः ॥ १६१.२॥ १६१.३/१यदङ्घ्रिभ्योऽभवन् नद्यो गोदाभीमरथीमुखाः । १६१.३/२यत्राभवत् तद् विरजमेकवीरा च यत्र सा ॥ १६१.३॥ १६१.४/१न तस्य महिमा कैश्चिद् अपि शक्योऽनुवर्णितुम् । १६१.४/२तस्मिन् गिरौ पुण्यदेशे श‍ृणु नारद यत्नतः ॥ १६१.४॥ १६१.५/१गुह्याद् गुह्यतरं वक्ष्ये साक्षाद् वेदोदितं शुभम् । १६१.५/२यन् न जानन्ति मुनयो देवाश्च पितरोऽसुराः ॥ १६१.५॥ १६१.६/१तद् अहं प्रीतये वक्ष्ये श्रवणात् सर्वकामदम् । १६१.६/२परः स पुरुषो ज्ञेयो ह्यव्यक्तोऽक्षर एव तु ॥ १६१.६॥ १६१.७/१अपरश्च क्षरस्तस्मात् प्रकृत्यन्वित एव च । १६१.७/२निराकारात् सावयवः पुरुषः समजायत ॥ १६१.७॥ १६१.८/१तस्माद् आपः समुद्भूता अद्भ्यश्च पुरुषस्तथा । १६१.८/२ताभ्यामब्जं समुद्भूतं तत्राहमभवं मुने ॥ १६१.८॥ १६१.९/१पृथिवी वायुराकाश आपो ज्योतिस्तथैव च । १६१.९/२एते मत्तः पूर्वतरा एकदैवाभवन् मुने ॥ १६१.९॥ १६१.१०/१एतान् एव प्रपश्यामि नान्यत् स्थावरजङ्गमम् । १६१.१०/२नैव वेदास्तदा चासन् नाहं द्रष्टास्मि किंचन ॥ १६१.१०॥ १६१.११/१यस्माद् अहं समुद्भूतो न पश्येयं तमप्यथ । १६१.११/२तूष्णीं स्थिते मयि तदा अश्रौषं वाचमुत्तमाम् ॥ १६१.११॥ १६१.१२/१आकाशवाग् उवाच । ब्रह्मन् कुरु जगत्सृष्टिं स्थावरस्य चरस्य च ॥ १६१.१२॥ १६१.१३/१ब्रह्मोवाच । ततोऽहमब्रवं वाचं परुषां तत्र नारद । १६१.१३/२कथं स्रक्ष्ये क्व वा स्रक्ष्ये केन स्रक्ष्य इदं जगत् ॥ १६१.१३॥ १६१.१४/१सैव वाग् अब्रवीद् दैवी प्रकृतिर्याभिधीयते । १६१.१४/२विष्णुना प्रेरिता माता जगदीशा जगन्मयी ॥ १६१.१४॥ १६१.१५/१आकाशवाग् उवाच । यज्ञं कुरु ततः शक्तिस्ते भवित्री न संशयः । १६१.१५/२यज्ञो वै विष्णुरित्येषा श्रुतिर्ब्रह्मन् सनातनी ॥ १६१.१५॥ १६१.१६/१किं यज्वनामसाध्यं स्याद् इह लोके परत्र च ॥ १६१.१६॥ १६१.१७/१ब्रह्मोवाच । पुनस्तामब्रवं देवीं क्व वा केनेति तद् वद । १६१.१७/२यज्ञः कार्यो महाभागे ततः सोवाच मां प्रति ॥ १६१.१७॥ १६१.१८/१आकाशवाग् उवाच । ओंकारभूता या देवी मातृकल्पा जगन्मयी । १६१.१८/२कर्मभूमौ यजस्वेह यज्ञेशं यज्ञपूरुषम् ॥ १६१.१८॥ १६१.१९/१स एव साधनं ते स्यात् तेन तं यज सुव्रत । १६१.१९/२यज्ञः स्वाहा स्वधा मन्त्रा ब्राह्मणा हविरादिकम् ॥ १६१.१९॥ १६१.२०/१हरिरेवाखिलं तेन सर्वं विष्णोरवाप्यते ॥ १६१.२०॥ १६१.२१/१ब्रह्मोवाच । पुनस्तामब्रवं देवीं कर्मभूः क्व विधीयते । १६१.२१/२तदा नारद नैवासीद् भागीरथ्यथ नर्मदा ॥ १६१.२१॥ १६१.२२/१यमुना नैव तापी सा सरस्वत्यथ गौतमी । १६१.२२/२समुद्रो वा नदः कश्चिन् न सरः सरितोऽमलाः । १६१.२२/३सा शक्तिः पुनरप्येवं मामुवाच पुनः पुनः ॥ १६१.२२॥ १६१.२३/१दैवी वाग् उवाच । सुमेरोर्दक्षिणे पार्श्वे तथा हिमवतो गिरेः । १६१.२३/२दक्षिणे चापि विन्ध्यस्य सह्याच्चैवाथ दक्षिणे । १६१.२३/३सर्वस्य सर्वकाले तु कर्मभूमिः शुभोदया ॥ १६१.२३॥ १६१.२४/१ब्रह्मोवाच । तत् तु वाक्यमथो श्रुत्वा त्यक्त्वा मेरुं महागिरिम् । १६१.२४/२तं प्रदेशमथागत्य स्थातव्यं क्वेत्यचिन्तयम् । १६१.२४/३ततो मामब्रवीत् सैव विष्णोर्वाण्यशरीरिणी ॥ १६१.२४॥ १६१.२५/१आकाशवाग् उवाच । इतो गच्छ इतस्तिष्ठ तथोपविश चात्र हि । १६१.२५/२संकल्पं कुरु यज्ञस्य स ते यज्ञः समाप्यते ॥ १६१.२५॥ १६१.२६/१कृते चैवाथ संकल्पे यज्ञार्थे सुरसत्तम । १६१.२६/२यद् वदन्त्यखिला वेदा विधे तत् तत् समाचर ॥ १६१.२६॥ १६१.२७/१ब्रह्मोवाच । इतिहासपुराणानि यद् अन्यच्छब्दगोचरम् । १६१.२७/२स्वतो मुखे मम प्रायाद् अभूच्च स्मृतिगोचरम् ॥ १६१.२७॥ १६१.२८/१वेदार्थश्च मया सर्वो ज्ञातोऽसौ तत्क्षणेन च । १६१.२८/२ततः पुरुषसूक्तं तद् अस्मरं लोकविश्रुतम् ॥ १६१.२८॥ १६१.२९/१यज्ञोपकरणं सर्वं तद् उक्तं च त्वकल्पयम् । १६१.२९/२तदुक्तेन प्रकारेण यज्ञपात्राण्यकल्पयम् ॥ १६१.२९॥ १६१.३०/१अहं स्थित्वा यत्र देशे शुचिर्भूत्वा यतात्मवान् । १६१.३०/२दीक्षितो विप्रदेशोऽसौ मन्नाम्ना तु प्रकीर्तितः ॥ १६१.३०॥ १६१.३१/१मद्देवयजनं पुण्यं नाम्ना ब्रह्मगिरिः स्मृतः । १६१.३१/२चतुरशीतिपर्यन्तं योजनानि महामुने ॥ १६१.३१॥ १६१.३२/१मद्देवयजनं पुण्यं पूर्वतो ब्रह्मणो गिरेः । १६१.३२/२तत्र मध्ये वेदिका स्याद् गार्हपत्योऽस्य दक्षिणे ॥ १६१.३२॥ १६१.३३/१तत्र चाहवनीयस्य एवमग्नींस्त्वकल्पयम् । १६१.३३/२विना पत्न्या न सिध्येत यज्ञः श्रुतिनिदर्शनात् ॥ १६१.३३॥ १६१.३४/१शरीरमात्मनोऽहं वै द्वेधा चाकरवं मुने । १६१.३४/२पूर्वार्धेन ततः पत्नी ममाभूद् यज्ञसिद्धये ॥ १६१.३४॥ १६१.३५/१उत्तरेण त्वहं तद्वद् अर्धो जाया इति श्रुतेः । १६१.३५/२कालं वसन्तमुत्कृष्टमाज्यरूपेण नारद ॥ १६१.३५॥ १६१.३६/१अकल्पयं तथा चेध्मं ग्रीष्मं चापि शरद् धविः । १६१.३६/२ऋतुं च प्रावृषं पुत्र तदा बर्हिरकल्पयम् ॥ १६१.३६॥ १६१.३७/१छन्दांसि सप्त वै तत्र तदा परिधयोऽभवन् । १६१.३७/२कलाकाष्ठानिमेषा हि समित्पात्रकुशाः स्मृताः ॥ १६१.३७॥ १६१.३८/१योऽनादिश्च त्वनन्तश्च स्वयं कालोऽभवत् तदा । १६१.३८/२यूपरूपेण देवर्षे योक्त्रं च पशुबन्धनम् ॥ १६१.३८॥ १६१.३९/१सत्त्वादित्रिगुणाः पाशा नैव तत्राभवत् पशुः । १६१.३९/२ततोऽहमब्रवं वाचं वैष्णवीमशरीरिणीम् ॥ १६१.३९॥ १६१.४०/१विनैव पशुना नायं यज्ञः परिसमाप्यते । १६१.४०/२ततो मामवदद् देवी सैव नित्याशरीरिणी ॥ १६१.४०॥ १६१.४१/१आकाशवाग् उवाच । पौरुषेणाथ सूक्तेन स्तुहि तं पुरुषं परम् ॥ १६१.४१॥ १६१.४२/१ब्रह्मोवाच । तथेत्युक्त्वा स्तूयमाने देवदेवे जनार्दने । १६१.४२/२मम चोत्पादके भक्त्या सूक्तेन पुरुषस्य हि ॥ १६१.४२॥ १६१.४३/१सा च मामब्रवीद् देवी ब्रह्मन् मां त्वं पशुं कुरु । १६१.४३/२तदा विज्ञाय पुरुषं जनकं मम चाव्ययम् ॥ १६१.४३॥ १६१.४४/१कालयूपस्य पार्श्वे तं गुणपाशैर्निवेशितम् । १६१.४४/२बर्हिस्थितमहं प्रौक्षं पुरुषं जातमग्रतः ॥ १६१.४४॥ १६१.४५/१एतस्मिन्न् अन्तरे तत्र तस्मात् सर्वमभूद् इदम् । १६१.४५/२ब्राह्मणास्तु मुखात् तस्यऽभवन् बाह्वोश्च क्षत्रियाः ॥ १६१.४५॥ १६१.४६/१मुखाद् इन्द्रस्तथाग्निश्च श्वसनः प्राणतोऽभवत् । १६१.४६/२दिशः श्रोत्रात् तथा शीर्ष्णः सर्वः स्वर्गोऽभवत् तदा ॥ १६१.४६॥ १६१.४७/१मनसश्चन्द्रमा जातः सूर्योऽभूच्चक्षुषस्तथा । १६१.४७/२अन्तरिक्षं तथा नाभेरूरुभ्यां विश एव च ॥ १६१.४७॥ १६१.४८/१पद्भ्यां शूद्रश्च संजातस्तथा भूमिरजायत । १६१.४८/२ऋषयो रोमकूपेभ्य ओषध्यः केशतोऽभवन् ॥ १६१.४८॥ १६१.४९/१ग्राम्यारण्याश्च पशवो नखेभ्यः सर्वतोऽभवन् । १६१.४९/२कृमिकीटपतंगादि पायूपस्थाद् अजायत ॥ १६१.४९॥ १६१.५०/१स्थावरं जङ्गमं किंचिद् दृश्यादृश्यं च किंचन । १६१.५०/२तस्मात् सर्वमभूद् देवा मत्तश्चाप्यभवन् पुनः । १६१.५०/३एतस्मिन्न् अन्तरे सैव विष्णोर्वाग् अब्रवीच्च माम् ॥ १६१.५०॥ १६१.५१/१आकाशवाग् उवाच । सर्वं सम्पूर्णमभवत् सृष्टिर्जाता तथेप्सिता । १६१.५१/२इदानीं जुहुधि ह्यग्नौ पात्राणि च समानि च ॥ १६१.५१॥ १६१.५२/१विसर्जय तथा यूपं प्रणीतां च कुशांस्तथा । १६१.५२/२ऋत्विग्रूपं यज्ञरूपमुद्देश्यं ध्येयमेव च ॥ १६१.५२॥ १६१.५३/१स्रुवं च पुरुषं पाशान् सर्वं ब्रह्मन् विसर्जय ॥ १६१.५३॥ १६१.५४/१ब्रह्मोवाच । तद्वाक्यसमकालं तु क्रमशो यज्ञयोनिषु । १६१.५४/२गार्हपत्ये दक्षिणाग्नौ तथा चैव महामुने ॥ १६१.५४॥ १६१.५५/१पूर्वस्मिन्न् अपि चैवाग्नौ क्रमशो जुह्वतस्तदा । १६१.५५/२तत्र तत्र जगद्योनिमनुसंधाय पूरुषम् ॥ १६१.५५॥ १६१.५६/१मन्त्रपूतं शुचिः सम्यग् यज्ञदेवो जगन्मयः । १६१.५६/२लोकनाथो विश्वकर्ता कुण्डानां तत्र संनिधौ ॥ १६१.५६॥ १६१.५७/१शुक्लरूपधरो विष्णुर्भवेद् आहवनीयके । १६१.५७/२श्यामो विष्णुर्दक्षिणाग्नेः पीतो गृहपतेः कवेः ॥ १६१.५७॥ १६१.५८/१सर्वकालं तेषु विष्णुरतो देशेषु संस्थितः । १६१.५८/२न तेन रहितं किंचिद् विष्णुना विश्वयोनिना ॥ १६१.५८॥ १६१.५९/१प्रणीतायाः प्रणयनं मन्त्रैश्चाकरवं ततः । १६१.५९/२प्रणीतोदकमप्येतत् प्रणीतेति नदी शुभा ॥ १६१.५९॥ १६१.६०/१व्यसर्जयं प्रणीतां तां मार्जयित्वा कुशैरथ । १६१.६०/२मार्जने क्रियमाणे तु प्रणीतोदकबिन्दवः ॥ १६१.६०॥ १६१.६१/१पतितास्तत्र तीर्थानि जातानि गुणवन्ति च । १६१.६१/२संजाता मुनिशार्दूल स्नानात् क्रतुफलप्रदा ॥ १६१.६१॥ १६१.६२/१यालंकृता सर्वकालं देवदेवेन शार्ङ्गिणा । १६१.६२/२सोपानपङ्क्तिः सर्वेषां वैकुण्ठारोहणाय सा ॥ १६१.६२॥ १६१.६३/१सम्मार्जिताः कुशा यत्र पतिता भूतले शुभे । १६१.६३/२कुशतर्पणमाख्यातं बहुपुण्यफलप्रदम् ॥ १६१.६३॥ १६१.६४/१कुशैश्च तर्पिताः सर्वे कुशतर्पणमुच्यते । १६१.६४/२पश्चाच्च संगता तत्र गौतमी कारणान्तरात् ॥ १६१.६४॥ १६१.६५/१प्रणीतायां महाबुद्धे प्रणीतासंगमोऽभवत् । १६१.६५/२कुशतर्पणदेशे तु तत् तीर्थं कुशतर्पणम् ॥ १६१.६५॥ १६१.६६/१तत्रैव कल्पितो यूपो मया विन्ध्यस्य चोत्तरे । १६१.६६/२विसृष्टो लोकपूज्योऽसौ विष्णोरासीत् समाश्रयः ॥ १६१.६६॥ १६१.६७/१अक्षयश्चाभवच्छ्रीमान् अक्षयोऽसौ वटोऽभवत् । १६१.६७/२नित्यश्च कालरूपोऽसौ स्मरणात् क्रतुपुण्यदः ॥ १६१.६७॥ १६१.६८/१मद्देवयजनं चेदं दण्डकारण्यमुच्यते । १६१.६८/२सम्पूर्णे तु क्रतौ विष्णुर्मया भक्त्या प्रसादितः ॥ १६१.६८॥ १६१.६९/१यो विराड् उच्यते वेदे यस्मान् मूर्तमजायत । १६१.६९/२यस्माच्च मम चोत्पत्तिर्यस्येदं विकृतं जगत् ॥ १६१.६९॥ १६१.७०/१तमहं देवदेवेशमभिवन्द्य व्यसर्जयम् । १६१.७०/२योजनानि चतुर्विंशन् मद्देवयजनं शुभम् ॥ १६१.७०॥ १६१.७१/१तस्माद् अद्यापि कुण्डानि सन्ति च त्रीणि नारद । १६१.७१/२यज्ञेश्वरस्वरूपाणि विष्णोर्वै चक्रपाणिनः ॥ १६१.७१॥ १६१.७२/१ततः प्रभृति चाख्यातं मद्देवयजनं च तत् । १६१.७२/२तत्रस्थः कृमिकीटादिः सोऽप्यन्ते मुक्तिभाजनम् ॥ १६१.७२॥ १६१.७३/१धर्मबीजं मुक्तिबीजं दण्डकारण्यमुच्यते । १६१.७३/२विशेषाद् गौतमीश्लिष्टो देशः पुण्यतमोऽभवत् ॥ १६१.७३॥ १६१.७४/१प्रणीतासंगमे चापि कुशतर्पण एव वा । १६१.७४/२स्नानदानादि यः कुर्यात् स गच्छेत् परमं पदम् ॥ १६१.७४॥ १६१.७५/१स्मरणं पठनं वापि श्रवणं चापि भक्तितः । १६१.७५/२सर्वकामप्रदं पुंसां भुक्तिमुक्तिप्रदं विदुः ॥ १६१.७५॥ १६१.७६/१उभयोस्तीरयोस्तत्र तीर्थान्याहुर्मनीषिणः । १६१.७६/२षडशीतिसहस्राणि तेषु पुण्यं पुरोदितम् ॥ १६१.७६॥ १६१.७७/१वाराणस्या अपि मुने कुशतर्पणमुत्तमम् । १६१.७७/२नानेन सदृशं तीर्थं विद्यते सचराचरे ॥ १६१.७७॥ १६१.७८/१ब्रह्महत्यादिपापानां स्मरणाद् अपि नाशनम् । १६१.७८/२तीर्थमेतन् मुने प्रोक्तं स्वर्गद्वारं महीतले ॥ १६१.७८॥ १६२.१/१ब्रह्मोवाच । मन्युतीर्थमिति ख्यातं सर्वपापप्रणाशनम् । १६२.१/२सर्वकामप्रदं नृणां स्मरणाद् अघनाशनम् ॥ १६२.१॥ १६२.२/१तस्य प्रभावं वक्ष्यामि श‍ृणुष्वावहितो मुने । १६२.२/२देवानां दानवानां च संगरोऽभून् मिथः पुरा ॥ १६२.२॥ १६२.३/१तत्राजयन् नैव सुरा दानवा जयिनोऽभवन् । १६२.३/२पराङ्मुखाः सुरगणाः संगराद् गतचेतसः ॥ १६२.३॥ १६२.४/१मामभ्येत्य समूचुस्ते देहि नोऽभयकारणम् । १६२.४/२तान् अहं प्रत्यवोचं वै गङ्गां गच्छत सर्वशः ॥ १६२.४॥ १६२.५/१तत्र वै गौतमीतीरे स्तुत्वा देवं महेश्वरम् । १६२.५/२अनपायनिरायास+ ।सहजानन्दसुन्दरम् ॥ १६२.५॥ १६२.६/१लप्स्यते सर्वविबुधा जयहेतुर्महेश्वरात् । १६२.६/२तथेत्युक्त्वा सुरगणाः स्तुवन्ति स्म महेश्वरम् ॥ १६२.६॥ १६२.७/१तपोऽतप्यन्त केचिद् वै ननृतुश्च तथापरे । १६२.७/२अस्नापयंश्च केचिच्चऽपूजयंश्च तथापरे ॥ १६२.७॥ १६२.८/१ततः प्रसन्नो भगवाञ् शूलपाणिर्महेश्वरः । १६२.८/२देवान् अथाब्रवीत् तुष्टो व्रियतां यद् अभीप्सितम् ॥ १६२.८॥ १६२.९/१देवा ऊचुः सुरपतिं विजयाय ददस्व नः । १६२.९/२पुरुषं परमश्लाघ्यं रणेषु पुरतः स्थितम् ॥ १६२.९॥ १६२.१०/१यद्बाहुबलमाश्रित्य भवामः सुखिनो वयम् । १६२.१०/२तथेत्युवाच भगवान् देवान् प्रति महेश्वरः ॥ १६२.१०॥ १६२.११/१आत्मनस्तेजसा कश्चिन् निर्मितः परमेष्ठिना । १६२.११/२मन्युनामानमत्युग्रं देवसैन्यपुरोगमम् ॥ १६२.११॥ १६२.१२/१तं नत्वा त्रिदशाः सर्वे शिवं नत्वा स्वमालयम् । १६२.१२/२मन्युना सह चाभ्येत्य पुनर्युद्धाय तस्थिरे ॥ १६२.१२॥ १६२.१३/१युद्धे स्थित्वा तु दनुजैर्दैतेयैश्च महाबलैः । १६२.१३/२विबुधा जातसंनद्धा मन्युमूचुः पुरः स्थिताः ॥ १६२.१३॥ १६२.१४/१देवा ऊचुः । सामर्थ्यं तव पश्यामः पश्चाद् योत्स्यामहे परैः । १६२.१४/२तस्माद् दर्शय चात्मानं मन्योऽस्माकं युयुत्सताम् ॥ १६२.१४॥ १६२.१५/१ब्रह्मोवाच । तद् देववचनं श्रुत्वा मन्युराह स्मयन्न् इव ॥ १६२.१५॥ १६२.१६/१मन्युरुवाच । जनिता मम देवेशः सर्वज्ञः सर्वदृक् प्रभुः । १६२.१६/२यः सर्वं वेत्ति सर्वेषां धामनाम मनःस्थितम् ॥ १६२.१६॥ १६२.१७/१नैव कश्चिच्च तं वेत्ति यः सर्वं वेत्ति सर्वदा । १६२.१७/२अमूर्तं मूर्तमप्येतद् वेत्ति कर्ता जगन्मयः ॥ १६२.१७॥ १६२.१८/१परोऽसौ भगवान् साक्षात् तथा दिव्यन्तरिक्षगः । १६२.१८/२कस्तस्य रूपं यो वेद कस्य कर्ता जगन्मयः ॥ १६२.१८॥ १६२.१९/१एवंविधाद् अहं जातो मां कथं वेत्तुमर्हथ । १६२.१९/२अथवा द्रष्टुकामा वै भवन्तो मानुपश्यत ॥ १६२.१९॥ १६२.२०/१ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा दर्शयामास मन्यू रूपं स्वकं महत् । १६२.२०/२तार्तीयचक्षुषोद्भूतं भवस्य परमेष्ठिनः ॥ १६२.२०॥ १६२.२१/१तेजसा सम्भृतं रूपं यतः सर्वं तद् उच्यते । १६२.२१/२पौरुषं पुरुषेष्वेव अहंकारश्च जन्तुषु ॥ १६२.२१॥ १६२.२२/१क्रोधः सर्वस्य यो भीम उपसंहारकृद् भवेत् । १६२.२२/२तं शंकरप्रतिनिधिं ज्वलन्तं निजतेजसा ॥ १६२.२२॥ १६२.२३/१सर्वायुधधरं दृष्ट्वा प्रणेमुः सर्वदेवताः । १६२.२३/२वित्रेसुर्दैत्यदनुजाः कृताञ्जलिपुटाः सुराः ॥ १६२.२३॥ १६२.२४/१भूत्वा मन्युमथोचुस्ते त्वं सेनानीः प्रभो भव । १६२.२४/२त्वया दत्तमिदं राज्यं मन्यो भोक्ष्यामहे वयम् ॥ १६२.२४॥ १६२.२५/१तस्मात् सर्वेषु कार्येषु जेता त्वं जयवर्धनः । १६२.२५/२त्वमिन्द्रस्त्वं च वरुणो लोकपालास्त्वमेव च ॥ १६२.२५॥ १६२.२६/१अस्मासु सर्वदेवेषु प्रविश त्वं जयाय वै । १६२.२६/२मन्युः प्रोवाच तान् सर्वान् विना मत्तो न किंचन ॥ १६२.२६॥ १६२.२७/१सर्वेष्वन्तः प्रविष्टोऽहं न मां जानाति कश्चन । १६२.२७/२स एव भगवान् मन्युस्ततो जातः पृथक् पृथक् ॥ १६२.२७॥ १६२.२८/१स एव रुद्ररूपी स्याद् रुद्रो मन्युः शिवोऽभवत् । १६२.२८/२स्थावरं जङ्गमं चैव सर्वं व्याप्तं हि मन्युना ॥ १६२.२८॥ १६२.२९/१तमवाप्य सुराः सर्वे जयमापुश्च संगरे । १६२.२९/२जयो मन्युश्च शौर्यं च ईशतेजःसमुद्भवम् ॥ १६२.२९॥ १६२.३०/१मन्युना जयमाप्याथ कृत्वा दैत्यैश्च संगमम् । १६२.३०/२यथागतं ययुः सर्वे मन्युना परिरक्षिताः ॥ १६२.३०॥ १६२.३१/१यत्र वै गौतमीतीरे शिवमाराध्य ते सुराः । १६२.३१/२मन्युमापुर्जयं चैव मन्युतीर्थं तद् उच्यते ॥ १६२.३१॥ १६२.३२/१उत्पत्तिं च तथा मन्योर्यो नरः प्रयतः स्मरेत् । १६२.३२/२विजयो जायते तस्य न कैश्चित् परिभूयते ॥ १६२.३२॥ १६२.३३/१न मन्युतीर्थसदृशं पावनं हि महामुने । १६२.३३/२यत्र साक्षान् मन्युरूपी सर्वदा शंकरः स्थितः । १६२.३३/३तत्र स्नानं च दानं च स्मरणं सर्वकामदम् ॥ १६२.३३॥ १६३.१/१ब्रह्मोवाच । सारस्वतं नाम तीर्थं सर्वकामप्रदं शुभम् । १६३.१/२भुक्तिमुक्तिप्रदं नृणां सर्वपापप्रणाशनम् ॥ १६३.१॥ १६३.२/१सर्वरोगप्रशमनं सर्वसिद्धिप्रदायकम् । १६३.२/२तत्रेमं श‍ृणु वृत्तान्तं विस्तरेणाथ नारद ॥ १६३.२॥ १६३.३/१पुष्पोत्कटात् पूर्वभागे पर्वतो लोकविश्रुतः । १६३.३/२शुभ्रो नाम गिरिश्रेष्ठो गौतम्या दक्षिणे तटे ॥ १६३.३॥ १६३.४/१शाकल्य इति विख्यातो मुनिः परमनैष्ठिकः । १६३.४/२तस्मिञ् शुभ्रे पुण्यगिरौ तपस्तेपे ह्यनुत्तमम् ॥ १६३.४॥ १६३.५/१तपस्यन्तं द्विजश्रेष्ठं गौतमीतीरमाश्रितम् । १६३.५/२सर्वे भूतगणा नित्यं प्रणमन्ति स्तुवन्ति तम् ॥ १६३.५॥ १६३.६/१अग्निशुश्रूषणपरं वेदाध्ययनतत्परम् । १६३.६/२ऋषिगन्धर्वसुमनः+ ।सेविते तत्र पर्वते ॥ १६३.६॥ १६३.७/१तस्मिन् गिरौ महापुण्ये देवद्विजभयंकरः । १६३.७/२यज्ञद्वेषी ब्रह्महन्ता परशुर्नाम राक्षसः ॥ १६३.७॥ १६३.८/१कामरूपी विचरति नानारूपधरो वने । १६३.८/२क्षणं च ब्रह्मरूपेण कदाचिद् व्याघ्ररूपधृक् ॥ १६३.८॥ १६३.९/१कदाचिद् देवरूपेण कदाचित् पशुरूपधृक् । १६३.९/२कदाचित् प्रमदारूपः कदाचिन् मृगरूपतः ॥ १६३.९॥ १६३.१०/१कदाचिद् बालरूपेण एवं चरति पापकृत् । १६३.१०/२यत्रास्ते ब्राह्मणो विद्वाञ् शाकल्यो मुनिसत्तमः ॥ १६३.१०॥ १६३.११/१तमायाति महापापी परशू राक्षसाधमः । १६३.११/२शुचिष्मन्तं द्विजश्रेष्ठं परशुर्नित्यमेव च ॥ १६३.११॥ १६३.१२/१नेतुं हन्तुं प्रवृत्तोऽपि न शशाक स पापकृत् । १६३.१२/२स कदाचिद् द्विजश्रेष्ठो देवान् अभ्यर्च्य यत्नतः ॥ १६३.१२॥ १६३.१३/१भोक्तुकामः किलायातस्तत्रायात् परशुर्मुने । १६३.१३/२ब्रह्मरूपधरो भूत्वा शिथिलः पलितोऽबली । १६३.१३/३कन्यामादाय कांचिच्च शाकल्यं वाक्यमब्रवीत् ॥ १६३.१३॥ १६३.१४/१परशुरुवाच । भोजनस्यार्थिनं विद्धि मां च कन्यामिमां द्विज । १६३.१४/२आतिथ्यकाले सम्प्राप्तं कृतकृत्योऽसि मानद ॥ १६३.१४॥ १६३.१५/१त एव धन्या लोकेऽस्मिन् येषामतिथयो गृहात् । १६३.१५/२पूर्णाभिलाषा निर्यान्ति जीवन्तोऽपि मृताः परे ॥ १६३.१५॥ १६३.१६/१भोजने तूपविष्टे तु आत्मार्थं कल्पितं तु यत् । १६३.१६/२अतिथिभ्यस्तु यो दद्याद् दत्ता तेन वसुंधरा ॥ १६३.१६॥ १६३.१७/१ब्रह्मोवाच । एतच्छ्रुत्वा तु शाकल्यो ददामीत्येवमब्रवीत् । १६३.१७/२आसने चोपवेश्याथा+ ।ज्ञानात् तं परशुं द्विजम् ॥ १६३.१७॥ १६३.१८/१यथान्यायं पूजयित्वा शाकल्यो भोजनं ददौ । १६३.१८/२आपोशनं करे कृत्वा परशुर्वाक्यमब्रवीत् ॥ १६३.१८॥ १६३.१९/१परशुरुवाच । दूराद् अभ्यागतं श्रान्तमनुगच्छन्ति देवताः । १६३.१९/२तस्मिंस्तृप्ते तु तृप्ताः स्युरतृप्ते तु विपर्ययः ॥ १६३.१९॥ १६३.२०/१अतिथिश्चापवादी च द्वावेतौ विश्वबान्धवौ । १६३.२०/२अपवादी हरेत् पापमतिथिः स्वर्गसंक्रमः ॥ १६३.२०॥ १६३.२१/१अभ्यागतं पथि श्रान्तं सावज्ञं योऽभिवीक्षते । १६३.२१/२तत्क्षणाद् एव नश्यन्ति तस्य धर्मयशःश्रियः ॥ १६३.२१॥ १६३.२२/१तस्माद् अभ्यागतः श्रान्तो याचेऽहं त्वां द्विजोत्तम । १६३.२२/२दास्यसे यदि मे कामं तद् भोक्ष्येऽहं न चान्यथा ॥ १६३.२२॥ १६३.२३/१ब्रह्मोवाच । दत्तमित्येव शाकल्यो भुङ्क्ष्वेत्येवाह राक्षसम् । १६३.२३/२ततः प्रोवाच परशुरहं राक्षससत्तमः ॥ १६३.२३॥ १६३.२४/१नाहं द्विजस्तव रिपुर्न वृद्धः पलितः कृशः । १६३.२४/२बहूनि मे व्यतीतानि वर्षाणि त्वां प्रपश्यतः ॥ १६३.२४॥ १६३.२५/१शुष्यन्ति मम गात्राणि ग्रीष्मे स्वल्पोदकं यथा । १६३.२५/२तस्मान् नेष्ये सानुगं त्वां भक्षयिष्ये द्विजोत्तम ॥ १६३.२५॥ १६३.२६/१ब्रह्मोवाच । श्रुत्वा परशुवाक्यं तच्छाकल्यो वाक्यमब्रवीत् ॥ १६३.२६॥ १६३.२७/१शाकल्य उवाच । ये महाकुलसम्भूता विज्ञातसकलागमाः । १६३.२७/२तत् प्रतिश्रुतमभ्येति न जात्वत्र विपर्ययम् ॥ १६३.२७॥ १६३.२८/१यथोचितं कुरु सखे तथापि श‍ृणु मे वचः । १६३.२८/२निहन्तुमप्युद्यतेषु वक्तव्यं हितमुत्तमैः ॥ १६३.२८॥ १६३.२९/१ब्राह्मणोऽहं वज्रतनुः सर्वतो रक्षको हरिः । १६३.२९/२पादौ रक्षतु मे विष्णुः शिरो देवो जनार्दनः ॥ १६३.२९॥ १६३.३०/१बाहू रक्षतु वाराहः पृष्ठं रक्षतु कूर्मराट् । १६३.३०/२हृदयं रक्षतात् कृष्णो ह्यङ्गुली रक्षतान् मृगः ॥ १६३.३०॥ १६३.३१/१मुखं रक्षतु वागीशो नेत्रे रक्षतु पक्षिगः । १६३.३१/२श्रोत्रं रक्षतु वित्तेशः सर्वतो रक्षताद् भवः । १६३.३१/३नानापत्स्वेकशरणं देवो नारायणः स्वयम् ॥ १६३.३१॥ १६३.३२/१ब्रह्मोवाच । एवमुक्त्वा तु शाकल्यो नय वा भक्ष वा सुखम् । १६३.३२/२मां राक्षसेन्द्र परशो त्वमिदानीमतन्द्रितः ॥ १६३.३२॥ १६३.३३/१राक्षसस्तस्य वचनाद् भक्षणाय समुद्यतः । १६३.३३/२नास्त्येव हृदये नूनं पापिनां करुणाकणः ॥ १६३.३३॥ १६३.३४/१दंष्ट्राकरालवदनो गत्वा तस्यान्तिकं तदा । १६३.३४/२ब्राह्मणं तं निरीक्ष्यैवं परशुर्वाक्यमब्रवीत् ॥ १६३.३४॥ १६३.३५/१परशुरुवाच । शङ्खचक्रगदापाणिं त्वां पश्येऽहं द्विजोत्तम । १६३.३५/२सहस्रपादशिरसं सहस्राक्षकरं विभुम् ॥ १६३.३५॥ १६३.३६/१सर्वभूतैकनिलयं छन्दोरूपं जगन्मयम् । १६३.३६/२त्वामद्य विप्र पश्यामि नास्ति ते पूर्वकं वपुः ॥ १६३.३६॥ १६३.३७/१तस्मात् प्रसादये विप्र त्वमेव शरणं भव । १६३.३७/२ज्ञानं देहि महाबुद्धे तीर्थं ब्रूह्यघनिष्कृतिम् ॥ १६३.३७॥ १६३.३८/१महतां दर्शनं ब्रह्मञ् जायते नहि निष्फलम् । १६३.३८/२द्वेषाद् अज्ञानतो वापि प्रसङ्गाद् वा प्रमादतः ॥ १६३.३८॥ १६३.३९/१अयसः स्पर्शसंस्पर्शो रुक्मत्वायैव जायते ॥ १६३.३९॥ १६३.४०/१ब्रह्मोवाच । एतद् वाक्यं समाकर्ण्य राक्षसेन समीरितम् । १६३.४०/२शाकल्यः कृपया प्राह वरदा सा सरस्वती ॥ १६३.४०॥ १६३.४१/१तवाचिराद् दैत्यपते ततः स्तुहि जनार्दनम् । १६३.४१/२मनोरथफलप्राप्तौ नान्यन् नारायणस्तुतेः ॥ १६३.४१॥ १६३.४२/१किंचिद् अप्यस्ति लोकेऽस्मिन् कारणं श‍ृणु राक्षस । १६३.४२/२प्रसन्ना तव सा देवी मद्वाक्याच्च भविष्यति ॥ १६३.४२॥ १६३.४३/१ब्रह्मोवाच । तथेत्युक्त्वा स परशुर्गङ्गां त्रैलोक्यपावनीम् । १६३.४३/२स्नात्वा शुचिर्यतमना गङ्गामभिमुखः स्थितः ॥ १६३.४३॥ १६३.४४/१तत्रापश्यद् दिव्यरूपां दिव्यगन्धानुलेपनाम् । १६३.४४/२सरस्वतीं जगद्धात्रीं शाकल्यवचने स्थिताम् ॥ १६३.४४॥ १६३.४५/१जगज्जाड्यहरां विश्व+ ।जननीं भुवनेश्वरीम् । १६३.४५/२तामुवाच विनीतात्मा परशुर्गतकल्मषः ॥ १६३.४५॥ १६३.४६/१परशुरुवाच । गुरुः शाकल्य इत्याह माकान्तं स्तुहि विध्वजम् । १६३.४६/२तव प्रसादात् सा शक्तिर्यथा मे स्यात् तथा कुरु ॥ १६३.४६॥ १६३.४७/१ब्रह्मोवाच । तथास्त्विति च सा प्राह परशुं श्रीसरस्वती । १६३.४७/२सरस्वत्याः प्रसादेन परशुस्तं जनार्दनम् ॥ १६३.४७॥ १६३.४८/१तुष्टाव विविधैर्वाक्यैस्ततस्तुष्टोऽभवद् धरिः । १६३.४८/२वरं प्रादाद् राक्षसाय कृपासिन्धुर्जनार्दनः ॥ १६३.४८॥ १६३.४९/१जनार्दन उवाच । यद् यन् मनोगतं रक्षस्तत् तत् सर्वं भविष्यति ॥ १६३.४९॥ १६३.५०/१ब्रह्मोवाच । शाकल्यस्य प्रसादेन गौतम्याश्च प्रसादतः । १६३.५०/२सरस्वत्याः प्रसादेन नरसिंहप्रसादतः ॥ १६३.५०॥ १६३.५१/१पापिष्ठोऽपि तदा रक्षः परशुर्दिवमेयिवान् । १६३.५१/२सर्वतीर्थाङ्घ्रिपद्मस्य प्रसादाच्छार्ङ्गधन्वनः ॥ १६३.५१॥ १६३.५२/१ततः प्रभृति तत् तीर्थं सारस्वतमिति श्रुतम् । १६३.५२/२तत्र स्नानेन दानेन विष्णुलोके महीयते ॥ १६३.५२॥ १६३.५३/१वाग्जवैष्णवशाकल्य+ ।परशुप्रभवाणि हि । १६३.५३/२बहून्यभूवंस्तीर्थानि तस्मिन् वै श्वेतपर्वते ॥ १६३.५३॥ १६४.१/१ब्रह्मोवाच । चिच्चिकातीर्थमित्युक्तं सर्वरोगविनाशनम् । १६४.१/२सर्वचिन्ताप्रहरणं सर्वशान्तिकरं नृणाम् ॥ १६४.१॥ १६४.२/१तस्य स्वरूपं वक्ष्यामि शुभ्रे तस्मिन् नगोत्तमे । १६४.२/२गङ्गाया उत्तरे पारे यत्र देवो गदाधरः ॥ १६४.२॥ १६४.३/१चिच्चिकः पक्षिराट् तत्र भेरुण्डो योऽभिधीयते । १६४.३/२सदा वसति तत्रैव मांसाशी श्वेतपर्वते ॥ १६४.३॥ १६४.४/१नानापुष्पफलाकीर्णैः सर्वर्तुकुसुमैर्नगैः । १६४.४/२सेविते द्विजमुख्यैश्च गौतम्या चोपशोभिते ॥ १६४.४॥ १६४.५/१सिद्धचारणगन्धर्व+ ।किंनरामरसंकुले । १६४.५/२तत्समीपे नगः कश्चिद् द्विपदां च चतुष्पदाम् ॥ १६४.५॥ १६४.६/१रोगार्तिक्षुत्तृषाचिन्ता+ ंअरणानां न भाजनम् । १६४.६/२एवं गुणान्विते शैले नानामुनिगणावृते ॥ १६४.६॥ १६४.७/१पूर्वदेशाधिपः कश्चित् पवमान इति श्रुतः । १६४.७/२क्षत्रधर्मरतः श्रीमान् देवब्राह्मणपालकः ॥ १६४.७॥ १६४.८/१बलेन महता युक्तः सपुरोधा वनं ययौ । १६४.८/२रेमे स्त्रीभिर्मनोज्ञाभिर्नृत्यवादित्रजैः सुखैः ॥ १६४.८॥ १६४.९/१स च एवं धनुष्पाणिर्मृगयाशीलिभिर्वृतः । १६४.९/२एवं भ्रमन् कदाचित् स श्रान्तो द्रुममुपागतः ॥ १६४.९॥ १६४.१०/१गौतमीतीरसम्भूतं नानापक्षिगणैर्वृतम् । १६४.१०/२आश्रमाणां गृहपतिं धर्मज्ञमिव सेवितम् ॥ १६४.१०॥ १६४.११/१तमाश्रित्य नगश्रेष्ठं पवमानो नृपोत्तमः । १६४.११/२स विश्रान्तो जनवृत ईक्षां चक्रे नगोत्तमम् ॥ १६४.११॥ १६४.१२/१तत्रापश्यद् द्विजं स्थूलं द्विमुखं शोभनाकृतिम् । १६४.१२/२चिन्ताविष्टं तथा श्रान्तं तमपृच्छन् नृपोत्तमः ॥ १६४.१२॥ १६४.१३/१राजोवाच । को भवान् द्विमुखः पक्षी चिन्तावान् इव लक्ष्यसे । १६४.१३/२नैवात्र कश्चिद् दुःखार्तः कस्मात् त्वं दुःखमागतः ॥ १६४.१३॥ १६४.१४/१ब्रह्मोवाच । ततः प्रोवाच नृपतिं पवमानं शनैः शनैः । १६४.१४/२समाश्वस्तमनाः पक्षी चिच्चिको निःश्वसन् मुहुः ॥ १६४.१४॥ १६४.१५/१चिच्चिक उवाच । मत्तो भयं न चान्येषां मम वान्योपपादितम् । १६४.१५/२नानापुष्पफलाकीर्णं मुनिभिः परिसेवितम् ॥ १६४.१५॥ १६४.१६/१पश्येयं शून्यमेवाद्रिं ततः शोचामि मामहम् । १६४.१६/२न लभामि सुखं किंचिन् न तृप्यामि कदाचन । १६४.१६/३निद्रां प्राप्नोमि न क्वापि न विश्रान्तिं न निर्वृतिम् ॥ १६४.१६॥ १६४.१७/१ब्रह्मोवाच । द्विमुखस्य द्विजस्योक्तं श्रुत्वा राजातिविस्मितः ॥ १६४.१७॥ १६४.१८/१राजोवाच । को भवान् किं कृतं पापं कस्माच्छून्यश्च पर्वतः । १६४.१८/२एकेनास्येन तृप्यन्ति प्राणिनोऽत्र नगोत्तमे ॥ १६४.१८॥ १६४.१९/१किमुतास्यद्वयेन त्वं न तृप्तिमुपयास्यसि । १६४.१९/२किं वा ते दुष्कृतं प्राप्तमिह जन्मन्यथो पुरा ॥ १६४.१९॥ १६४.२०/१तत् सर्वं शंस मे सत्यं त्रास्ये त्वां महतो भयात् ॥ १६४.२०॥ १६४.२१/१ब्रह्मोवाच । राजानं तं द्विजः प्राह निःश्वसन्न् अथ चिच्चिकः ॥ १६४.२१॥ १६४.२२/१चिच्चिक उवाच । वक्ष्येऽहं त्वां पूर्ववृत्तं पवमान श‍ृणुष्व तत् । १६४.२२/२अहं द्विजातिप्रवरो वेदवेदाङ्गपारगः ॥ १६४.२२॥ १६४.२३/१कुलीनो विदितप्राज्ञः कार्यहन्ता कलिप्रियः । १६४.२३/२वदे पुरस्तथा पृष्ठे अन्यद् अन्यच्च जन्तुषु ॥ १६४.२३॥ १६४.२४/१परवृद्ध्या सदा दुःखी मायया विश्ववञ्चकः । १६४.२४/२कृतघ्नः सत्यरहितः परनिन्दाविचक्षणः ॥ १६४.२४॥ १६४.२५/१मित्रस्वामिगुरुद्रोही दम्भाचारोऽतिनिर्घृणः । १६४.२५/२मनसा कर्मणा वाचा तापयामि जनान् बहून् ॥ १६४.२५॥ १६४.२६/१अयमेव विनोदो मे सदा यत् परहिंसनम् । १६४.२६/२युग्मभेदं गणोच्छेदं मर्यादाभेदनं सदा ॥ १६४.२६॥ १६४.२७/१करोमि निर्विचारोऽहं विद्वत्सेवापराङ्मुखः । १६४.२७/२न मया सदृशः कश्चित् पातकी भवनत्रये ॥ १६४.२७॥ १६४.२८/१तेनाहं द्विमुखो जातस्तापनाद् दुःखभाग्यहम् । १६४.२८/२तस्माद् दुःखेन संतप्तः शून्योऽयं पर्वतो मम ॥ १६४.२८॥ १६४.२९/१अन्यच्च श‍ृणु भूपाल वाक्यं धर्मार्थसंहितम् । १६४.२९/२ब्रह्महत्यासमं पापं तद् विना तद् अवाप्यते ॥ १६४.२९॥ १६४.३०/१क्षत्रियः संगरं गत्वा अथवान्यत्र संगरात् । १६४.३०/२पलायन्तं न्यस्तशस्त्रं विश्वस्तं च पराङ्मुखम् ॥ १६४.३०॥ १६४.३१/१अविज्ञातं चोपविष्टं बिभेमीति च वादिनम् । १६४.३१/२तं यदि क्षत्रियो हन्यात् स तु स्याद् ब्रह्मघातकः ॥ १६४.३१॥ १६४.३२/१अधीतं विस्मरति यस्त्वं करोति तथोत्तमम् । १६४.३२/२अनादरं च गुरुषु तमाहुर्ब्रह्मघातकम् ॥ १६४.३२॥ १६४.३३/१प्रत्यक्षे च प्रियं वक्ति परोक्षे परुषाणि च । १६४.३३/२अन्यद् धृदि वचस्यन्यत् करोत्यन्यत् सदैव यः ॥ १६४.३३॥ १६४.३४/१गुरूणां शपथं कर्ता द्वेष्टा ब्राह्मणनिन्दकः । १६४.३४/२मिथ्या विनीतः पापात्मा स तु स्याद् ब्रह्मघातकः ॥ १६४.३४॥ १६४.३५/१देवं वेदमथाध्यात्मं धर्मब्राह्मणसंगतिम् । १६४.३५/२एतान् निन्दति यो द्वेषात् स तु स्याद् ब्रह्मघातकः ॥ १६४.३५॥ १६४.३६/१एवं भूतोऽप्यहं राजन् दम्भार्थं लज्जया तथा । १६४.३६/२सद्वृत्त इव वर्तेऽहं तस्माद् राजन् द्विजोऽभवम् ॥ १६४.३६॥ १६४.३७/१एवं भूतोऽपि सत्कर्म किंचित् कर्तास्मि कुत्रचित् । १६४.३७/२तेनाहं कर्मणा राजन् स्वतः स्मर्ता पुरा कृतम् ॥ १६४.३७॥ १६४.३८/१ब्रह्मोवाच । तच्चिच्चिकवचः श्रुत्वा पवमानः सुविस्मितः । १६४.३८/२कर्मणा केन ते मुक्तिरित्याह नृपतिर्द्विजम् ॥ १६४.३८॥ १६४.३९/१इति तस्य वचः श्रुत्वा नृपतिं प्राह पक्षिराट् ॥ १६४.३९॥ १६४.४०/१चिच्चिक उवाच । अस्मिन्न् एव नगश्रेष्ठे गौतम्या उत्तरे तटे । १६४.४०/२गदाधरं नाम तीर्थं तत्र मां नय सुव्रत ॥ १६४.४०॥ १६४.४१/१तद् धि तीर्थं पुण्यतमं सर्वपापप्रणाशनम् । १६४.४१/२सर्वकामप्रदं चेति महद्भिर्मुनिभिः श्रुतम् ॥ १६४.४१॥ १६४.४२/१न गौतम्यास्तथा विष्णोरपरं क्लेशनाशनम् । १६४.४२/२सर्वभावेन तत् तीर्थं पश्येयमिति मे मतिः ॥ १६४.४२॥ १६४.४३/१मत्कृतेन प्रयत्नेन नैतच्छक्यं कदाचन । १६४.४३/२कथमाकाङ्क्षितप्राप्तिर्भवेद् दुष्कृतकर्मणाम् ॥ १६४.४३॥ १६४.४४/१सप्रयत्नोऽप्यहं वीर न पश्ये तत् सुदुष्करम् । १६४.४४/२तस्मात् तव प्रसादाच्च पश्येयं हि गदाधरम् ॥ १६४.४४॥ १६४.४५/१अविज्ञापितदुःखज्ञं करुणावरुणालयम् । १६४.४५/२यस्मिन् दृष्टे भवक्लेशा न दृश्यन्ते पुनर्नरैः ॥ १६४.४५॥ १६४.४६/१दृष्ट्वैव तं दिवं यास्ये प्रसादात् तव सुव्रत ॥ १६४.४६॥ १६४.४७/१ब्रह्मोवाच । एवमुक्तः स नृपतिश्चिच्चिकेन द्विजन्मना । १६४.४७/२दर्शयामास तं देवं तां च गङ्गां द्विजन्मने ॥ १६४.४७॥ १६४.४८/१ततः स चिच्चिकः स्नात्वा गङ्गां त्रैलोक्यपावनीम् ॥ १६४.४८॥ १६४.४९/१चिच्चिक उवाच । गङ्गे गौतमि यावत् त्वां त्रिजगत्पावनीं नरः । १६४.४९/२न पश्यत्युच्यते तावद् इहामुत्रापि पातकी ॥ १६४.४९॥ १६४.५०/१तस्मात् सर्वागसमपि मामुद्धर सरिद्वरे । १६४.५०/२संसारे देहिनामन्या न गतिः कापि कुत्रचित् । १६४.५०/३त्वां विना विष्णुचरण+ ।सरोरुहसमुद्भवे ॥ १६४.५०॥ १६४.५१/१ब्रह्मोवाच । इति श्रद्धाविशुद्धात्मा गङ्गैकशरणो द्विजः । १६४.५१/२स्नानं चक्रे स्मरन्न् अन्तर्गङ्गे त्रायस्व मामिति ॥ १६४.५१॥ १६४.५२/१गदाधरं ततो नत्वा पश्यत्सु नगवासिषु । १६४.५२/२पवमानाभ्यनुज्ञातस्तदैव दिवमाक्रमत् ॥ १६४.५२॥ १६४.५३/१पवमानः स्वनगरं प्रययौ सानुगस्ततः । १६४.५३/२ततः प्रभृति तत् तीर्थं पावमानं सचिच्चिकम् ॥ १६४.५३॥ १६४.५४/१गदाधरं कोटितीर्थमिति वेदविदो विदुः । १६४.५४/२कोटिकोटिगुणं कर्म कृतं तत्र भवेन् नृणाम् ॥ १६४.५४॥ १६५.१/१ब्रह्मोवाच । भद्रतीर्थमिति प्रोक्तं सर्वानिष्टनिवारणम् । १६५.१/२सर्वपापप्रशमनं महाशान्तिप्रदायकम् ॥ १६५.१॥ १६५.२/१आदित्यस्य प्रिया भार्या उषा त्वाष्ट्री पतिव्रता । १६५.२/२छायापि भार्या सवितुस्तस्याः पुत्रः शनैश्चरः ॥ १६५.२॥ १६५.३/१तस्य स्वसा विष्टिरिति भीषणा पापरूपिणी । १६५.३/२तां कन्यां सविता कस्मै ददामीति मतिं दधे ॥ १६५.३॥ १६५.४/१यस्मै यस्मै दातुकामः सूर्यो लोकगुरुः प्रभुः । १६५.४/२तच्छ्रुत्वा भीषणा चेति किं कुर्मो भार्ययानया । १६५.४/३एवं तु वर्तमाने सा पितरं प्राह दुःखिता ॥ १६५.४॥ १६५.६/१विष्टिरुवाच । बालामेव पिता यस्तु दद्यात् कन्यां सुरूपिणे । १६५.६/२स कृतार्थो भवेल्लोके न चेद् दुष्कृतवान् पिता ॥ १६५.६॥ १६५.७/१चतुर्थाद् वत्सराद् ऊर्ध्वं यावन् न दशमात्ययः । १६५.७/२तावद् विवाहः कन्यायाः पित्रा कार्यः प्रयत्नतः ॥ १६५.७॥ १६५.८/१श्रीमते विदुषे यूने कुलीनाय यशस्विने । १६५.८/२उदाराय सनाथाय कन्या देया वराय वै ॥ १६५.८॥ १६५.९/१एतच्चेद् अन्यथा कुर्यात् पिता स निरयी सदा । १६५.९/२धर्मस्य साधनं कन्या विदुषामपि भास्कर ॥ १६५.९॥ १६५.१०/१नरकस्येव मूर्खाणां कामोपहतचेतसाम् । १६५.१०/२एकतः पृथिवी कृत्स्ना सशैलवनकानना ॥ १६५.१०॥ १६५.११/१स्वलंकृतोपाधिहीना सुकन्या चैकतः स्मृता । १६५.११/२विक्रीणीते यश्च कन्यामश्वं वा गां तिलान् अपि ॥ १६५.११॥ १६५.१२/१न तस्य रौरवादिभ्यः कदाचिन् निष्कृतिर्भवेत् । १६५.१२/२विवाहातिक्रमः कार्यो न कन्यायाः कदाचन ॥ १६५.१२॥ १६५.१३/१तस्मिन् कृते यत् पितुः स्यात् पापं तत् केन कथ्यते । १६५.१३/२यावल्लज्जां न जानाति यावत् क्रीडति पांशुभिः ॥ १६५.१३॥ १६५.१४/१तावत् कन्या प्रदातव्या नो चेत् पित्रोरधोगतिः । १६५.१४/२पितुः स्वरूपं पुत्रः स्याद् यः पिता पुत्र एव सः ॥ १६५.१४॥ १६५.१५/१आत्मनः सुखितां लोके को न कुर्यात् करोति च । १६५.१५/२यत् कन्यायां पिता कुर्याद् दानं पूजनमीक्षणम् ॥ १६५.१५॥ १६५.१६/१यत् कृतं तत् कृतं विद्यात् तासु दत्तं तद् अक्षयम् । १६५.१६/२यद् दत्तं तासु कन्यासु तद् आनन्त्याय कल्पते ॥ १६५.१६॥ १६५.१७/१पुत्रेषु चैव पौत्रेषु को न कुर्यात् सुखं रवे । १६५.१७/२करोति यः कन्यकानां स सम्पद्भाजनं भवेत् ॥ १६५.१७॥ १६५.१८/१ब्रह्मोवाच । एवं तां वादिनीं कन्यां विष्टिं प्रोवाच भास्करः ॥ १६५.१८॥ १६५.१९/१सूर्य उवाच । किं करोमि न गृह्णाति त्वां कश्चिद् भीषणाकृतिम् । १६५.१९/२कुलं रूपं वयो वित्तं विद्यां वृत्तं सुशीलताम् ॥ १६५.१९॥ १६५.२०/१मिथः पश्यन्ति सम्बन्धे विवाहे स्त्रीषु पुंसु च । १६५.२०/२अस्मासु सर्वमप्यस्ति विना तव गुणैः शुभे । १६५.२०/३किं करोमि क्व दास्यामि वृथा मां धिक् करोषि किम् ॥ १६५.२०॥ १६५.२१/१ब्रह्मोवाच । एवमुक्त्वा पुनस्तां च विष्टिं प्रोवाच भास्करः ॥ १६५.२१॥ १६५.२२/१सूर्य उवाच । यस्मै कस्मै च दातव्या त्वं वै यद्यनुमन्यसे । १६५.२२/२दीयसेऽद्य मया विष्टे अनुजानीहि मां ततः ॥ १६५.२२॥ १६५.२३/१ब्रह्मोवाच । पितरं प्राह सा विष्टिर्भर्ता पुत्रा धनं सुखम् । १६५.२३/२आयू रूपं च सम्प्रीतिर्जायते प्राक्तनानुगम् ॥ १६५.२३॥ १६५.२४/१यत् पुरा विहितं कर्म प्राणिना साध्वसाधु वा । १६५.२४/२फलं तदनुरोधेन प्राप्यतेऽपि भवान्तरे ॥ १६५.२४॥ १६५.२५/१स्वदोष एव तत् पित्रा परिहर्तव्य आदरात् । १६५.२५/२तादृग् एव फलं तु स्याद् यादृग् आचरितं पुरा ॥ १६५.२५॥ १६५.२६/१तस्मात् तद्दानसम्बन्धं स्ववंशानुगतं पिता । १६५.२६/२करोति शेषं दैवेन यद् भाव्यं तद् भविष्यति ॥ १६५.२६॥ १६५.२७/१ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वा दुहितुर्वाक्यं त्वष्टुः पुत्राय भीषणाम् । १६५.२७/२विश्वरूपाय तां प्रादाद् विष्टिं लोकभयंकरीम् ॥ १६५.२७॥ १६५.२८/१विश्वरूपोऽपि तद्वच्च भीषणो भीषणाकृतिः । १६५.२८/२एवं मिथः संचरतोः शीलरूपसमानयोः ॥ १६५.२८॥ १६५.२९/१प्रीतिः कदाचिद् वैषम्यं दम्पत्योरभवन् मिथः । १६५.२९/२गण्डो नामाभवत् पुत्रो ह्यतिगण्डस्तथैव च ॥ १६५.२९॥ १६५.३०/१रक्ताक्षः क्रोधनश्चैव व्ययो दुर्मुख एव च । १६५.३०/२तेभ्यः कनीयान् अभवद् धर्षणो नाम पुण्यभाक् ॥ १६५.३०॥ १६५.३१/१सुतः सुशीलः सुभगः शान्तः शुद्धमतिः शुचिः । १६५.३१/२स कदाचिद् यमगृहं द्रष्टुं मातुलमभ्यगात् ॥ १६५.३१॥ १६५.३२/१स ददर्श बहूञ् जन्तून् स्वर्गस्थान् इव दुःखिनः । १६५.३२/२स मातुलं तु पप्रच्छ नत्वा धर्मं सनातनम् ॥ १६५.३२॥ १६५.३३/१हर्षण उवाच । क इमे सुखिनस्तात पच्यन्ते नरके च के ॥ १६५.३३॥ १६५.३४/१ब्रह्मोवाच । एवं पृष्टो धर्मराजः सर्वं प्राह यथार्थवत् । १६५.३४/२तत्कर्मणां गतिं सर्वामशेषेण न्यवेदयत् ॥ १६५.३४॥ १६५.३५/१यम उवाच । विहितस्य न कुर्वन्ति ये कदाचिद् अतिक्रमम् । १६५.३५/२न ते पश्यन्ति निरयं कदाचिद् अपि मानवाः ॥ १६५.३५॥ १६५.३६/१न मानयन्ति ये शास्त्रं नाचारं न बहुश्रुतान् । १६५.३६/२विहितातिक्रमं कुर्युर्ये ते नरकगामिनः ॥ १६५.३६॥ १६५.३७/१ब्रह्मोवाच । स तु श्रुत्वा धर्मवाक्यं हर्षणः पुनरब्रवीत् ॥ १६५.३७॥ १६५.३८/१हर्षण उवाच । पिता त्वाष्ट्रो भीषणश्च माता विष्टिश्च भीषणा । १६५.३८/२भ्रातरश्च महात्मानो येन ते शान्तबुद्धयः ॥ १६५.३८॥ १६५.३९/१सुरूपाश्च भविष्यन्ति निर्दोषा मङ्गलप्रदाः । १६५.३९/२तन् मे कर्म वदस्वाद्य तत्कर्तास्मि सुरोत्तम ॥ १६५.३९॥ १६५.४०/१अन्यथा तान् न गच्छेयमित्युक्तः प्राह धर्मराट् । १६५.४०/२हर्षणं शुद्धबुद्धिं तं हर्षणोऽसि न संशयः ॥ १६५.४०॥ १६५.४१/१बहवः स्युः सुताः केचिन् नैव ते कुलतन्तवः । १६५.४१/२एक एव सुतः कश्चिद् येन तद् ध्रियते कुलम् ॥ १६५.४१॥ १६५.४२/१कुलस्याधारभूतो यो यः पित्रोः प्रियकारकः । १६५.४२/२यः पूर्वजान् उद्धरति स पुत्रस्त्वितरो गदः ॥ १६५.४२॥ १६५.४३/१यस्मात् त्वयानुरूपं मे प्रोक्तं मातामह प्रियम् । १६५.४३/२तस्मात् त्वं गौतमीं गच्छ स्नात्वा नियतमानसः ॥ १६५.४३॥ १६५.४४/१स्तुहि विष्णुं जगद्योनिं शान्तं प्रीतेन चेतसा । १६५.४४/२स तु प्रीतो यदि भवेत् सर्वमिष्टं प्रदास्यति ॥ १६५.४४॥ १६५.४५/१ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा धर्मवाक्यं हर्षणो गौतमीं ययौ । १६५.४५/२शुचिस्तुष्टाव देवेशं हरिं प्रीतोऽभवद् धरिः ॥ १६५.४५॥ १६५.४६/१हर्षणाय ततः प्रादात् कुलभद्रं ततस्तु सः । १६५.४६/२सर्वाभद्रप्रशमन+ ।पूर्वकं भद्रमस्तु ते ॥ १६५.४६॥ १६५.४७/१तद् भद्रा प्रोच्यते विष्टिः पिता भद्रस्तथा सुताः । १६५.४७/२ततः प्रभृति तत् तीर्थं भद्रतीर्थं तद् उच्यते ॥ १६५.४७॥ १६५.४८/१सर्वमङ्गलदं पुंसां तत्र भद्रपतिर्हरिः । १६५.४८/२तत्तीर्थसेविनां पुंसां सर्वसिद्धिप्रदायकम् । १६५.४८/३मङ्गलैकनिधिः साक्षाद् देवदेवो जनार्दनः ॥ १६५.४८॥ १६६.१/१ब्रह्मोवाच । पतत्रितीर्थमाख्यातं रोगघ्नं पापनाशनम् । १६६.१/२तस्य श्रवणमात्रेण कृतकृत्यो भवेन् नरः ॥ १६६.१॥ १६६.२/१बभूवतुः कश्यपस्य सुतावरुणावीश्वरौ । १६६.२/२सम्पातिश्च जटायुश्च सम्भवेतां तदन्वये ॥ १६६.२॥ १६६.३/१तार्क्ष्यप्रजापतेः पुत्रावरुणो गरुडस्तथा । १६६.३/२तदन्वये सम्भूतः च सम्पातिः पतगोत्तमः ॥ १६६.३॥ १६६.४/१जटायुरिति विख्यातो ह्यपरः सोदरोऽनुजः । १६६.४/२अन्योन्यस्पर्धया युक्तावुन्मत्तौ स्वबलेन तौ ॥ १६६.४॥ १६६.५/१संजग्मतुर्दिनकरं नमस्कर्तुं विहायसि । १६६.५/२यावत् सूर्यस्य सामीप्यं प्राप्तौ तौ विहगोत्तमौ ॥ १६६.५॥ १६६.६/१दग्धपक्षावुभौ श्रान्तौ पतितौ गिरिमूर्धनि । १६६.६/२बान्धवौ पतितौ दृष्ट्वा निश्चेष्टौ गतचेतसौ ॥ १६६.६॥ १६६.७/१तावद् दुःखाभिभूतोऽसावरुणः प्राह भास्करम् । १६६.७/२तौ दृष्ट्वा त्वरुणः सूर्य्ऽम् प्राहेदं पतितौ भुवि । १६६.७/३आश्वासयैतौ तिग्मांशो यावन् नैतौ मरिष्यतः ॥ १६६.७॥ १६६.८/१ब्रह्मोवाच । तथेत्युक्त्वा दिनकरो जीवयामास तौ खगौ । १६६.८/२गरुडोऽपि तयोः श्रुत्वा अवस्थां सह विष्णुना ॥ १६६.८॥ १६६.९/१आगत्याश्वासयामास सुखं चक्रे च नारद । १६६.९/२सर्व एव तदा जग्मुर्गङ्गां तापापनुत्तये ॥ १६६.९॥ १६६.१०/१जटायुश्चारुणश्चैव सम्पातिर्गरुडस्तथा । १६६.१०/२सूर्यो विष्णुस्तत् प्रययौ तत् तीर्थं बहुपुण्यदम् ॥ १६६.१०॥ १६६.११/१पतत्रितीर्थमाख्यातं विषघ्नं सर्वकामदम् । १६६.११/२स्वयं सूर्यस्तथा विष्णुः सुपर्णेनारुणेन च ॥ १६६.११॥ १६६.१२/१आसते गौतमीतीरे तथैव वृषभध्वजः । १६६.१२/२त्रयाणामपि देवानां स्थितेस्तत् तीर्थमुत्तमम् ॥ १६६.१२॥ १६६.१३/१तत्र स्नात्वा शुचिर्भूत्वा नमस्कुर्यात् सुरान् इमान् । १६६.१३/२आधिव्याधिविनिर्मुक्तः स परं सौख्यमाप्नुयात् ॥ १६६.१३॥ १६७.१/१ब्रह्मोवाच । विप्रतीर्थमिति ख्यातं तथा नारायणं विदुः । १६७.१/२तस्याख्यानं प्रवक्ष्यामि श‍ृणु विस्मयकारकम् ॥ १६७.१॥ १६७.२/१अन्तर्वेद्यां द्विजः कश्चिद् ब्राह्मणो वेदपारगः । १६७.२/२तस्य पुत्रा महाप्राज्ञा गुणरूपदयान्विताः ॥ १६७.२॥ १६७.३/१तेषां कनीयान् यो भ्राता शान्तो गुणगणैर्वृतः । १६७.३/२आसन्दिव इति ख्यातः सर्वज्ञानो महामतिः ॥ १६७.३॥ १६७.४/१विवाहाय पिता तस्मै आसन्दिवाय यत्नवान् । १६७.४/२एतस्मिन्न् अन्तरे रात्रौ सुप्तं तं द्विजपुत्रकम् ॥ १६७.४॥ १६७.५/१अविष्णुस्मरणं सौम्य+ ।शिरस्कमसमाहितम् । १६७.५/२आसन्दिवं क्रूररूपा राक्षसी कामरूपिणी ॥ १६७.५॥ १६७.६/१तमादायागमच्छीघ्रं गौतम्या दक्षिणे तटे । १६७.६/२श्रीगिरेरुत्तरे पारे बहुब्राह्मणसेवितम् ॥ १६७.६॥ १६७.७/१नगरं धर्मनिलयं लक्ष्म्या निलयमेव च । १६७.७/२तत्र राजा बृहत्कीर्तिः सर्वक्षत्रगुणान्वितः ॥ १६७.७॥ १६७.८/१तस्यामितक्षेमसुभिक्षयुक्तम् । १६७.८/२निशावसाने द्विजपुत्रयुक्ता । १६७.८/३सा राक्षसी तत् पुरमाससाद । १६७.८/४मनोज्ञरूपाणि बिभर्ति नित्यम् ॥ १६७.८॥ १६७.९/१सा कामरूपेण चरत्यशेषाम् । १६७.९/२महीमिमां तेन समं द्विजेन । १६७.९/३गोदावरीदक्षिणतीरभागे । १६७.९/४वृद्धाकृतिस्तं द्विजमाह भीमा ॥ १६७.९॥ १६७.१०/१राक्षस्युवाच । एषा तु गङ्गा द्विजमुख्य संध्या । १६७.१०/२उपास्यतां विप्रवरैः समेत्य । १६७.१०/३यथोचितं विप्रवरास्तु काले । १६७.१०/४नोपासते यत्नत एव संध्याम् ॥ १६७.१०॥ १६७.११/१नीचास्त एवाभिहिताः सुरेशैर्। १६७.११/२अन्त्यावसायिप्रवरास्त एते । १६७.११/३अहं जनित्री तव चेति वाच्यम् । १६७.११/४नो चेद् इदानीं त्वमुपैषि नाशम् ॥ १६७.११॥ १६७.१२/१मद्वाक्यकर्तासि यदि द्विजेन्द्र । १६७.१२/२सुखं करिष्ये तव यत् प्रियं च । १६७.१२/३पुनश्च देशं निलयं गुरूंश्च । १६७.१२/४सम्प्रापयिष्ये ननु सत्यमेतत् ॥ १६७.१२॥ १६७.१३/१ब्रह्मोवाच । स प्राह का त्वं द्विजपुंगवोऽपि । १६७.१३/२सोवाच तं राक्षसी कामरूपा । १६७.१३/३विश्वासयन्ती शपथैरनेकैस्- । १६७.१३/४तं भ्रान्तचित्तं मुनिराजपुत्रम् ॥ १६७.१३॥ १६७.१४/१कङ्कालिनी नाम जगत्प्रसिद्धा । १६७.१४/२विप्रोऽपि तामाह निवेदितं यत् । १६७.१४/३तद् एव कर्तास्मि न संशयोऽत्र । १६७.१४/४यत् तत् प्रियं वच्मि करोमि चैव ॥ १६७.१४॥ १६७.१५/१ब्रह्मोवाच । तद् विप्रवचनं श्रुत्वा राक्षसी कामरूपिणी । १६७.१५/२वृद्धा तथापि चार्वङ्गी दिव्यालंकारभूषणा ॥ १६७.१५॥ १६७.१६/१द्विजमादाय सर्वत्र मत्सुतोऽयं गुणाकरः । १६७.१६/२एवं वदन्ती सर्वत्र याति वक्ति करोति च ॥ १६७.१६॥ १६७.१७/१तं विप्रं रूपसौभाग्य+ ।वयोविद्याविभूषितम् । १६७.१७/२तां च वृद्धां गुणोपेतामस्य मातेति मेनिरे ॥ १६७.१७॥ १६७.१८/१तत्र द्विजवरः कश्चित् स्वां कन्यां भूषणान्विताम् । १६७.१८/२राक्षसीं तां पुरस्कृत्य प्रादात् तस्मै द्विजातये ॥ १६७.१८॥ १६७.१९/१सा कन्या तं पतिं प्राप्य कृतार्थास्मीत्यचिन्तयत् । १६७.१९/२स द्विजोऽपि गुणैर्युक्तां पत्नीं दृष्ट्वा सुदुःखितः ॥ १६७.१९॥ १६७.२०/१द्विज उवाच । मामियं भक्षयेद् एव राक्षसी पापरूपिणी । १६७.२०/२किं करोमि क्व गच्छामि कस्यैतत् कथयामि वा ॥ १६७.२०॥ १६७.२१/१महत् संकटमापन्नं रक्षयिष्यति कोऽत्र माम् । १६७.२१/२भार्या ममेयं कल्याणी गुणरूपवयोयुता । १६७.२१/३एनामप्यशुभाकस्माद् भक्षयिष्यति राक्षसी ॥ १६७.२१॥ १६७.२२/१ब्रह्मोवाच । एतस्मिन्न् अन्तरे तत्र भार्या सा गुणशालिनी । १६७.२२/२वृद्धाप्यतिदुराधर्षा सा गता कुत्रचित् तदा ॥ १६७.२२॥ १६७.२३/१प्रश्रयावनता भूत्वा बाला चापि पतिव्रता । १६७.२३/२भर्तारं दुःखितं ज्ञात्वा पतिं प्राह रहः शनैः ॥ १६७.२३॥ १६७.२४/१भार्योवाच । कस्मात् ते दुःखमापन्नं स्वामिंस्तत्त्वं वदस्व मे ॥ १६७.२४॥ १६७.२५/१ब्रह्मोवाच । शनैः प्रोवाच तां भार्यां यथावत् पूर्वविस्तरम् । १६७.२५/२किमकथ्यं प्रिये मित्रे कुलीनायां च योषिति ॥ १६७.२५॥ १६७.२६/१भर्तृवाक्यं निशम्येदं प्रोवाच वदतां वरा ॥ १६७.२६॥ १६७.२७/१भार्योवाच । अनात्मनः सर्वतोऽपि भयमस्ति गृहेष्वपि । १६७.२७/२कुतो भयं ह्यात्मवतां किं पुनर्गौतमीतटे ॥ १६७.२७॥ १६७.२८/१वसतां विष्णुभक्तानां विरक्तानां विवेकिनाम् । १६७.२८/२अत्र स्नात्वा शुचिर्भूत्वा स्तुहि देवमनामयम् ॥ १६७.२८॥ १६७.२९/१ब्रह्मोवाच । एतद् आकर्ण्य गङ्गायां स्नात्वा विगतकल्मषः । १६७.२९/२तुष्टाव गौतमीतीरे द्विजो नारायणं तथा ॥ १६७.२९॥ १६७.३०/१द्विज उवाच । त्वमन्तरात्मा जगतोऽस्य नाथ । १६७.३०/२त्वमेव कर्तास्य मुकुन्द हर्ता । १६७.३०/३त्वं पालकः पालयसे न दीनम् । १६७.३०/४अनाथबन्धो नरसिंह कस्मात् ॥ १६७.३०॥ १६७.३१/१श्रुत्वैतत् प्रार्थनं तस्य जगच्छोकनिवारणः । १६७.३१/२नारायणोऽपि तां पापां निजघान स राक्षसीम् ॥ १६७.३१॥ १६७.३२/१सुदर्शनेन चक्रेण सहस्रारेण भास्वता । १६७.३२/२तस्मै प्रादाद् वरान् इष्टान् प्रापयच्च गुरुं प्रभुः ॥ १६७.३२॥ १६७.३३/१ततः प्रभृति तत् तीर्थं विप्रं नारायणं विदुः । १६७.३३/२स्नानदानेन पूजाद्यैर्यत्र सिध्यति वाञ्छितम् ॥ १६७.३३॥ १६८.१/१ब्रह्मोवाच । भानुतीर्थमिति ख्यातं त्वाष्ट्रं माहेश्वरं तथा । १६८.१/२ऐन्द्रं याम्यं तथाग्नेयं सर्वपापप्रणाशनम् ॥ १६८.१॥ १६८.२/१अभिष्टुत इति ख्यातो राजासीत् प्रियदर्शनः । १६८.२/२हयमेधेन पुण्येन यष्टुमारब्धवान् सुरान् ॥ १६८.२॥ १६८.३/१तत्रर्त्विजः षोडश स्युर्वसिष्ठात्रिपुरोगमाः । १६८.३/२क्षत्रिये यजमाने तु यज्ञभूमिः कथं भवेत् ॥ १६८.३॥ १६८.४/१ब्राह्मणे दीक्षिते राजा भुवं दास्यति यज्ञियाम् । १६८.४/२भूपतौ दीक्षिते दाता को भवेत् को नु याचते ॥ १६८.४॥ १६८.५/१याच्ञेयमखिलाशर्म+ ।जननी पापरूपिणी । १६८.५/२केनाप्यतो न कार्यैव क्षत्रियेण विशेषतः ॥ १६८.५॥ १६८.६/१एवं मीमांसमानेषु ब्राह्मणेषु परस्परम् । १६८.६/२तत्र प्राह महाप्राज्ञो वसिष्ठो धर्मवित्तमः ॥ १६८.६॥ १६८.७/१वसिष्ठ उवाच । राज्ञि दीक्षायमाणे तु सूर्यो याच्यो भुवं प्रति । १६८.७/२देहि मे देव सवितर्यजनं देवतोचितम् ॥ १६८.७॥ १६८.८/१दैवं क्षत्रमसि ब्रह्मन् भूतनाथ नमोऽस्तु ते । १६८.८/२याचितः सविता राज्ञा देवानां यजनं शुभम् ॥ १६८.८॥ १६८.९/१ददात्येव ततो राजन् प्रार्थयेशं दिवाकरम् ॥ १६८.९॥ १६८.१०/१ब्रह्मोवाच । तथेत्युक्त्वाभिष्टुतोऽपि देवदेवं दिवाकरम् । १६८.१०/२श्रद्धया प्रार्थयामास हरीशाजात्मकं रविम् ॥ १६८.१०॥ १६८.११/१राजोवाच । देवानां यजनं देहि सवितस्ते नमोऽस्तु ते ॥ १६८.११॥ १६८.१२/१ब्रह्मोवाच । क्षत्रं दैवं यतः सूर्यो दत्ता भूर्भूपतेस्ततः । १६८.१२/२सविता देवदेवेशो ददामीत्यभ्यभाषत ॥ १६८.१२॥ १६८.१३/१एवं करोति यो यज्ञं तस्य रिष्टिर्न काचन । १६८.१३/२तथा वाजिमखे सत्त्रे ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ॥ १६८.१३॥ १६८.१४/१प्रारब्धेऽभिष्टुता राज्ञा यत्रागाद् भूपतिं रविः । १६८.१४/२देवानां यजनं दातुं भानुतीर्थं तद् उच्यते ॥ १६८.१४॥ १६८.१५/१तं देवक्रतुमुत्कृष्टं हयमेधं सुरैर्युतम् । १६८.१५/२दैत्याश्च दनुजाश्चैव तथान्ये यज्ञघातकाः ॥ १६८.१५॥ १६८.१६/१ब्रह्मवेषधराः सर्वे गायन्तः सामगा इव । १६८.१६/२तेऽपि तत्र महाप्राज्ञाः प्राविशन्न् अनिवारिताः ॥ १६८.१६॥ १६८.१७/१चमसानि च पात्राणि सोमं चषालमेव च । १६८.१७/२सोमपानं हविस्त्यागम् ऋत्विजो भूपतिं तथा ॥ १६८.१७॥ १६८.१८/१निन्दन्ति निक्षिपन्त्यन्ये हसन्त्यन्ये तथासुराः । १६८.१८/२तेषां चेष्टां न जानन्ति विश्वरूपं विना मुने ॥ १६८.१८॥ १६८.१९/१विश्वरूपोऽपि पितरं प्राह दैत्या इमे इति । १६८.१९/२तत् पुत्रवचनं श्रुत्वा त्वष्टा प्राह सुरान् इदम् ॥ १६८.१९॥ १६८.२०/१त्वष्टोवाच । गृहीत्वा वारिदर्भांश्च प्रोक्षयध्वं समन्ततः । १६८.२०/२ये निन्दन्ति मखं पुण्यं चमसं सोममेव च ॥ १६८.२०॥ १६८.२१/१मया त्वपहताः सर्व इत्युक्त्वा परिषिञ्चत ॥ १६८.२१॥ १६८.२२/१ब्रह्मोवाच । तथा चक्रुः सुरगणास्त्वष्टा चापि तथाकरोत् । १६८.२२/२भस्मीभूतास्ततः सर्वे कांदिशीकास्ततोऽभवन् ॥ १६८.२२॥ १६८.२३/१हता मया महापापा इत्युक्त्वा वार्यवाक्षिपत् । १६८.२३/२ततः क्षीणायुषो दैत्याः प्रातिष्ठन् कुपितास्ततः ॥ १६८.२३॥ १६८.२४/१यत्रैतत् प्राक्षिपद् वारि त्वष्टा लोकप्रजापतिः । १६८.२४/२त्वाष्ट्रं तीर्थं तद् आख्यातं सर्वपापप्रणाशनम् ॥ १६८.२४॥ १६८.२५/१त्वष्टुर्वाक्याच्च्युतान् दैत्यान् निजघान यमस्तदा । १६८.२५/२कालदण्डेन चक्रेण कालपाशेन मन्युना ॥ १६८.२५॥ १६८.२६/१यत्र ते निहता दैत्यास्तत् तीर्थं याम्यमुच्यते । १६८.२६/२यत्राभवत् क्रतुः पूर्णो हुत्वाग्नौ चामृतं बहु ॥ १६८.२६॥ १६८.२७/१धाराभिः शरमानाभिरखण्डाभिर्महाध्वरे । १६८.२७/२यत्राभवद् धव्यवाहस्तृप्तस्तस्य ह्यभिष्टुतः ॥ १६८.२७॥ १६८.२८/१अग्नितीर्थं तद् आख्यातमश्वमेधफलप्रदम् । १६८.२८/२इन्द्रो मरुद्भिर्नृपतिं प्राहेदं वचनं शुभम् ॥ १६८.२८॥ १६८.२९/१त्वं संराड् भविता राजन्न् उभयोरपि लोकयोः । १६८.२९/२सखा मम प्रियो नित्यं भविता नात्र संशयः ॥ १६८.२९॥ १६८.३०/१स कृतार्थो मर्त्यलोक इन्द्रतीर्थे च तर्पणम् । १६८.३०/२कुर्यात् पितृणां प्रीत्यर्थं यमतीर्थे विशेषतः ॥ १६८.३०॥ १६८.३१/१माहेश्वरं तु तत् तीर्थं पूजितोऽभिष्टुतः शिवः । १६८.३१/२भक्तियुक्तेन विप्रैश्च सर्वकर्मविशारदैः ॥ १६८.३१॥ १६८.३२/१वैदिकैर्लौकिकैश्चैव मन्त्रैः पूज्यं महेश्वरम् । १६८.३२/२नृत्यैर्गीतैस्तथा वाद्यैरमृतैः पञ्चसम्भवैः ॥ १६८.३२॥ १६८.३३/१उपचारैश्च बहुभिर्दण्डपातप्रदक्षिणैः । १६८.३३/२धूपैर्दीपैश्च नैवेद्यैः पुष्पैर्गन्धैः सुगन्धिभिः ॥ १६८.३३॥ १६८.३४/१पूजयामास देवेशं विष्णुं शम्भुं धियैकया । १६८.३४/२ततः प्रसन्नौ देवेशौ वरान् ददतुरोजसा ॥ १६८.३४॥ १६८.३५/१अभिष्टुते नरेन्द्राय भुक्तिमुक्ती उभे अपि । १६८.३५/२माहात्म्यमस्य तीर्थस्य तथा ददतुरुत्तमम् ॥ १६८.३५॥ १६८.३६/१ततःप्रभृति तत् तीर्थं शैवं वैष्णवमुच्यते । १६८.३६/२तत्र स्नानं च दानं च सर्वकामप्रदं विदुः ॥ १६८.३६॥ १६८.३७/१इमानि सर्वतीर्थानि स्मरेद् अपि पठेत वा । १६८.३७/२विमुक्तः सर्वपापेभ्यः शिवविष्णुपुरं व्रजेत् ॥ १६८.३७॥ १६८.३८/१भानुतीर्थे विशेषेण स्नानं सर्वार्थसिद्धिदम् । १६८.३८/२तत्र तीर्थे महापुण्यं तीर्थानां शतमत्र हि ॥ १६८.३८॥ १६९.१/१ब्रह्मोवाच । भिल्लतीर्थमिति ख्यातं रोगघ्नं पापनाशनम् । १६९.१/२महादेवपदाम्भोज+ ।युगभक्तिप्रदायकम् ॥ १६९.१॥ १६९.२/१तत्राप्येवंविधां पुण्यां कथां श‍ृणु महामते । १६९.२/२गङ्गाया दक्षिणे तीरे श्रीगिरेरुत्तरे तटे ॥ १६९.२॥ १६९.३/१आदिकेश इति ख्यात ऋषिभिः परिपूजितः । १६९.३/२महादेवो लिङ्गरूपी सदास्ते सर्वकामदः ॥ १६९.३॥ १६९.४/१सिन्धुद्वीप इति ख्यातो मुनिः परमधार्मिकः । १६९.४/२तस्य भ्राता वेद इति स चापि परमो ऋषिः ॥ १६९.४॥ १६९.५/१तमादिकेशं वै देवं त्रिपुरारिं त्रिलोचनम् । १६९.५/२नित्यं पूजयते भक्त्या प्राप्ते मध्यंदिने रवौ ॥ १६९.५॥ १६९.६/१भिक्षाटनाय वेदोऽपि याति ग्रामं विचक्षणः । १६९.६/२याते तस्मिन् द्विजवरे व्याधः परमधार्मिकः ॥ १६९.६॥ १६९.७/१तस्मिन् गिरिवरे पुण्ये मृगयां याति नित्यशः । १६९.७/२अटित्वा विविधान् देशान् मृगान् हत्वा यथासुखम् ॥ १६९.७॥ १६९.८/१मुखे गृहीत्वा पानीयमभिषेकाय शूलिनः । १६९.८/२न्यस्य मांसं धनुष्कोट्यां श्रान्तो व्याधः शिवं प्रभुम् ॥ १६९.८॥ १६९.९/१आदिकेशं समागत्य न्यस्य मांसं ततो बहिः । १६९.९/२गङ्गां गत्वा मुखे वारि गृहीत्वागत्य तं शिवम् ॥ १६९.९॥ १६९.१०/१यस्य कस्यापि पत्त्राणि करेणादाय भक्तितः । १६९.१०/२अपरेण च मांसानि नैवेद्यार्थं च तन्मनाः ॥ १६९.१०॥ १६९.११/१आदिकेशं समागत्य वेदेनार्चितमोजसा । १६९.११/२पादेनाहत्य तां पूजां मुखानीतेन वारिणा ॥ १६९.११॥ १६९.१२/१स्नापयित्वा शिवं देवमर्चयित्वा तु पत्त्रकैः । १६९.१२/२कल्पयित्वा तु तन् मांसं शिवो मे प्रीयतामिति ॥ १६९.१२॥ १६९.१३/१नैव किंचित् स जानाति शिवभक्तिं विना शुभाम् । १६९.१३/२ततो याति स्वकं स्थानं मांसेन तु यथागतम् ॥ १६९.१३॥ १६९.१४/१करोत्येतादृग् आगत्य *आगत्य प्रत्यहमेव सः । १६९.१४/२तथापीशस्तुतोषास्य विचित्रा हीश्वरस्थितिः ॥ १६९.१४॥ १६९.१५/१यावन् नायात्यसौ भिल्लः शिवस्तावन् न सौख्यभाक् । १६९.१५/२भक्तानुकम्पितां शम्भोर्मानातीतां तु वेत्ति कः ॥ १६९.१५॥ १६९.१६/१सम्पूजयत्यादिकेशमुमया प्रत्यहं शिवम् । १६९.१६/२एवं बहुतिथे काले याते वेदश्चुकोप ह ॥ १६९.१६॥ १६९.१७/१पूजां मन्त्रवतीं चित्रां शिवभक्तिसमन्विताम् । १६९.१७/२को नु विध्वंसते पापो मत्तः स वधमाप्नुयात् ॥ १६९.१७॥ १६९.१८/१गुरुदेवद्विजस्वामि+ ।द्रोही वध्यो मुनेरपि । १६९.१८/२सर्वस्यापि वधार्होऽसौ शिवस्य द्रोहकृन् नरः ॥ १६९.१८॥ १६९.१९/१एवं निश्चित्य मेधावी वेदः सिन्धोस्तथानुजः । १६९.१९/२कस्येयं पापचेष्टा स्यात् पापिष्ठस्य दुरात्मनः ॥ १६९.१९॥ १६९.२०/१पुष्पैर्वन्यभवैर्दिव्यैः कन्दैर्मूलफलैः शुभैः । १६९.२०/२कृतां पूजां स विध्वस्य ह्यन्यां पूजां करोति यः ॥ १६९.२०॥ १६९.२१/१मांसेन तरुपत्त्रैश्च स च वध्यो भवेन् मम । १६९.२१/२एवं संचिन्त्य मेधावी गोपयित्वा तनुं तदा ॥ १६९.२१॥ १६९.२२/१तं पश्येयमहं पापं पूजाकर्तारमीश्वरे । १६९.२२/२एतस्मिन्न् अन्तरे प्रायाद् व्याधो देवं यथा पुरा ॥ १६९.२२॥ १६९.२३/१नित्यवत् पूजयन्तं तमादिकेशस्तदाब्रवीत् ॥ १६९.२३॥ १६९.२४/१आदिकेश उवाच । भो भो व्याध महाबुद्धे श्रान्तोऽसीति पुनः पुनः । १६९.२४/२चिराय कथमायातस्त्वां विना तात दुःखितः । १६९.२४/३न विन्दामि सुखं किंचित् समाश्वसिहि पुत्रक ॥ १६९.२४॥ १६९.२५/१ब्रह्मोवाच । तमेवंवादिनं देवं वेदः श्रुत्वा विलोक्य तु । १६९.२५/२चुकोप विस्मयाविष्टो न च किंचिद् उवाच ह ॥ १६९.२५॥ १६९.२६/१व्याधश्च नित्यवत् पूजां कृत्वा स्वभवनं ययौ । १६९.२६/२वेदश्च कुपितो भूत्वा आगत्येशमुवाच ह ॥ १६९.२६॥ १६९.२७/१वेद उवाच । अयं व्याधः पापरतः क्रियाज्ञानविवर्जितः । १६९.२७/२प्राणिहिंसारतः क्रूरो निर्दयः सर्वजन्तुषु ॥ १६९.२७॥ १६९.२८/१हीनजातिरकिंचिज्ज्ञो गुरुक्रमविवर्जितः । १६९.२८/२सदानुचितकारी चा+ ंइर्जिताखिलगोगणः ॥ १६९.२८॥ १६९.२९/१तस्यात्मानं दर्शितवान् न मां किंचन वक्ष्यसि । १६९.२९/२पूजां मन्त्रविधानेन करोमीश यतव्रतः ॥ १६९.२९॥ १६९.३०/१त्वदेकशरणो नित्यं भार्यापुत्रविवर्जितः । १६९.३०/२व्याधो मांसेन दुष्टेन पूजां तव करोत्यसौ ॥ १६९.३०॥ १६९.३१/१तस्य प्रसन्नो भगवान् न ममेति महाद्भुतम् । १६९.३१/२शास्तिमस्य करिष्यामि भिल्लस्य ह्यपकारिणः ॥ १६९.३१॥ १६९.३२/१मृदोः कोपि भवेत् प्रीतः कोपि तद्वद् दुरात्मनः । १६९.३२/२तस्माद् अहं मूर्ध्नि शिलां पातयेयमसंशयम् ॥ १६९.३२॥ १६९.३३/१ब्रह्मोवाच । इत्युक्तवति वै वेदे विहस्येशोऽब्रवीद् इदम् ॥ १६९.३३॥ १६९.३४/१आदिकेश उवाच । श्वः प्रतीक्षस्व पश्चान् मे शिलां पातय मूर्धनि ॥ १६९.३४॥ १६९.३५/१ब्रह्मोवाच । तथेत्युक्त्वा स वेदोऽपि शिलां संत्यज्य बाहुना । १६९.३५/२उपसंहृत्य तं कोपं श्वः करोमीत्युवाच ह ॥ १६९.३५॥ १६९.३६/१ततः प्रातः समागत्य कृत्वा स्नानादिकर्म च । १६९.३६/२वेदोऽपि नित्यवत् पूजां कुर्वन् पश्यति मस्तके ॥ १६९.३६॥ १६९.३७/१लिङ्गस्य सव्रणां भीमां धारां च रुधिरप्लुताम् । १६९.३७/२वेदः स विस्मितो भूत्वा किमिदं लिङ्गमूर्धनि ॥ १६९.३७॥ १६९.३८/१महोत्पातो भवेत् कस्य सूचयेद् इत्यचिन्तयत् । १६९.३८/२मृद्भिश्च गोमयेनापि कुशैस्तं गाङ्गवारिभिः ॥ १६९.३८॥ १६९.३९/१प्रक्षालयित्वा तां पूजां कृतवान् नित्यवत् तदा । १६९.३९/२एतस्मिन्न् अन्तरे प्रायाद् व्याधो विगतकल्मषः ॥ १६९.३९॥ १६९.४०/१मूर्धानं व्रणसंयुक्तं सरक्तं लिङ्गमस्तके । १६९.४०/२शंकरस्यादिकेशस्य ददृशेऽन्तर्गतस्तदा ॥ १६९.४०॥ १६९.४१/१दृष्ट्वैव किमिदं चित्रमित्युक्त्वा निशितैः शरैः । १६९.४१/२आत्मानं भेदयामास शतधा च सहस्रधा ॥ १६९.४१॥ १६९.४२/१स्वामिनो वैकृतं दृष्ट्वा कः क्षमेतोत्तमाशयः । १६९.४२/२मुहुर्निनिन्द चात्मानं मयि जीवत्यभूद् इदम् ॥ १६९.४२॥ १६९.४३/१कष्टमापतितं कीदृग् अहो दुर्विधिवैशसात् । १६९.४३/२तत् कर्म तस्य संवीक्ष्य महादेवोऽतिविस्मितः । १६९.४३/३ततः प्रोवाच भगवान् वेदं वेदविदां वरम् ॥ १६९.४३॥ १६९.४४/१आदिकेश उवाच । पश्य व्याधं महाबुद्धे भक्तं भावेन संयुतम् । १६९.४४/२त्वं तु मृद्भिः कुशैर्वार्भिर्मूर्धानं स्पृष्टवान् असि ॥ १६९.४४॥ १६९.४५/१अनेन सहसा ब्रह्मन् ममात्मापि निवेदितः । १६९.४५/२भक्तिः प्रेमाथवा शक्तिर्विचारो यत्र विद्यते । १६९.४५/३तस्माद् अस्मै वरान् दास्ये पश्चात् तुभ्यं द्विजोत्तम ॥ १६९.४५॥ १६९.४६/१ब्रह्मोवाच । वरेण च्छन्दयामास व्याधं देवो महेश्वरः । १६९.४६/२व्याधः प्रोवाच देवेशं निर्माल्यं तव यद् भवेत् ॥ १६९.४६॥ १६९.४७/१तद् अस्माकं भवेन् नाथ मन्नाम्ना तीर्थमुच्यताम् । १६९.४७/२सर्वक्रतुफलं तीर्थं स्मरणाद् एव जायताम् ॥ १६९.४७॥ १६९.४८/१ब्रह्मोवाच । तथेत्युवाच देवेशस्ततस्तत् तीर्थमुत्तमम् । १६९.४८/२भिल्लतीर्थं समस्ताघ+ ।संघविच्छेदकारणम् ॥ १६९.४८॥ १६९.४९/१श्रीमहादेवचरण+ ंअहाभक्तिविधायकम् । १६९.४९/२अभवत् स्नानदानाद्यैर्भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् । १६९.४९/३वेदस्यापि वरान् प्रादाच्छिवो नानाविधान् बहून् ॥ १६९.४९॥ १७०.१/१ब्रह्मोवाच । चक्षुस्तीर्थमिति ख्यातं रूपसौभाग्यदायकम् । १७०.१/२यत्र योगेश्वरो देवो गौतम्या दक्षिणे तटे ॥ १७०.१॥ १७०.२/१पुरं भौवनमाख्यातं गिरिमूर्ध्न्यभिधीयते । १७०.२/२यत्रासौ भौवनो राजा क्षत्रधर्मपरायणः ॥ १७०.२॥ १७०.३/१तस्मिन् पुरवरे कश्चिद् ब्राह्मणो वृद्धकौशिकः । १७०.३/२तत्पुत्रो गौतम इति ख्यातो वेदविदुत्तमः ॥ १७०.३॥ १७०.४/१तस्य मातुर्मनोदोषाद् विपरीतोऽभवद् द्विजः । १७०.४/२सखा तस्य वणिक् कश्चिन् मणिकुण्डल उच्यते ॥ १७०.४॥ १७०.५/१तेन सख्यं द्विजस्यासीद् विषमं द्विजवैश्ययोः । १७०.५/२श्रीमद्दरिद्रयोर्नित्यं परस्परहितैषिणोः ॥ १७०.५॥ १७०.६/१कदाचिद् गौतमो वैश्यं वित्तेशं मणिकुण्डलम् । १७०.६/२प्राहेदं वचनं प्रीत्या रहः स्थित्वा पुनः पुनः ॥ १७०.६॥ १७०.७/१गौतम उवाच । गच्छामो धनमादातुं पर्वतान् उदधीन् अपि । १७०.७/२यौवनं तद् वृथा ज्ञेयं विना सौख्यानुकूल्यतः । १७०.७/३धनं विना तत् कथं स्याद् अहो धिङ् निर्धनं नरम् ॥ १७०.७॥ १७०.८/१ब्रह्मोवाच । कुण्डलो द्विजमाहेदं मत्पित्रोपार्जितं धनम् । १७०.८/२बह्वस्ति किं धनेनाद्य करिष्ये द्विजसत्तम । १७०.८/३द्विजः पुनरुवाचेदं मणिकुण्डलमोजसा ॥ १७०.८॥ १७०.९/१गौतम उवाच । धर्मार्थज्ञानकामानां को नु तृप्तः प्रशस्यते । १७०.९/२उत्कर्षप्राप्तिरेवैषां सखे श्लाघ्या शरीरिणाम् ॥ १७०.९॥ १७०.१०/१स्वेनैव व्यवसायेन धन्या जीवन्ति जन्तवः । १७०.१०/२परदत्तार्थसंतुष्टाः कष्टजीविन एव ते ॥ १७०.१०॥ १७०.११/१स पुत्रः शस्यते लोके पितृभिश्चाभिनन्द्यते । १७०.११/२यः पैत्र्यमभिलिप्सेत न वाचापि तु कुण्डल ॥ १७०.११॥ १७०.१२/१स्वबाहुबलमाश्रित्य योऽर्थान् अर्जयते सुतः । १७०.१२/२स कृतार्थो भवेल्लोके पैत्र्यं वित्तं न तु स्पृशेत् ॥ १७०.१२॥ १७०.१३/१स्वयमार्ज्य सुतो वित्तं पित्रे दास्यति बन्धवे । १७०.१३/२तं तु पुत्रं विजानीयाद् इतरो योनिकीटकः ॥ १७०.१३॥ १७०.१४/१ब्रह्मोवाच । एतच्छ्रुत्वा तु तद् वाक्यं ब्राह्मणस्याभिलाषिणः । १७०.१४/२तथेति मत्वा तद्वाक्यं रत्नान्यादाय सत्वरः ॥ १७०.१४॥ १७०.१५/१आत्मकीयानि वित्तानि गौतमाय न्यवेदयत् । १७०.१५/२धनेनैतेन देशांश्च परिभ्रम्य यथासुखम् ॥ १७०.१५॥ १७०.१६/१धनान्यादाय वित्तानि पुनरेष्यामहे गृहम् । १७०.१६/२सत्यमेव वणिग् वक्ति स तु विप्रः प्रतारकः ॥ १७०.१६॥ १७०.१७/१पापात्मा पापचित्तं च न बुबोध वणिग् द्विजम् । १७०.१७/२तौ परस्परमामन्त्र्य मातापित्रोरजानतोः ॥ १७०.१७॥ १७०.१८/१देशाद् देशान्तरं यातौ धनार्थं तौ वणिग्द्विजौ । १७०.१८/२वणिग्घस्तस्थितं वित्तं ब्राह्मणो हर्तुमिच्छति ॥ १७०.१८॥ १७०.१९/१ब्राह्मण उवाच । येन केनाप्युपायेन तद् धनं हि समाहरे । १७०.१९/२अहो पृथिव्यां रम्याणि नगराणि सहस्रशः ॥ १७०.१९॥ १७०.२०/१इष्टप्रदात्र्यः कामस्य देवता इव योषितः । १७०.२०/२मनोहरास्तत्र तत्र सन्ति किं क्रियते मया ॥ १७०.२०॥ १७०.२१/१धनमाहृत्य यत्नेन योषिद्भ्यो यदि दीयते । १७०.२१/२भुज्यन्ते तास्ततो नित्यं सफलं जीवितं हि तत् ॥ १७०.२१॥ १७०.२२/१नृत्यगीतरतो नित्यं पण्यस्त्रीभिरलंकृतः । १७०.२२/२भोक्ष्ये कथं तु तद् वित्तं वैश्यान् मद्धस्तमागतम् ॥ १७०.२२॥ १७०.२३/१ब्रह्मोवाच । एवं चिन्तयमानोऽसौ गौतमः प्रहसन्न् इव । १७०.२३/२मणिकुण्डलमाहेदमधर्माद् एव जन्तवः ॥ १७०.२३॥ १७०.२४/१वृद्धिं सुखमभीष्टानि प्राप्नुवन्ति न संशयः । १७०.२४/२धर्मिष्ठाः प्राणिनो लोके दृश्यन्ते दुःखभागिनः ॥ १७०.२४॥ १७०.२५/१तस्माद् धर्मेण किं तेन दुःखैकफलहेतुना ॥ १७०.२५॥ १७०.२६/१ब्रह्मोवाच । नेत्युवाच ततो वैश्यः सुखं धर्मे प्रतिष्ठितम् । १७०.२६/२पापे दुःखं भयं शोको दारिद्र्यं क्लेश एव च । १७०.२६/३यतो धर्मस्ततो मुक्तिः स्वधर्मः किं विनश्यति ॥ १७०.२६॥ १७०.२७/१ब्रह्मोवाच । एवं विवदतोस्तत्र सम्परायस्तयोरभूत् । १७०.२७/२यस्य पक्षो भवेज्ज्यायान् स परार्थमवाप्नुयात् ॥ १७०.२७॥ १७०.२८/१पृच्छावः कस्य प्राबल्यं धर्मिणो वाप्यधर्मिणः । १७०.२८/२वेदात् तु लौकिकं ज्येष्ठं लोके धर्मात् सुखं भवेत् ॥ १७०.२८॥ १७०.२९/१एवं विवदमानौ तावूचतुः सकलाञ् जनान् । १७०.२९/२धर्मस्य वाप्यधर्मस्य प्राबल्यमनयोर्भुवि ॥ १७०.२९॥ १७०.३०/१तद् वदन्तु यथावृत्तमेवमूचतुरोजसा । १७०.३०/२एवं तत्रोचिरे केचिद् ये धर्मेणानुवर्तिनः ॥ १७०.३०॥ १७०.३१/१तैर्दुःखमनुभूयते पापिष्ठाः सुखिनो जनाः । १७०.३१/२सम्पराये धनं सर्वं जितं विप्रे न्यवेदयत् ॥ १७०.३१॥ १७०.३२/१मणिमान् धर्मविच्छ्रेष्ठः पुनर्धर्मं प्रशंसति । १७०.३२/२मणिमन्तं द्विजः प्राह किं धर्ममनुशंससि । १७०.३२/३ब्रह्मोवाच । तथेति चेत्याह वैश्यो ब्राह्मणः पुनरब्रवीत् ॥ १७०.३२॥ १७०.३३/१ब्राह्मण उवाच । जितं मया धनं वैश्य निर्लज्जः किं नु भाषसे । १७०.३३/२मयैव विजितो धर्मो यथेष्टचरणात्मना ॥ १७०.३३॥ १७०.३४/१ब्रह्मोवाच । तद् ब्राह्मणवचः श्रुत्वा वैश्यः सस्मित ऊचिवान् ॥ १७०.३४॥ १७०.३५/१वैश्य उवाच । पुलाका इव धान्येषु पुत्तिका इव पक्षिषु । १७०.३५/२तथैव तान् सखे मन्ये येषां धर्मो न विद्यते ॥ १७०.३५॥ १७०.३६/१चतुर्णां पुरुषार्थानां धर्मः प्रथम उच्यते । १७०.३६/२पश्चाद् अर्थश्च कामश्च स धर्मो मयि तिष्ठति । १७०.३६/३कथं ब्रूषे द्विजश्रेष्ठ मया विजितमित्यदः ॥ १७०.३६॥ १७०.३७/१ब्रह्मोवाच । द्विजो वैश्यं पुनः प्राह हस्ताभ्यां जायतां पणः । १७०.३७/२तथेति मन्यते वैश्यस्तौ गत्वा पुनरूचतुः ॥ १७०.३७॥ १७०.३८/१पूर्ववल्लौकिकान् गत्वा जितमित्यब्रवीद् द्विजः । १७०.३८/२करौ छित्त्वा ततः प्राह कथं धर्मं तु मन्यसे । १७०.३८/३आक्षिप्तो ब्राह्मणेनैवं वैश्यो वचनमब्रवीत् ॥ १७०.३८॥ १७०.३९/१वैश्य उवाच । धर्ममेव परं मन्ये प्राणैः कण्ठगतैरपि । १७०.३९/२माता पिता सुहृद् बन्धुर्धर्म एव शरीरिणाम् ॥ १७०.३९॥ १७०.४०/१ब्रह्मोवाच । एवं विवदमानौ तावर्थवान् ब्राह्मणोऽभवत् । १७०.४०/२विमुक्तो वैश्यकस्तत्र बाहुभ्यां च धनेन च ॥ १७०.४०॥ १७०.४१/१एवं भ्रमन्तौ सम्प्राप्तौ गङ्गां योगेश्वरं हरिम् । १७०.४१/२यदृच्छया मुनिश्रेष्ठ मिथस्तावूचतुः पुनः ॥ १७०.४१॥ १७०.४२/१वैश्यो गङ्गां तु योगेशं धर्ममेव प्रशंसति । १७०.४२/२अतिकोपाद् द्विजो वैश्यमाक्षिपन् पुनरब्रवीत् ॥ १७०.४२॥ १७०.४३/१ब्राह्मण उवाच । गतं धनं करौ छिन्नाववशिष्टोऽसुभिर्भवान् । १७०.४३/२त्वमन्यथा यदि ब्रूष आहरिष्येऽसिना शिरः ॥ १७०.४३॥ १७०.४४/१ब्रह्मोवाच । विहस्य पुनराहेदं वैश्यो गौतममञ्जसा ॥ १७०.४४॥ १७०.४५/१वैश्य उवाच । धर्ममेव परं मन्ये यथेच्छसि तथा कुरु । १७०.४५/२ब्राह्मणांश्च गुरून् देवान् वेदान् धर्मं जनार्दनम् ॥ १७०.४५॥ १७०.४६/१यस्तु निन्दयते पापो नासौ स्पृश्योऽथ पापकृत् । १७०.४६/२उपेक्षणीयो दुर्वृत्तः पापात्मा धर्मदूषकः ॥ १७०.४६॥ १७०.४७/१ब्रह्मोवाच । ततः प्राह स कोपेन धर्मं यद्यनुशंससि । १७०.४७/२आवयोः प्राणयोरत्र पणः स्याद् इति वै मुने ॥ १७०.४७॥ १७०.४८/१एवमुक्ते गौतमेन तथेत्याह वणिक् तदा । १७०.४८/२पुनरप्यूचतुरुभौ लोकांल्लोकास्तथोचिरे ॥ १७०.४८॥ १७०.४९/१योगेश्वरस्य पुरतो गौतम्या दक्षिणे तटे । १७०.४९/२तं निपात्य विशं विप्रश्चक्षुरुत्पाट्य चाब्रवीत् ॥ १७०.४९॥ १७०.५०/१विप्र उवाच । गतोऽसीमां दशां वैश्य नित्यं धर्मप्रशंसया । १७०.५०/२गतं धनं गतं चक्षुश्छेदितौ करपल्लवौ । १७०.५०/३पृष्टोऽसि मित्र गच्छामि मैवं ब्रूयाः कथान्तरे ॥ १७०.५०॥ १७०.५१/१ब्रह्मोवाच । तस्मिन् प्रयाते वैश्योऽसौ चिन्तयामास चेतसि । १७०.५१/२हा कष्टं मे किमभवद् धर्मैकमनसो हरे ॥ १७०.५१॥ १७०.५२/१स कुण्डलो वणिक्ष्रेष्ठो निर्धनो गतबाहुकः । १७०.५२/२गतनेत्रः शुचं प्राप्तो धर्ममेवानुसंस्मरन् ॥ १७०.५२॥ १७०.५३/१एवं बहुविधां चिन्तां कुर्वन्न् आस्ते महीतले । १७०.५३/२निश्चेष्टोऽथ निरुत्साहः पतितः शोकसागरे ॥ १७०.५३॥ १७०.५४/१दिनावसाने शर्वर्यामुदिते चन्द्रमण्डले । १७०.५४/२एकादश्यां शुक्लपक्षे तत्रायाति विभीषणः ॥ १७०.५४॥ १७०.५५/१स तु योगेश्वरं देवं पूजयित्वा यथाविधि । १७०.५५/२स्नात्वा तु गौतमीं गङ्गां सपुत्रो राक्षसैर्वृतः ॥ १७०.५५॥ १७०.५६/१विभीषणस्य हि सुतो विभीषण इवापरः । १७०.५६/२वैभीषणिरिति ख्यातस्तमपश्यद् उवाच ह ॥ १७०.५६॥ १७०.५७/१वैश्यस्य वचनं श्रुत्वा यथावृत्तं स धर्मवित् । १७०.५७/२पित्रे निवेदयामास लङ्केशाय महात्मने । १७०.५७/३स तु लङ्केश्वरः प्राह पुत्रं प्रीत्या गुणाकरम् ॥ १७०.५७॥ १७०.५८/१विभीषण उवाच । श्रीमान् रामो मम गुरुस्तस्य मान्यः सखा मम । १७०.५८/२हनुमान् इति विख्यातस्तेनानीतो गिरिर्महान् ॥ १७०.५८॥ १७०.५९/१पुरा कार्यान्तरे प्राप्ते सर्वौषध्याश्रयोऽचलः । १७०.५९/२जाते कार्ये तमादाय हिमवन्तमथागमत् ॥ १७०.५९॥ १७०.६०/१विशल्यकरणी चेति मृतसंजीवनीति च । १७०.६०/२तदानीय महाबुद्धी रामायाक्लिष्टकर्मणे ॥ १७०.६०॥ १७०.६१/१निवेदयित्वा तत् साध्यं तस्मिन् वृत्ते समागतः । १७०.६१/२पुनर्गिरिं समादाय आगच्छद् देवपर्वतम् ॥ १७०.६१॥ १७०.६२/१तामानीयास्य हृदये निवेशय हरिं स्मरन् । १७०.६२/२ततः प्राप्स्यत्ययं सर्वमपेक्षितमुदारधीः ॥ १७०.६२॥ १७०.६३/१गच्छतस्तस्य वेगेन विशल्यकरणी पुनः । १७०.६३/२अपतद् गौतमीतीरे यत्र योगेश्वरो हरिः ॥ १७०.६३॥ १७०.६४/१वैभीषणिरुवाच । तामोषधीं मम पितर्दर्शयाशु विलम्ब मा । १७०.६४/२परार्तिशमनाद् अन्यच्छ्रेयो न भुवनत्रये ॥ १७०.६४॥ १७०.६५/१ब्रह्मोवाच । विभीषणस्तथेत्युक्त्वा तां पुत्रस्याप्यदर्शयत् । १७०.६५/२इषे त्वेत्यस्य वृक्षस्य शाखां चिच्छेद तत्सुतः । १७०.६५/३वैश्यस्य चापि वै प्रीत्या सन्तः परहिते रताः ॥ १७०.६५॥ १७०.६६/१विभीषण उवाच । यत्रापतन् नगे चास्मिन् स वृक्षस्तु प्रतापवान् । १७०.६६/२तस्य शाखां समादाय हृदयेऽस्य निवेशय । १७०.६६/३तत्स्पृष्टमात्र एवासौ स्वकं रूपमवाप्नुयात् ॥ १७०.६६॥ १७०.६७/१ब्रह्मोवाच । एतच्छ्रुत्वा पितुर्वाक्यं वैभीषणिरुदारधीः । १७०.६७/२तथा चकार वै सम्यक् काष्ठखण्डं न्यवेशयत् ॥ १७०.६७॥ १७०.६८/१हृदये स तु वैश्योऽपि सचक्षुः सकरोऽभवत् । १७०.६८/२मणिमन्त्रौषधीनां हि वीर्यं कोऽपि न बुध्यते ॥ १७०.६८॥ १७०.६९/१तद् एव काष्ठमादाय धर्ममेवानुसंस्मरन् । १७०.६९/२स्नात्वा तु गौतमीं गङ्गां तथा योगेश्वरं हरिम् ॥ १७०.६९॥ १७०.७०/१नमस्कृत्वा पुनरगात् काष्ठखण्डेन वैश्यकः । १७०.७०/२परिभ्रमन् नृपपुरं महापुरमिति श्रुतम् ॥ १७०.७०॥ १७०.७१/१महाराज इति ख्यातस्तत्र राजा महाबलः । १७०.७१/२तस्य नास्ति सुतः कश्चित् पुत्रिका नष्टलोचना ॥ १७०.७१॥ १७०.७२/१सैव तस्य सुता पुत्रस्तस्यापि व्रतमीदृशम् । १७०.७२/२देवो वा दानवो वापि ब्राह्मणः क्षत्रियो भवेत् ॥ १७०.७२॥ १७०.७३/१वैश्यो वा शूद्रयोनिर्वा सगुणो निर्गुणोऽपि वा । १७०.७३/२तस्मै देया इयं पुत्री यो नेत्रे आहरिष्यति ॥ १७०.७३॥ १७०.७४/१राज्येन सह देयेयमिति राजा ह्यघोषयत् । १७०.७४/२अहर्निशमसौ वैश्यः श्रुत्वा घोषमथाब्रवीत् ॥ १७०.७४॥ १७०.७५/१वैश्य उवाच । अहं नेत्रे आहरिष्ये राजपुत्र्या असंशयम् ॥ १७०.७५॥ १७०.७६/१ब्रह्मोवाच । तं वैश्यं तरसादाय महाराज्ञे न्यवेदयत् । १७०.७६/२तत्काष्ठस्पर्शमात्रेण सनेत्राभून् नृपात्मजा ॥ १७०.७६॥ १७०.७७/१ततः सविस्मयो राजा को भवान् इति चाब्रवीत् । १७०.७७/२वैश्यो राज्ञे यथावृत्तं न्यवेदयद् अशेषतः ॥ १७०.७७॥ १७०.७८/१वैश्य उवाच । ब्राह्मणानां प्रसादेन धर्मस्य तपसस्तथा । १७०.७८/२दानप्रभावाद् यज्ञैश्च विविधैर्भूरिदक्षिणैः । १७०.७८/३दिव्यौषधिप्रभावेन मम सामर्थ्यमीदृशम् ॥ १७०.७८॥ १७०.७९/१ब्रह्मोवाच । एतद् वैश्यवचः श्रुत्वा विस्मितोऽभून् महीपतिः ॥ १७०.७९॥ १७०.८०/१राजोवाच । अहो महानुभावोऽयं प्रायो वृन्दारको भवेत् । १७०.८०/२अन्यथैतादृग् अन्यस्य सामर्थ्यं दृश्यते कथम् । १७०.८०/३तस्माद् अस्मै तु तां कन्यां प्रदास्ये राज्यपूर्विकाम् ॥ १७०.८०॥ १७०.८१/१ब्रह्मोवाच । इति संकल्प्य मनसि कन्यां राज्यं च दत्तवान् । १७०.८१/२विहारार्थं गतः स्वैरं परं खेदमुपागतः ॥ १७०.८१॥ १७०.८२/१न मित्रेण विना राज्यं न मित्रेण विना सुखम् । १७०.८२/२तमेव सततं विप्रं चिन्तयन् वैश्यनन्दनः ॥ १७०.८२॥ १७०.८३/१एतद् एव सुजातानां लक्षणं भुवि देहिनाम् । १७०.८३/२कृपार्द्रं यन् मनो नित्यं तेषामप्यहितेषु हि ॥ १७०.८३॥ १७०.८४/१महानृपो वनं प्रायात् स राजा मणिकुण्डलः । १७०.८४/२तस्मिञ् शासति राज्यं तु कदाचिद् गौतमं द्विजम् ॥ १७०.८४॥ १७०.८५/१हृतस्वं द्यूतकैः पापैरपश्यन् मणिकुण्डलः । १७०.८५/२तमादाय द्विजं मित्रं पूजयामास धर्मवित् ॥ १७०.८५॥ १७०.८६/१धर्माणां तु प्रभावं तं तस्मै सर्वं न्यवेदयत् । १७०.८६/२स्नापयामास गङ्गायां तं सर्वाघनिवृत्तये ॥ १७०.८६॥ १७०.८७/१तेन विप्रेण सर्वैस्तैः स्वकीयैर्गोत्रजैर्वृतः । १७०.८७/२वैश्यैः स्वदेशसम्भूतैर्ब्राह्मणस्य तु बान्धवैः ॥ १७०.८७॥ १७०.८८/१वृद्धकौशिकमुख्यैश्च तस्मिन् योगेश्वरान्तिके । १७०.८८/२यज्ञान् इष्ट्वा सुरान् पूज्य ततः स्वर्गमुपेयिवान् ॥ १७०.८८॥ १७०.८९/१ततः प्रभृति तत् तीर्थं मृतसंजीवनं विदुः । १७०.८९/२चक्षुस्तीर्थं सयोगेशं स्मरणाद् अपि पुण्यदम् । १७०.८९/३मनःप्रसादजननं सर्वदुर्भावनाशनम् ॥ १७०.८९॥ १७१.१/१ब्रह्मोवाच । उर्वशीतीर्थमाख्यातमश्वमेधफलप्रदम् । १७१.१/२स्नानदानमहादेव+ ।वासुदेवार्चनादिभिः ॥ १७१.१॥ १७१.२/१महेश्वरो यत्र देवो यत्र शार्ङ्गधरो हरिः । १७१.२/२प्रमतिर्नाम राजासीत् सार्वभौमः प्रतापवान् ॥ १७१.२॥ १७१.३/१रिपूञ् जित्वा जगामाशु इन्द्रलोकं सुरैर्वृतम् । १७१.३/२तत्रापश्यत् सुरपतिं मरुद्भिः सह नारद ॥ १७१.३॥ १७१.४/१जहासेन्द्रं पाशहस्तं प्रमतिः क्षत्रियर्षभः । १७१.४/२तं हसन्तमथालक्ष्य हरिः प्रमतिमब्रवीत् ॥ १७१.४॥ १७१.५/१इन्द्र उवाच । देवालये महाबुद्धे मरुद्भिः क्रीडितैरलम् । १७१.५/२दिशो जित्वा दिवं प्राप्तः कुरु क्रीडां मया सह ॥ १७१.५॥ १७१.६/१ब्रह्मोवाच । सकषायं हरिवचो निशम्य प्रमतिर्नृपः । १७१.६/२तथेत्युवाच देवेन्द्रं निष्कृतिं कां तु मन्यसे । १७१.६/३तच्छ्रुत्वा प्रमतेर्वाक्यं सुरराण् नृपमब्रवीत् ॥ १७१.६॥ १७१.७/१इन्द्र उवाच । उर्वश्येव पणोऽस्माकं प्राप्या या निखिलैर्मखैः ॥ १७१.७॥ १७१.८/१ब्रह्मोवाच । एतच्छ्रुत्वेन्द्रवचनं प्रमतिः प्राह गर्वितः । १७१.८/२उर्वशीं निष्कृतिं मन्ये त्वं राजन् किं नु मन्यसे ॥ १७१.८॥ १७१.९/१यद् ब्रवीषि सुरेशान तन् मन्येऽहं शतक्रतो । १७१.९/२प्राहेन्द्रं प्रमतिस्तद्वन् निष्कृत्यै दक्षिणं करम् । १७१.९/३सवर्म सशरं धर्म्यं देहि दीव्यामहे वयम् ॥ १७१.९॥ १७१.१०/१ब्रह्मोवाच । तावेवं संविदं कृत्वा देवनायोपतस्थतुः । १७१.१०/२प्रमतिर्जितवांस्तत्र उर्वशीं दैवतस्त्रियम् । १७१.१०/३तां जित्वा प्रमतिः प्राह संरम्भात् तं शतक्रतुम् ॥ १७१.१०॥ १७१.११/१प्रमतिरुवाच । निष्कृत्यै पुनरन्यन् मे पश्चाद् दीव्ये त्वया विभो ॥ १७१.११॥ १७१.१२/१इन्द्र उवाच । देवयोग्यमथो वज्रं जैत्रं सरथमुत्तमम् । १७१.१२/२दीव्येऽहं तेन नृपते करेणाप्यविचारयन् ॥ १७१.१२॥ १७१.१३/१ब्रह्मोवाच । स गृहीत्वा तदा पाशान् अन्यांश्च मणिभूषितान् । १७१.१३/२जितमित्यब्रवीच्छक्रं प्रमतिः प्रहसंस्तदा ॥ १७१.१३॥ १७१.१४/१एतस्मिन्न् अन्तरे प्रायाद् अक्षज्ञस्तत्र नारद । १७१.१४/२विश्वावसुरिति ख्यातो गन्धर्वाणां महेश्वरः ॥ १७१.१४॥ १७१.१५/१विश्वावसुरुवाच । गन्धर्वविद्यया राजंस्तया दीव्यामहे त्वया । १७१.१५/२तथेत्युक्त्वा स नृपतिर्जितमित्यब्रवीत् तदा ॥ १७१.१५॥ १७१.१६/१तौ जित्वा नृपतिर्मौर्ख्याद् देवेन्द्रं प्राह कश्मलम् ॥ १७१.१६॥ १७१.१७/१प्रमतिरुवाच । रणे वा देवने वापि न त्वं जेता कथंचन । १७१.१७/२महेन्द्र सततं तस्माद् अस्मदाराधको भव । १७१.१७/३वद केन प्रकारेण जाता देवेन्द्रता तव ॥ १७१.१७॥ १७१.१८/१ब्रह्मोवाच । तथा प्राहोर्वशीं गर्वाद् गच्छ कर्मकरी भव । १७१.१८/२उर्वशी प्राह देवेषु यथा वर्ते तथा त्वयि । १७१.१८/३वर्तेय सर्वभावेन न मां धिक्कर्तुमर्हसि ॥ १७१.१८॥ १७१.१९/१ब्रह्मोवाच । ततस्तां प्रमतिः प्राह त्वादृश्यः सन्ति चारिकाः । १७१.१९/२त्वं किं विलज्जसे भद्रे गच्छ कर्मकरी भव ॥ १७१.१९॥ १७१.२०/१एतच्छ्रुत्वा नृपेणोक्तं गन्धर्वाधिपतिस्तदा । १७१.२०/२चित्रसेन इति ख्यातः सुतो विश्वावसोर्बली ॥ १७१.२०॥ १७१.२१/१चित्रसेन उवाच । दीव्येऽहं वै त्वया राजन् सर्वेणानेन भूपते । १७१.२१/२राज्येन जीवितेनापि मदीयेन तवापि च ॥ १७१.२१॥ १७१.२२/१ब्रह्मोवाच । तथेत्युक्त्वा पुनरुभौ चित्रसेननृपोत्तमौ । १७१.२२/२दीव्येतामभिसंरब्धौ चित्रसेनोऽजयत् तदा ॥ १७१.२२॥ १७१.२३/१गान्धर्वैस्तं महापाशैर्बबन्ध नृपतिं तदा । १७१.२३/२चित्रसेनोऽजयत् सर्वमुर्वशीमुख्यतः पणैः ॥ १७१.२३॥ १७१.२४/१राज्यं कोशं बलं चैव यद् अन्यद् वसु किंचन । १७१.२४/२चित्रसेनस्य तज्जातं यद् आसीत् प्रमतेर्धनम् ॥ १७१.२४॥ १७१.२५/१तस्य पुत्रो बाल एव पुरोधसमुवाच ह । १७१.२५/२वैश्वामित्रं महाप्राज्ञं मधुच्छन्दसमोजसा ॥ १७१.२५॥ १७१.२६/१प्रमतिपुत्र उवाच । किं मे पित्रा कृतं पापं क्व वा बद्धो महामतिः । १७१.२६/२कथमेष्यति स्वं स्थानं कथं पाशैर्विमोक्ष्यते ॥ १७१.२६॥ १७१.२७/१ब्रह्मोवाच । सुमतेर्वचनं श्रुत्वा ध्यात्वा स मुनिसत्तमः । १७१.२७/२मधुच्छन्दा जगादेदं प्रमतेर्वर्तनं तदा ॥ १७१.२७॥ १७१.२८/१मधुच्छन्दा उवाच । देवलोके तव पिता बद्ध आस्ते महामते । १७१.२८/२कैतवैर्बहुदोषैश्च भ्रष्टराज्यो बभूव ह ॥ १७१.२८॥ १७१.२९/१यो याति कैतवसभां स चापि क्लेशभाग् भवेत् । १७१.२९/२द्यूतमद्यामिषादीनि व्यसनानि नृपात्मज ॥ १७१.२९॥ १७१.३०/१पापिनामेव जायन्ते सदा पापात्मकानि हि । १७१.३०/२एकैकमप्यनर्थाय पापाय नरकाय च ॥ १७१.३०॥ १७१.३१/१यानासनाभिलापाद्यैः कृतैः कैतववर्तिभिः । १७१.३१/२कुलीनाः कलुषीभूताः किं पुनः कितवो जनः ॥ १७१.३१॥ १७१.३२/१कितवस्य तु या जाया तप्यते नित्यमेव सा । १७१.३२/२स चापि कितवः पापो योषितं वीक्ष्य तप्यते ॥ १७१.३२॥ १७१.३३/१तां दृष्ट्वा विगतानन्दो नित्यं वदति पापकृत् । १७१.३३/२अहो संसारचक्रेऽस्मिन् मया तुल्यो न पातकी ॥ १७१.३३॥ १७१.३४/१न किंचिद् अपि यस्यास्ते लोके विषयजं सुखम् । १७१.३४/२लोकद्वयेऽपि न सुखी कितवः कोपि दृश्यते ॥ १७१.३४॥ १७१.३५/१विभाति च तथा नित्यं लज्जया दग्धमानसः । १७१.३५/२गतधर्मो निरानन्दो ग्रस्तगर्वस्तथाटति ॥ १७१.३५॥ १७१.३६/१अकैतवी च या वृत्तिः सा प्रशस्ता द्विजन्मनाम् । १७१.३६/२कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यमपि कुर्यान् न कैतवम् ॥ १७१.३६॥ १७१.३७/१यस्तु कैतववृत्त्या हि धनमाहर्तुमिच्छति । १७१.३७/२धर्मार्थकामाभिजनैः स विमुच्येत पौरुषात् ॥ १७१.३७॥ १७१.३८/१वेदेऽपि दूषितं कर्म तव पित्रा तदादृतम् । १७१.३८/२तस्मात् किं कुर्महे वत्स यद् उक्तं ते विधीयते ॥ १७१.३८॥ १७१.३९/१विधातृविहितं मार्गं को नु वात्येति पण्डितः ॥ १७१.३९॥ १७१.४०/१ब्रह्मोवाच । एतत् पुरोधसो वाक्यं श्रुत्वा सुमतिरब्रवीत् ॥ १७१.४०॥ १७१.४१/१सुमतिरुवाच । किं कृत्वा प्रमतिस्तातः पुना राज्यमवाप्नुयात् ॥ १७१.४१॥ १७१.४२/१ब्रह्मोवाच । पुनर्ध्यात्वा मधुच्छन्दाः सुमतिं चेदमब्रवीत् ॥ १७१.४२॥ १७१.४३/१मधुच्छन्दा उवाच । गौतमीं याहि वत्स त्वं तत्र पूजय शंकरम् । १७१.४३/२अदितिं वरुणं विष्णुं ततः पाशाद् विमोक्ष्यते ॥ १७१.४३॥ १७१.४४/१ब्रह्मोवाच । तथेत्युक्त्वा जगामाशु गङ्गां नत्वा जनार्दनम् । १७१.४४/२पूजयामास शम्भुं च तपस्तेपे यतव्रतः ॥ १७१.४४॥ १७१.४५/१सहस्रमेकं वर्षाणां बद्धं पितरमात्मनः । १७१.४५/२मोचयामास देवेभ्यः पुना राज्यमवाप सः ॥ १७१.४५॥ १७१.४६/१शिवेशाभ्यां मुक्तपाशो राज्यं प्राप सुतात् स्वकात् । १७१.४६/२अवाप्य विद्यां गान्धर्वीं प्रियश्चासीच्छतक्रतोः ॥ १७१.४६॥ १७१.४७/१शाम्भवं वैष्णवं चैव उर्वशीतीर्थमेव च । १७१.४७/२ततःप्रभृति तत् तीर्थं कैतवं चेति विश्रुतम् ॥ १७१.४७॥ १७१.४८/१शिवविष्णुसरिन्मातु+ ।प्रसादाद् आप्यते न किम् । १७१.४८/२तत्र स्नानं च दानं च बहुपुण्यफलप्रदम् । १७१.४८/३पापपाशविमोक्षं तु सर्वदुर्गतिनाशनम् ॥ १७१.४८॥ १७२.१/१ब्रह्मोवाच । सामुद्रं तीर्थमाख्यातं सर्वतीर्थफलप्रदम् । १७२.१/२तस्य स्वरूपं वक्ष्यामि श‍ृणु नारद तन्मनाः ॥ १७२.१॥ १७२.२/१विसृष्टा गौतमेनासौ गङ्गा पापप्रणाशनी । १७२.२/२लोकानामुपकारार्थं प्रायात् पूर्वार्णवं प्रति ॥ १७२.२॥ १७२.३/१आगच्छन्ती देवनदी कमण्डलुधृता मया । १७२.३/२शिरसा च धृता देवी शम्भुना परमात्मना ॥ १७२.३॥ १७२.४/१विष्णुपादात् प्रसूतां तां ब्राह्मणेन महात्मना । १७२.४/२आनीतां मर्त्यभवनं स्मरणाद् अघनाशनीम् ॥ १७२.४॥ १७२.५/१गुरोर्गुरुतमां सिन्धुर्दृष्ट्वा कृत्यमचिन्तयत् । १७२.५/२या वन्द्या जगतामीशा ब्रह्मेशाद्यैर्नमस्कृता ॥ १७२.५॥ १७२.६/१तामहं प्रतिगच्छेयं नो चेत् स्याद् धर्मदूषणम् । १७२.६/२आगच्छन्तं महात्मानं यो मोहान् नोपतिष्ठते ॥ १७२.६॥ १७२.७/१न तस्य कोपि त्रातास्ति पापिनो लोकयोर्द्वयोः । १७२.७/२एवं विमृश्य रत्नेशो मूर्तिमान् विनयान्वितः । १७२.७/३कृताञ्जलिपुटो गङ्गामाहेदं सरिताम्पतिः ॥ १७२.७॥ १७२.८/१सिन्धुरुवाच । रसातलगतं वारि पृथिव्यां यन् नभस्तले । १७२.८/२तन् मामेवात्र विशतु नाहं वक्ष्यामि किंचन ॥ १७२.८॥ १७२.९/१मयि रत्नानि पीयूषं पर्वता राक्षसासुराः । १७२.९/२एतान् अप्यखिलान् अन्यान् भीमान् संधारयाम्यहम् ॥ १७२.९॥ १७२.१०/१ममान्तः कमलायुक्तो विष्णुः स्वपिति नित्यदा । १७२.१०/२ममाशक्यं न किमपि विद्यते सचराचरे ॥ १७२.१०॥ १७२.११/१महत्यभ्यागते कुर्यात् प्रत्युत्थानं न यो मदात् । १७२.११/२स धर्मादिपरिभ्रष्टो निरयं तु समाप्नुयात् ॥ १७२.११॥ १७२.१२/१न तान् मे बिभ्रतः खेदो विनागस्त्यपराभवात् । १७२.१२/२किं तु त्वं गौरवेणैषामतिरिक्ता ततस्त्वहम् ॥ १७२.१२॥ १७२.१३/१ब्रवीमि देवि गङ्गे मां त्वं साम्यात् संगता भव । १७२.१३/२नैकरूपामहं शक्तः संगन्तुं बहुधा यदि ॥ १७२.१३॥ १७२.१४/१सङ्गमेष्यसि देवि त्वं संगच्छेऽहं न चान्यथा । १७२.१४/२गङ्गे समेष्यसि यदि बहुधा तद् विचारये ॥ १७२.१४॥ १७२.१५/१ब्रह्मोवाच । तमेवंवादिनं सिन्धुमपामीशं तदाब्रवीत् । १७२.१५/२गङ्गा सा गौतमी देवी कुरु चैतद् वचो मम ॥ १७२.१५॥ १७२.१६/१सप्तर्षीणां च या भार्या अरुन्धतिपुरोगमाः । १७२.१६/२भर्तृभिः सहिताः सर्वा आनय त्वं तदा त्वहम् ॥ १७२.१६॥ १७२.१७/१अल्पभूता भविष्यामि ततः स्यां तव संगता । १७२.१७/२तथेत्युक्त्वा सप्तर्षीणां भार्याभिरृषिभिर्वृतः ॥ १७२.१७॥ १७२.१८/१आनयामास तां देवी सप्तधा सा व्यभज्यत । १७२.१८/२सा चेयं गौतमी गङ्गा सप्तधा सागरं गता ॥ १७२.१८॥ १७२.१९/१सप्तर्षीणां तु नाम्ना तु सप्त गङ्गास्ततोऽभवन् । १७२.१९/२तत्र स्नानं च दानं च श्रवणं पठनं तथा ॥ १७२.१९॥ १७२.२०/१स्मरणं चापि यद् भक्त्या सर्वकामप्रदं भवेत् । १७२.२०/२नास्माद् अन्यत् परं तीर्थं समुद्राद् भुवनत्रये । १७२.२०/३पापहानौ भुक्तिमुक्ति+ ।प्राप्तौ च मनसो मुदे ॥ १७२.२०॥ १७३.१/१ब्रह्मोवाच । ऋषिसत्त्रमिति ख्यातम् ऋषयः सप्त नारद । १७३.१/२निषेदुस्तपसे यत्र यत्र भीमेश्वरः शिवः ॥ १७३.१॥ १७३.२/१तत्रेदं वृत्तमाख्यास्ये देवर्षिपितृबृंहितम् । १७३.२/२श‍ृणु यत्नेन वक्ष्यामि सर्वकामप्रदं शुभम् ॥ १७३.२॥ १७३.३/१सप्तधा व्यभजन् गङ्गाम् ऋषयः सप्त नारद । १७३.३/२वासिष्ठी दाक्षिणेयी स्याद् वैश्वामित्री तदुत्तरा ॥ १७३.३॥ १७३.४/१वामदेव्यपरा ज्ञेया गौतमी मध्यतः शुभा । १७३.४/२भारद्वाजी स्मृता चान्या आत्रेयी चेत्यथापरा ॥ १७३.४॥ १७३.५/१जामदग्नी तथा चान्या व्यपदिष्टा तु सप्तधा । १७३.५/२तैः सर्वैरृषिभिस्तत्र यष्टुमिष्टैर्महात्मभिः ॥ १७३.५॥ १७३.६/१निष्पादितं महासत्त्रम् ऋषिभिः पारदर्शिभिः । १७३.६/२एतस्मिन्न् अन्तरे तत्र देवानां प्रबलो रिपुः ॥ १७३.६॥ १७३.७/१विश्वरूप इति ख्यातो मुनीनां सत्त्रमभ्यगात् । १७३.७/२ब्रह्मचर्येण तपसा तान् आराध्य यथाविधि । १७३.७/३विनयेनाथ पप्रच्छ ऋषीन् सर्वान् अनुक्रमात् ॥ १७३.७॥ १७३.८/१विश्वरूप उवाच । ध्रुवं सर्वे यथाकामं मम स्वास्थ्येन हेतुना । १७३.८/२यथा स्याद् बलवान् पुत्रो देवानामपि दुर्धरः । १७३.८/३यज्ञैर्वा तपसा वापि मुनयो वक्तुमर्हथ ॥ १७३.८॥ १७३.९/१ब्रह्मोवाच । तत्र प्राह महाबुद्धिर्विश्वामित्रो महामनाः ॥ १७३.९॥ १७३.१०/१विश्वामित्र उवाच । कर्मणा तात लभ्यन्ते फलानि विविधानि च । १७३.१०/२त्रयाणां कारणानां च कर्म प्रथमकारणम् ॥ १७३.१०॥ १७३.११/१ततश्च कारणं कर्ता ततश्चान्यत् प्रकीर्तितम् । १७३.११/२उपादानं तथा बीजं न च कर्म विदुर्बुधाः ॥ १७३.११॥ १७३.१२/१कर्मणां कारणत्वं च कारणे पुष्कले सति । १७३.१२/२भावाभावौ फले दृष्टौ तस्मात् कर्माश्रितं फलम् ॥ १७३.१२॥ १७३.१३/१कर्मापि द्विविधं ज्ञेयं क्रियमाणं तथा कृतम् । १७३.१३/२कर्तव्यं क्रियमाणस्य साधनं यद् यद् उच्यते ॥ १७३.१३॥ १७३.१४/१तद्भावाः कर्मसिद्धौ च उभयत्रापि कारणम् । १७३.१४/२यद् यद् भावयते जन्तुः कर्म कुर्वन् विचक्षणः ॥ १७३.१४॥ १७३.१५/१तद्भावनानुरूपेण फलनिष्पत्तिरुच्यते । १७३.१५/२करोति कर्म विधिवद् विना भावनया यदि ॥ १७३.१५॥ १७३.१६/१अन्यथा स्यात् फलं सर्वं तस्य भावानुरूपतः । १७३.१६/२तस्मात् तपो व्रतं दानं जपयज्ञादिकाः क्रियाः ॥ १७३.१६॥ १७३.१७/१कर्मणस्त्वनुरूपेण फलं दास्यन्ति भावतः । १७३.१७/२तस्माद् भावानुरूपेण कर्म वै दास्यते फलम् ॥ १७३.१७॥ १७३.१८/१भावस्तु त्रिविधो ज्ञेयः सात्त्विको राजसस्तथा । १७३.१८/२तामसस्तु तथा ज्ञेयः फलं कर्मानुसारतः ॥ १७३.१८॥ १७३.१९/१भावनानुगुणं चेति विचित्रा कर्मणां स्थितिः । १७३.१९/२तस्माद् इच्छानुसारेण भावं कुर्याद् विचक्षणः ॥ १७३.१९॥ १७३.२०/१पश्चात् कर्मापि कर्तव्यं फलदातापि तद्विधम् । १७३.२०/२फलं ददाति फलिनां फले यदि प्रवर्तते ॥ १७३.२०॥ १७३.२१/१कर्मकारो न तत्रास्ति कुर्यात् कर्म स्वभावतः । १७३.२१/२तद् एव चोपदानादि सत्त्वादिगुणभेदतः ॥ १७३.२१॥ १७३.२२/१भावात् प्रारभते तद्वद् भावैः फलमवाप्यते । १७३.२२/२धर्मार्थकाममोक्षाणां कर्म चैव हि कारणम् ॥ १७३.२२॥ १७३.२३/१भावस्थितं भवेत् कर्म मुक्तिदं बन्धकारणम् । १७३.२३/२स्वभावानुगुणं कर्म स्वस्यैवेह परत्र च ॥ १७३.२३॥ १७३.२४/१फलानि विविधान्याशु करोति समतानुगम् । १७३.२४/२एक एव पदार्थोऽसौ भावैर्भेदः प्रदृश्यते ॥ १७३.२४॥ १७३.२५/१क्रियते भुज्यते वापि तस्माद् भावो विशिष्यते । १७३.२५/२यथाभावं कर्म कुरु यथेप्सितमवाप्स्यसि ॥ १७३.२५॥ १७३.२६/१ब्रह्मोवाच । एतच्छ्रुत्वा ऋषेर्वाक्यं विश्वामित्रस्य धीमतः । १७३.२६/२तपस्तप्त्वा बहुकालं तामसं भावमाश्रितः ॥ १७३.२६॥ १७३.२७/१विश्वरूपः कर्म भीमं चकार सुरभीषणम् । १७३.२७/२पश्यत्सु ऋषिमुख्येषु वार्यमाणोऽपि नित्यशः ॥ १७३.२७॥ १७३.२८/१आत्मकोपानुसारेण भीमं कर्म तथाकरोत् । १७३.२८/२भीषणे कुण्डखाते तु भीषणे जातवेदसि ॥ १७३.२८॥ १७३.२९/१भीषणं रौद्रपुरुषं ध्यात्वात्मानं गुहाशयम् । १७३.२९/२एवं तपन्तमालक्ष्य वाग् उवाचाशरीरिणी ॥ १७३.२९॥ १७३.३०/१जटाजूटं विनात्मानं न च वृत्रो व्यजीयत । १७३.३०/२वृथात्मानं विश्वरूपो जुहुयाज्जातवेदसि ॥ १७३.३०॥ १७३.३१/१स एवेन्द्रः स वरुणः स च स्यात् सर्वमेव च । १७३.३१/२त्यक्त्वात्मानं जटामात्रं हुतवान् वृजिनोद्भवः ॥ १७३.३१॥ १७३.३२/१वृत्र इत्युच्यते वेदे स चापि वृजिनोऽभवत् । १७३.३२/२भीमस्य महिमानं को जानाति जगदीशितुः ॥ १७३.३२॥ १७३.३३/१सृजत्यशेषमपि यो न च सङ्गेन लिप्यते । १७३.३३/२विररामेति संकीर्त्य सा वाण्येनं मुनीश्वराः ॥ १७३.३३॥ १७३.३४/१भीमेश्वरं नमस्कृत्य जग्मुः स्वं स्वमथाश्रमम् । १७३.३४/२विश्वरूपो महाभीमो भीमकर्मा तथाकृतिः ॥ १७३.३४॥ १७३.३५/१भीमभावो भीमतनुं ध्यात्वात्मानं जुहाव ह । १७३.३५/२तस्माद् भीमेश्वरो देवः पुराणे परिपठ्यते । १७३.३५/३तत्र स्नानं च दानं च मुक्तिदं नात्र संशयः ॥ १७३.३५॥ १७३.३६/१इति पठति श‍ृणोति यश्च भक्त्या । १७३.३६/२विबुधपतिं शिवमत्र भीमरूपम् । १७३.३६/३जगति विदितमशेषपापहारि+ । १७३.३६/४स्मृतिपदशरणेन मुक्तिदश्च ॥ १७३.३६॥ १७३.३७/१गोदावरी तावद् अशेषपाप+ । १७३.३७/२समूहहन्त्री परमार्थदात्री । १७३.३७/३सदैव सर्वत्र विशेषतस्तु । १७३.३७/४यत्राम्बुराशिं समनुप्रविष्टा ॥ १७३.३७॥ १७३.३८/१स्नात्वा तु तस्मिन् सुकृती शरीरी । १७३.३८/२गोदावरीवारिधिसंगमे यः । १७३.३८/३उद्धृत्य तीव्रान् निरयाद् अशेषात् । १७३.३८/४स पूर्वजान् याति पुरं पुरारेः ॥ १७३.३८॥ १७३.३९/१वेदान्तवेद्यं यद् उपासितव्यम् । १७३.३९/२तद् ब्रह्म साक्षात् खलु भीमनाथः । १७३.३९/३दृष्टे हि तस्मिन् न पुनर्विशन्ति । १७३.३९/४शरीरिणः संस्मृतिमुग्रदुःखाम् ॥ १७३.३९॥ १७४.१/१ब्रह्मोवाच । सा संगता पूर्वमपाम्पतिं तम् । १७४.१/२गङ्गा सुराणामपि वन्दनीया । १७४.१/३देवैश्च सर्वैरनुगम्यमाना । १७४.१/४संस्तूयमाना मुनिभिर्मरुद्भिः ॥ १७४.१॥ १७४.२/१वसिष्ठजाबालिसयाज्ञवल्क्य+ । १७४.२/२क्रत्वङ्गिरोदक्षमरीचिवैष्णवाः । १७४.२/३शातातपः शौनकदेवरात+ । १७४.२/४भृग्वग्निवेश्यात्रिमरीचिमुख्याः ॥ १७४.२॥ १७४.३/१सुधूतपापा मनुगौतमादयः । १७४.३/२सकौशिकास्तुम्बरुपर्वताद्याः । १७४.३/३अगस्त्यमार्कण्डसपिप्पलाद्याः । १७४.३/४सगालवा योगपरायणाश्च ॥ १७४.३॥ १७४.४/१सवामदेवाङ्गिरसोऽथ भार्गवाः । १७४.४/२स्मृतिप्रवीणाः श्रुतिभिर्मनोज्ञाः । १७४.४/३सर्वे पुराणार्थविदो बहुज्ञास्- । १७४.४/४ते गौतमीं देवनदीं तु गत्वा ॥ १७४.४॥ १७४.५/१स्तोष्यन्ति मन्त्रैः श्रुतिभिः प्रभूतैर्। १७४.५/२हृद्यैश्च तुष्टैर्मुदितैर्मनोभिः । १७४.५/३तां संगतां वीक्ष्य शिवो हरिश्च । १७४.५/४आत्मानमादर्शयतां मुनिभ्यः ॥ १७४.५॥ १७४.६/१तथामरास्तौ पितृभिश्च दृष्टौ । १७४.६/२स्तुवन्ति देवौ सकलार्तिहारिणौ ॥ १७४.६॥ १७४.७/१आदित्या वसवो रुद्रा मरुतो लोकपालकाः । १७४.७/२कृताञ्जलिपुटाः सर्वे स्तुवन्ति हरिशंकरौ ॥ १७४.७॥ १७४.८/१संगमेषु प्रसिद्धेषु नित्यं सप्तसु नारद । १७४.८/२समुद्रस्य च गङ्गाया नित्यं देवौ प्रतिष्ठितौ ॥ १७४.८॥ १७४.९/१गौतमेश्वर आख्यातो यत्र देवो महेश्वरः । १७४.९/२नित्यं संनिहितस्तत्र माधवो रमया सह ॥ १७४.९॥ १७४.१०/१ब्रह्मेश्वर इति ख्यातो मयैव स्थापितः शिवः । १७४.१०/२लोकानामुपकारार्थमात्मनः कारणान्तरे ॥ १७४.१०॥ १७४.११/१चक्रपाणिरिति ख्यातः स्तुतो देवैर्मया सह । १७४.११/२तत्र संनिहितो विष्णुर्देवैः सह मरुद्गणैः ॥ १७४.११॥ १७४.१२/१ऐन्द्रतीर्थमिति ख्यातं तद् एव हयमूर्धकम् । १७४.१२/२हयमूर्धा तत्र विष्णुस्तन्मूर्धनि सुरा अपि । १७४.१२/३सोमतीर्थमिति ख्यातं यत्र सोमेश्वरः शिवः ॥ १७४.१२॥ १७४.१३/१इन्द्रस्य सोमश्रवसो देवैश्च ऋषिभिस्तथा । १७४.१३/२प्रार्थितः सोम एवादाविन्द्रायेन्दो परिस्रव ॥ १७४.१३॥ १७४.१४/१सप्त दिशो नानासूर्याः सप्त होतार ऋत्विजः । १७४.१४/२देवा आदित्या ये सप्त तेभिः सोमाभिरक्ष न । १७४.१४/३इन्द्रायेन्दो परिस्रव ॥ १७४.१४॥ १७४.१५/१यत् ते राजञ् छृतं हविस्तेन सोमाभिरक्ष नः । १७४.१५/२अरातीवा मा नस्तारीन् मो च नः किंचनाममद् । १७४.१५/३इन्द्रायेन्दो परिस्रव ॥ १७४.१५॥ १७४.१६/१ऋषे मन्त्रकृतां स्तोमैः कश्यपोद्वर्धयन् गिरः । १७४.१६/२सोमं नमस्य राजानं यो जज्ञे वीरुधां पतिर्। १७४.१६/३इन्द्रायेन्दो परिस्रव ॥ १७४.१६॥ १७४.१७/१कारुरहं ततो भिषग् उपलप्रक्षिणी नना । १७४.१७/२नानाधियो वसूयवोऽनु गा इव तस्थिम । १७४.१७/३इन्द्रायेन्दो परिस्रव ॥ १७४.१७॥ १७४.१८/१एवमुक्त्वा च ऋषिभिः सोमं प्राप्य च वज्रिणे । १७४.१८/२तेभ्यो दत्त्वा ततो यज्ञः पूर्णो जातः शतक्रतोः ॥ १७४.१८॥ १७४.१९/१तत् सोमतीर्थमाख्यातमाग्नेयं पुरतस्तु तत् । १७४.१९/२अग्निरिष्ट्वा महायज्ञैर्मामाराध्य मनीषितम् ॥ १७४.१९॥ १७४.२०/१सम्प्राप्तवान् मत्प्रसादाद् अहं तत्रैव नित्यशः । १७४.२०/२स्थितो लोकोपकारार्थं तत्र विष्णुः शिवस्तथा ॥ १७४.२०॥ १७४.२१/१तस्माद् आग्नेयमाख्यातमादित्यं तदनन्तरम् । १७४.२१/२यत्रादित्यो वेदमयो नित्यमेति उपासितुम् ॥ १७४.२१॥ १७४.२२/१रूपान्तरेण मध्याह्ने द्रष्टुं मां शंकरं हरिम् । १७४.२२/२नमस्कार्यस्तत्र सदा मध्याह्ने सकलो जनः ॥ १७४.२२॥ १७४.२३/१रूपेण केन सविता समायातीत्यनिश्चयात् । १७४.२३/२तस्माद् आदित्यमाख्यातं बार्हस्पत्यमनन्तरम् ॥ १७४.२३॥ १७४.२४/१बृहस्पतिः सुरैः पूजां तस्मात् तीर्थाद् अवाप ह । १७४.२४/२ईजे च यज्ञान् विविधान् बार्हस्पत्यं ततो विदुः ॥ १७४.२४॥ १७४.२५/१तत्तीर्थस्मरणाद् एव ग्रहशान्तिर्भविष्यति । १७४.२५/२तस्माद् अप्यपरं तीर्थमिन्द्रगोपे नगोत्तमे ॥ १७४.२५॥ १७४.२६/१प्रतिष्ठितं महालिङ्गं कस्मिंश्चित् कारणान्तरे । १७४.२६/२हिमालयेन तत् तीर्थमद्रितीर्थं तद् उच्यते ॥ १७४.२६॥ १७४.२७/१तत्र स्नानं च दानं च सर्वकामप्रदं शुभम् । १७४.२७/२एवं सा गौतमी गङ्गा ब्रह्माद्रेश्च विनिःसृता ॥ १७४.२७॥ १७४.२८/१यावत् सागरगा देवी तत्र तीर्थानि कानिचित् । १७४.२८/२संक्षेपेण मयोक्तानि रहस्यानि शुभानि च ॥ १७४.२८॥ १७४.२९/१वेदे पुराणे ऋषिभिः प्रसिद्धा । १७४.२९/२या गौतमी लोकनमस्कृता च । १७४.२९/३वक्तुं कथं तामतिसुप्रभावाम् । १७४.२९/४अशेषतो नारद कस्य शक्तिः ॥ १७४.२९॥ १७४.३०/१भक्त्या प्रवृत्तस्य यथाकथंचिन् । १७४.३०/२नैवापराधोऽस्ति न संशयोऽत्र । १७४.३०/३तस्माच्च दिङ्मात्रमतिप्रयासात् । १७४.३०/४संसूचितं लोकहिताय तस्याः ॥ १७४.३०॥ १७४.३१/१कस्तस्याः प्रतितीर्थं तु प्रभावं वक्तुमीश्वरः । १७४.३१/२अपि लक्ष्मीपतिर्विष्णुरलं सोमेश्वरः शिवः ॥ १७४.३१॥ १७४.३२/१क्वचित् कस्मिंश्च तीर्थानि कालयोगे भवन्ति हि । १७४.३२/२गुणवन्ति महाप्राज्ञ गौतमी तु सदा नृणाम् ॥ १७४.३२॥ १७४.३३/१सर्वत्र सर्वदा पुण्या को न्वस्या गुणकीर्तनम् । १७४.३३/२वक्तुं शक्तस्ततस्तस्यै नम इत्येव युज्यते ॥ १७४.३३॥ १७५.१/१नारद उवाच । त्रिदैवत्यां सुरेशान गङ्गां ब्रूषे सुरेश्वर । १७५.१/२ब्राह्मणेनाहृतां पुण्यां जगतः पावनीं शुभाम् ॥ १७५.१॥ १७५.२/१आदिमध्यावसाने च उभयोस्तीरयोरपि । १७५.२/२या व्याप्ता विष्णुनेशेन त्वया च सुरसत्तम । १७५.२/३पुनः संक्षेपतो ब्रूहि न मे तृप्तिः प्रजायते ॥ १७५.२॥ १७५.३/१ब्रह्मोवाच । कमण्डलुस्थिता पूर्वं ततो विष्णुपदानुगा । १७५.३/२महेश्वरजटाजूटे स्थिता सैव नमस्कृता ॥ १७५.३॥ १७५.४/१ब्रह्मतेजःप्रभावेण शिवमाराध्य यत्नतः । १७५.४/२ततः प्राप्ता गिरिं पुण्यं ततः पूर्वार्णवं प्रति ॥ १७५.४॥ १७५.५/१आगत्य संगता देवी सर्वतीर्थमयी नृणाम् । १७५.५/२ईप्सितानां तथा दात्री प्रभावोऽस्या विशिष्यते ॥ १७५.५॥ १७५.६/१एतस्या नाधिकं मन्ये किंचित् तीर्थं जगत्त्रये । १७५.६/२अस्याश्चैव प्रभावेण भाव्यं यच्च मनःस्थितम् ॥ १७५.६॥ १७५.७/१अद्याप्यस्या हि माहात्म्यं वक्तुं कैश्चिन् न शक्यते । १७५.७/२भक्तितो वक्ष्यते नित्यं या ब्रह्म परमार्थतः ॥ १७५.७॥ १७५.८/१तस्याः परतरं तीर्थं न स्याद् इति मतिर्मम । १७५.८/२अन्यतीर्थेन साधर्म्यं न युज्येत कथंचन ॥ १७५.८॥ १७५.९/१श्रुत्वा मद्वाक्यपीयूषैर्गङ्गाया गुणकीर्तनम् । १७५.९/२सर्वेषां न मतिः कस्मात् तत्रैवोपरतिं गता । १७५.९/३इति भाति विचित्रं मे मुने खलु जगत्त्रये ॥ १७५.९॥ १७५.१०/१नारद उवाच । धर्मार्थकाममोक्षाणां त्वं वेत्ता चोपदेशकः । १७५.१०/२छन्दांसि सरहस्यानि पुराणस्मृतयोऽपि च ॥ १७५.१०॥ १७५.११/१धर्मशास्त्राणि यच्चान्यत् तव वाक्ये प्रतिष्ठितम् । १७५.११/२तीर्थानामथ दानानां यज्ञानां तपसां तथा ॥ १७५.११॥ १७५.१२/१देवतामन्त्रसेवानामधिकं किं वद प्रभो । १७५.१२/२यद् ब्रूषे भगवन् भक्त्या तथा भाव्यं न चान्यथा ॥ १७५.१२॥ १७५.१३/१एतं मे संशयं ब्रह्मन् वाक्यात् त्वं छेत्तुमर्हसि । १७५.१३/२इष्टं मनोगतं श्रुत्वा तस्माद् विस्मयमागतः ॥ १७५.१३॥ १७५.१४/१ब्रह्मोवाच । श‍ृणु नारद वक्ष्यामि रहस्यं धर्ममुत्तमम् । १७५.१४/२चतुर्विधानि तीर्थानि तावन्त्येव युगानि च ॥ १७५.१४॥ १७५.१५/१गुणास्त्रयश्च पुरुषास्त्रयो देवाः सनातनाः । १७५.१५/२वेदाश्च स्मृतिभिर्युक्ताश्चत्वारस्ते प्रकीर्तिताः ॥ १७५.१५॥ १७५.१६/१पुरुषार्थाश्च चत्वारो वाणी चापि चतुर्विधा । १७५.१६/२गुणा ह्यपि तु चत्वारः समत्वेनेति नारद ॥ १७५.१६॥ १७५.१७/१सर्वत्र धर्मः सामान्यो यतो धर्मः सनातनः । १७५.१७/२साध्यसाधनभावेन स एव बहुधा मतः ॥ १७५.१७॥ १७५.१८/१तस्याश्रयश्च द्विविधो देशः कालश्च सर्वदा । १७५.१८/२कालाश्रयश्च यो धर्मो हीयते वर्धते सदा ॥ १७५.१८॥ १७५.१९/१युगानामनुरूपेण पादः पादोऽस्य हीयते । १७५.१९/२धर्मस्येति महाप्राज्ञ देशापेक्षा तथोभयम् ॥ १७५.१९॥ १७५.२०/१कालेन चाश्रितो धर्मो देशे नित्यं प्रतिष्ठितः । १७५.२०/२युगेषु क्षीयमाणेषु न देशेषु स हीयते ॥ १७५.२०॥ १७५.२१/१उभयत्र विहीने च धर्मस्य स्याद् अभावता । १७५.२१/२तस्माद् देशाश्रितो धर्मश्चतुष्पात् सुप्रतिष्ठितः ॥ १७५.२१॥ १७५.२२/१स चापि धर्मो देशेषु तीर्थरूपेण तिष्ठति । १७५.२२/२कृते देशं च कालं च धर्मोऽवष्टभ्य तिष्ठति ॥ १७५.२२॥ १७५.२३/१त्रेतायां पादहीनेन स तु पादः प्रदेशतः । १७५.२३/२द्वापरे चार्धतः काले धर्मो देशे समास्थितः ॥ १७५.२३॥ १७५.२४/१कलौ पादेन चैकेन धर्मश्चलति संकटम् । १७५.२४/२एवंविधं तु यो धर्मं वेत्ति तस्य न हीयते ॥ १७५.२४॥ १७५.२५/१युगानामनुभावेन जातिभेदाश्च संस्थिताः । १७५.२५/२गुणेभ्यो गुणकर्तृभ्यो विचित्रा धर्मसंस्थितिः ॥ १७५.२५॥ १७५.२६/१गुणानामनुभावेन उद्भवाभिभवौ तथा । १७५.२६/२तीर्थानामपि वर्णानां वेदानां स्वर्गमोक्षयोः ॥ १७५.२६॥ १७५.२७/१तादृग्रूपप्रवृत्त्या तु तद् एव च विशिष्यते । १७५.२७/२कालोऽभिव्यञ्जकः प्रोक्तो देशोऽभिव्यङ्ग्य उच्यते ॥ १७५.२७॥ १७५.२८/१यदा यदा अभिव्यक्तिं कालो धत्ते तदा तदा । १७५.२८/२तद् एव व्यञ्जनं ब्रह्मंस्तस्मान् नास्त्यत्र संशयः ॥ १७५.२८॥ १७५.२९/१युगानुरूपा मूर्तिः स्याद् देवानां वैदिकी तथा । १७५.२९/२कर्मणामपि तीर्थानां जातीनामाश्रमस्य तु ॥ १७५.२९॥ १७५.३०/१त्रिदैवत्यं सत्ययुगे तीर्थं लोकेषु पूज्यते । १७५.३०/२द्विदैवत्यं युगेऽन्यस्मिन् द्वापरे चैकदैविकम् ॥ १७५.३०॥ १७५.३१/१कलौ न किंचिद् विज्ञेयमथान्यद् अपि तच्छृणु । १७५.३१/२दैवं कृतयुगे तीर्थं त्रेतायामासुरं विदुः ॥ १७५.३१॥ १७५.३२/१आर्षं च द्वापरे प्रोक्तं कलौ मानुषमुच्यते । १७५.३२/२अथान्यद् अपि वक्ष्यामि श‍ृणु नारद कारणम् ॥ १७५.३२॥ १७५.३३/१गौतम्यां यत् त्वया पृष्टं तत् ते वक्ष्यामि विस्तरात् । १७५.३३/२यदा चेयं हरशिरः प्राप्ता गङ्गा महामुने ॥ १७५.३३॥ १७५.३४/१तदा प्रभृति सा गङ्गा शम्भोः प्रियतराभवत् । १७५.३४/२तद् देवस्य मतं ज्ञात्वा गजवक्त्रमुवाच सा ॥ १७५.३४॥ १७५.३५/१उमा लोकत्रयेशाना माता च जगतो हिता । १७५.३५/२शान्ता श्रुतिरिति ख्याता भुक्तिमुक्तिप्रदायिनी ॥ १७५.३५॥ १७५.३६/१ब्रह्मोवाच । तन् मातुर्वचनं श्रुत्वा गजवक्त्रोऽभ्यभाषत ॥ १७५.३६॥ १७५.३७/१गजवक्त्र उवाच । किं कृत्यं शाधि मां मातस्तत्कर्ताहमसंशयम् ॥ १७५.३७॥ १७५.३८/१ब्रह्मोवाच । उमा सुतमुवाचेदं महेश्वरजटास्थिता । १७५.३८/२त्वयावतार्यतां गङ्गा सत्यमीशप्रिया सती ॥ १७५.३८॥ १७५.३९/१पुनश्चेशस्तत्र चित्रमध्यास्ते सर्वदा सुत । १७५.३९/२शिवो यत्र सुरास्तत्र तत्र वेदाः सनातनाः ॥ १७५.३९॥ १७५.४०/१तत्रैव ऋषयः सर्वे मनुष्याः पितरस्तथा । १७५.४०/२तस्मान् निवर्तयेशानं देवदेवं महेश्वरम् ॥ १७५.४०॥ १७५.४१/१तस्या निवर्तिते देवे गङ्गायाः सर्व एव हि । १७५.४१/२निवृत्तास्ते भविष्यन्ति श‍ृणु चेदं वचो मम । १७५.४१/३निवर्तय ततस्तस्याः सर्वभावेन शंकरम् ॥ १७५.४१॥ १७५.४२/१ब्रह्मोवाच । मातुस्तद् वचनं श्रुत्वा पुनराह गणेश्वरः ॥ १७५.४२॥ १७५.४३/१गणेश्वर उवाच । नैव शक्यः शिवो देवो मया तस्या निवर्तितुम् । १७५.४३/२अनिवृत्ते शिवे तस्या देवा अपि निवर्तितुम् ॥ १७५.४३॥ १७५.४४/१न शक्या जगतां मातरथान्यच्चापि कारणम् । १७५.४४/२गङ्गावतारिता पूर्वं गौतमेन महात्मना ॥ १७५.४४॥ १७५.४५/१ऋषिणा लोकपूज्येन त्रैलोक्यहितकारिणा । १७५.४५/२सामोपायेन तद्वाक्यात् पूज्येन ब्रह्मतेजसा ॥ १७५.४५॥ १७५.४६/१आराधयित्वा देवेशं तपोभिः स्तुतिभिर्भवम् । १७५.४६/२तुष्टेन शंकरेणेदमुक्तोऽसौ गौतमस्तदा ॥ १७५.४६॥ १७५.४७/१शंकर उवाच । वरान् वरय पुण्यांश्च प्रियांश्च मनसेप्सितान् । १७५.४७/२यद् यद् इच्छसि तत् सर्वं दाता तेऽद्य महामते ॥ १७५.४७॥ १७५.४८/१ब्रह्मोवाच । एवमुक्तः शिवेनासौ गौतमो मयि श‍ृण्वति । १७५.४८/२इदमेव तदोवाच सजटां देहि शंकर । १७५.४८/३गङ्गां मे याचते पुण्यां किमन्येन वरेण मे ॥ १७५.४८॥ १७५.४९/१ब्रह्मोवाच । पुनः प्रोवाच तं शम्भुः सर्वलोकोपकारकः ॥ १७५.४९॥ १७५.५०/१शम्भुरुवाच । उक्तं न चात्मनः किंचित् तस्माद् याचस्व दुष्करम् ॥ १७५.५०॥ १७५.५१/१ब्रह्मोवाच । गौतमोऽदीनसत्त्वस्तं भवमाह कृताञ्जलिः ॥ १७५.५१॥ १७५.५२/१गौतम उवाच । एतद् एव च सर्वेषां दुष्करं तव दर्शनम् । १७५.५२/२मया तद् अद्य सम्प्राप्तं कृपया तव शंकर ॥ १७५.५२॥ १७५.५३/१स्मरणाद् एव ते पद्भ्यां कृतकृत्या मनीषिणः । १७५.५३/२भवन्ति किं पुनः साक्षात् त्वयि दृष्टे महेश्वरे ॥ १७५.५३॥ १७५.५४/१ब्रह्मोवाच । एवमुक्ते गौतमेन भवो हर्षसमन्वितः । १७५.५४/२त्रयाणामुपकारार्थं लोकानां याचितं त्वया ॥ १७५.५४॥ १७५.५५/१न चात्मनो महाबुद्धे याचेत्याह शिवो द्विजम् । १७५.५५/२एवं प्रोक्तः पुनर्विप्रो ध्यात्वा प्राह शिवं तथा ॥ १७५.५५॥ १७५.५६/१विनीतवद् अदीनात्मा शिवभक्तिसमन्वितः । १७५.५६/२सर्वलोकोपकाराय पुनर्याचितवान् इदम् । १७५.५६/३श‍ृण्वत्सु लोकपालेषु जगादेदं स गौतमः ॥ १७५.५६॥ १७५.५७/१गौतम उवाच । यावत् सागरगा देवी निसृष्टा ब्रह्मणो गिरेः । १७५.५७/२सर्वत्र सर्वदा तस्यां स्थातव्यं वृषभध्वज ॥ १७५.५७॥ १७५.५८/१फलेप्सूनां फलं दाता त्वमेव जगतः प्रभो । १७५.५८/२तीर्थान्यन्यानि देवेश क्वापि क्वापि शुभानि च ॥ १७५.५८॥ १७५.५९/१यत्र ते संनिधिर्नित्यं तद् एव शुभदं विदुः । १७५.५९/२यत्र गङ्गा त्वया दत्ता जटामुकुटसंस्थिता । १७५.५९/३सर्वत्र तव सांनिध्यात् सर्वतीर्थानि शंकर ॥ १७५.५९॥ १७५.६०/१ब्रह्मोवाच । तद् गौतमवचः श्रुत्वा पुनर्हर्षाच्छिवोऽब्रवीत् ॥ १७५.६०॥ १७५.६१/१शिव उवाच । यत्र क्वापि च यत् किंचिद् यो वा भवति भक्तितः । १७५.६१/२यात्रां स्नानमथो दानं पितृणां वापि तर्पणम् ॥ १७५.६१॥ १७५.६२/१श्रवणं पठनं वापि स्मरणं वापि गौतम । १७५.६२/२यः करोति नरो भक्त्या गोदावर्या यतव्रतः ॥ १७५.६२॥ १७५.६३/१सप्तद्वीपवती पृथ्वी सशैलवनकानना । १७५.६३/२सरत्ना सौषधी रम्या सार्णवा धर्मभूषिता ॥ १७५.६३॥ १७५.६४/१दत्त्वा भवति यो धर्मः स भवेद् गौतमीस्मृतेः । १७५.६४/२एवंविधा इला विप्र गोदानाद् याभिधीयते ॥ १७५.६४॥ १७५.६५/१चन्द्रसूर्यग्रहे काले मत्सांनिध्ये यतव्रतः । १७५.६५/२भूभृते विष्णवे भक्त्या सर्वकालं कृता सुधीः ॥ १७५.६५॥ १७५.६६/१गाः सुन्दराः सवत्साश्च संगमे लोकविश्रुते । १७५.६६/२यो ददाति द्विजश्रेष्ठ तत्र यत् पुण्यमाप्नुयात् ॥ १७५.६६॥ १७५.६७/१तस्माद् वरं पुण्यमेति स्नानदानादिना नरः । १७५.६७/२गौतम्यां विश्ववन्द्यायां महानद्यां तु भक्तितः ॥ १७५.६७॥ १७५.६८/१तस्माद् गोदावरी गङ्गा त्वया नीता भविष्यति । १७५.६८/२सर्वपापक्षयकरी सर्वाभीष्टप्रदायिनी ॥ १७५.६८॥ १७५.६९/१गणेश्वर उवाच । एतच्छ्रुतं मया मातर्वदतो गौतमं शिवात् । १७५.६९/२एतस्मात् कारणाच्छम्भुर्गङ्गायां नियतः स्थितः ॥ १७५.६९॥ १७५.७०/१को निवर्तयितुं शक्तस्तमम्ब करुणोदधिम् । १७५.७०/२अथापि मातरेतत् स्यान् मानुषा विघ्नपाशकैः ॥ १७५.७०॥ १७५.७१/१विनिबद्धा न गच्छन्ति गोदामप्यन्तिकस्थिताम् । १७५.७१/२न नमन्ति शिवं देवं न स्मरन्ति स्तुवन्ति न ॥ १७५.७१॥ १७५.७२/१तथा मातः करिष्यामि तव संतोषहेतवे । १७५.७२/२संनिरोद्धुमथो क्लेशस्तव वाक्यं क्षमस्व मे ॥ १७५.७२॥ १७५.७३/१ब्रह्मोवाच । ततः प्रभृति विघ्नेशो मानुषान् प्रति किंचन । १७५.७३/२विघ्नमाचरते यस्तु तमुपास्य प्रवर्तते ॥ १७५.७३॥ १७५.७४/१अथो विघ्नमनादृत्य गौतमीं याति भक्तितः । १७५.७४/२स कृतार्थो भवेल्लोके न कृत्यमवशिष्यते ॥ १७५.७४॥ १७५.७५/१विघ्नान्यनेकानि भवन्ति गेहान् । १७५.७५/२निर्गन्तुकामस्य नराधमस्य । १७५.७५/३निधाय तन्मूर्ध्नि पदं प्रयाति । १७५.७५/४गङ्गां न किं तेन फलं प्रलब्धम् ॥ १७५.७५॥ १७५.७६/१अस्याः प्रभावं को ब्रूयाद् अपि साक्षात् सदाशिवः । १७५.७६/२संक्षेपेण मया प्रोक्तमितिहासपदानुगम् ॥ १७५.७६॥ १७५.७७/१धर्मार्थकाममोक्षाणां साधनं यच्चराचरे । १७५.७७/२तद् अत्र विद्यते सर्वमितिहासे सविस्तरे ॥ १७५.७७॥ १७५.७८/१वेदोदितं श्रुतिसकलरहस्यमुक्तम् । १७५.७८/२सत्कारणं समभिधानमिदं सदैव । १७५.७८/३सम्यक् च दृष्टं जगतां हिताय । १७५.७८/४प्रोक्तं पुराणं बहुधर्मयुक्तम् ॥ १७५.७८॥ १७५.७९/१अस्य श्लोकं पदं वापि भक्तितः श‍ृणुयात् पठेत् । १७५.७९/२गङ्गा गङ्गेति वा वाक्यं स तु पुण्यमवाप्नुयात् ॥ १७५.७९॥ १७५.८०/१कलिकलङ्कविनाशनदक्षमिदम् । १७५.८०/२सकलसिद्धिकरं शुभदं शिवम् । १७५.८०/३जगति पूज्यमभीष्टफलप्रदम् । १७५.८०/४गाङ्गमेतद् उदीरितमुत्तमम् ॥ १७५.८०॥ १७५.८१/१साधु गौतम भद्रं ते कोऽन्योऽस्ति सदृशस्त्वया । १७५.८१/२य एनां गौतमीं गङ्गां दण्डकारण्यमाप्नुयात् ॥ १७५.८१॥ १७५.८२/१गङ्गा गङ्गेति यो ब्रूयाद् योजनानां शतैरपि । १७५.८२/२मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति ॥ १७५.८२॥ १७५.८३/१तिस्रः कोट्योऽर्धकोटी च तीर्थानि भुवनत्रये । १७५.८३/२तानि स्नातुं समायान्ति गङ्गायां सिंहगे गुरौ ॥ १७५.८३॥ १७५.८४/१षष्टिर्वर्षसहस्राणि भागीरथ्यवगाहनम् । १७५.८४/२सकृद् गोदावरीस्नानं सिंहयुक्ते बृहस्पतौ ॥ १७५.८४॥ १७५.८५/१इयं तु गौतमी पुत्र यत्र क्वापि ममाज्ञया । १७५.८५/२सर्वेषां सर्वदा नृणां स्नानान् मुक्तिं प्रदास्यति ॥ १७५.८५॥ १७५.८६/१अश्वमेधसहस्राणि वाजपेयशतानि च । १७५.८६/२कृत्वा यत् फलमाप्नोति तद् अस्य श्रवणाद् भवेत् ॥ १७५.८६॥ १७५.८७/१यस्यैतत् तिष्ठति गृहे पुराणं ब्रह्मणोदितम् । १७५.८७/२न भयं विद्यते तस्य कलिकालस्य नारद ॥ १७५.८७॥ १७५.८८/१यस्य कस्यापि नाख्येयं पुराणमिदमुत्तमम् । १७५.८८/२श्रद्दधानाय शान्ताय वैष्णवाय महात्मने ॥ १७५.८८॥ १७५.८९/१इदं कीर्त्यं भुक्तिमुक्ति+ ।दायकं पापनाशकम् । १७५.८९/२एतच्छ्रवणमात्रेण कृतकृत्यो भवेन् नरः ॥ १७५.८९॥ १७५.९०/१लिखित्वा पुस्तकमिदं ब्राह्मणाय प्रयच्छति । १७५.९०/२सर्वपापविनिर्मुक्तः पुनर्गर्भं न संविशेत् ॥ १७५.९०॥ १७६.१/१मुनय ऊचुः । नहि नस्तृप्तिरस्तीह श‍ृण्वतां भगवत्कथाम् । १७६.१/२पुनरेव परं गुह्यं वक्तुमर्हस्यशेषतः ॥ १७६.१॥ १७६.२/१अनन्तवासुदेवस्य न सम्यग् वर्णितं त्वया । १७६.२/२श्रोतुमिच्छामहे देव विस्तरेण वदस्व नः ॥ १७६.२॥ १७६.३/१ब्रह्मोवाच । प्रवक्ष्यामि मुनिश्रेष्ठाः सारात् सारतरं परम् । १७६.३/२अनन्तवासुदेवस्य माहात्म्यं भुवि दुर्लभम् ॥ १७६.३॥ १७६.४/१आदिकल्पे पुरा विप्रास्त्वहमव्यक्तजन्मवान् । १७६.४/२विश्वकर्माणमाहूय वचनं प्रोक्तवान् इदम् ॥ १७६.४॥ १७६.५/१वरिष्ठं देवशिल्पीन्द्रं विश्वकर्माग्रकर्मिणम् । १७६.५/२प्रतिमां वासुदेवस्य कुरु शैलमयीं भुवि ॥ १७६.५॥ १७६.६/१यां प्रेक्ष्य विधिवद् भक्ताः सेन्द्रा वै मानुषादयः । १७६.६/२येन दानवरक्षोभ्यो विज्ञाय सुमहद् भयम् ॥ १७६.६॥ १७६.७/१त्रिदिवं समनुप्राप्य सुमेरुशिखरं चिरम् । १७६.७/२वासुदेवं समाराध्य निरातङ्का वसन्ति ते ॥ १७६.७॥ १७६.८/१मम तद् वचनं श्रुत्वा विश्वकर्मा तु तत्क्षणात् । १७६.८/२चकार प्रतिमां शुद्धां शङ्खचक्रगदाधराम् ॥ १७६.८॥ १७६.९/१सर्वलक्षणसंयुक्तां पुण्डरीकायतेक्षणाम् । १७६.९/२श्रीवत्सलक्ष्मसंयुक्तामत्युग्रां प्रतिमोत्तमाम् ॥ १७६.९॥ १७६.१०/१वनमालावृतोरस्कां मुकुटाङ्गदधारिणीम् । १७६.१०/२पीतवस्त्रां सुपीनांसां कुण्डलाभ्यामलंकृताम् ॥ १७६.१०॥ १७६.११/१एवं सा प्रतिमा दिव्या गुह्यमन्त्रैस्तदा स्वयम् । १७६.११/२प्रतिष्ठाकालमासाद्य मयासौ निर्मिता पुरा ॥ १७६.११॥ १७६.१२/१तस्मिन् काले तदा शक्रो देवराट् खेचरैः सह । १७६.१२/२जगाम ब्रह्मसदनमारुह्य गजमुत्तमम् ॥ १७६.१२॥ १७६.१३/१प्रसाद्य प्रतिमां शक्रः स्नानदानैः पुनः पुनः । १७६.१३/२प्रतिमां तां समाराध्य स्वपुरं पुनरागमत् ॥ १७६.१३॥ १७६.१४/१तां समाराध्य सुचिरं यतवाक्कायमानसः । १७६.१४/२वृत्राद्यान् असुरान् क्रूरान् नमुचिप्रमुखान् स च ॥ १७६.१४॥ १७६.१५/१निहत्य दानवान् भीमान् भुक्तवान् भुवनत्रयम् । १७६.१५/२द्वितीये च युगे प्राप्ते त्रेतायां राक्षसाधिपः ॥ १७६.१५॥ १७६.१६/१बभूव सुमहावीर्यो दशग्रीवः प्रतापवान् । १७६.१६/२दश वर्षसहस्राणि निराहारो जितेन्द्रियः ॥ १७६.१६॥ १७६.१७/१चचार व्रतमत्युग्रं तपः परमदुश्चरम् । १७६.१७/२तपसा तेन तुष्टोऽहं वरं तस्मै प्रदत्तवान् ॥ १७६.१७॥ १७६.१८/१अवध्यः सर्वदेवानां स दैत्योरगरक्षसाम् । १७६.१८/२शापप्रहरणैरुग्रैरवध्यो यमकिंकरैः ॥ १७६.१८॥ १७६.१९/१वरं प्राप्य तदा रक्षो यक्षान् सर्वगणान् इमान् । १७६.१९/२धनाध्यक्षं विनिर्जित्य शक्रं जेतुं समुद्यतः ॥ १७६.१९॥ १७६.२०/१संग्रामं सुमहाघोरं कृत्वा देवैः स राक्षसः । १७६.२०/२देवराजं विनिर्जित्य तदा इन्द्रजितेति वै ॥ १७६.२०॥ १७६.२१/१राक्षसस्तत्सुतो नाम मेघनादः प्रलब्धवान् । १७६.२१/२अमरावतीं ततः प्राप्य देवराजगृहे शुभे ॥ १७६.२१॥ १७६.२२/१ददर्शाञ्जनसंकाशां रावणस्तु बलान्वितः । १७६.२२/२प्रतिमां वासुदेवस्य सर्वलक्षणसंयुताम् ॥ १७६.२२॥ १७६.२३/१श्रीवत्सलक्ष्मसंयुक्तां पद्मपत्त्रायतेक्षणाम् । १७६.२३/२वनमालावृतोरस्कां मुकुटाङ्गदभूषिताम् ॥ १७६.२३॥ १७६.२४/१शङ्खचक्रगदाहस्तां पीतवस्त्रां चतुर्भुजाम् । १७६.२४/२सर्वाभरणसंयुक्तां सर्वकामफलप्रदाम् ॥ १७६.२४॥ १७६.२५/१विहाय रत्नसंघांश्च प्रतिमां शुभलक्षणाम् । १७६.२५/२पुष्पकेण विमानेन लङ्कां प्रास्थापयद् द्रुतम् ॥ १७६.२५॥ १७६.२६/१पुराध्यक्षः स्थितः श्रीमान् धर्मात्मा स विभीषणः । १७६.२६/२रावणस्यानुजो मन्त्री नारायणपरायणः ॥ १७६.२६॥ १७६.२७/१दृष्ट्वा तां प्रतिमां दिव्यां देवेन्द्रभवनच्युताम् । १७६.२७/२रोमाञ्चिततनुर्भूत्वा विस्मयं समपद्यत ॥ १७६.२७॥ १७६.२८/१प्रणम्य शिरसा देवं प्रहृष्टेनान्तरात्मना । १७६.२८/२अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलं तपः ॥ १७६.२८॥ १७६.२९/१इत्युक्त्वा स तु धर्मात्मा प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः । १७६.२९/२ज्येष्ठं भ्रातरमासाद्य कृताञ्जलिरभाषत ॥ १७६.२९॥ १७६.३०/१राजन् प्रतिमया त्वं मे प्रसादं कर्तुमर्हसि । १७६.३०/२यामाराध्य जगन्नाथ निस्तरेयं भवार्णवम् ॥ १७६.३०॥ १७६.३१/१भ्रातुर्वचनमाकर्ण्य रावणस्तं तदाब्रवीत् । १७६.३१/२गृहाण प्रतिमां वीर त्वनया किं करोम्यहम् ॥ १७६.३१॥ १७६.३२/१स्वयम्भुवं समाराध्य त्रैलोक्यं विजये त्वहम् । १७६.३२/२नानाश्चर्यमयं देवं सर्वभूतभवोद्भवम् ॥ १७६.३२॥ १७६.३३/१विभीषणो महाबुद्धिस्तदा तां प्रतिमां शुभाम् । १७६.३३/२शतमष्टोत्तरं चाब्दं समाराध्य जनार्दनम् ॥ १७६.३३॥ १७६.३४/१अजरामरणं प्राप्तमणिमादिगुणैर्युतम् । १७६.३४/२राज्यं लङ्काधिपत्यं च भोगान् भुङ्क्ते यथेप्सितान् ॥ १७६.३४॥ १७६.३५/१मुनय ऊचुः । अहो नो विस्मयो जातः श्रुत्वेदं परमामृतम् । १७६.३५/२अनन्तवासुदेवस्य सम्भवं भुवि दुर्लभम् ॥ १७६.३५॥ १७६.३६/१श्रोतुमिच्छामहे देव विस्तरेण यथातथम् । १७६.३६/२तस्य देवस्य माहात्म्यं वक्तुमर्हस्यशेषतः ॥ १७६.३६॥ १७६.३७/१ब्रह्मोवाच । तदा स राक्षसः क्रूरो देवगन्धर्वकिंनरान् । १७६.३७/२लोकपालान् समनुजान् मुनिसिद्धांश्च पापकृत् ॥ १७६.३७॥ १७६.३८/१विजित्य समरे सर्वान् आजहार तदङ्गनाः । १७६.३८/२संस्थाप्य नगरीं लङ्कां पुनः सीतार्थमोहितः ॥ १७६.३८॥ १७६.३९/१शङ्कितो मृगरूपेण सौवर्णेन च रावणः । १७६.३९/२ततः क्रुद्धेन रामेण रणे सौमित्रिणा सह ॥ १७६.३९॥ १७६.४०/१रावणस्य वधार्थाय हत्वा वालिं मनोजवम् । १७६.४०/२अभिषिक्तश्च सुग्रीवो युवराजोऽङ्गदस्तथा ॥ १७६.४०॥ १७६.४१/१हनुमान् नलनीलश्च जाम्बवान् पनसस्तथा । १७६.४१/२गवयश्च गवाक्षश्च पाठीनः परमौजसः ॥ १७६.४१॥ १७६.४२/१एतैश्चान्यैश्च बहुभिर्वानरैः समहाबलैः । १७६.४२/२समावृतो महाघोरै रामो राजीवलोचनः ॥ १७६.४२॥ १७६.४३/१गिरीणां सर्वसंघातैः सेतुं बद्ध्वा महोदधौ । १७६.४३/२बलेन महता रामः समुत्तीर्य महोदधिम् ॥ १७६.४३॥ १७६.४४/१संग्राममतुलं चक्रे रक्षोगणसमन्वितः । १७६.४४/२यमहस्तं प्रहस्तं च निकुम्भं कुम्भमेव च ॥ १७६.४४॥ १७६.४५/१नरान्तकं महावीर्यं तथा चैव यमान्तकम् । १७६.४५/२मालाढ्यं मालिकाढ्यं च हत्वा रामस्तु वीर्यवान् ॥ १७६.४५॥ १७६.४६/१पुनरिन्द्रजितं हत्वा कुम्भकर्णं सरावणम् । १७६.४६/२वैदेहीं चाग्निनाशोध्य दत्त्वा राज्यं विभीषणे ॥ १७६.४६॥ १७६.४७/१वासुदेवं समादाय यानं पुष्पकमारुहत् । १७६.४७/२लीलया समनुप्रापद् अयोध्यां पूर्वपालिताम् ॥ १७६.४७॥ १७६.४८/१कनिष्ठं भरतं स्नेहाच्छत्रुघ्नं भक्तवत्सलः । १७६.४८/२अभिषिच्य तदा रामः सर्वराज्येऽधिराजवत् ॥ १७६.४८॥ १७६.४९/१पुरातनीं स्वमूर्तिं च समाराध्य ततो हरिः । १७६.४९/२दश वर्षसहस्राणि दश वर्षशतानि च ॥ १७६.४९॥ १७६.५०/१भुक्त्वा सागरपर्यन्तां मेदिनीं स तु राघवः । १७६.५०/२राज्यमासाद्य सुगतिं वैष्णवं पदमाविशत् ॥ १७६.५०॥ १७६.५१/१तां चापि प्रतिमां रामः समुद्रेशाय दत्तवान् । १७६.५१/२धन्यो रक्षयितासि त्वं तोयरत्नसमन्वितः ॥ १७६.५१॥ १७६.५२/१द्वापरं युगमासाद्य यदा देवो जगत्पतिः । १७६.५२/२धरण्याश्चानुरोधेन भावशैथिल्यकारणात् ॥ १७६.५२॥ १७६.५३/१अवतीर्णः स भगवान् वसुदेवकुले प्रभुः । १७६.५३/२कंसादीनां वधार्थाय संकर्षणसहायवान् ॥ १७६.५३॥ १७६.५४/१तदा तां प्रतिमां विप्राः सर्ववाञ्छाफलप्रदाम् । १७६.५४/२सर्वलोकहितार्थाय कस्यचित् कारणान्तरे ॥ १७६.५४॥ १७६.५५/१तस्मिन् क्षेत्रवरे पुण्ये दुर्लभे पुरुषोत्तमे । १७६.५५/२उज्जहार स्वयं तोयात् समुद्रः सरितां पतिः ॥ १७६.५५॥ १७६.५६/१तदा प्रभृति तत्रैव क्षेत्रे मुक्तिप्रदे द्विजाः । १७६.५६/२आस्ते स देवो देवानां सर्वकामफलप्रदः ॥ १७६.५६॥ १७६.५७/१ये संश्रयन्ति चानन्तं भक्त्या सर्वेश्वरं प्रभुम् । १७६.५७/२वाङ्मनःकर्मभिर्नित्यं ते यान्ति परमं पदम् ॥ १७६.५७॥ १७६.५८/१दृष्ट्वानन्तं सकृद् भक्त्या सम्पूज्य प्रणिपत्य च । १७६.५८/२राजसूयाश्वमेधाभ्यां फलं दशगुणं लभेत् ॥ १७६.५८॥ १७६.५९/१सर्वकामसमृद्धेन कामगेन सुवर्चसा । १७६.५९/२विमानेनार्कवर्णेन किङ्किणीजालमालिना ॥ १७६.५९॥ १७६.६०/१त्रिःसप्तकुलमुद्धृत्य दिव्यस्त्रीगणसेवितः । १७६.६०/२उपगीयमानो गन्धर्वैर्नरो विष्णुपुरं व्रजेत् ॥ १७६.६०॥ १७६.६१/१तत्र भुक्त्वा वरान् भोगाञ् जरामरणवर्जितः । १७६.६१/२दिव्यरूपधरः श्रीमान् यावद् आभूतसम्प्लवम् ॥ १७६.६१॥ १७६.६२/१पुण्यक्षयाद् इहायातश्चतुर्वेदी द्विजोत्तमः । १७६.६२/२वैष्णवं योगमास्थाय ततो मोक्षमवाप्नुयात् ॥ १७६.६२॥ १७६.६३/१एवं मया त्वनन्तोऽसौ कीर्तितो मुनिसत्तमाः । १७६.६३/२कः शक्नोति गुणान् वक्तुं तस्य वर्षशतैरपि ॥ १७६.६३॥ १७७.१/१ब्रह्मोवाच । एवं वोऽनन्तमाहात्म्यं क्षेत्रं च पुरुषोत्तमम् । १७७.१/२भुक्तिमुक्तिप्रदं नृणां मया प्रोक्तं सुदुर्लभम् ॥ १७७.१॥ १७७.२/१यत्रास्ते पुण्डरीकाक्षः शङ्खचक्रगदाधरः । १७७.२/२पीताम्बरधरः कृष्णः कंसकेशिनिषूदनः ॥ १७७.२॥ १७७.३/१ये तत्र कृष्णं पश्यन्ति सुरासुरनमस्कृतम् । १७७.३/२संकर्षणं सुभद्रां च धन्यास्ते नात्र संशयः ॥ १७७.३॥ १७७.४/१त्रैलोक्याधिपतिं देवं सर्वकामफलप्रदम् । १७७.४/२ये ध्यायन्ति सदा कृष्णं मुक्तास्ते नात्र संशयः ॥ १७७.४॥ १७७.५/१कृष्णे रताः कृष्णमनुस्मरन्ति । १७७.५/२रात्रौ च कृष्णं पुनरुत्थिता ये । १७७.५/३ते भिन्नदेहाः प्रविशन्ति कृष्णम् । १७७.५/४हविर्यथा मन्त्रहुतं हुताशम् ॥ १७७.५॥ १७७.६/१तस्मात् सदा मुनिश्रेष्ठाः कृष्णः कमललोचनः । १७७.६/२तस्मिन् क्षेत्रे प्रयत्नेन द्रष्टव्यो मोक्षकाङ्क्षिभिः ॥ १७७.६॥ १७७.७/१शयनोत्थापने कृष्णं ये पश्यन्ति मनीषिणः । १७७.७/२हलायुधं सुभद्रां च हरेः स्थानं व्रजन्ति ते ॥ १७७.७॥ १७७.८/१सर्वकालेऽपि ये भक्त्या पश्यन्ति पुरुषोत्तमम् । १७७.८/२रौहिणेयं सुभद्रां च विष्णुलोकं व्रजन्ति ते ॥ १७७.८॥ १७७.९/१आस्ते यश्चतुरो मासान् वार्षिकान् पुरुषोत्तमे । १७७.९/२पृथिव्यास्तीर्थयात्रायाः फलं प्राप्नोति चाधिकम् ॥ १७७.९॥ १७७.१०/१ये सर्वकालं तत्रैव निवसन्ति मनीषिणः । १७७.१०/२जितेन्द्रिया जितक्रोधा लभन्ते तपसः फलम् ॥ १७७.१०॥ १७७.११/१तपस्तप्त्वान्यतीर्थेषु वर्षाणामयुतं नरः । १७७.११/२यद् आप्नोति तद् आप्नोति मासेन पुरुषोत्तमे ॥ १७७.११॥ १७७.१२/१तपसा ब्रह्मचर्येण सङ्गत्यागेन यत् फलम् । १७७.१२/२तत् फलं सततं तत्र प्राप्नुवन्ति मनीषिणः ॥ १७७.१२॥ १७७.१३/१सर्वतीर्थेषु यत् पुण्यं स्नानदानेन कीर्तितम् । १७७.१३/२तत् फलं सततं तत्र प्राप्नुवन्ति मनीषिणः ॥ १७७.१३॥ १७७.१४/१सम्यक् तीर्थेन यत् प्रोक्तं व्रतेन नियमेन च । १७७.१४/२तत् फलं लभते तत्र प्रत्यहं प्रयतः शुचिः ॥ १७७.१४॥ १७७.१५/१यस्तु नानाविधैर्यज्ञैर्यत् फलं लभते नरः । १७७.१५/२तत् फलं लभते तत्र प्रत्यहं संयतेन्द्रियः ॥ १७७.१५॥ १७७.१६/१देहं त्यजन्ति पुरुषास्तत्र ये पुरुषोत्तमे । १७७.१६/२कल्पवृक्षं समासाद्य मुक्तास्ते नात्र संशयः ॥ १७७.१६॥ १७७.१७/१वटसागरयोर्मध्ये ये त्यजन्ति कलेवरम् । १७७.१७/२ते दुर्लभं परं मोक्षं प्राप्नुवन्ति न संशयः ॥ १७७.१७॥ १७७.१८/१अनिच्छन्न् अपि यस्तत्र प्राणांस्त्यजति मानवः । १७७.१८/२सोऽपि दुःखविनिर्मुक्तो मुक्तिं प्राप्नोति दुर्लभाम् ॥ १७७.१८॥ १७७.१९/१कृमिकीटपतंगाद्यास्तिर्यग्योनिगताश्च ये । १७७.१९/२तत्र देहं परित्यज्य ते यान्ति परमां गतिम् ॥ १७७.१९॥ १७७.२०/१भ्रान्तिं लोकस्य पश्यध्वमन्यतीर्थं प्रति द्विजाः । १७७.२०/२पुरुषाख्येन यत् प्राप्तमन्यतीर्थफलादिकम् ॥ १७७.२०॥ १७७.२१/१सकृत् पश्यति यो मर्त्यः श्रद्धया पुरुषोत्तमम् । १७७.२१/२पुरुषाणां सहस्रेषु स भवेद् उत्तमः पुमान् ॥ १७७.२१॥ १७७.२२/१प्रकृतेः स परो यस्मात् पुरुषाद् अपि चोत्तमः । १७७.२२/२तस्माद् वेदे पुराणे च लोकेऽस्मिन् पुरुषोत्तमः ॥ १७७.२२॥ १७७.२३/१योऽसौ पुराणे वेदान्ते परमात्मेत्युदाहृतः । १७७.२३/२आस्ते विश्वोपकाराय तेनासौ पुरुषोत्तमः ॥ १७७.२३॥ १७७.२४/१पाथे श्मशाने गृहमण्डपे वा । १७७.२४/२रथ्याप्रदेशेष्वपि यत्र कुत्र । १७७.२४/३इच्छन्न् अनिच्छन्न् अपि तत्र देहम् । १७७.२४/४संत्यज्य मोक्षं लभते मनुष्यः ॥ १७७.२४॥ १७७.२५/१तस्मात् सर्वप्रयत्नेन तस्मिन् क्षेत्रे द्विजोत्तमाः । १७७.२५/२देहत्यागो नरैः कार्यः सम्यङ् मोक्षाभिकाङ्क्षिभिः ॥ १७७.२५॥ १७७.२६/१पुरुषाख्यस्य माहात्म्यं न भूतं न भविष्यति । १७७.२६/२त्यक्त्वा यत्र नरो देहं मुक्तिं प्राप्नोति दुर्लभाम् ॥ १७७.२६॥ १७७.२७/१गुणानामेकदेशोऽयं मया क्षेत्रस्य कीर्तितः । १७७.२७/२कः समस्तान् गुणान् वक्तुं शक्तो वर्षशतैरपि ॥ १७७.२७॥ १७७.२८/१यदि यूयं मुनिश्रेष्ठा मोक्षमिच्छथ शाश्वतम् । १७७.२८/२तस्मिन् क्षेत्रवरे पुण्ये निवसध्वमतन्द्रिताः ॥ १७७.२८॥ १७७.२९/१व्यास उवाच । ते तस्य वचनं श्रुत्वा ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । १७७.२९/२निवासं चक्रिरे तत्र अवापुः परमं पदम् ॥ १७७.२९॥ १७७.३०/१तस्माद् यूयं प्रयत्नेन निवसध्वं द्विजोत्तमाः । १७७.३०/२पुरुषाख्ये वरे क्षेत्रे यदि मुक्तिमभीप्सथ ॥ १७७.३०॥ १७८.१/१व्यास उवाच । तस्मिन् क्षेत्रे मुनिश्रेष्ठाः सर्वसत्त्वसुखावहे । १७८.१/२धर्मार्थकाममोक्षाणां फलदे पुरुषोत्तमे ॥ १७८.१॥ १७८.२/१कण्डुर्नाम महातेजा ऋषिः परमधार्मिकः । १७८.२/२सत्यवादी शुचिर्दान्तः सर्वभूतहिते रतः ॥ १७८.२॥ १७८.३/१जितेन्द्रियो जितक्रोधो वेदवेदाङ्गपारगः । १७८.३/२अवाप परमां सिद्धिमाराध्य पुरुषोत्तमम् ॥ १७८.३॥ १७८.४/१अन्येऽपि तत्र संसिद्धा मुनयः संशितव्रताः । १७८.४/२सर्वभूतहिता दान्ता जितक्रोधा विमत्सराः ॥ १७८.४॥ १७८.५/१मुनय ऊचुः । कोऽसौ कण्डुः कथं तत्र जगाम परमां गतिम् । १७८.५/२श्रोतुमिच्छामहे तस्य चरितं ब्रूहि सत्तम ॥ १७८.५॥ १७८.६/१व्यास उवाच । श‍ृणुध्वं मुनिशार्दूलाः कथां तस्य मनोहराम् । १७८.६/२प्रवक्ष्यामि समासेन मुनेस्तस्य विचेष्टितम् ॥ १७८.६॥ १७८.७/१पवित्रे गोमतीतीरे विजने सुमनोहरे । १७८.७/२कन्दमूलफलैः पूर्णे समित्पुष्पकुशान्वितैः ॥ १७८.७॥ १७८.८/१नानाद्रुमलताकीर्णे नानापुष्पोपशोभिते । १७८.८/२नानापक्षिरुते रम्ये नानामृगगणान्विते ॥ १७८.८॥ १७८.९/१तत्राश्रमपदं कण्डोर्बभूव मुनिसत्तमाः । १७८.९/२सर्वर्तुफलपुष्पाढ्यं कदलीखण्डमण्डितम् ॥ १७८.९॥ १७८.१०/१तपस्तेपे मुनिस्तत्र सुमहत् परमाद्भुतम् । १७८.१०/२व्रतोपवासैर्नियमैः स्नानमौनसुसंयमैः ॥ १७८.१०॥ १७८.११/१ग्रीष्मे पञ्चतपा भूत्वा वर्षासु स्थण्डिलेशयः । १७८.११/२आर्द्रवासास्तु हेमन्ते स तेपे सुमहत् तपः ॥ १७८.११॥ १७८.१२/१दृष्ट्वा तु तपसो वीर्यं मुनेस्तस्य सुविस्मिताः । १७८.१२/२बभूवुर्देवगन्धर्वाः सिद्धविद्याधरास्तथा ॥ १७८.१२॥ १७८.१३/१भूमिं तथान्तरिक्षं च दिवं च मुनिसत्तमाः । १७८.१३/२कण्डुः संतापयामास त्रैलोक्यं तपसो बलात् ॥ १७८.१३॥ १७८.१४/१अहोऽस्य परमं धैर्यमहोऽस्य परमं तपः । १७८.१४/२इत्यब्रुवंस्तदा दृष्ट्वा देवास्तं तपसि स्थितम् ॥ १७८.१४॥ १७८.१५/१मन्त्रयामासुरव्यग्राः शक्रेण सहितास्तदा । १७८.१५/२भयात् तस्य समुद्विग्नास्तपोविघ्नमभीप्सवः ॥ १७८.१५॥ १७८.१६/१ज्ञात्वा तेषामभिप्रायं शक्रस्त्रिभुवनेश्वरः । १७८.१६/२प्रम्लोचाख्यां वरारोहां रूपयौवनगर्विताम् ॥ १७८.१६॥ १७८.१७/१सुमध्यां चारुजङ्घां तां पीनश्रोणिपयोधराम् । १७८.१७/२सर्वलक्षणसम्पन्नां प्रोवाच फलसूदनः ॥ १७८.१७॥ १७८.१८/१शक्र उवाच । प्रम्लोचे गच्छ शीघ्रं त्वं यदासौ तप्यते मुनिः । १७८.१८/२विघ्नार्थं तस्य तपसः क्षोभयस्वांशु सुप्रभे ॥ १७८.१८॥ १७८.१९/१प्रम्लोचोवाच । तव वाक्यं सुरश्रेष्ठ करोमि सततं प्रभो । १७८.१९/२किंतु शङ्का ममैवात्र जीवितस्य च संशयः ॥ १७८.१९॥ १७८.२०/१बिभेमि तं मुनिवरं ब्रह्मचर्यव्रते स्थितम् । १७८.२०/२अत्युग्रं दीप्ततपसं ज्वलनार्कसमप्रभम् ॥ १७८.२०॥ १७८.२१/१ज्ञात्वा मां स मुनिः क्रोधाद् विघ्नार्थं समुपागताम् । १७८.२१/२कण्डुः परमतेजस्वी शापं दास्यति दुःसहम् ॥ १७८.२१॥ १७८.२२/१उर्वशी मेनका रम्भा घृताची पुञ्जिकस्थला । १७८.२२/२विश्वाची सहजन्या च पूर्वचित्तिस्तिलोत्तमा ॥ १७८.२२॥ १७८.२३/१अलम्बुषा मिश्रकेशी शशिलेखा च वामना । १७८.२३/२अन्याश्चाप्सरसः सन्ति रूपयौवनगर्विताः ॥ १७८.२३॥ १७८.२४/१सुमध्याश्चारुवदनाः पीनोन्नतपयोधराः । १७८.२४/२कामप्रधानकुशलास्तास्तत्र संनियोजय ॥ १७८.२४॥ १७८.२५/१ब्रह्मोवाच । तस्यास्तद् वचनं श्रुत्वा पुनः प्राह शचीपतिः । १७८.२५/२तिष्ठन्तु नाम चान्यास्तास्त्वं चात्र कुशला शुभे ॥ १७८.२५॥ १७८.२६/१कामं वसन्तं वायुं च सहायार्थे ददामि ते । १७८.२६/२तैः सार्धं गच्छ सुश्रोणि यत्रास्ते स महामुनिः ॥ १७८.२६॥ १७८.२७/१शक्रस्य वचनं श्रुत्वा तदा सा चारुलोचना । १७८.२७/२जगामाकाशमार्गेण तैः सार्धं चाश्रमं मुनेः ॥ १७८.२७॥ १७८.२८/१गत्वा सा तत्र रुचिरं ददर्श वनमुत्तमम् । १७८.२८/२मुनिं च दीप्ततपसमाश्रमस्थमकल्मषम् ॥ १७८.२८॥ १७८.२९/१अपश्यत् सा वनं रम्यं तैः सार्धं नन्दनोपमम् । १७८.२९/२सर्वर्तुवरपुष्पाढ्यं शाखामृगगणाकुलम् ॥ १७८.२९॥ १७८.३०/१पुण्यं पद्मबलोपेतं सपल्लवमहाबलम् । १७८.३०/२श्रोत्ररम्यान् सुमधुराञ् शब्दान् खगमुखेरितान् ॥ १७८.३०॥ १७८.३१/१सर्वर्तुफलभाराढ्यान् सर्वर्तुकुसुमोज्ज्वलान् । १७८.३१/२अपश्यत् पादपांश्चैव विहंगैरनुनादितान् ॥ १७८.३१॥ १७८.३२/१आम्रान् आम्रातकान् भव्यान् नारिकेरान् सतिन्दुकान् । १७८.३२/२अथ बिल्वांस्तथा जीवान् दाडिमान् बीजपूरकान् ॥ १७८.३२॥ १७८.३३/१पनसांल्लकुचान् नीपाञ् शिरीषान् सुमनोहरान् । १७८.३३/२पारावतांस्तथा कोलान् अरिमेदाम्लवेतसान् ॥ १७८.३३॥ १७८.३४/१भल्लातकान् आमलकाञ् शतपर्णांश्च किंशुकान् । १७८.३४/२इङ्गुदान् करवीरांश्च हरीतकीविभीतकान् ॥ १७८.३४॥ १७८.३५/१एतान् अन्यांश्च सा वृक्षान् ददर्श पृथुलोचना । १७८.३५/२तथैवाशोकपुंनाग+ ।केतकीबकुलान् अथ ॥ १७८.३५॥ १७८.३६/१पारिजातान् कोविदारान् मन्दारेन्दीवरांस्तथा । १७८.३६/२पाटलाः पुष्पिता रम्या देवदारुद्रुमांस्तथा ॥ १७८.३६॥ १७८.३७/१शालांस्तालांस्तमालांश्च निचुलांल्लोमकांस्तथा । १७८.३७/२अन्यांश्च पादपश्रेष्ठान् अपश्यत् फलपुष्पितान् ॥ १७८.३७॥ १७८.३८/१चकोरैः शतपत्त्रैश्च भृङ्गराजैस्तथा शुकैः । १७८.३८/२कोकिलैः कलविङ्कैश्च हारीतैर्जीवजीवकैः ॥ १७८.३८॥ १७८.३९/१प्रियपुत्रैश्चातकैश्च तथान्यैर्विविधैः खगैः । १७८.३९/२श्रोत्ररम्यं सुमधुरं कूजद्भिश्चाप्यधिष्ठितम् ॥ १७८.३९॥ १७८.४०/१सरांसि च मनोज्ञानि प्रसन्नसलिलानि च । १७८.४०/२कुमुदैः पुण्डरीकैश्च तथा नीलोत्पलैः शुभैः ॥ १७८.४०॥ १७८.४१/१कह्लारैः कमलैश्चैव आचितानि समन्ततः । १७८.४१/२कादम्बैश्चक्रवाकैश्च तथैव जलकुक्कुटैः ॥ १७८.४१॥ १७८.४२/१कारण्डवैर्बकैर्हंसैः कूर्मैर्मद्गुभिरेव च । १७८.४२/२एतैश्चान्यैश्च कीर्णानि समन्ताज्जलचारिभिः ॥ १७८.४२॥ १७८.४३/१क्रमेणैव तथा सा तु वनं बभ्राम तैः सह । १७८.४३/२एवं दृष्ट्वा वनं रम्यं तैः सार्धं परमाद्भुतम् ॥ १७८.४३॥ १७८.४४/१विस्मयोत्फुल्लनयना सा बभूव वराङ्गना । १७८.४४/२प्रोवाच वायुं कामं च वसन्तं च द्विजोत्तमाः ॥ १७८.४४॥ १७८.४५/१प्रम्लोचोवाच । कुरुध्वं मम साहाय्यं यूयं सर्वे पृथक् पृथक् ॥ १७८.४५॥ १७८.४६/१ब्रह्मोवाच । एवमुक्त्वा तदा सा तु तथेत्युक्ता सुरैर्द्विजाः । १७८.४६/२प्रत्युवाचाद्य यास्यामि यत्रासौ संस्थितो मुनिः ॥ १७८.४६॥ १७८.४७/१अद्य तं देहयन्तारं प्रयुक्तेन्द्रियवाजिनम् । १७८.४७/२स्मरशस्त्रगलद्रश्मिं करिष्यामि कुसारथिम् ॥ १७८.४७॥ १७८.४८/१ब्रह्मा जनार्दनो वापि यदि वा नीललोहितः । १७८.४८/२तथाप्यद्य करिष्यामि कामबाणक्षतान्तरम् ॥ १७८.४८॥ १७८.४९/१इत्युक्त्वा प्रययौ साथ यत्रासौ तिष्ठते मुनिः । १७८.४९/२मुनेस्तपःप्रभावेण प्रशान्तश्वापदाश्रमम् ॥ १७८.४९॥ १७८.५०/१सा पुंस्कोकिलमाधुर्ये नदीतीरे व्यवस्थिता । १७८.५०/२स्तोकमात्रं स्थिता तस्माद् अगायत वराप्सराः ॥ १७८.५०॥ १७८.५१/१ततो वसन्तः सहसा बलं समकरोत् तदा । १७८.५१/२कोकिलारावमधुरमकालिकमनोहरम् ॥ १७८.५१॥ १७८.५२/१ववौ गन्धवहश्चैव मलयाद्रिनिकेतनः । १७८.५२/२पुष्पान् उच्चावचान् मेध्यान् पातयंश्च शनैः शनैः ॥ १७८.५२॥ १७८.५३/१पुष्पबाणधरश्चैव गत्वा तस्य समीपतः । १७८.५३/२मुनेश्च क्षोभयामास कामस्तस्यापि मानसम् ॥ १७८.५३॥ १७८.५४/१ततो गीतध्वनिं श्रुत्वा मुनिर्विस्मितमानसः । १७८.५४/२जगाम यत्र सा सुभ्रूः कामबाणप्रपीडितः ॥ १७८.५४॥ १७८.५५/१दृष्ट्वा तामाह संदृष्टो विस्मयोत्फुल्ललोचनः । १७८.५५/२भ्रष्टोत्तरीयो विकलः पुलकाञ्चितविग्रहः ॥ १७८.५५॥ १७८.५६/१ऋषिरुवाच । कासि कस्यासि सुश्रोणि सुभगे चारुहासिनि । १७८.५६/२मनो हरसि मे सुभ्रु ब्रूहि सत्यं सुमध्यमे ॥ १७८.५६॥ १७८.५७/१प्रम्लोचोवाच । तव कर्मकरा चाहं पुष्पार्थमहमागता । १७८.५७/२आदेशं देहि मे क्षिप्रं किं करोमि तवाज्ञया ॥ १७८.५७॥ १७८.५८/१व्यास उवाच । श्रुत्वैवं वचनं तस्यास्त्यक्त्वा धैर्यं विमोहितः । १७८.५८/२आदाय हस्ते तां बालां प्रविवेश स्वमाश्रमम् ॥ १७८.५८॥ १७८.५९/१ततः कामश्च वायुश्च वसन्तश्च द्विजोत्तमाः । १७८.५९/२जग्मुर्यथागतं सर्वे कृतकृत्यास्त्रिविष्टपम् ॥ १७८.५९॥ १७८.६०/१शशंसुश्च हरिं गत्वा तस्यास्तस्य च चेष्टितम् । १७८.६०/२श्रुत्वा शक्रस्तदा देवाः प्रीताः सुमनसोऽभवन् ॥ १७८.६०॥ १७८.६१/१स च कण्डुस्तया सार्धं प्रविशन्न् एव चाश्रमम् । १७८.६१/२आत्मनः परमं रूपं चकार मदनाकृति ॥ १७८.६१॥ १७८.६२/१रूपयौवनसम्पन्नमतीव सुमनोहरम् । १७८.६२/२दिव्यालंकारसंयुक्तं षोडशवत्सराकृति ॥ १७८.६२॥ १७८.६३/१दिव्यवस्त्रधरं कान्तं दिव्यस्रग्गन्धभूषितम् । १७८.६३/२सर्वोपभोगसम्पन्नं सहसा तपसो बलात् ॥ १७८.६३॥ १७८.६४/१दृष्ट्वा सा तस्य तद् वीर्यं परं विस्मयमागता । १७८.६४/२अहोऽस्य तपसो वीर्यमित्युक्त्वा मुदिताभवत् ॥ १७८.६४॥ १७८.६५/१स्नानं संध्यां जपं होमं स्वाध्यायं देवतार्चनम् । १७८.६५/२व्रतोपवासनियमं ध्यानं च मुनिसत्तमाः ॥ १७८.६५॥ १७८.६६/१त्यक्त्वा स रेमे मुदितस्तया सार्धमहर्निशम् । १७८.६६/२मन्मथाविष्टहृदयो न बुबोध तपःक्षयम् ॥ १७८.६६॥ १७८.६७/१संध्यारात्रिदिवापक्ष+ ंआसर्त्वयनहायनम् । १७८.६७/२न बुबोध गतं कालं विषयासक्तमानसः ॥ १७८.६७॥ १७८.६८/१सा च तं कामजैर्भावैर्विदग्धा रहसि द्विजाः । १७८.६८/२वरयामास सुश्रोणिः प्रलापकुशला तदा ॥ १७८.६८॥ १७८.६९/१एवं कण्डुस्तया सार्धं वर्षाणामधिकं शतम् । १७८.६९/२अतिष्ठन् मन्दरद्रोण्यां ग्राम्यधर्मरतो मुनिः ॥ १७८.६९॥ १७८.७०/१सा तं प्राह महाभागं गन्तुमिच्छाम्यहं दिवम् । १७८.७०/२प्रसादसुमुखो ब्रह्मन्न् अनुज्ञातुं त्वमर्हसि ॥ १७८.७०॥ १७८.७१/१तयैवमुक्तः स मुनिस्तस्यामासक्तमानसः । १७८.७१/२दिनानि कतिचिद् भद्रे स्थीयतामित्यभाषत ॥ १७८.७१॥ १७८.७२/१एवमुक्ता ततस्तेन साग्रं वर्षशतं पुनः । १७८.७२/२बुभुजे विषयांस्तन्वी तेन सार्धं महात्मना ॥ १७८.७२॥ १७८.७३/१अनुज्ञां देहि भगवन् व्रजामि त्रिदशालयम् । १७८.७३/२उक्तस्तयेति स पुनः स्थीयतामित्यभाषत ॥ १७८.७३॥ १७८.७४/१पुनर्गते वर्षशते साधिके सा शुभानना । १७८.७४/२याम्यहं त्रिदिवं ब्रह्मन् प्रणयस्मितशोभनम् ॥ १७८.७४॥ १७८.७५/१उक्तस्तयैवं स मुनिः पुनराहायतेक्षणाम् । १७८.७५/२इहास्यतां मया सुभ्रु चिरं कालं गमिष्यसि ॥ १७८.७५॥ १७८.७६/१तच्छापभीता सुश्रोणी सह तेनर्षिणा पुनः । १७८.७६/२शतद्वयं किंचिद् ऊनं वर्षाणां समतिष्ठत ॥ १७८.७६॥ १७८.७७/१गमनाय महाभागो देवराजनिवेशनम् । १७८.७७/२प्रोक्तः प्रोक्तस्तया तन्व्या स्थीयतामित्यभाषत ॥ १७८.७७॥ १७८.७८/१तस्य शापभयाद् भीरुर्दाक्षिण्येन च दक्षिणा । १७८.७८/२प्रोक्ता प्रणयभङ्गार्ति+ ।वेदिनी न जहौ मुनिम् ॥ १७८.७८॥ १७८.७९/१तया च रमतस्तस्य परमर्षेरहर्निशम् । १७८.७९/२नवं नवमभूत् प्रेम मन्मथासक्तचेतसः ॥ १७८.७९॥ १७८.८०/१एकदा तु त्वरायुक्तो निश्चक्रामोटजान् मुनिः । १७८.८०/२निष्क्रामन्तं च कुत्रेति गम्यते प्राह सा शुभा ॥ १७८.८०॥ १७८.८१/१इत्युक्तः स तया प्राह परिवृत्तमहः शुभे । १७८.८१/२संध्योपास्तिं करिष्यामि क्रियालोपोऽन्यथा भवेत् ॥ १७८.८१॥ १७८.८२/१ततः प्रहस्य मुदिता सा तं प्राह महामुनिम् । १७८.८२/२किमद्य सर्वधर्मज्ञ परिवृत्तमहस्तव । १७८.८२/३गतमेतन् न कुरुते विस्मयं कस्य कथ्यते ॥ १७८.८२॥ १७८.८३/१मुनिरुवाच । प्रातस्त्वमागता भद्रे नदीतीरमिदं शुभम् । १७८.८३/२मया दृष्टासि सुश्रोणि प्रविष्टा च ममाश्रमम् ॥ १७८.८३॥ १७८.८४/१इयं च वर्तते संध्या परिणाममहो गतम् । १७८.८४/२अवहासः किमर्थोऽयं सद्भावः कथ्यतां मम ॥ १७८.८४॥ १७८.८५/१प्रम्लोचोवाच । प्रत्यूषस्यागता ब्रह्मन् सत्यमेतन् न मे मृषा । १७८.८५/२किंत्वद्य तस्य कालस्य गतान्यब्दशतानि ते ॥ १७८.८५॥ १७८.८६/१ततः ससाध्वसो विप्रस्तां पप्रच्छायतेक्षणाम् । १७८.८६/२कथ्यतां भीरु कः कालस्त्वया मे रमतः सदा ॥ १७८.८६॥ १७८.८७/१प्रम्लोचोवाच । सप्तोत्तराण्यतीतानि नववर्षशतानि च । १७८.८७/२मासाश्च षट् तथैवान्यत् समतीतं दिनत्रयम् ॥ १७८.८७॥ १७८.८८/१ऋषिरुवाच । सत्यं भीरु वदस्येतत् परिहासोऽथवा शुभे । १७८.८८/२दिनमेकमहं मन्ये त्वया सार्धमिहोषितम् ॥ १७८.८८॥ १७८.८९/१प्रम्लोचोवाच । वदिष्याम्यनृतं ब्रह्मन् कथमत्र तवान्तिके । १७८.८९/२विशेषाद् अद्य भवता पृष्टा मार्गानुगामिना ॥ १७८.८९॥ १७८.९०/१व्यास उवाच । निशम्य तद् वचस्तस्याः स मुनिर्द्विजसत्तमाः । १७८.९०/२धिग् धिङ् मामित्यनाचारं विनिन्द्यात्मानमात्मना ॥ १७८.९०॥ १७८.९१/१मुनिरुवाच । तपांसि मम नष्टानि हतं ब्रह्मविदां धनम् । १७८.९१/२हृतो विवेकः केनापि योषिन् मोहाय निर्मिता ॥ १७८.९१॥ १७८.९२/१ऊर्मिषट्कातिगं ब्रह्म ज्ञेयमात्मजयेन मे । १७८.९२/२गतिरेषा कृता येन धिक् तं काममहाग्रहम् ॥ १७८.९२॥ १७८.९३/१व्रतानि सर्ववेदाश्च कारणान्यखिलानि च । १७८.९३/२नरकग्राममार्गेण कामेनाद्य हतानि मे ॥ १७८.९३॥ १७८.९४/१विनिन्द्येत्थं स धर्मज्ञः स्वयमात्मानमात्मना । १७८.९४/२तामप्सरसमासीनामिदं वचनमब्रवीत् । १७८.९४/३ऋषिरुवाच । गच्छ पापे यथाकामं यत् कार्यं तत् त्वया कृतम् । १७८.९४/४देवराजस्य यत् क्षोभं कुर्वन्त्या भावचेष्टितैः ॥ १७८.९४॥ १७८.९५/१न त्वां करोम्यहं भस्म क्रोधतीव्रेण वह्निना । १७८.९५/२सतां साप्तपदं मैत्र्यमुषितोऽहं त्वया सह ॥ १७८.९५॥ १७८.९६/१अथवा तव दोषः कः किं वा कुर्यामहं तव । १७८.९६/२ममैव दोषो नितरां येनाहमजितेन्द्रियः ॥ १७८.९६॥ १७८.९७/१यथा शक्रप्रियार्थिन्या कृतो मत्तपसो व्ययः । १७८.९७/२त्वया दृष्टिमहामोह+ ंअनुनाहं जुगुप्सितः ॥ १७८.९७॥ १७८.९८/१व्यास उवाच । यावद् इत्थं स विप्रर्षिस्तां ब्रवीति सुमध्यमाम् । १७८.९८/२तावत् स्खलत्स्वेदजला सा बभूवातिवेपथुः ॥ १७८.९८॥ १७८.९९/१प्रवेपमानां स च तां स्विन्नगात्रलतां सतीम् । १७८.९९/२गच्छ गच्छेति सक्रोधमुवाच मुनिसत्तमः ॥ १७८.९९॥ १७८.१००/१सा तु निर्भर्त्सिता तेन विनिष्क्रम्य तदाश्रमात् । १७८.१००/२आकाशगामिनी स्वेदं ममार्ज तरुपल्लवैः ॥ १७८.१००॥ १७८.१०१/१वृक्षाद् वृक्षं ययौ बाला उदग्रारुणपल्लवैः । १७८.१०१/२निर्ममार्ज च गात्राणि गलत्स्वेदजलानि वै ॥ १७८.१०१॥ १७८.१०२/१ऋषिणा यस्तदा गर्भस्तस्या देहे समाहितः । १७८.१०२/२निर्जगाम सरोमाञ्चस्वेदरूपी तदङ्गतः ॥ १७८.१०२॥ १७८.१०३/१तं वृक्षा जगृहुर्गर्भमेकं चक्रे च मारुतः । १७८.१०३/२सोमेनाप्यायितो गोभिः स तदा ववृद्धे शनैः ॥ १७८.१०३॥ १७८.१०४/१मारिषा नाम कन्याभूद् वृक्षाणां चारुलोचना । १७८.१०४/२प्राचेतसानां सा भार्या दक्षस्य जननी द्विजाः ॥ १७८.१०४॥ १७८.१०५/१स चापि भगवान् कण्डुः क्षीणे तपसि सत्तमः । १७८.१०५/२पुरुषोत्तमाख्यं भो विप्रा विष्णोरायतनं ययौ ॥ १७८.१०५॥ १७८.१०६/१ददर्श परमं क्षेत्रं मुक्तिदं भुवि दुर्लभम् । १७८.१०६/२दक्षिणस्योदधेस्तीरे सर्वकामफलप्रदम् ॥ १७८.१०६॥ १७८.१०७/१सुरम्यं वालुकाकीर्णं केतकीवनशोभितम् । १७८.१०७/२नानाद्रुमलताकीर्णं नानापक्षिरुतं शिवम् ॥ १७८.१०७॥ १७८.१०८/१सर्वत्र सुखसंचारं सर्वर्तुकुसुमान्वितम् । १७८.१०८/२सर्वसौख्यप्रदं नृणां धन्यं सर्वगुणाकरम् ॥ १७८.१०८॥ १७८.१०९/१भृग्वाद्यैः सेवितं पूर्वं मुनिसिद्धवरैस्तथा । १७८.१०९/२गन्धर्वैः किंनरैर्यक्षैस्तथान्यैर्मोक्षकाङ्क्षिभिः ॥ १७८.१०९॥ १७८.११०/१ददर्श च हरिं तत्र देवैः सर्वैरलंकृतम् । १७८.११०/२ब्राह्मणाद्यैस्तथा वर्णैराश्रमस्थैर्निषेवितम् ॥ १७८.११०॥ १७८.१११/१दृष्ट्वैव स तदा क्षेत्रं देवं च पुरुषोत्तमम् । १७८.१११/२कृतकृत्यमिवात्मानं मेने स मुनिसत्तमः ॥ १७८.१११॥ १७८.११२/१तत्रैकाग्रमना भूत्वा चकाराराधनं हरेः । १७८.११२/२ब्रह्मपारमयं कुर्वञ् जपमेकाग्रमानसः । १७८.११२/३ऊर्ध्वबाहुर्महायोगी स्थित्वासौ मुनिसत्तमः ॥ १७८.११२॥ १७८.११३/१मुनय ऊचुः । ब्रह्मपारं मुने श्रोतुमिच्छामः परमं शुभम् । १७८.११३/२जपता कण्डुना देवो येनाराध्यत केशवः ॥ १७८.११३॥ १७८.११४/१व्यास उवाच । पारं परं विष्णुरपारपारः । १७८.११४/२परः परेभ्यः परमात्मरूपः । १७८.११४/३स ब्रह्मपारः परपारभूतः । १७८.११४/४परः पराणामपि पारपारः ॥ १७८.११४॥ १७८.११५/१स कारणं कारणसंश्रितोऽपि । १७८.११५/२तस्यापि हेतुः परहेतुहेतुः । १७८.११५/३कार्योऽपि चैष सह कर्मकर्तृ+ । १७८.११५/४रूपैरनेकैरवतीह सर्वम् ॥ १७८.११५॥ १७८.११६/१ब्रह्म प्रभुर्ब्रह्म स सर्वभूतो । १७८.११६/२ब्रह्म प्रजानां पतिरच्युतोऽसौ । १७८.११६/३ब्रह्माव्ययं नित्यमजं स विष्णुर्। १७८.११६/४अपक्षयाद्यैरखिलैरसङ्गः ॥ १७८.११६॥ १७८.११७/१ब्रह्माक्षरमजं नित्यं यथासौ पुरुषोत्तमः । १७८.११७/२तथा रागादयो दोषाः प्रयान्तु प्रशमं मम ॥ १७८.११७॥ १७८.११८/१व्यास उवाच । श्रुत्वा तस्य मुनेर्जाप्यं ब्रह्मपारं द्विजोत्तमाः । १७८.११८/२भक्तिं च परमां ज्ञात्वा सुदृढां पुरुषोत्तमः ॥ १७८.११८॥ १७८.११९/१प्रीत्या स परया देवस्तदासौ भक्तवत्सलः । १७८.११९/२गत्वा तस्य समीपं तु प्रोवाच मधुसूदनः ॥ १७८.११९॥ १७८.१२०/१मेघगम्भीरया वाचा दिशः संनादयन्न् इव । १७८.१२०/२आरुह्य गरुडं विप्रा विनताकुलनन्दनम् ॥ १७८.१२०॥ १७८.१२१/१श्रीभगवान् उवाच । मुने ब्रूहि परं कार्यं यत् ते मनसि वर्तते । १७८.१२१/२वरदोऽहमनुप्राप्तो वरं वरय सुव्रत ॥ १७८.१२१॥ १७८.१२२/१श्रुत्वैवं वचनं तस्य देवदेवस्य चक्रिणः । १७८.१२२/२चक्षुरुन्मील्य सहसा ददर्श पुरतो हरिम् ॥ १७८.१२२॥ १७८.१२३/१अतसीपुष्पसंकाशं पद्मपत्त्रायतेक्षणम् । १७८.१२३/२शङ्खचक्रगदापाणिं मुकुटाङ्गदधारिणम् ॥ १७८.१२३॥ १७८.१२४/१चतुर्बाहुमुदाराङ्गं पीतवस्त्रधरं शुभम् । १७८.१२४/२श्रीवत्सलक्ष्मसंयुक्तं वनमालाविभूषितम् ॥ १७८.१२४॥ १७८.१२५/१सर्वलक्षणसंयुक्तं सर्वरत्नविभूषितम् । १७८.१२५/२दिव्यचन्दनलिप्ताङ्गं दिव्यमाल्यविभूषितम् ॥ १७८.१२५॥ १७८.१२६/१ततः स विस्मयाविष्टो रोमाञ्चिततनूरुहः । १७८.१२६/२दण्डवत् प्रणिपत्योर्व्यां प्रणाममकरोत् तदा ॥ १७८.१२६॥ १७८.१२७/१अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलं तपः । १७८.१२७/२इत्युक्त्वा मुनिशार्दूलास्तं स्तोतुमुपचक्रमे ॥ १७८.१२७॥ १७८.१२८/१कण्डुरुवाच । नारायण हरे कृष्ण श्रीवत्साङ्क जगत्पते । १७८.१२८/२जगद्बीज जगद्धाम जगत्साक्षिन् नमोऽस्तु ते ॥ १७८.१२८॥ १७८.१२९/१अव्यक्त जिष्णो प्रभव प्रधानपुरुषोत्तम । १७८.१२९/२पुण्डरीकाक्ष गोविन्द लोकनाथ नमोऽस्तु ते ॥ १७८.१२९॥ १७८.१३०/१हिरण्यगर्भ श्रीनाथ पद्मनाथ सनातन । १७८.१३०/२भूगर्भ ध्रुव ईशान हृषीकेश नमोऽस्तु ते ॥ १७८.१३०॥ १७८.१३१/१अनाद्यन्तामृताजेय जय त्वं जयतां वर । १७८.१३१/२अजिताखण्ड श्रीकृष्ण श्रीनिवास नमोऽस्तु ते ॥ १७८.१३१॥ १७८.१३२/१पर्जन्यधर्मकर्ता च दुष्पार दुरधिष्ठित । १७८.१३२/२दुःखार्तिनाशन हरे जलशायिन् नमोऽस्तु ते ॥ १७८.१३२॥ १७८.१३३/१भूतपाव्यक्त भूतेश भूततत्त्वैरनाकुल । १७८.१३३/२भूताधिवास भूतात्मन् भूतगर्भ नमोऽस्तु ते ॥ १७८.१३३॥ १७८.१३४/१यज्ञयज्वन् यज्ञधर यज्ञधाताभयप्रद । १७८.१३४/२यज्ञगर्भ हिरण्याङ्ग पृश्निगर्भ नमोऽस्तु ते ॥ १७८.१३४॥ १७८.१३५/१क्षेत्रज्ञः क्षेत्रभृत् क्षेत्री क्षेत्रहा क्षेत्रकृद् वशी । १७८.१३५/२क्षेत्रात्मन् क्षेत्ररहित क्षेत्रस्रष्ट्रे नमोऽस्तु ते ॥ १७८.१३५॥ १७८.१३६/१गुणालय गुणावास गुणाश्रय गुणावह । १७८.१३६/२गुणभोक्तृ गुणाराम गुणत्यागिन् नमोऽस्तु ते ॥ १७८.१३६॥ १७८.१३७/१त्वं विष्णुस्त्वं हरिश्चक्री त्वं जिष्णुस्त्वं जनार्दनः । १७८.१३७/२त्वं भूतस्त्वं वषट्कारस्त्वं भव्यस्त्वं भवत्प्रभुः ॥ १७८.१३७॥ १७८.१३८/१त्वं भूतकृत् त्वमव्यक्तस्त्वं भवो भूतभृद् भवान् । १७८.१३८/२त्वं भूतभावनो देवस्त्वामाहुरजमीश्वरम् ॥ १७८.१३८॥ १७८.१३९/१त्वमनन्तः कृतज्ञस्त्वं प्रकृतिस्त्वं वृषाकपिः । १७८.१३९/२त्वं रुद्रस्त्वं दुराधर्षस्त्वममोघस्त्वमीश्वरः ॥ १७८.१३९॥ १७८.१४०/१त्वं विश्वकर्मा जिष्णुस्त्वं त्वं शम्भुस्त्वं वृषाकृतिः । १७८.१४०/२त्वं शंकरस्त्वमुशना त्वं सत्यं त्वं तपो जनः ॥ १७८.१४०॥ १७८.१४१/१त्वं विश्वजेता त्वं शर्म त्वं शरण्यस्त्वमक्षरम् । १७८.१४१/२त्वं शम्भुस्त्वं स्वयम्भूश्च त्वं ज्येष्ठस्त्वं परायणः ॥ १७८.१४१॥ १७८.१४२/१त्वमादित्यस्त्वमोंकारस्त्वं प्राणस्त्वं तमिस्रहा । १७८.१४२/२त्वं पर्जन्यस्त्वं प्रथितस्त्वं वेधास्त्वं सुरेश्वरः ॥ १७८.१४२॥ १७८.१४३/१त्वम् ऋग् यजुः साम चैव त्वमात्मा सम्मतो भवान् । १७८.१४३/२त्वमग्निस्त्वं च पवनस्त्वमापो वसुधा भवान् ॥ १७८.१४३॥ १७८.१४४/१त्वं स्रष्टा त्वं तथा भोक्ता होता त्वं च हविः क्रतुः । १७८.१४४/२त्वं प्रभुस्त्वं विभुः श्रेष्ठस्त्वं लोकपतिरच्युतः ॥ १७८.१४४॥ १७८.१४५/१त्वं सर्वदर्शनः श्रीमांस्त्वं सर्वदमनोऽरिहा । १७८.१४५/२त्वमहस्त्वं तथा रात्रिस्त्वामाहुर्वत्सरं बुधाः ॥ १७८.१४५॥ १७८.१४६/१त्वं कालस्त्वं कला काष्ठा त्वं मुहूर्तः क्षणा लवाः । १७८.१४६/२त्वं बालस्त्वं तथा वृद्धस्त्वं पुमान् स्त्री नपुंसकः ॥ १७८.१४६॥ १७८.१४७/१त्वं विश्वयोनिस्त्वं चक्षुस्त्वं स्थाणुस्त्वं शुचिश्रवाः । १७८.१४७/२त्वं शाश्वतस्त्वमजितस्त्वमुपेन्द्रस्त्वमुत्तमः ॥ १७८.१४७॥ १७८.१४८/१त्वं सर्वविश्वसुखदस्त्वं वेदाङ्गं त्वमव्ययः । १७८.१४८/२त्वं वेदवेदस्त्वं धाता विधाता त्वं समाहितः ॥ १७८.१४८॥ १७८.१४९/१त्वं जलनिधिरामूलं त्वं धाता त्वं पुनर्वसुः । १७८.१४९/२त्वं वैद्यस्त्वं धृतात्मा च त्वमतीन्द्रियगोचरः ॥ १७८.१४९॥ १७८.१५०/१त्वमग्रणीर्ग्रामणीस्त्वं त्वं सुपर्णस्त्वमादिमान् । १७८.१५०/२त्वं संग्रहस्त्वं सुमहत् त्वं धृतात्मा त्वमच्युतः ॥ १७८.१५०॥ १७८.१५१/१त्वं यमस्त्वं च नियमस्त्वं प्रांशुस्त्वं चतुर्भुजः । १७८.१५१/२त्वमेवान्नान्तरात्मा त्वं परमात्मा त्वमुच्यते ॥ १७८.१५१॥ १७८.१५२/१त्वं गुरुस्त्वं गुरुतमस्त्वं वामस्त्वं प्रदक्षिणः । १७८.१५२/२त्वं पिप्पलस्त्वमगमस्त्वं व्यक्तस्त्वं प्रजापतिः ॥ १७८.१५२॥ १७८.१५३/१हिरण्यनाभस्त्वं देवस्त्वं शशी त्वं प्रजापतिः । १७८.१५३/२अनिर्देश्यवपुस्त्वं वै त्वं यमस्त्वं सुरारिहा ॥ १७८.१५३॥ १७८.१५४/१त्वं च संकर्षणो देवस्त्वं कर्ता त्वं सनातनः । १७८.१५४/२त्वं वासुदेवोऽमेयात्मा त्वमेव गुणवर्जितः ॥ १७८.१५४॥ १७८.१५५/१त्वं ज्येष्ठस्त्वं वरिष्ठस्त्वं त्वं सहिष्णुश्च माधवः । १७८.१५५/२सहस्रशीर्षा त्वं देवस्त्वमव्यक्तः सहस्रदृक् ॥ १७८.१५५॥ १७८.१५६/१सहस्रपादस्त्वं देवस्त्वं विराट् त्वं सुरप्रभुः । १७८.१५६/२त्वमेव तिष्ठसे भूयो देवदेव दशाङ्गुलः ॥ १७८.१५६॥ १७८.१५७/१यद् भूतं तत् त्वमेवोक्तः पुरुषः शक्र उत्तमः । १७८.१५७/२यद् भाव्यं तत् त्वमीशानस्त्वम् ऋतस्त्वं तथामृतः ॥ १७८.१५७॥ १७८.१५८/१त्वत्तो रोहत्ययं लोको महीयांस्त्वमनुत्तमः । १७८.१५८/२त्वं ज्यायान् पुरुषस्त्वं च त्वं देव दशधा स्थितः ॥ १७८.१५८॥ १७८.१५९/१विश्वभूतश्चतुर्भागो नवभागोऽमृतो दिवि । १७८.१५९/२नवभागोऽन्तरिक्षस्थः पौरुषेयः सनातनः ॥ १७८.१५९॥ १७८.१६०/१भागद्वयं च भूसंस्थं चतुर्भागोऽप्यभूद् इह । १७८.१६०/२त्वत्तो यज्ञाः सम्भवन्ति जगतो वृष्टिकारणम् ॥ १७८.१६०॥ १७८.१६१/१त्वत्तो विराट् समुत्पन्नो जगतो हृदि यः पुमान् । १७८.१६१/२सोऽतिरिच्यत भूतेभ्यस्तेजसा यशसा श्रिया ॥ १७८.१६१॥ १७८.१६२/१त्वत्तः सुराणामाहारः पृषदाज्यमजायत । १७८.१६२/२ग्राम्यारण्याश्चौषधयस्त्वत्तः पशुमृगादयः ॥ १७८.१६२॥ १७८.१६३/१ध्येयध्यानपरस्त्वं च कृतवान् असि चौषधीः । १७८.१६३/२त्वं देवदेव सप्तास्य कालाख्यो दीप्तविग्रहः ॥ १७८.१६३॥ १७८.१६४/१जङ्गमाजङ्गमं सर्वं जगद् एतच्चराचरम् । १७८.१६४/२त्वत्तः सर्वमिदं जातं त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ १७८.१६४॥ १७८.१६५/१अनिरुद्धस्त्वं माधवस्त्वं प्रद्युम्नः सुरारिहा । १७८.१६५/२देव सर्वसुरश्रेष्ठ सर्वलोकपरायण ॥ १७८.१६५॥ १७८.१६६/१त्राहि मामरविन्दाक्ष नारायण नमोऽस्तु ते । १७८.१६६/२नमस्ते भगवन् विष्णो नमस्ते पुरुषोत्तम ॥ १७८.१६६॥ १७८.१६७/१नमस्ते सर्वलोकेश नमस्ते कमलालय । १७८.१६७/२गुणालय नमस्तेऽस्तु नमस्तेऽस्तु गुणाकर ॥ १७८.१६७॥ १७८.१६८/१वासुदेव नमस्तेऽस्तु नमस्तेऽस्तु सुरोत्तम । १७८.१६८/२जनार्दन नमस्तेऽस्तु नमस्तेऽस्तु सनातन ॥ १७८.१६८॥ १७८.१६९/१नमस्ते योगिनां गम्य योगावास नमोऽस्तु ते । १७८.१६९/२गोपते श्रीपते विष्णो नमस्तेऽस्तु मरुत्पते ॥ १७८.१६९॥ १७८.१७०/१जगत्पते जगत्सूते नमस्ते ज्ञानिनां पते । १७८.१७०/२दिवस्पते नमस्तेऽस्तु नमस्तेऽस्तु महीपते ॥ १७८.१७०॥ १७८.१७१/१नमस्ते मधुहन्त्रे च नमस्ते पुष्करेक्षण । १७८.१७१/२कैटभघ्न नमस्तेऽस्तु सुब्रह्मण्य नमोऽस्तु ते ॥ १७८.१७१॥ १७८.१७२/१नमोऽस्तु ते महामीन श्रुतिपृष्ठधराच्युत । १७८.१७२/२समुद्रसलिलक्षोभ पद्मजाह्लादकारिणे ॥ १७८.१७२॥ १७८.१७३/१अश्वशीर्ष महाघोण महापुरुषविग्रह । १७८.१७३/२मधुकैटभहन्त्रे च नमस्ते तुरगानन ॥ १७८.१७३॥ १७८.१७४/१महाकमठभोगाय पृथिव्युद्धरणाय च । १७८.१७४/२विधृताद्रिस्वरूपाय महाकूर्माय ते नमः ॥ १७८.१७४॥ १७८.१७५/१नमो महावराहाय पृथिव्युद्धारकारिणे । १७८.१७५/२नमश्चादिवराहाय विश्वरूपाय वेधसे ॥ १७८.१७५॥ १७८.१७६/१नमोऽनन्ताय सूक्ष्माय मुख्याय च वराय च । १७८.१७६/२परमाणुस्वरूपाय योगिगम्याय ते नमः ॥ १७८.१७६॥ १७८.१७७/१तस्मै नमः कारणकारणाय । १७८.१७७/२योगीन्द्रवृत्तनिलयाय सुदुर्विदाय । १७८.१७७/३क्षीरार्णवाश्रितमहाहिसुतल्पगाय । १७८.१७७/४तुभ्यं नमः कनकरत्नसुकुण्डलाय ॥ १७८.१७७॥ १७८.१७८/१व्यास उवाच । इत्थं स्तुतस्तदा तेन प्रीतः प्रोवाच माधवः । १७८.१७८/२क्षिप्रं ब्रूहि मुनिश्रेष्ठ मत्तो यद् अभिवाञ्छसि ॥ १७८.१७८॥ १७८.१७९/१कण्डुरुवाच । संसारेऽस्मिञ् जगन्नाथ दुस्तरे लोमहर्षणे । १७८.१७९/२अनित्ये दुःखबहुले कदलीदलसंनिभे ॥ १७८.१७९॥ १७८.१८०/१निराश्रये निरालम्बे जलबुद्बुदचञ्चले । १७८.१८०/२सर्वोपद्रवसंयुक्ते दुस्तरे चातिभैरवे ॥ १७८.१८०॥ १७८.१८१/१भ्रमामि सुचिरं कालं मायया मोहितस्तव । १७८.१८१/२न चान्तमभिगच्छामि विषयासक्तमानसः ॥ १७८.१८१॥ १७८.१८२/१त्वामहं चाद्य देवेश संसारभयपीडितः । १७८.१८२/२गतोऽस्मि शरणं कृष्ण मामुद्धर भवार्णवात् ॥ १७८.१८२॥ १७८.१८३/१गन्तुमिच्छामि परमं पदं यत् ते सनातनम् । १७८.१८३/२प्रसादात् तव देवेश पुनरावृत्तिदुर्लभम् ॥ १७८.१८३॥ १७८.१८४/१श्रीभगवान् उवाच । भक्तोऽसि मे मुनिश्रेष्ठ मामाराधय नित्यशः । १७८.१८४/२मत्प्रसादाद् ध्रुवं मोक्षं प्राप्यसि त्वं समीहितम् ॥ १७८.१८४॥ १७८.१८५/१मद्भक्ताः क्षत्रिया वैश्याः स्त्रियः शूद्रान्त्यजातिजाः । १७८.१८५/२प्राप्नुवन्ति परां सिद्धिं किं पुनस्त्वं द्विजोत्तम ॥ १७८.१८५॥ १७८.१८६/१श्वपाकोऽपि च मद्भक्तः सम्यक् श्रद्धासमन्वितः । १७८.१८६/२प्राप्नोत्यभिमतां सिद्धिमन्येषां तत्र का कथा ॥ १७८.१८६॥ १७८.१८७/१व्यास उवाच । एवमुक्त्वा तु तं विप्राः स देवो भक्तवत्सलः । १७८.१८७/२दुर्विज्ञेयगतिर्विष्णुस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ १७८.१८७॥ १७८.१८८/१गते तस्मिन् मुनिश्रेष्ठाः कण्डुः संहृष्टमानसः । १७८.१८८/२सर्वान् कामान् परित्यज्य स्वस्थचित्तो भवत् पुनः ॥ १७८.१८८॥ १७८.१८९/१सर्वेन्द्रियाणि संयम्य निर्ममो निरहंकृतिः । १७८.१८९/२एकाग्रमानसः सम्यग् ध्यात्वा तं पुरुषोत्तमम् ॥ १७८.१८९॥ १७८.१९०/१निर्लेपं निर्गुणं शान्तं सत्तामात्रव्यवस्थितम् । १७८.१९०/२अवाप परमं मोक्षं सुराणामपि दुर्लभम् ॥ १७८.१९०॥ १७८.१९१/१यः पठेच्छृणुयाद् वापि कथां कण्डोर्महात्मनः । १७८.१९१/२विमुक्तः सर्वपापेभ्यः स्वर्गलोकं स गच्छति ॥ १७८.१९१॥ १७८.१९२/१एवं मया मुनिश्रेष्ठाः कर्मभूमिरुदाहृता । १७८.१९२/२मोक्षक्षेत्रं च परमं देवं च पुरुषोत्तमम् ॥ १७८.१९२॥ १७८.१९३/१ये पश्यन्ति विभुं स्तुवन्ति वरदं ध्यायन्ति मुक्तिप्रदम् । १७८.१९३/२भक्त्या श्रीपुरुषोत्तमाख्यमजरं संसारदुःखापहम् ॥ १७८.१९३॥ १७८.१९४/१ते भुक्त्वा मनुजेन्द्रभोगममलाः स्वर्गे च दिव्यं सुखम् । १७८.१९४/२पश्चाद् यान्ति समस्तदोषरहिताः स्थानं हरेरव्ययम् ॥ १७८.१९४॥ १७९.१/१लोमहर्षण उवाच । व्यासस्य वचनं श्रुत्वा मुनयः संयतेन्द्रियाः । १७९.१/२प्रीता बभूवुः संहृष्टा विस्मिताश्च पुनः पुनः ॥ १७९.१॥ १७९.२/१मुनय ऊचुः । अहो भारतवर्षस्य त्वया संकीर्तिता गुणाः । १७९.२/२तद्वच्छ्रीपुरुषाख्यस्य क्षेत्रस्य पुरुषोत्तम ॥ १७९.२॥ १७९.३/१विस्मयो हि न चैकस्य श्रुत्वा माहात्म्यमुत्तमम् । १७९.३/२पुरुषाख्यस्य क्षेत्रस्य प्रीतिश्च वदतां वर ॥ १७९.३॥ १७९.४/१चिरात् प्रभृति चास्माकं संशयो हृदि वर्तते । १७९.४/२त्वदृते संशयस्यास्य *च्छेत्ता नान्योऽस्ति भूतले ॥ १७९.४॥ १७९.५/१उत्पत्तिं बलदेवस्य कृष्णस्य च महीतले । १७९.५/२भद्रायाश्चैव कार्त्स्न्येन पृच्छामस्त्वां महामुने ॥ १७९.५॥ १७९.६/१किमर्थं तौ समुत्पन्नौ कृष्णसंकर्षणावुभौ । १७९.६/२वसुदेवसुतौ वीरौ स्थितौ नन्दगृहे मुने ॥ १७९.६॥ १७९.७/१निःसारे मृत्युलोकेऽस्मिन् दुःखप्रायेऽतिचञ्चले । १७९.७/२जलबुद्बुदसंकाशे भैरवे लोमहर्षणे ॥ १७९.७॥ १७९.८/१विण्मूत्रपिच्छलं कष्टं संकटं दुःखदायकम् । १७९.८/२कथं घोरतरं तेषां गर्भवासमरोचत ॥ १७९.८॥ १७९.९/१यानि कर्माणि चक्रुस्ते समुत्पन्ना महीतले । १७९.९/२विस्तरेण मुने तानि ब्रूहि नो वदतां वर ॥ १७९.९॥ १७९.१०/१समग्रं चरितं तेषामद्भुतं चातिमानुषम् । १७९.१०/२कथं स भगवान् देवः सुरेशः सुरसत्तमः ॥ १७९.१०॥ १७९.११/१वसुदेवकुले धीमान् वासुदेवत्वमागतः । १७९.११/२अमरैश्चावृतं पुण्यं पुण्यकृद्भिरलंकृतम् ॥ १७९.११॥ १७९.१२/१देवलोकं किमुत्सृज्य मर्त्यलोक इहागतः । १७९.१२/२देवमानुषयोर्नेता द्योर्भुवः प्रभवोऽव्ययः ॥ १७९.१२॥ १७९.१३/१किमर्थं दिव्यमात्मानं मानुषेषु न्ययोजयत् । १७९.१३/२यश्चक्रं वर्तयत्येको मानुषाणामनामयम् ॥ १७९.१३॥ १७९.१४/१स मानुष्ये कथं बुद्धिं चक्रे चक्रगदाधरः । १७९.१४/२गोपायनं यः कुरुते जगतः सार्वभौतिकम् ॥ १७९.१४॥ १७९.१५/१स कथं गां गतो विष्णुर्गोपत्वमकरोत् प्रभुः । १७९.१५/२महाभूतानि भूतात्मा यो दधार चकार च ॥ १७९.१५॥ १७९.१६/१श्रीगर्भः स कथं गर्भे स्त्रिया भूचरया धृतः । १७९.१६/२येन लोकान् क्रमैर्जित्वा त्रिभिर्वै त्रिदशेप्सया ॥ १७९.१६॥ १७९.१७/१स्थापिता जगतो मार्गास्त्रिवर्गाश्चाभवंस्त्रयः । १७९.१७/२योऽन्तकाले जगत् पीत्वा कृत्वा तोयमयं वपुः ॥ १७९.१७॥ १७९.१८/१लोकमेकार्णवं चक्रे दृश्यादृश्येन चात्मना । १७९.१८/२यः पुराणः पुराणात्मा वाराहं रूपमास्थितः ॥ १७९.१८॥ १७९.१९/१विषाणाग्रेण वसुधामुज्जहारारिसूदनः । १७९.१९/२यः पुरा पुरुहूतार्थे त्रैलोक्यमिदमव्ययम् ॥ १७९.१९॥ १७९.२०/१ददौ जित्वा वसुमतीं सुराणां सुरसत्तमः । १७९.२०/२येन सैंहवपुः कृत्वा द्विधा कृत्वा च तत् पुनः ॥ १७९.२०॥ १७९.२१/१पूर्वदैत्यो महावीर्यो हिरण्यकशिपुर्हतः । १७९.२१/२यः पुरा ह्यनलो भूत्वा और्वः संवर्तको विभुः ॥ १७९.२१॥ १७९.२२/१पातालस्थोऽर्णवरसं पपौ तोयमयं हरिः । १७९.२२/२सहस्रचरणं ब्रह्म सहस्रांशुसहस्रदम् ॥ १७९.२२॥ १७९.२३/१सहस्रशिरसं देवं यमाहुर्वै युगे युगे । १७९.२३/२नाभ्यां पद्मं समुद्भूतं यस्य पैतामहं गृहम् ॥ १७९.२३॥ १७९.२४/१एकार्णवे नागलोके सद्धिरण्मयपङ्कजम् । १७९.२४/२येन ते निहता दैत्याः संग्रामे तारकामये ॥ १७९.२४॥ १७९.२५/१येन देवमयं कृत्वा सर्वायुधधरं वपुः । १७९.२५/२गुहासंस्थेन चोत्सिक्तः कालनेमिर्निपातितः ॥ १७९.२५॥ १७९.२६/१उत्तरान्ते समुद्रस्य क्षीरोदस्यामृतोदधौ । १७९.२६/२यः शेते शाश्वतं योगमास्थाय तिमिरं महत् ॥ १७९.२६॥ १७९.२७/१सुरारणी गर्भमधत्त दिव्यम् । १७९.२७/२तपःप्रकर्षाद् अदितिः पुराणम् । १७९.२७/३शक्रं च यो दैत्यगणावरुद्धम् । १७९.२७/४गर्भावधानेन कृतं चकार ॥ १७९.२७॥ १७९.२८/१पदानि यो योगमयानि कृत्वा । १७९.२८/२चकार दैत्यान् सलिलेशयस्थान् । १७९.२८/३कृत्वा च देवांस्त्रिदशेश्वरांस्तु । १७९.२८/४चक्रे सुरेशं पुरुहूतमेव ॥ १७९.२८॥ १७९.२९/१गार्हपत्येन विधिना अन्वाहार्येण कर्मणा । १७९.२९/२अग्निमाहवनीयं च वेदं दीक्षां समिद् ध्रुवम् ॥ १७९.२९॥ १७९.३०/१प्रोक्षणीयं स्रुवं चैव आवभृथ्यं तथैव च । १७९.३०/२अवाक्पाणिस्तु यश्चक्रे हव्यभागभुजस्तथा ॥ १७९.३०॥ १७९.३१/१हव्यादांश्च सुरांश्चक्रे कव्यादांश्च पितृन् अथ । १७९.३१/२भोगार्थे यज्ञविधिनाऽयोजयद् यज्ञकर्मणि ॥ १७९.३१॥ १७९.३२/१पात्राणि दक्षिणां दीक्षां चरूंश्चोलूखलानि च । १७९.३२/२यूपं समित् स्रुवं सोमं पवित्रान् परिधीन् अपि ॥ १७९.३२॥ १७९.३३/१यज्ञियानि च द्रव्याणि चमसांश्च तथापरान् । १७९.३३/२सदस्यान् यजमानांश्च मेधादींश्च क्रतूत्तमान् ॥ १७९.३३॥ १७९.३४/१विबभाज पुरा यस्तु पारमेष्ठ्येन कर्मणा । १७९.३४/२युगानुरूपं यः कृत्वा लोकान् अनुपराक्रमात् ॥ १७९.३४॥ १७९.३५/१क्षणा निमेषाः काष्ठाश्च कलास्त्रैकाल्यमेव च । १७९.३५/२मुहूर्तास्तिथयो मासा दिनं संवत्सरस्तथा ॥ १७९.३५॥ १७९.३६/१ऋतवः कालयोगाश्च प्रमाणं त्रिविधं त्रिषु । १७९.३६/२आयुःक्षेत्राण्युपचयो लक्षणं रूपसौष्ठवम् ॥ १७९.३६॥ १७९.३७/१त्रयो लोकास्त्रयो देवास्त्रैविद्यं पावकास्त्रयः । १७९.३७/२त्रैकाल्यं त्रीणि कर्माणि त्रयो वर्णास्त्रयो गुणाः ॥ १७९.३७॥ १७९.३८/१सृष्टा लोकाः पुरा सर्वे येनानन्तेन कर्मणा । १७९.३८/२सर्वभूतगतः स्रष्टा सर्वभूतगुणात्मकः ॥ १७९.३८॥ १७९.३९/१नृणामिन्द्रियपूर्वेण योगेन रमते च यः । १७९.३९/२गतागताभ्यां योगेन य एव विधिरीश्वरः ॥ १७९.३९॥ १७९.४०/१यो गतिर्धर्मयुक्तानामगतिः पापकर्मणाम् । १७९.४०/२चातुर्वर्ण्यस्य प्रभवश्चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता ॥ १७९.४०॥ १७९.४१/१चातुर्विद्यस्य यो वेत्ता चातुराश्रम्यसंश्रयः । १७९.४१/२दिगन्तरं नभो भूमिर्वायुर्वापि विभावसुः ॥ १७९.४१॥ १७९.४२/१चन्द्रसूर्यमयं ज्योतिर्युगेशः क्षणदाचरः । १७९.४२/२यः परं श्रूयते ज्योतिर्यः परं श्रूयते तपः ॥ १७९.४२॥ १७९.४३/१यं परं प्राहुरपरं यः परः परमात्मवान् । १७९.४३/२आदित्यानां तु यो देवो यश्च दैत्यान्तको विभुः ॥ १७९.४३॥ १७९.४४/१युगान्तेष्वन्तको यश्च यश्च लोकान्तकान्तकः । १७९.४४/२सेतुर्यो लोकसेतूनां मेध्यो यो मेध्यकर्मणाम् ॥ १७९.४४॥ १७९.४५/१वेद्यो यो वेदविदुषां प्रभुर्यः प्रभवात्मनाम् । १७९.४५/२सोमभूतश्च सौम्यानामग्निभूतोऽग्निवर्चसाम् ॥ १७९.४५॥ १७९.४६/१यः शक्राणामीशभूतस्तपोभूतस्तपस्विनाम् । १७९.४६/२विनयो नयवृत्तीनां तेजस्तेजस्विनामपि ॥ १७९.४६॥ १७९.४७/१विग्रहो विग्रहार्हाणां गतिर्गतिमतामपि । १७९.४७/२आकाशप्रभवो वायुर्वायोः प्राणाद् धुताशनः ॥ १७९.४७॥ १७९.४८/१दिवो हुताशनः प्राणः प्राणोऽग्निर्मधुसूदनः । १७९.४८/२रसाच्छोणितसम्भूतिः शोणितान् मांसमुच्यते ॥ १७९.४८॥ १७९.४९/१मांसात् तु मेदसो जन्म मेदसोऽस्थि निरुच्यते । १७९.४९/२अस्थ्नो मज्जा समभवन् मज्जातः शुक्रसम्भवः ॥ १७९.४९॥ १७९.५०/१शुक्राद् गर्भः समभवद् रसमूलेन कर्मणा । १७९.५०/२तत्रापां प्रथमो भागः स सौम्यो राशिरुच्यते ॥ १७९.५०॥ १७९.५१/१गर्भोष्मसम्भवो ज्ञेयो द्वितीयो राशिरुच्यते । १७९.५१/२शुक्रं सोमात्मकं विद्याद् आर्तवं पावकात्मकम् ॥ १७९.५१॥ १७९.५२/१भावा रसानुगाश्चैषां बीजे च शशिपावकौ । १७९.५२/२कफवर्गे भवेच्छुक्रं पित्तवर्गे च शोणितम् ॥ १७९.५२॥ १७९.५३/१कफस्य हृदयं स्थानं नाभ्यां पित्तं प्रतिष्ठितम् । १७९.५३/२देहस्य मध्ये हृदयं स्थानं तन् मनसः स्मृतम् ॥ १७९.५३॥ १७९.५४/१नाभिकोष्ठान्तरं यत् तु तत्र देवो हुताशनः । १७९.५४/२मनः प्रजापतिर्ज्ञेयः कफः सोमो विभाव्यते ॥ १७९.५४॥ १७९.५५/१पित्तमग्निः स्मृतं त्वेवमग्निसोमात्मकं जगत् । १७९.५५/२एवं प्रवर्तिते गर्भे वर्धितेऽर्बुदसंनिभे ॥ १७९.५५॥ १७९.५६/१वायुः प्रवेशं संचक्रे संगतः परमात्मनः । १७९.५६/२स पञ्चधा शरीरस्थो भिद्यते वर्तते पुनः ॥ १७९.५६॥ १७९.५७/१प्राणापानौ समानश्च उदानो व्यान एव च । १७९.५७/२प्राणोऽस्य परमात्मानं वर्धयन् परिवर्तते ॥ १७९.५७॥ १७९.५८/१अपानः पश्चिमं कायमुदानोऽर्धं शरीरिणः । १७९.५८/२व्यानस्तु व्याप्यते येन समानः संनिवर्तते ॥ १७९.५८॥ १७९.५९/१भूतावाप्तिस्ततस्तस्य जायेतेन्द्रियगोचरा । १७९.५९/२पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ॥ १७९.५९॥ १७९.६०/१तस्येन्द्रियनिविष्टानि स्वं स्वं भागं प्रचक्रिरे । १७९.६०/२पार्थिवं देहमाहुस्तु प्राणात्मानं च मारुतम् ॥ १७९.६०॥ १७९.६१/१छिद्राण्याकाशयोनीनि जलात् स्रावः प्रवर्तते । १७९.६१/२ज्योतिश्चक्षूंषि तेजश्च आत्मा तेषां मनः स्मृतम् ॥ १७९.६१॥ १७९.६२/१ग्रामाश्च विषयाश्चैव यस्य वीर्यात् प्रवर्तिताः । १७९.६२/२इत्येतान् पुरुषः सर्वान् सृजंल्लोकान् सनातनः ॥ १७९.६२॥ १७९.६३/१नैधनेऽस्मिन् कथं लोके नरत्वं विष्णुरागतः । १७९.६३/२एष नः संशयो ब्रह्मन्न् एष नो विस्मयो महान् ॥ १७९.६३॥ १७९.६४/१कथं गतिर्गतिमतामापन्नो मानुषीं तनुम् । १७९.६४/२आश्चर्यं परमं विष्णुर्देवैर्दैत्यैश्च कथ्यते ॥ १७९.६४॥ १७९.६५/१विष्णोरुत्पत्तिमाश्चर्यं कथयस्व महामुने । १७९.६५/२प्रख्यातबलवीर्यस्य विष्णोरमिततेजसः ॥ १७९.६५॥ १७९.६६/१कर्मणाश्चर्यभूतस्य विष्णोस्तत्त्वमिहोच्यताम् । १७९.६६/२कथं स देवो देवानामार्तिहा पुरुषोत्तमः ॥ १७९.६६॥ १७९.६७/१सर्वव्यापी जगन्नाथः सर्वलोकमहेश्वरः । १७९.६७/२सर्गस्थित्यन्तकृद् देवः सर्वलोकसुखावहः ॥ १७९.६७॥ १७९.६८/१अक्षयः शाश्वतोऽनन्तः क्षयवृद्धिविवर्जितः । १७९.६८/२निर्लेपो निर्गुणः सूक्ष्मो निर्विकारो निरञ्जनः ॥ १७९.६८॥ १७९.६९/१सर्वोपाधिविनिर्मुक्तः सत्तामात्रव्यवस्थितः । १७९.६९/२अविकारी विभुर्नित्यः परमात्मा सनातनः ॥ १७९.६९॥ १७९.७०/१अचलो निर्मलो व्यापी नित्यतृप्तो निराश्रयः । १७९.७०/२विशुद्धं श्रूयते यस्य हरित्वं च कृते युगे ॥ १७९.७०॥ १७९.७१/१वैकुण्ठत्वं च देवेषु कृष्णत्वं मानुषेषु च । १७९.७१/२ईश्वरस्य हि तस्येमां गहनां कर्मणो गतिम् ॥ १७९.७१॥ १७९.७२/१समतीतां भविष्यं च श्रोतुमिच्छा प्रवर्तते । १७९.७२/२अव्यक्तो व्यक्तलिङ्गस्थो य एष भगवान् प्रभुः ॥ १७९.७२॥ १७९.७३/१नारायणो ह्यनन्तात्मा प्रभवोऽव्यय एव च । १७९.७३/२एष नारायणो भूत्वा हरिरासीत् सनातनः ॥ १७९.७३॥ १७९.७४/१ब्रह्मा शक्रश्च रुद्रश्च धर्मः शुक्रो बृहस्पतिः । १७९.७४/२प्रधानात्मा पुरा ह्येष ब्रह्माणमसृजत् प्रभुः ॥ १७९.७४॥ १७९.७५/१सोऽसृजत् पूर्वपुरुषः पुरा कल्पे प्रजापतीन् । १७९.७५/२एवं स भगवान् विष्णुः सर्वलोकमहेश्वरः । १७९.७५/३किमर्थं मर्त्यलोकेऽस्मिन् यातो यदुकुले हरिः ॥ १७९.७५॥ १८०.१/१व्यास उवाच । नमस्कृत्वा सुरेशाय विष्णवे प्रभविष्णवे । १८०.१/२पुरुषाय पुराणाय शाश्वतायाव्ययाय च ॥ १८०.१॥ १८०.२/१चतुर्व्यूहात्मने तस्मै निर्गुणाय गुणाय च । १८०.२/२वरिष्ठाय गरिष्ठाय वरेण्यायामिताय च ॥ १८०.२॥ १८०.३/१यज्ञाङ्गायाखिलाङ्गाय देवाद्यैरीप्सिताय च । १८०.३/२यस्माद् अणुतरं नास्ति यस्मान् नास्ति बृहत्तरम् ॥ १८०.३॥ १८०.४/१येन विश्वमिदं व्याप्तमजेन सचराचरम् । १८०.४/२आविर्भावतिरोभाव+ ।दृष्टादृष्टविलक्षणम् ॥ १८०.४॥ १८०.५/१वदन्ति यत् सृष्टमिति तथैवाप्युपसंहृतम् । १८०.५/२ब्रह्मणे चादिदेवाय नमस्कृत्य समाधिना ॥ १८०.५॥ १८०.६/१अविकाराय शुद्धाय नित्याय परमात्मने । १८०.६/२सदैकरूपरूपाय जिष्णवे विष्णवे नमः ॥ १८०.६॥ १८०.७/१नमो हिरण्यगर्भाय हरये शंकराय च । १८०.७/२वासुदेवाय ताराय सर्गस्थित्यन्तकारिणे ॥ १८०.७॥ १८०.८/१एकानेकस्वरूपाय स्थूलसूक्ष्मात्मने नमः । १८०.८/२अव्यक्तव्यक्तभूताय विष्णवे मुक्तिहेतवे ॥ १८०.८॥ १८०.९/१सर्गस्थितिविनाशानां जगतो यो जगन्मयः । १८०.९/२मूलभूतो नमस्तस्मै विष्णवे परमात्मने ॥ १८०.९॥ १८०.१०/१आधारभूतं विश्वस्याप्यणीयांसमणीयसाम् । १८०.१०/२प्रणम्य सर्वभूतस्थमच्युतं पुरुषोत्तमम् ॥ १८०.१०॥ १८०.११/१ज्ञानस्वरूपमत्यन्तं निर्मलं परमार्थतः । १८०.११/२तमेवार्थस्वरूपेण भ्रान्तिदर्शनतः स्थितम् ॥ १८०.११॥ १८०.१२/१विष्णुं ग्रसिष्णुं विश्वस्य स्थितिसर्गे तथा प्रभुम् । १८०.१२/२अनादिं जगतामीशमजमक्षयमव्ययम् ॥ १८०.१२॥ १८०.१३/१कथयामि यथा पूर्वं यक्षाद्यैर्मुनिसत्तमैः । १८०.१३/२पृष्टः प्रोवाच भगवान् अब्जयोनिः पितामहः ॥ १८०.१३॥ १८०.१४/१ऋक्सामान्युद्गिरन् वक्त्रैर्यः पुनाति जगत्त्रयम् । १८०.१४/२प्रणिपत्य तथेशानमेकार्णवविनिर्गतम् ॥ १८०.१४॥ १८०.१५/१यस्यासुरगणा यज्ञान् विलुम्पन्ति न याजिनाम् । १८०.१५/२प्रवक्ष्यामि मतं कृत्स्नं ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः ॥ १८०.१५॥ १८०.१६/१येन सृष्टिं समुद्दिश्य धर्माद्याः प्रकटीकृताः । १८०.१६/२आपो नारा इति प्रोक्ता मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ॥ १८०.१६॥ १८०.१७/१अयनं तस्य ताः पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः । १८०.१७/२स देवो भगवान् सर्वं व्याप्य नारायणो विभुः ॥ १८०.१७॥ १८०.१८/१चतुर्धा संस्थितो ब्रह्मा सगुणो निर्गुणस्तथा । १८०.१८/२एका मूर्तिरनुद्देश्या शुक्लां पश्यन्ति तां बुधाः ॥ १८०.१८॥ १८०.१९/१ज्वालामालावनद्धाङ्गी निष्ठा सा योगिनां परा । १८०.१९/२दूरस्था चान्तिकस्था च विज्ञेया सा गुणातिगा ॥ १८०.१९॥ १८०.२०/१वासुदेवाभिधानासौ निर्ममत्वेन दृश्यते । १८०.२०/२रूपवर्णादयस्तस्या न भावाः कल्पनामयाः ॥ १८०.२०॥ १८०.२१/१आस्ते च सा सदा शुद्धा सुप्रतिष्ठैकरूपिणी । १८०.२१/२द्वितीया पृथिवीं मूर्ध्ना शेषाख्या धारयत्यधः ॥ १८०.२१॥ १८०.२२/१तामसी सा समाख्याता तिर्यक्त्वं समुपागता । १८०.२२/२तृतीया कर्म कुरुते प्रजापालनतत्परा ॥ १८०.२२॥ १८०.२३/१सत्त्वोद्रिक्ता तु सा ज्ञेया धर्मसंस्थानकारिणी । १८०.२३/२चतुर्थी जलमध्यस्था शेते पन्नगतल्पगा ॥ १८०.२३॥ १८०.२४/१रजस्तस्या गुणः सर्गं सा करोति सदैव हि । १८०.२४/२या तृतीया हरेर्मूर्तिः प्रजापालनतत्परा ॥ १८०.२४॥ १८०.२५/१सा तु धर्मव्यवस्थानं करोति नियतं भुवि । १८०.२५/२प्रोद्धतान् असुरान् हन्ति धर्मव्युच्छित्तिकारिणः ॥ १८०.२५॥ १८०.२६/१पाति देवान् सगन्धर्वान् धर्मरक्षापरायणान् । १८०.२६/२यदा यदा च धर्मस्य ग्लानिः समुपजायते ॥ १८०.२६॥ १८०.२७/१अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजत्यसौ । १८०.२७/२भूत्वा पुरा वराहेण तुण्डेनापो निरस्य च ॥ १८०.२७॥ १८०.२८/१एकया दंष्ट्रयोत्खाता नलिनीव वसुंधरा । १८०.२८/२कृत्वा नृसिंहरूपं च हिरण्यकशिपुर्हतः ॥ १८०.२८॥ १८०.२९/१विप्रचित्तिमुखाश्चान्ये दानवा विनिपातिताः । १८०.२९/२वामनं रूपमास्थाय बलिं संयम्य मायया ॥ १८०.२९॥ १८०.३०/१त्रैलोक्यं क्रान्तवान् एव विनिर्जित्य दितेः सुतान् । १८०.३०/२भृगोर्वंशे समुत्पन्नो जामदग्न्यः प्रतापवान् ॥ १८०.३०॥ १८०.३१/१जघान क्षत्रियान् रामः पितुर्वधमनुस्मरन् । १८०.३१/२तथात्रितनयो भूत्वा दत्तात्रेयः प्रतापवान् ॥ १८०.३१॥ १८०.३२/१योगमष्टाङ्गमाचख्यावलर्काय महात्मने । १८०.३२/२रामो दाशरथिर्भूत्वा स तु देवः प्रतापवान् ॥ १८०.३२॥ १८०.३३/१जघान रावणं संख्ये त्रैलोक्यस्य भयंकरम् । १८०.३३/२यदा चैकार्णवे सुप्तो देवदेवो जगत्पतिः ॥ १८०.३३॥ १८०.३४/१सहस्रयुगपर्यन्तं नागपर्यङ्कगो विभुः । १८०.३४/२योगनिद्रां समास्थाय स्वे महिम्नि व्यवस्थितः ॥ १८०.३४॥ १८०.३५/१त्रैलोक्यमुदरे कृत्वा जगत् स्थावरजङ्गमम् । १८०.३५/२जनलोकगतैः सिद्धैः स्तूयमानो महर्षिभिः ॥ १८०.३५॥ १८०.३६/१तस्य नाभौ समुत्पन्नं पद्मं दिक्पत्त्रमण्डितम् । १८०.३६/२मरुत्किञ्जल्कसंयुक्तं गृहं पैतामहं वरम् ॥ १८०.३६॥ १८०.३७/१यत्र ब्रह्मा समुत्पन्नो देवदेवश्चतुर्मुखः । १८०.३७/२तदा कर्णमलोद्भूतौ दानवौ मधुकैटभौ ॥ १८०.३७॥ १८०.३८/१महाबलौ महावीर्यौ ब्रह्माणं हन्तुमुद्यतौ । १८०.३८/२जघान तौ दुराधर्षौ उत्थाय शयनोदधेः ॥ १८०.३८॥ १८०.३९/१एवमादींस्तथैवान्यान् असंख्यातुमिहोत्सहे । १८०.३९/२अवतारो ह्यजस्येह माथुरः साम्प्रतस्त्वयम् ॥ १८०.३९॥ १८०.४०/१इति सा सात्त्विकी मूर्तिरवतारं करोति च । १८०.४०/२प्रद्युम्नेति समाख्याता रक्षाकर्मण्यवस्थिता ॥ १८०.४०॥ १८०.४१/१देवत्वेऽथ मनुष्यत्वे तिर्यग्योनौ च संस्थिता । १८०.४१/२गृह्णाति तत्स्वभावश्च वासुदेवेच्छया सदा ॥ १८०.४१॥ १८०.४२/१ददात्यभिमतान् कामान् पूजिता सा द्विजोत्तमाः । १८०.४२/२एवं मया समाख्यातः कृतकृत्योऽपि यः प्रभुः । १८०.४२/३मानुषत्वं गतो विष्णुः श‍ृणुध्वं चोत्तरं पुनः ॥ १८०.४२॥ १८१.१/१व्यास उवाच । श‍ृणुध्वं मुनिशार्दूलाः प्रवक्ष्यामि समासतः । १८१.१/२अवतारं हरेश्चात्र भारावतरणेच्छया ॥ १८१.१॥ १८१.२/१यदा यदा त्वधर्मस्य वृद्धिर्भवति भो द्विजाः । १८१.२/२धर्मश्च ह्रासमभ्येति तदा देवो जनार्दनः ॥ १८१.२॥ १८१.३/१अवतारं करोत्यत्र द्विधा कृत्वात्मनस्तनुम् । १८१.३/२साधूनां रक्षणार्थाय धर्मसंस्थापनाय च ॥ १८१.३॥ १८१.४/१दुष्टानां निग्रहार्थाय अन्येषां च सुरद्विषाम् । १८१.४/२प्रजानां रक्षणार्थाय जायतेऽसौ युगे युगे ॥ १८१.४॥ १८१.५/१पुरा किल मही विप्रा भूरिभारावपीडिता । १८१.५/२जगाम धरणी मेरौ समाजे त्रिदिवौकसाम् ॥ १८१.५॥ १८१.६/१सब्रह्मकान् सुरान् सर्वान् प्रणिपत्याथ मेदिनी । १८१.६/२कथयामास तत् सर्वं खेदात् करुणभाषिणी ॥ १८१.६॥ १८१.७/१धरण्युवाच । अग्निः सुवर्णस्य गुरुर्गवां सूर्योऽपरो गुरुः । १८१.७/२ममाप्यखिललोकानां वन्द्यो नारायणो गुरुः ॥ १८१.७॥ १८१.८/१तत्साम्प्रतमिमे दैत्याः कालनेमिपुरोगमाः । १८१.८/२मर्त्यलोकं समागम्य बाधन्तेऽहर्निशं प्रजाः ॥ १८१.८॥ १८१.९/१कालनेमिर्हतो योऽसौ विष्णुना प्रभविष्णुना । १८१.९/२उग्रसेनसुतः कंसः सम्भूतः सुमहासुरः ॥ १८१.९॥ १८१.१०/१अरिष्टो धेनुकः केशी प्रलम्बो नरकस्तथा । १८१.१०/२सुन्दोऽसुरस्तथात्युग्रो बाणश्चापि बलेः सुतः ॥ १८१.१०॥ १८१.११/१तथान्ये च महावीर्या नृपाणां भवनेषु ये । १८१.११/२समुत्पन्ना दुरात्मानस्तान् न संख्यातुमुत्सहे ॥ १८१.११॥ १८१.१२/१अक्षौहिण्यो हि बहुला दिव्यमूर्तिधृताः सुराः । १८१.१२/२महाबलानां दृप्तानां दैत्येन्द्राणां ममोपरि ॥ १८१.१२॥ १८१.१३/१तद्भूरिभारपीडार्ता न शक्नोम्यमरेश्वराः । १८१.१३/२विभर्तुमात्मानमहमिति विज्ञापयामि वः ॥ १८१.१३॥ १८१.१४/१क्रियतां तन् महाभागा मम भारावतारणम् । १८१.१४/२यथा रसातलं नाहं गच्छेयमतिविह्वला ॥ १८१.१४॥ १८१.१५/१व्यास उवाच । इत्याकर्ण्य धरावाक्यमशेषैस्त्रिदशैस्ततः । १८१.१५/२भुवो भारावतारार्थं ब्रह्मा प्राह च चोदितः ॥ १८१.१५॥ १८१.१६/१ब्रह्मोवाच । यद् आह वसुधा सर्वं सत्यमेतद् दिवौकसः । १८१.१६/२अहं भवो भवन्तश्च सर्वं नारायणात्मकम् ॥ १८१.१६॥ १८१.१७/१विभूतयस्तु यास्तस्य तासामेव परस्परम् । १८१.१७/२आधिक्यं न्यूनता बाध्य+ ।बाधकत्वेन वर्तते ॥ १८१.१७॥ १८१.१८/१तद् आगच्छत गच्छामः क्षीराब्धेस्तटमुत्तमम् । १८१.१८/२तत्राराध्य हरिं तस्मै सर्वं विज्ञापयाम वै ॥ १८१.१८॥ १८१.१९/१सर्वदैव जगत्यर्थे स सर्वात्मा जगन्मयः । १८१.१९/२स्वल्पांशेनावतीर्योर्व्यां धर्मस्य कुरुते स्थितिम् ॥ १८१.१९॥ १८१.२०/१व्यास उवाच । इत्युक्त्वा प्रययौ तत्र सह देवैः पितामहः । १८१.२०/२समाहितमना भूत्वा तुष्टाव गरुडध्वजम् ॥ १८१.२०॥ १८१.२१/१ब्रह्मोवाच । नमो नमस्तेऽस्तु सहस्रमूर्ते । १८१.२१/२सहस्रबाहो बहुवक्त्रपाद । १८१.२१/३नमो नमस्ते जगतः प्रवृत्ति+ । १८१.२१/४विनाशसंस्थानपराप्रमेय ॥ १८१.२१॥ १८१.२२/१सूक्ष्मातिसूक्ष्मं च बृहत्प्रमाणम् । १८१.२२/२गरीयसामप्यतिगौरवात्मन् । १८१.२२/३प्रधानबुद्धीन्द्रियवाक्प्रधान+ । १८१.२२/४मूलापरात्मन् भगवन् प्रसीद ॥ १८१.२२॥ १८१.२३/१एषा मही देव महीप्रसूतैर्। १८१.२३/२महासुरैः पीडितशैलबन्धा । १८१.२३/३परायणं त्वां जगतामुपैति । १८१.२३/४भारावतारार्थमपारपारम् ॥ १८१.२३॥ १८१.२४/१एते वयं वृत्ररिपुस्तथायम् । १८१.२४/२नासत्यदस्रौ वरुणस्तथैषः । १८१.२४/३इमे च रुद्रा वसवः ससूर्याः । १८१.२४/४समीरणाग्निप्रमुखास्तथान्ये ॥ १८१.२४॥ १८१.२५/१सुराः समस्ताः सुरनाथ कार्यम् । १८१.२५/२एभिर्मया यच्च तद् ईश सर्वम् । १८१.२५/३आज्ञापयाज्ञां प्रतिपालयन्तस्- । १८१.२५/४तवैव तिष्ठाम सदास्तदोषाः ॥ १८१.२५॥ १८१.२६/१व्यास उवाच । एवं संस्तूयमानस्तु भगवान् परमेश्वरः । १८१.२६/२उज्जहारात्मनः केशौ सितकृष्णौ द्विजोत्तमाः ॥ १८१.२६॥ १८१.२७/१उवाच च सुरान् एतौ मत्केशौ वसुधातले । १८१.२७/२अवतीर्य भुवो भार+ ।क्लेशहानिं करिष्यतः ॥ १८१.२७॥ १८१.२८/१सुराश्च सकलाः स्वांशैरवतीर्य महीतले । १८१.२८/२कुर्वन्तु युद्धमुन्मत्तैः पूर्वोत्पन्नैर्महासुरैः ॥ १८१.२८॥ १८१.२९/१ततः क्षयमशेषास्ते दैतेया धरणीतले । १८१.२९/२प्रयास्यन्ति न संदेहो नानायुधविचूर्णिताः ॥ १८१.२९॥ १८१.३०/१वसुदेवस्य या पत्नी देवकी देवतोपमा । १८१.३०/२तस्या गर्भोऽष्टमोऽयं तु मत्केशो भविता सुराः ॥ १८१.३०॥ १८१.३१/१अवतीर्य च तत्रायं कंसं घातयिता भुवि । १८१.३१/२कालनेमिसमुद्भूतमित्युक्त्वान्तर्दधे हरिः ॥ १८१.३१॥ १८१.३२/१अदृश्याय ततस्तेऽपि प्रणिपत्य महात्मने । १८१.३२/२मेरुपृष्ठं सुरा जग्मुरवतेरुश्च भूतले ॥ १८१.३२॥ १८१.३३/१कंसाय चाष्टमो गर्भो देवक्या धरणीतले । १८१.३३/२भविष्यतीत्याचचक्षे भगवान् नारदो मुनिः ॥ १८१.३३॥ १८१.३४/१कंसोऽपि तद् उपश्रुत्य नारदात् कुपितस्ततः । १८१.३४/२देवकीं वसुदेवं च गृहे गुप्तावधारयत् ॥ १८१.३४॥ १८१.३५/१जातं जातं च कंसाय तेनैवोक्तं यथा पुरा । १८१.३५/२तथैव वसुदेवोऽपि पुत्रमर्पितवान् द्विजाः ॥ १८१.३५॥ १८१.३६/१हिरण्यकशिपोः पुत्राः षड्गर्भा इति विश्रुताः । १८१.३६/२विष्णुप्रयुक्ता तान् निद्रा क्रमाद् गर्भे न्ययोजयत् ॥ १८१.३६॥ १८१.३७/१योगनिद्रा महामाया वैष्णवी मोहितं यया । १८१.३७/२अविद्यया जगत् सर्वं तामाह भगवान् हरिः ॥ १८१.३७॥ १८१.३८/१विष्णुरुवाच । गच्छ निद्रे ममादेशात् पातालतलसंश्रयान् । १८१.३८/२एकैकश्येन षड्गर्भान् देवकीजठरे नय ॥ १८१.३८॥ १८१.३९/१हतेषु तेषु कंसेन शेषाख्योऽंशस्ततोऽनघः । १८१.३९/२अंशांशेनोदरे तस्याः सप्तमः सम्भविष्यति ॥ १८१.३९॥ १८१.४०/१गोकुले वसुदेवस्य भार्या वै रोहिणी स्थिता । १८१.४०/२तस्याः प्रसूतिसमये गर्भो नेयस्त्वयोदरम् ॥ १८१.४०॥ १८१.४१/१सप्तमो भोजराजस्य भयाद् रोधोपरोधतः । १८१.४१/२देवक्याः पतितो गर्भ इति लोको वदिष्यति ॥ १८१.४१॥ १८१.४२/१गर्भसंकर्षणात् सोऽथ लोके संकर्षणेति वै । १८१.४२/२संज्ञामवाप्स्यते वीरः श्वेताद्रिशिखरोपमः ॥ १८१.४२॥ १८१.४३/१ततोऽहं सम्भविष्यामि देवकीजठरे शुभे । १८१.४३/२गर्भे त्वया यशोदाया गन्तव्यमविलम्बितम् ॥ १८१.४३॥ १८१.४४/१प्रावृट्काले च नभसि कृष्णाष्टम्यामहं निशि । १८१.४४/२उत्पत्स्यामि नवम्यां च प्रसूतिं त्वमवाप्स्यसि ॥ १८१.४४॥ १८१.४५/१यशोदाशयने मां तु देवक्यास्त्वामनिन्दिते । १८१.४५/२मच्छक्तिप्रेरितमतिर्वसुदेवो नयिष्यति ॥ १८१.४५॥ १८१.४६/१कंसश्च त्वामुपादाय देवि शैलशिलातले । १८१.४६/२प्रक्षेप्स्यत्यन्तरिक्षे च त्वं स्थानं समवाप्स्यसि ॥ १८१.४६॥ १८१.४७/१ततस्त्वां शतधा शक्रः प्रणम्य मम गौरवात् । १८१.४७/२प्रणिपातानतशिरा भगिनीत्वे ग्रहीष्यति ॥ १८१.४७॥ १८१.४८/१ततः शुम्भनिशुम्भादीन् हत्वा दैत्यान् सहस्रशः । १८१.४८/२स्थानैरनेकैः पृथिवीमशेषां मण्डयिष्यसि ॥ १८१.४८॥ १८१.४९/१त्वं भूतिः संनतिः कीर्तिः कान्तिर्वै पृथिवी धृतिः । १८१.४९/२लज्जा पुष्टिरुषा या च काचिद् अन्या त्वमेव सा ॥ १८१.४९॥ १८१.५०/१ये त्वामार्येति दुर्गेति वेदगर्भेऽम्बिकेति च । १८१.५०/२भद्रेति भद्रकालीति क्षेम्या क्षेमंकरीति च ॥ १८१.५०॥ १८१.५१/१प्रातश्चैवापराह्णे च स्तोष्यन्त्यानम्रमूर्तयः । १८१.५१/२तेषां हि वाञ्छितं सर्वं मत्प्रसादाद् भविष्यति ॥ १८१.५१॥ १८१.५२/१सुरामांसोपहारैस्तु भक्ष्यभोज्यैश्च पूजिता । १८१.५२/२नृणामशेषकामांस्त्वं प्रसन्नायां प्रदास्यसि ॥ १८१.५२॥ १८१.५३/१ते सर्वे सर्वदा भद्रा मत्प्रसादाद् असंशयम् । १८१.५३/२असंदिग्धं भविष्यन्ति गच्छ देवि यथोदितम् ॥ १८१.५३॥ १८२.१/१व्यास उवाच । यथोक्तं सा जगद्धात्री देवदेवेन वै पुरा । १८२.१/२षड्गर्भगर्भविन्यासं चक्रे चान्यस्य कर्षणम् ॥ १८२.१॥ १८२.२/१सप्तमे रोहिणीं प्राप्ते गर्भे गर्भे ततो हरिः । १८२.२/२लोकत्रयोपकाराय देवक्याः प्रविवेश वै ॥ १८२.२॥ १८२.३/१योगनिद्रा यशोदायास्तस्मिन्न् एव ततो दिने । १८२.३/२सम्भूता जठरे तद्वद् यथोक्तं परमेष्ठिना ॥ १८२.३॥ १८२.४/१ततो ग्रहगणः सम्यक् प्रचचार दिवि द्विजाः । १८२.४/२विष्णोरंशे महीं यात ऋतवोऽप्यभवञ् शुभाः ॥ १८२.४॥ १८२.५/१नोत्सेहे देवकीं द्रष्टुं कश्चिद् अप्यतितेजसा । १८२.५/२जाज्वल्यमानां तां दृष्ट्वा मनांसि क्षोभमाययुः ॥ १८२.५॥ १८२.६/१अदृष्टां पुरुषैः स्त्रीभिर्देवकीं देवतागणाः । १८२.६/२बिभ्राणां वपुषा विष्णुं तुष्टुवुस्तामहर्निशम् ॥ १८२.६॥ १८२.७/१देवा ऊचुः । त्वं स्वाहा त्वं स्वधा विद्या सुधा त्वं ज्योतिरेव च । १८२.७/२त्वं सर्वलोकरक्षार्थमवतीर्णा महीतले ॥ १८२.७॥ १८२.८/१प्रसीद देवि सर्वस्य जगतस्त्वं शुभं कुरु । १८२.८/२प्रीत्यर्थं धारयेशानं धृतं येनाखिलं जगत् ॥ १८२.८॥ १८२.९/१व्यास उवाच । एवं संस्तूयमाना सा देवैर्देवमधारयत् । १८२.९/२गर्भेण पुण्डरीकाक्षं जगतां त्राणकारणम् ॥ १८२.९॥ १८२.१०/१ततोऽखिलजगत्पद्म+ ।बोधायाच्युतभानुना । १८२.१०/२देवक्याः पूर्वसंध्यायामाविर्भूतं महात्मना ॥ १८२.१०॥ १८२.११/१मध्यरात्रेऽखिलाधारे जायमाने जनार्दने । १८२.११/२मन्दं जगर्जुर्जलदाः पुष्पवृष्टिमुचः सुराः ॥ १८२.११॥ १८२.१२/१फुल्लेन्दीवरपत्त्राभं चतुर्बाहुमुदीक्ष्य तम् । १८२.१२/२श्रीवत्सवक्षसं जातं तुष्टावानकदुन्दुभिः ॥ १८२.१२॥ १८२.१३/१अभिष्टूय च तं वाग्भिः प्रसन्नाभिर्महामतिः । १८२.१३/२विज्ञापयामास तदा कंसाद् भीतो द्विजोत्तमाः ॥ १८२.१३॥ १८२.१४/१वसुदेव उवाच । ज्ञातोऽसि देवदेवेश शङ्खचक्रगदाधर । १८२.१४/२दिव्यं रूपमिदं देव प्रसादेनोपसंहर ॥ १८२.१४॥ १८२.१५/१अद्यैव देव कंसोऽयं कुरुते मम यातनाम् । १८२.१५/२अवतीर्णमिति ज्ञात्वा त्वामस्मिन् मन्दिरे मम ॥ १८२.१५॥ १८२.१६/१देवक्युवाच । योऽनन्तरूपोऽखिलविश्वरूपो । १८२.१६/२गर्भेऽपि लोकान् वपुषा बिभर्ति । १८२.१६/३प्रसीदतामेष स देवदेवः । १८२.१६/४स्वमाययाविष्कृतबालरूपः ॥ १८२.१६॥ १८२.१७/१उपसंहर सर्वात्मन् रूपमेतच्चतुर्भुजम् । १८२.१७/२जानातु मावतारं ते कंसोऽयं दितिजान्तक ॥ १८२.१७॥ १८२.१८/१श्रीभगवान् उवाच । स्तुतोऽहं यत् त्वया पूर्वं पुत्रार्थिन्या तद् अद्य ते । १८२.१८/२सफलं देवि संजातं जातोऽहं यत् तवोदरात् ॥ १८२.१८॥ १८२.१९/१व्यास उवाच । इत्युक्त्वा भगवांस्तूष्णीं बभूव मुनिसत्तमाः । १८२.१९/२वसुदेवोऽपि तं रात्रावादाय प्रययौ बहिः ॥ १८२.१९॥ १८२.२०/१मोहिताश्चाभवंस्तत्र रक्षिणो योगनिद्रया । १८२.२०/२मथुराद्वारपालाश्च व्रजत्यानकदुन्दुभौ ॥ १८२.२०॥ १८२.२१/१वर्षतां जलदानां च तत् तोयमुल्बणं निशि । १८२.२१/२संछाद्य तं ययौ शेषः फणैरानकदुन्दुभिम् ॥ १८२.२१॥ १८२.२२/१यमुनां चातिगम्भीरां नानावर्तशताकुलाम् । १८२.२२/२वसुदेवो वहन् विष्णुं जानुमात्रवहां ययौ ॥ १८२.२२॥ १८२.२३/१कंसस्य करमादाय तत्रैवाभ्यागतांस्तटे । १८२.२३/२नन्दादीन् गोपवृद्धांश्च यमुनायां ददर्श सः ॥ १८२.२३॥ १८२.२४/१तस्मिन् काले यशोदापि मोहिता योगनिद्रया । १८२.२४/२तामेव कन्यां मुनयः प्रासूत मोहिते जने ॥ १८२.२४॥ १८२.२५/१वसुदेवोऽपि विन्यस्य बालमादाय दारिकाम् । १८२.२५/२यशोदाशयने तूर्णमाजगामामितद्युतिः ॥ १८२.२५॥ १८२.२६/१ददर्श च विबुद्ध्वा सा यशोदा जातमात्मजम् । १८२.२६/२नीलोत्पलदलश्यामं ततोऽत्यर्थं मुदं ययौ ॥ १८२.२६॥ १८२.२७/१आदाय वसुदेवोऽपि दारिकां निजमन्दिरम् । १८२.२७/२देवकीशयने न्यस्य यथापूर्वमतिष्ठत ॥ १८२.२७॥ १८२.२८/१ततो बालध्वनिं श्रुत्वा रक्षिणः सहसोत्थिताः । १८२.२८/२कंसमावेदयामासुर्देवकीप्रसवं द्विजाः ॥ १८२.२८॥ १८२.२९/१कंसस्तूर्णमुपेत्यैनां ततो जग्राह बालिकाम् । १८२.२९/२मुञ्च मुञ्चेति देवक्या *आसन्नकण्ठं निवारितः ॥ १८२.२९॥ १८२.३०/१चिक्षेप च शिलापृष्ठे सा क्षिप्ता वियति स्थितिम् । १८२.३०/२अवाप रूपं च महत् सायुधाष्टमहाभुजम् । १८२.३०/३प्रजहास तथैवोच्चैः कंसं च रुषिताब्रवीत् ॥ १८२.३०॥ १८२.३१/१योगमायोवाच । किं मयाक्षिप्तया कंस जातो यस्त्वां हनिष्यति । १८२.३१/२सर्वस्वभूतो देवानामासीन् मृत्युः पुरा स ते । १८२.३१/३तद् एतत् सम्प्रधार्याशु क्रियतां हितमात्मनः ॥ १८२.३१॥ १८२.३२/१व्यास उवाच । इत्युक्त्वा प्रययौ देवी दिव्यस्रग्गन्धभूषणा । १८२.३२/२पश्यतो भोजराजस्य स्तुता सिद्धैर्विहायसा ॥ १८२.३२॥ १८३.१/१व्यास उवाच । कंसस्त्वथोद्विग्नमनाः प्राह सर्वान् महासुरान् । १८३.१/२प्रलम्बकेशिप्रमुखान् आहूयासुरपुंगवान् ॥ १८३.१॥ १८३.२/१कंस उवाच । हे प्रलम्ब महाबाहो केशिन् धेनुक पूतने । १८३.२/२अरिष्टाद्यैस्तथा चान्यैः श्रूयतां वचनं मम ॥ १८३.२॥ १८३.३/१मां हन्तुममरैर्यत्नः कृतः किल दुरात्मभिः । १८३.३/२मद्वीर्यतापितान् वीरान् न त्वेतान् गणयाम्यहम् ॥ १८३.३॥ १८३.४/१आश्चर्यं कन्यया चोक्तं जायते दैत्यपुंगवाः । १८३.४/२हास्यं मे जायते वीरास्तेषु यत्नपरेष्वपि ॥ १८३.४॥ १८३.५/१तथापि खलु दुष्टानां तेषामप्यधिकं मया । १८३.५/२अपकाराय दैत्येन्द्रा यतनीयं दुरात्मनाम् ॥ १८३.५॥ १८३.६/१उत्पन्नश्चापि मृत्युर्मे भूतभव्यभवत्प्रभुः । १८३.६/२इत्येतद् बालिका प्राह देवकीगर्भसम्भवा ॥ १८३.६॥ १८३.७/१तस्माद् बालेषु परमो यत्नः कार्यो महीतले । १८३.७/२यत्रोद्रिक्तं बलं बाले स हन्तव्यः प्रयत्नतः ॥ १८३.७॥ १८३.८/१व्यास उवाच । इत्याज्ञाप्यासुरान् कंसः प्रविश्यात्मगृहं ततः । १८३.८/२उवाच वसुदेवं च देवकीमविरोधतः ॥ १८३.८॥ १८३.९/१कंस उवाच । युवयोर्घातिता गर्भा वृथैवैते मयाधुना । १८३.९/२कोऽप्यन्य एव नाशाय बालो मम समुद्गतः ॥ १८३.९॥ १८३.१०/१तद् अलं परितापेन नूनं यद् भाविनो हि ते । १८३.१०/२अर्भका युवयोः को वा आयुषोऽन्ते न हन्यते ॥ १८३.१०॥ १८३.११/१व्यास उवाच । इत्याश्वास्य विमुच्यैव कंसस्तौ परितोष्य च । १८३.११/२अन्तर्गृहं द्विजश्रेष्ठाः प्रविवेश पुनः स्वकम् ॥ १८३.११॥ १८४.१/१व्यास उवाच । विमुक्तो वसुदेवोऽपि नन्दस्य शकटं गतः । १८४.१/२प्रहृष्टं दृष्टवान् नन्दं पुत्रो जातो ममेति वै ॥ १८४.१॥ १८४.२/१वसुदेवोऽपि तं प्राह दिष्ट्या दिष्ट्येति सादरम् । १८४.२/२वार्धकेऽपि समुत्पन्नस्तनयोऽयं तवाधुना ॥ १८४.२॥ १८४.३/१दत्तो हि वार्षिकः सर्वो भवद्भिर्नृपतेः करः । १८४.३/२यदर्थमागतस्तस्मान् नात्र स्थेयं महात्मना ॥ १८४.३॥ १८४.४/१यदर्थमागतः कार्यं तन् निष्पन्नं किमास्यते । १८४.४/२भवद्भिर्गम्यतां नन्द तच्छीघ्रं निजगोकुलम् ॥ १८४.४॥ १८४.५/१ममापि बालकस्तत्र रोहिणीप्रसवो हि यः । १८४.५/२स रक्षणीयो भवता यथायं तनयो निजः ॥ १८४.५॥ १८४.६/१व्यास उवाच । इत्युक्ताः प्रययुर्गोपा नन्दगोपपुरोगमाः । १८४.६/२शकटारोपितैर्भाण्डैः करं दत्त्वा महाबलाः ॥ १८४.६॥ १८४.७/१वसतां गोकुले तेषां पूतना बालघातिनी । १८४.७/२सुप्तं कृष्णमुपादाय रात्रौ च प्रददौ स्तनम् ॥ १८४.७॥ १८४.८/१यस्मै यस्मै स्तनं रात्रौ पूतना सम्प्रयच्छति । १८४.८/२तस्य तस्य क्षणेनाङ्गं बालकस्योपहन्यते ॥ १८४.८॥ १८४.९/१कृष्णस्तस्याः स्तनं गाढं कराभ्यामतिपीडितम् । १८४.९/२गृहीत्वा प्राणसहितं पपौ क्रोधसमन्वितः ॥ १८४.९॥ १८४.१०/१सा विमुक्तमहारावा विच्छिन्नस्नायुबन्धना । १८४.१०/२पपात पूतना भूमौ म्रियमाणातिभीषणा ॥ १८४.१०॥ १८४.११/१तन्नादश्रुतिसंत्रासाद् विबुद्धास्ते व्रजौकसः । १८४.११/२ददृशुः पूतनोत्सङ्गे कृष्णं तां च निपातिताम् ॥ १८४.११॥ १८४.१२/१आदाय कृष्णं संत्रस्ता यशोदा च ततो द्विजाः । १८४.१२/२गोपुच्छभ्रामणाद्यैश्च बालदोषमपाकरोत् ॥ १८४.१२॥ १८४.१३/१गोपुरीषमुपादाय नन्दगोपोऽपि मस्तके । १८४.१३/२कृष्णस्य प्रददौ रक्षां कुर्वन्न् इदमुदैरयत् ॥ १८४.१३॥ १८४.१४/१नन्दगोप उवाच । रक्षतु त्वामशेषाणां भूतानां प्रभवो हरिः । १८४.१४/२यस्य नाभिसमुद्भूतात् पङ्कजाद् अभवज्जगत् ॥ १८४.१४॥ १८४.१५/१येन दंष्ट्राग्रविधृता धारयत्यवनी जगत् । १८४.१५/२वराहरूपधृग् देवः स त्वां रक्षतु केशवः ॥ १८४.१५॥ १८४.१६/१गुह्यं स जठरं विष्णुर्जङ्घापादौ जनार्दनः । १८४.१६/२वामनो रक्षतु सदा भवन्तं यः क्षणाद् अभूत् ॥ १८४.१६॥ १८४.१७/१त्रिविक्रमक्रमाक्रान्त+ ।त्रैलोक्यस्फुरदायुधः । १८४.१७/२शिरस्ते पातु गोविन्दः कण्ठं रक्षतु केशवः ॥ १८४.१७॥ १८४.१८/१मुखबाहू प्रबाहू च मनः सर्वेन्द्रियाणि च । १८४.१८/२रक्षत्वव्याहतैश्वर्यस्तव नारायणोऽव्ययः ॥ १८४.१८॥ १८४.१९/१त्वां दिक्षु पातु वैकुण्ठो विदिक्षु मधुसूदनः । १८४.१९/२हृषीकेशोऽम्बरे भूमौ रक्षतु त्वां महीधरः ॥ १८४.१९॥ १८४.२०/१व्यास उवाच । एवं कृतस्वस्त्ययनो नन्दगोपेन बालकः । १८४.२०/२शायितः शकटस्याधो बालपर्यङ्किकातले ॥ १८४.२०॥ १८४.२१/१ते च गोपा महद् दृष्ट्वा पूतनायाः कलेवरम् । १८४.२१/२मृतायाः परमं त्रासं विस्मयं च तदा ययुः ॥ १८४.२१॥ १८४.२२/१कदाचिच्छकटस्याधः शयानो मधुसूदनः । १८४.२२/२चिक्षेप चरणावूर्ध्वं स्तनार्थी प्ररुरोद च ॥ १८४.२२॥ १८४.२३/१तस्य पादप्रहारेण शकटं परिवर्तितम् । १८४.२३/२विध्वस्तभाण्डकुम्भं तद् विपरीतं पपात वै ॥ १८४.२३॥ १८४.२४/१ततो हाहाकृतः सर्वो गोपगोपीजनो द्विजाः । १८४.२४/२आजगाम तदा ज्ञात्वा बालमुत्तानशायिनम् ॥ १८४.२४॥ १८४.२५/१गोपाः केनेति जगदुः शकटं परिवर्तितम् । १८४.२५/२तत्रैव बालकाः प्रोचुर्बालेनानेन पातितम् ॥ १८४.२५॥ १८४.२६/१रुदता दृष्टमस्माभिः पादविक्षेपताडितम् । १८४.२६/२शकटं परिवृत्तं वै नैतद् अन्यस्य चेष्टितम् ॥ १८४.२६॥ १८४.२७/१ततः पुनरतीवासन् गोपा विस्मितचेतसः । १८४.२७/२नन्दगोपोऽपि जग्राह बालमत्यन्तविस्मितः ॥ १८४.२७॥ १८४.२८/१यशोदा विस्मयारूढा भग्नभाण्डकपालकम् । १८४.२८/२शकटं चार्चयामास दधिपुष्पफलाक्षतैः ॥ १८४.२८॥ १८४.२९/१गर्गश्च गोकुले तत्र वसुदेवप्रचोदितः । १८४.२९/२प्रच्छन्न एव गोपानां संस्कारमकरोत् तयोः ॥ १८४.२९॥ १८४.३०/१ज्येष्ठं च राममित्याह कृष्णं चैव तथापरम् । १८४.३०/२गर्गो मतिमतां श्रेष्ठो नाम कुर्वन् महामतिः ॥ १८४.३०॥ १८४.३१/१अल्पेनैव हि कालेन विज्ञातौ तौ महाबलौ । १८४.३१/२घृष्टजानुकरौ विप्रा बभूवतुरुभावपि ॥ १८४.३१॥ १८४.३२/१करीषभस्मदिग्धाङ्गौ भ्रममाणावितस्ततः । १८४.३२/२न निवारयितुं शक्ता यशोदा तौ न रोहिणी ॥ १८४.३२॥ १८४.३३/१गोवाटमध्ये क्रीडन्तौ वत्सवाटगतौ पुनः । १८४.३३/२तदहर्जातगोवत्स+ ।पुच्छाकर्षणतत्परौ ॥ १८४.३३॥ १८४.३४/१यदा यशोदा तौ बालावेकस्थानचरावुभौ । १८४.३४/२शशाक नो वारयितुं क्रीडन्तावतिचञ्चलौ ॥ १८४.३४॥ १८४.३५/१दाम्ना बद्ध्वा तदा मध्ये निबबन्ध उलूखले । १८४.३५/२कृष्णमक्लिष्टकर्माणमाह चेदममर्षिता ॥ १८४.३५॥ १८४.३६/१यशोदोवाच । यदि शक्तोऽसि गच्छ त्वमतिचञ्चलचेष्टित ॥ १८४.३६॥ १८४.३७/१व्यास उवाच । इत्युक्त्वा च निजं कर्म सा चकार कुटुम्बिनी । १८४.३७/२व्यग्रायामथ तस्यां स कर्षमाण उलूखलम् ॥ १८४.३७॥ १८४.३८/१यमलार्जुनयोर्मध्ये जगाम कमलेक्षणः । १८४.३८/२कर्षता वृक्षयोर्मध्ये तिर्यग् एवमुलूखलम् ॥ १८४.३८॥ १८४.३९/१भग्नावुत्तुङ्गशाखाग्रौ तेन तौ यमलार्जुनौ । १८४.३९/२ततः कटकटाशब्द+ ।समाकर्णनकातरः ॥ १८४.३९॥ १८४.४०/१आजगाम व्रजजनो ददृशे च महाद्रुमौ । १८४.४०/२भग्नस्कन्धौ निपातितौ भग्नशाखौ महीतले ॥ १८४.४०॥ १८४.४१/१ददर्श चाल्पदन्तास्यं स्मितहासं च बालकम् । १८४.४१/२तयोर्मध्यगतं बद्धं दाम्ना गाढं तथोदरे ॥ १८४.४१॥ १८४.४२/१ततश्च दामोदरतां स ययौ दामबन्धनात् । १८४.४२/२गोपवृद्धास्ततः सर्वे नन्दगोपपुरोगमाः ॥ १८४.४२॥ १८४.४३/१मन्त्रयामासुरुद्विग्ना महोत्पातातिभीरवः । १८४.४३/२स्थानेनेह न नः कार्यं व्रजामोऽन्यन् महावनम् ॥ १८४.४३॥ १८४.४४/१उत्पाता बहवो ह्यत्र दृश्यन्ते नाशहेतवः । १८४.४४/२पूतनाया विनाशश्च शकटस्य विपर्ययः ॥ १८४.४४॥ १८४.४५/१विना वातादिदोषेण द्रुमयोः पतनं तथा । १८४.४५/२वृन्दावनमितः स्थानात् तस्माद् गच्छाम मा चिरम् ॥ १८४.४५॥ १८४.४६/१यावद् भौममहोत्पात+ ।दोषो नाभिभवेद् व्रजम् । १८४.४६/२इति कृत्वा मतिं सर्वे गमने ते व्रजौकसः ॥ १८४.४६॥ १८४.४७/१ऊचुः स्वं स्वं कुलं शीघ्रं गम्यतां मा विलम्ब्यताम् । १८४.४७/२ततः क्षणेन प्रययुः शकटैर्गोधनैस्तथा ॥ १८४.४७॥ १८४.४८/१यूथशो वत्सपालीश्च कालयन्तो व्रजौकसः । १८४.४८/२सर्वावयवनिर्धूतं क्षणमात्रेण तत् तदा ॥ १८४.४८॥ १८४.४९/१काककाकीसमाकीर्णं व्रजस्थानमभूद् द्विजाः । १८४.४९/२वृन्दावनं भगवता कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा ॥ १८४.४९॥ १८४.५०/१शुभेन मनसा ध्यातं गवां वृद्धिमभीप्सता । १८४.५०/२ततस्तत्रातिरुक्षेऽपि धर्मकाले द्विजोत्तमाः ॥ १८४.५०॥ १८४.५१/१प्रावृट्काल इवाभूच्च नवशष्पं समन्ततः । १८४.५१/२स समावासितः सर्वो व्रजो वृन्दावने ततः ॥ १८४.५१॥ १८४.५२/१शकटीवाटपर्यन्त+ ॅहन्द्रार्धाकारसंस्थितिः । १८४.५२/२वत्सबालौ च संवृत्तौ रामदामोदरौ ततः ॥ १८४.५२॥ १८४.५३/१तत्र स्थितौ तौ च गोष्ठे चेरतुर्बाललीलया । १८४.५३/२बर्हिपत्त्रकृतापीडौ वन्यपुष्पावतंसकौ ॥ १८४.५३॥ १८४.५४/१गोपवेणुकृतातोद्य+ ।पत्त्रवाद्यकृतस्वनौ । १८४.५४/२काकपक्षधरौ बालौ कुमाराविव पावकौ ॥ १८४.५४॥ १८४.५५/१हसन्तौ च रमन्तौ च चेरतुस्तन् महद् वनम् । १८४.५५/२क्वचिद् धसन्तावन्योन्यं क्रीडमानौ तथा परैः ॥ १८४.५५॥ १८४.५६/१गोपपुत्रैः समं वत्सांश्चारयन्तौ विचेरतुः । १८४.५६/२कालेन गच्छता तौ तु सप्तवर्षौ बभूवतुः ॥ १८४.५६॥ १८४.५७/१सर्वस्य जगतः पालौ वत्सपालौ महाव्रजे । १८४.५७/२प्रावृट्कालस्ततोऽतीव मेघौघस्थगिताम्बरः ॥ १८४.५७॥ १८४.५८/१बभूव वारिधाराभिरैक्यं कुर्वन् दिशामिव । १८४.५८/२प्ररूढनवपुष्पाढ्या शक्रगोपवृता मही ॥ १८४.५८॥ १८४.५९/१यथा मारकते वासीत् पद्मरागविभूषिता । १८४.५९/२ऊहुरुन्मार्गगामीनि निम्नगाम्भांसि सर्वतः ॥ १८४.५९॥ १८४.६०/१मनांसि दुर्विनीतानां प्राप्य लक्ष्मीं नवामिव । १८४.६०/२विकाले च यथाकामं व्रजमेत्य महाबलौ । १८४.६०/३गोपैः समानैः सहितौ चिक्रीडातेऽमराविव ॥ १८४.६०॥ १८५.१/१व्यास उवाच । एकदा तु विना रामं कृष्णो वृन्दावनं ययौ । १८५.१/२विचचार वृतो गोपैर्वन्यपुष्पस्रगुज्ज्वलः ॥ १८५.१॥ १८५.२/१स जगामाथ कालिन्दीं लोलकल्लोलशालिनीम् । १८५.२/२तीरसंलग्नफेनौघैर्हसन्तीमिव सर्वतः ॥ १८५.२॥ १८५.३/१तस्यां चातिमहाभीमं विषाग्निकणदूषितम् । १८५.३/२ह्रदं कालीयनागस्य ददर्शातिविभीषणम् ॥ १८५.३॥ १८५.४/१विषाग्निना विसरता दग्धतीरमहातरुम् । १८५.४/२वाताहताम्बुविक्षेप+ ।स्पर्शदग्धविहंगमम् ॥ १८५.४॥ १८५.५/१तमतीव महारौद्रं मृत्युवक्त्रमिवापरम् । १८५.५/२विलोक्य चिन्तयामास भगवान् मधुसूदनः ॥ १८५.५॥ १८५.६/१अस्मिन् वसति दुष्टात्मा कालीयोऽसौ विषायुधः । १८५.६/२यो मया निर्जितस्त्यक्त्वा दुष्टो नष्टः पयोनिधौ ॥ १८५.६॥ १८५.७/१तेनेयं दूषिता सर्वा यमुना सागरंगमा । १८५.७/२न नरैर्गोधनैर्वापि तृषार्तैरुपभुज्यते ॥ १८५.७॥ १८५.८/१तद् अस्य नागराजस्य कर्तव्यो निग्रहो मया । १८५.८/२नित्यत्रस्ताः सुखं येन चरेयुर्व्रजवासिनः ॥ १८५.८॥ १८५.९/१एतदर्थं नृलोकेऽस्मिन्न् अवतारो मया कृतः । १८५.९/२यद् एषामुत्पथस्थानां कार्या शास्तिर्दुरात्मनाम् ॥ १८५.९॥ १८५.१०/१तद् एतन् नातिदूरस्थं कदम्बमुरुशाखिनम् । १८५.१०/२अधिरुह्योत्पतिष्यामि ह्रदेऽस्मिञ् जीवनाशिनः ॥ १८५.१०॥ १८५.११/१व्यास उवाच । इत्थं विचिन्त्य बद्ध्वा च गाढं परिकरं ततः । १८५.११/२निपपात ह्रदे तत्र सर्पराजस्य वेगतः ॥ १८५.११॥ १८५.१२/१तेनापि पतता तत्र क्षोभितः स महाह्रदः । १८५.१२/२अत्यर्थदूरजातांश्च तांश्चासिञ्चन् महीरुहान् ॥ १८५.१२॥ १८५.१३/१तेऽहिदुष्टविषज्वाला+ ।तप्ताम्बुतपनोक्षिताः । १८५.१३/२जज्वलुः पादपाः सद्यो ज्वालाव्याप्तदिगन्तराः ॥ १८५.१३॥ १८५.१४/१आस्फोटयामास तदा कृष्णो नागह्रदं भुजैः । १८५.१४/२तच्छब्दश्रवणाच्चाथ नागराजोऽभ्युपागमत् ॥ १८५.१४॥ १८५.१५/१आताम्रनयनः कोपाद् विषज्वालाकुलैः फणैः । १८५.१५/२वृतो महाविषैश्चान्यैररुणैरनिलाशनैः ॥ १८५.१५॥ १८५.१६/१नागपत्न्यश्च शतशो हारिहारोपशोभिताः । १८५.१६/२प्रकम्पिततनूत्क्षेप+ ॅहलत्कुण्डलकान्तयः ॥ १८५.१६॥ १८५.१७/१ततः प्रवेष्टितः सर्पैः स कृष्णो भोगबन्धनैः । १८५.१७/२ददंशुश्चापि ते कृष्णं विषज्वालाविलैर्मुखैः ॥ १८५.१७॥ १८५.१८/१तं तत्र पतितं दृष्ट्वा नागभोगनिपीडितम् । १८५.१८/२गोपा व्रजमुपागत्य चुक्रुशुः शोकलालसाः ॥ १८५.१८॥ १८५.१९/१गोपा ऊचुः । एष कृष्णो गतो मोह+ ंअग्नो वै कालिये ह्रदे । १८५.१९/२भक्ष्यते सर्पराजेन तद् आगच्छत मा चिरम् ॥ १८५.१९॥ १८५.२०/१व्यास उवाच । एतच्छ्रुत्वा ततो गोपा वज्रपातोपमं वचः । १८५.२०/२गोप्यश्च त्वरिता जग्मुर्यशोदाप्रमुखा ह्रदम् ॥ १८५.२०॥ १८५.२१/१हा हा क्वासाविति जनो गोपीनामतिविह्वलः । १८५.२१/२यशोदया समं भ्रान्तो द्रुतः प्रस्खलितो ययौ ॥ १८५.२१॥ १८५.२२/१नन्दगोपश्च गोपाश्च रामश्चाद्भुतविक्रमः । १८५.२२/२त्वरितं यमुनां जग्मुः कृष्णदर्शनलालसाः ॥ १८५.२२॥ १८५.२३/१ददृशुश्चापि ते तत्र सर्पराजवशंगतम् । १८५.२३/२निष्प्रयत्नं कृतं कृष्णं सर्पभोगेन वेष्टितम् ॥ १८५.२३॥ १८५.२४/१नन्दगोपश्च निश्चेष्टः पश्यन् पुत्रमुखं भृशम् । १८५.२४/२यशोदा च महाभागा बभूव मुनिसत्तमाः ॥ १८५.२४॥ १८५.२५/१गोप्यस्त्वन्या रुदत्यश्च ददृशुः शोककातराः । १८५.२५/२प्रोचुश्च केशवं प्रीत्या भयकातरगद्गदम् ॥ १८५.२५॥ १८५.२६/१सर्वा यशोदया सार्धं विशामोऽत्र महाह्रदे । १८५.२६/२नागराजस्य नो गन्तुमस्माकं युज्यते व्रजे ॥ १८५.२६॥ १८५.२७/१दिवसः को विना सूर्यं विना चन्द्रेण का निशा । १८५.२७/२विना दुग्धेन का गावो विना कृष्णेन को व्रजः । १८५.२७/३विनाकृता न यास्यामः कृष्णेनानेन गोकुलम् ॥ १८५.२७॥ १८५.२८/१व्यास उवाच । इति गोपीवचः श्रुत्वा रौहिणेयो महाबलः । १८५.२८/२उवाच गोपान् विधुरान् विलोक्य स्तिमितेक्षणः ॥ १८५.२८॥ १८५.२९/१नन्दं च दीनमत्यर्थं न्यस्तदृष्टिं सुतानने । १८५.२९/२मूर्छाकुलां यशोदां च कृष्णमाहात्म्यसंज्ञया ॥ १८५.२९॥ १८५.३०/१बलराम उवाच । किमयं देवदेवेश भावोऽयं मानुषस्त्वया । १८५.३०/२व्यज्यते स्वं तमात्मानं किमन्यं त्वं न वेत्सि यत् ॥ १८५.३०॥ १८५.३१/१त्वमस्य जगतो नाभिः सुराणामेव चाश्रयः । १८५.३१/२कर्तापहर्ता पाता च त्रैलोक्यं त्वं त्रयीमयः ॥ १८५.३१॥ १८५.३२/१अत्रावतीर्णयोः कृष्ण गोपा एव हि बान्धवाः । १८५.३२/२गोप्यश्च सीदतः कस्मात् त्वं बन्धून् समुपेक्षसे ॥ १८५.३२॥ १८५.३३/१दर्शितो मानुषो भावो दर्शितं बालचेष्टितम् । १८५.३३/२तद् अयं दम्यतां कृष्ण दुरात्मा दशनायुधः ॥ १८५.३३॥ १८५.३४/१व्यास उवाच । इति संस्मारितः कृष्णः स्मितभिन्नौष्ठसम्पुटः । १८५.३४/२आस्फाल्य मोचयामास स्वं देहं भोगबन्धनात् ॥ १८५.३४॥ १८५.३५/१आनाम्य चापि हस्ताभ्यामुभाभ्यां मध्यमं फणम् । १८५.३५/२आरुह्य भुग्नशिरसः प्रननर्तोरुविक्रमः ॥ १८५.३५॥ १८५.३६/१व्रणाः फणेऽभवंस्तस्य कृष्णस्याङ्घ्रिविकुट्टनैः । १८५.३६/२यत्रोन्नतिं च कुरुते ननामास्य ततः शिरः ॥ १८५.३६॥ १८५.३७/१मूर्छामुपाययौ भ्रान्त्या नागः कृष्णस्य कुट्टनैः । १८५.३७/२दण्डपातनिपातेन ववाम रुधिरं बहु ॥ १८५.३७॥ १८५.३८/१तं निर्भुग्नशिरोग्रीवमास्यप्रस्रुतशोणितम् । १८५.३८/२विलोक्य शरणं जग्मुस्तत्पत्न्यो मधुसूदनम् ॥ १८५.३८॥ १८५.३९/१नागपत्न्य ऊचुः । ज्ञातोऽसि देवदेवेश सर्वेशस्त्वमनुत्तम । १८५.३९/२परं ज्योतिरचिन्त्यं यत् तदंशः परमेश्वरः ॥ १८५.३९॥ १८५.४०/१न समर्थाः सुर स्तोतुं यमनन्यभवं प्रभुम् । १८५.४०/२स्वरूपवर्णनं तस्य कथं योषित् करिष्यति ॥ १८५.४०॥ १८५.४१/१यस्याखिलमहीव्योम+ ।जलाग्निपवनात्मकम् । १८५.४१/२ब्रह्माण्डमल्पकांशांशः स्तोष्यामस्तं कथं वयम् ॥ १८५.४१॥ १८५.४२/१ततः कुरु जगत्स्वामिन् प्रसादमवसीदतः । १८५.४२/२प्राणांस्त्यजति नागोऽयं भर्तृभिक्षा प्रदीयताम् ॥ १८५.४२॥ १८५.४३/१व्यास उवाच । इत्युक्ते ताभिराश्वास्य क्लान्तदेहोऽपि पन्नगः । १८५.४३/२प्रसीद देवदेवेति प्राह वाक्यं शनैः शनैः ॥ १८५.४३॥ १८५.४४/१कालीय उवाच । तवाष्टगुणमैश्वर्यं नाथ स्वाभाविकं परम् । १८५.४४/२निरस्तातिशयं यस्य तस्य स्तोष्यामि किं न्वहम् ॥ १८५.४४॥ १८५.४५/१त्वं परस्त्वं परस्याद्यः परं त्वं तत्परात्मकम् । १८५.४५/२परस्मात् परमो यस्त्वं तस्य स्तोष्यामि किं न्वहम् ॥ १८५.४५॥ १८५.४६/१यथाहं भवता सृष्टो जात्या रूपेण चेश्वरः । १८५.४६/२स्वभावेन च संयुक्तस्तथेदं चेष्टितं मया ॥ १८५.४६॥ १८५.४७/१यद्यन्यथा प्रवर्तेय देवदेव ततो मयि । १८५.४७/२न्याय्यो दण्डनिपातस्ते तवैव वचनं यथा ॥ १८५.४७॥ १८५.४८/१तथापि यं जगत्स्वामी दण्डं पातितवान् मयि । १८५.४८/२स सोढोऽयं वरो दण्डस्त्वत्तो नान्योऽस्तु मे वरः ॥ १८५.४८॥ १८५.४९/१हतवीर्यो हतविषो दमितोऽहं त्वयाच्युत । १८५.४९/२जीवितं दीयतामेकमाज्ञापय करोमि किम् ॥ १८५.४९॥ १८५.५०/१श्रीभगवान् उवाच । नात्र स्थेयं त्वया सर्प कदाचिद् यमुनाजले । १८५.५०/२सभृत्यपरिवारस्त्वं समुद्रसलिलं व्रज ॥ १८५.५०॥ १८५.५१/१मत्पदानि च ते सर्प दृष्ट्वा मूर्धनि सागरे । १८५.५१/२गरुडः पन्नगरिपुस्त्वयि न प्रहरिष्यति ॥ १८५.५१॥ १८५.५२/१व्यास उवाच । इत्युक्त्वा सर्पराजानं मुमोच भगवान् हरिः । १८५.५२/२प्रणम्य सोऽपि कृष्णाय जगाम पयसां निधिम् ॥ १८५.५२॥ १८५.५३/१पश्यतां सर्वभूतानां सभृत्यापत्यबन्धवः । १८५.५३/२समस्तभार्यासहितः परित्यज्य स्वकं ह्रदम् ॥ १८५.५३॥ १८५.५४/१गते सर्पे परिष्वज्य मृतं पुनरिवागतम् । १८५.५४/२गोपा मूर्धनि गोविन्दं सिषिचुर्नेत्रजैर्जलैः ॥ १८५.५४॥ १८५.५५/१कृष्णमक्लिष्टकर्माणमन्ये विस्मितचेतसः । १८५.५५/२तुष्टुवुर्मुदिता गोपा दृष्ट्वा शिवजलां नदीम् ॥ १८५.५५॥ १८५.५६/१गीयमानोऽथ गोपीभिश्चरितैश्चारुचेष्टितैः । १८५.५६/२संस्तूयमानो गोपालैः कृष्णो व्रजमुपागमत् ॥ १८५.५६॥ १८६.१/१व्यास उवाच । गाः पालयन्तौ च पुनः सहितौ रामकेशवौ । १८६.१/२भ्रममाणौ वने तत्र रम्यं तालवनं गतौ ॥ १८६.१॥ १८६.२/१तच्च तालवनं नित्यं धेनुको नाम दानवः । १८६.२/२नृगोमांसकृताहारः सदाध्यास्ते खराकृतिः ॥ १८६.२॥ १८६.३/१तत्र तालवनं रम्यं फलसम्पत्समन्वितम् । १८६.३/२दृष्ट्वा स्पृहान्विता गोपाः फलादानेऽब्रुवन् वचः ॥ १८६.३॥ १८६.४/१गोपा ऊचुः । हे राम हे कृष्ण सदा धेनुकेनैव रक्ष्यते । १८६.४/२भूप्रदेशो यतस्तस्मात् त्यक्तानीमानि सन्ति वै ॥ १८६.४॥ १८६.५/१फलानि पश्य तालानां गन्धमोदयुतानि वै । १८६.५/२वयमेतान्यभीप्सामः पात्यन्तां यदि रोचते ॥ १८६.५॥ १८६.६/१इति गोपकुमाराणां श्रुत्वा संकर्षणो वचः । १८६.६/२कृष्णश्च पातयामास भुवि तालफलानि वै ॥ १८६.६॥ १८६.७/१तालानां पततां शब्दमाकर्ण्यासुरराट् ततः । १८६.७/२आजगाम स दुष्टात्मा कोपाद् दैतेयगर्दभः ॥ १८६.७॥ १८६.८/१पद्भ्यामुभाभ्यां स तदा पश्चिमाभ्यां च तं बली । १८६.८/२जघानोरसि ताभ्यां च स च तेनाप्यगृह्यत ॥ १८६.८॥ १८६.९/१गृहीत्वा भ्रामणेनैव चाम्बरे गतजीवितम् । १८६.९/२तस्मिन्न् एव प्रचिक्षेप वेगेन तृणराजनि ॥ १८६.९॥ १८६.१०/१ततः फलान्यनेकानि तालाग्रान् निपतन् खरः । १८६.१०/२पृथिव्यां पातयामास महावातोऽम्बुदान् इव ॥ १८६.१०॥ १८६.११/१अन्यान् अप्यस्य वै ज्ञातीन् आगतान् दैत्यगर्दभान् । १८६.११/२कृष्णश्चिक्षेप तालाग्रे बलभद्रश्च लीलया ॥ १८६.११॥ १८६.१२/१क्षणेनालंकृता पृथ्वी पक्वैस्तालफलैस्तदा । १८६.१२/२दैत्यगर्दभदेहैश्च मुनयः शुशुभेऽधिकम् ॥ १८६.१२॥ १८६.१३/१ततो गावो निराबाधास्तस्मिंस्तालवने द्विजाः । १८६.१३/२नवशष्पं सुखं चेरुर्यत्र भुक्तमभूत् पुरा ॥ १८६.१३॥ १८७.१/१व्यास उवाच । तस्मिन् रासभदैतेये सानुजे विनिपातिते । १८७.१/२सर्वगोपालगोपीनां रम्यं तालवनं बभौ ॥ १८७.१॥ १८७.२/१ततस्तौ जातहर्षौ तु वसुदेवसुतावुभौ । १८७.२/२शुशुभाते महात्मानौ बालश‍ृङ्गाविवर्षभौ ॥ १८७.२॥ १८७.३/१चारयन्तौ च गा दूरे व्याहरन्तौ च नामभिः । १८७.३/२नियोगपाशस्कन्धौ तौ वनमालाविभूषितौ ॥ १८७.३॥ १८७.४/१सुवर्णाञ्जनचूर्णाभ्यां तदा तौ भूषिताम्बरौ । १८७.४/२महेन्द्रायुधसंकाशौ श्वेतकृष्णाविवाम्बुदौ ॥ १८७.४॥ १८७.५/१चेरतुर्लोकसिद्धाभिः क्रीडाभिरितरेतरम् । १८७.५/२समस्तलोकनाथानां नाथभूतौ भुवं गतौ ॥ १८७.५॥ १८७.६/१मनुष्यधर्माभिरतौ मानयन्तौ मनुष्यताम् । १८७.६/२तज्जातिगुणयुक्ताभिः क्रीडाभिश्चेरतुर्वनम् ॥ १८७.६॥ १८७.७/१ततस्त्वान्दोलिकाभिश्च नियुद्धैश्च महाबलौ । १८७.७/२व्यायामं चक्रतुस्तत्र क्षेपणीयैस्तथाश्मभिः ॥ १८७.७॥ १८७.८/१तल्लिप्सुरसुरस्तत्र उभयो रममाणयोः । १८७.८/२आजगाम प्रलम्बाख्यो गोपवेषतिरोहितः ॥ १८७.८॥ १८७.९/१सोऽवगाहत निःशङ्कं तेषां मध्यममानुषः । १८७.९/२मानुषं रूपमास्थाय प्रलम्बो दानवोत्तमः ॥ १८७.९॥ १८७.१०/१तयोश्छिद्रान्तरप्रेप्सुरतिशीघ्रममन्यत । १८७.१०/२कृष्णं ततो रौहिणेयं हन्तुं चक्रे मनोरथम् ॥ १८७.१०॥ १८७.११/१हरिणा क्रीडनं नाम बालक्रीडनकं ततः । १८७.११/२प्रक्रीडितास्तु ते सर्वे द्वौ द्वौ युगपद् उत्पतन् ॥ १८७.११॥ १८७.१२/१श्रीदाम्ना सह गोविन्दः प्रलम्बेन तथा बलः । १८७.१२/२गोपालैरपरैश्चान्ये गोपालाः सह पुप्लुवुः ॥ १८७.१२॥ १८७.१३/१श्रीदामानं ततः कृष्णः प्रलम्बं रोहिणीसुतः । १८७.१३/२जितवान् कृष्णपक्षीयैर्गोपैरन्यैः पराजिताः ॥ १८७.१३॥ १८७.१४/१ते वाहयन्तस्त्वन्योन्यं भाण्डीरस्कन्धमेत्य वै । १८७.१४/२पुनर्निवृत्तास्ते सर्वे ये ये तत्र पराजिताः ॥ १८७.१४॥ १८७.१५/१संकर्षणं तु स्कन्धेन शीघ्रमुत्क्षिप्य दानवः । १८७.१५/२न तस्थौ प्रजगामैव सचन्द्र इव वारिदः ॥ १८७.१५॥ १८७.१६/१अशक्तो वहने तस्य संरम्भाद् दानवोत्तमः । १८७.१६/२ववृधे सुमहाकायः प्रावृषीव बलाहकः ॥ १८७.१६॥ १८७.१७/१संकर्षणस्तु तं दृष्ट्वा दग्धशैलोपमाकृतिम् । १८७.१७/२स्रग्दामलम्बाभरणं मुकुटाटोपमस्तकम् ॥ १८७.१७॥ १८७.१८/१रौद्रं शकटचक्राक्षं पादन्यासचलत्क्षितिम् । १८७.१८/२ह्रियमाणस्ततः कृष्णमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १८७.१८॥ १८७.१९/१बलराम उवाच । कृष्ण कृष्ण ह्रिये त्वेष पर्वतोदग्रमूर्तिना । १८७.१९/२केनापि पश्य दैत्येन गोपालच्छद्मरूपिणा ॥ १८७.१९॥ १८७.२०/१यद् अत्र साम्प्रतं कार्यं मया मधुनिषूदन । १८७.२०/२तत् कथ्यतां प्रयात्येष दुरात्मातित्वरान्वितः ॥ १८७.२०॥ १८७.२१/१व्यास उवाच । तमाह रामं गोविन्दः स्मितभिन्नौष्ठसम्पुटः । १८७.२१/२महात्मा रौहिणेयस्य बलवीर्यप्रमाणवित् ॥ १८७.२१॥ १८७.२२/१कृष्ण उवाच । किमयं मानुषो भावो व्यक्तमेवावलम्ब्यते । १८७.२२/२सर्वात्मन् सर्वगुह्यानां गुह्याद् गुह्यात्मना त्वया ॥ १८७.२२॥ १८७.२३/१स्मराशेषजगदीश कारणं कारणाग्रज । १८७.२३/२आत्मानमेकं तद्वच्च जगत्येकार्णवे च यः ॥ १८७.२३॥ १८७.२४/१भवान् अहं च विश्वात्मन्न् एकमेव हि कारणम् । १८७.२४/२जगतोऽस्य जगत्यर्थे भेदेनावां व्यवस्थितौ ॥ १८७.२४॥ १८७.२५/१तत् स्मर्यताममेयात्मंस्त्वयात्मा जहि दानवम् । १८७.२५/२मानुष्यमेवमालम्ब्य बन्धूनां क्रियतां हितम् ॥ १८७.२५॥ १८७.२६/१व्यास उवाच । इति संस्मारितो विप्राः कृष्णेन सुमहात्मना । १८७.२६/२विहस्य पीडयामास प्रलम्बं बलवान् बलः ॥ १८७.२६॥ १८७.२७/१मुष्टिना चाहन् मूर्ध्नि कोपसंरक्तलोचनः । १८७.२७/२तेन चास्य प्रहारेण बहिर्याते विलोचने ॥ १८७.२७॥ १८७.२८/१स निष्कासितमस्तिष्को मुखाच्छोणितमुद्वमन् । १८७.२८/२निपपात महीपृष्ठे दैत्यवर्यो ममार च ॥ १८७.२८॥ १८७.२९/१प्रलम्बं निहतं दृष्ट्वा बलेनाद्भुतकर्मणा । १८७.२९/२प्रहृष्टास्तुष्टुवुर्गोपाः साधु साध्विति चाब्रुवन् ॥ १८७.२९॥ १८७.३०/१संस्तूयमानो रामस्तु गोपैर्दैत्ये निपातिते । १८७.३०/२प्रलम्बे सह कृष्णेन पुनर्गोकुलमाययौ ॥ १८७.३०॥ १८७.३१/१व्यास उवाच । तयोर्विहरतोरेवं रामकेशवयोर्व्रजे । १८७.३१/२प्रावृड्व्यतीता विकसत्+ ।सरोजा चाभवच्छरत् ॥ १८७.३१॥ १८७.३२/१विमलाम्बरनक्षत्रे काले चाभ्यागते व्रजम् । १८७.३२/२ददर्शेन्द्रोत्सवारम्भ+ ।प्रवृत्तान् व्रजवासिनः ॥ १८७.३२॥ १८७.३३/१कृष्णस्तान् उत्सुकान् दृष्ट्वा गोपान् उत्सवलालसान् । १८७.३३/२कौतूहलाद् इदं वाक्यं प्राह वृद्धान् महामतिः ॥ १८७.३३॥ १८७.३४/१कृष्ण उवाच । कोऽयं शक्रमहो नाम येन वो हर्ष आगतः । १८७.३४/२प्राह तं नन्दगोपश्च पृच्छन्तमतिसादरम् ॥ १८७.३४॥ १८७.३५/१नन्द उवाच । मेघानां पयसामीशो देवराजः शतक्रतुः । १८७.३५/२येन संचोदिता मेघा वर्षन्त्यम्बुमयं रसम् ॥ १८७.३५॥ १८७.३६/१तद्वृष्टिजनितं सस्यं वयमन्ये च देहिनः । १८७.३६/२वर्तयामोपभुञ्जानास्तर्पयामश्च देवताः ॥ १८७.३६॥ १८७.३७/१क्षीरवत्य इमा गावो वत्सवत्यश्च निर्वृताः । १८७.३७/२तेन संवर्धितैः सस्यैः पुष्टास्तुष्टा भवन्ति वै ॥ १८७.३७॥ १८७.३८/१नासस्या नानृणा भूमिर्न बुभुक्षार्दितो जनः । १८७.३८/२दृश्यते यत्र दृश्यन्ते वृष्टिमन्तो बलाहकाः ॥ १८७.३८॥ १८७.३९/१भौममेतत् पयो गोभिर्धत्ते सूर्यस्य वारिदः । १८७.३९/२पर्जन्यः सर्वलोकस्य भवाय भुवि वर्षति ॥ १८७.३९॥ १८७.४०/१तस्मात् प्रावृषि राजानः शक्रं सर्वे मुदान्विताः । १८७.४०/२महे सुरेशमर्घन्ति वयमन्ये च देहिनः ॥ १८७.४०॥ १८७.४१/१व्यास उवाच । नन्दगोपस्य वचनं श्रुत्वेत्थं शक्रपूजने । १८७.४१/२कोपाय त्रिदशेन्द्रस्य प्राह दामोदरस्तदा ॥ १८७.४१॥ १८७.४२/१कृष्ण उवाच । न वयं कृषिकर्तारो वणिज्याजीविनो न च । १८७.४२/२गावोऽस्मद्दैवतं तात वयं वनचरा यतः ॥ १८७.४२॥ १८७.४३/१आन्वीक्षिकी त्रयी वार्त्ता दण्डनीतिस्तथापरा । १८७.४३/२विद्याचतुष्टयं त्वेतद् वार्त्तामत्र श‍ृणुष्व मे ॥ १८७.४३॥ १८७.४४/१कृषिर्वणिज्या तद्वच्च तृतीयं पशुपालनम् । १८७.४४/२विद्या ह्येता महाभागा वार्त्ता वृत्तित्रयाश्रया ॥ १८७.४४॥ १८७.४५/१कर्षकाणां कृषिर्वृत्तिः पण्यं तु पणजीविनाम् । १८७.४५/२अस्माकं गाः परा वृत्तिर्वार्त्ता भेदैरियं त्रिभिः ॥ १८७.४५॥ १८७.४६/१विद्यया यो यया युक्तस्तस्य सा दैवतं महत् । १८७.४६/२सैव पूज्यार्चनीया च सैव तस्योपकारिका ॥ १८७.४६॥ १८७.४७/१योऽन्यस्याः फलमश्नन् वै पूजयत्यपरां नरः । १८७.४७/२इह च प्रेत्य चैवासौ तात नाप्नोति शोभनम् ॥ १८७.४७॥ १८७.४८/१पूज्यन्तां प्रथिताः सीमाः सीमान्तं च पुनर्वनम् । १८७.४८/२वनान्ता गिरयः सर्वे सा चास्माकं परा गतिः ॥ १८७.४८॥ १८७.४९/१गिरियज्ञस्त्वयं तस्माद् गोयज्ञश्च प्रवर्त्यताम् । १८७.४९/२किमस्माकं महेन्द्रेण गावः शैलाश्च देवताः ॥ १८७.४९॥ १८७.५०/१मन्त्रयज्ञपरा विप्राः सीरयज्ञाश्च कर्षकाः । १८७.५०/२गिरिगोयज्ञशीलाश्च वयमद्रिवनाश्रयाः ॥ १८७.५०॥ १८७.५१/१तस्माद् गोवर्धनः शैलो भवद्भिर्विविधार्हणैः । १८७.५१/२अर्च्यतां पूज्यतां मेध्यं पशुं हत्वा विधानतः ॥ १८७.५१॥ १८७.५२/१सर्वघोषस्य संदोहा गृह्यन्तां मा विचार्यताम् । १८७.५२/२भोज्यन्तां तेन वै विप्रास्तथान्ये चापि वाञ्छकाः ॥ १८७.५२॥ १८७.५३/१तमर्चितं कृते होमे भोजितेषु द्विजातिषु । १८७.५३/२शरत्पुष्पकृतापीडाः परिगच्छन्तु गोगणाः ॥ १८७.५३॥ १८७.५४/१एतन् मम मतं गोपाः सम्प्रीत्या क्रियते यदि । १८७.५४/२ततः कृता भवेत् प्रीतिर्गवामद्रेस्तथा मम ॥ १८७.५४॥ १८७.५५/१व्यास उवाच । इति तस्य वचः श्रुत्वा नन्दाद्यास्ते व्रजौकसः । १८७.५५/२प्रीत्युत्फुल्लमुखा विप्राः साधु साध्वित्यथाब्रुवन् ॥ १८७.५५॥ १८७.५६/१शोभनं ते मतं वत्स यद् एतद् भवतोदितम् । १८७.५६/२तत् करिष्याम्यहं सर्वं गिरियज्ञः प्रवर्त्यताम् ॥ १८७.५६॥ १८७.५७/१तथा च कृतवन्तस्ते गिरियज्ञं व्रजौकसः । १८७.५७/२दधिपायसमांसाद्यैर्ददुः शैलबलिं ततः ॥ १८७.५७॥ १८७.५८/१द्विजांश्च भोजयामासुः शतशोऽथ सहस्रशः । १८७.५८/२गावः शैलं ततश्चक्रुरर्चितास्तं प्रदक्षिणम् ॥ १८७.५८॥ १८७.५९/१वृषभाश्चाभिनर्दन्तः सतोया जलदा इव । १८७.५९/२गिरिमूर्धनि गोविन्दः शैलोऽहमिति मूर्तिमान् ॥ १८७.५९॥ १८७.६०/१बुभुजेऽन्नं बहुविधं गोपवर्याहृतं द्विजाः । १८७.६०/२कृष्णस्तेनैव रूपेण गोपैः सह गिरेः शिरः ॥ १८७.६०॥ १८७.६१/१अधिरुह्यार्चयामास द्वितीयामात्मनस्तनुम् । १८७.६१/२अन्तर्धानं गते तस्मिन् गोपा लब्ध्वा ततो वरान् । १८७.६१/३कृत्वा गिरिमहं गोष्ठं निजमभ्याययुः पुनः ॥ १८७.६१॥ १८८.१/१व्यास उवाच । महे प्रतिहते शक्रो भृशं कोपसमन्वितः । १८८.१/२संवर्तकं नाम गणं तोयदानामथाब्रवीत् ॥ १८८.१॥ १८८.२/१इन्द्र उवाच । भो भो मेघा निशम्यैतद् वदतो वचनं मम । १८८.२/२आज्ञानन्तरमेवाशु क्रियतामविचारितम् ॥ १८८.२॥ १८८.३/१नन्दगोपः सुदुर्बुद्धिर्गोपैरन्यैः सहायवान् । १८८.३/२कृष्णाश्रयबलाध्मातो महभङ्गमचीकरत् ॥ १८८.३॥ १८८.४/१आजीवो यः परं तेषां गोपत्वस्य च कारणम् । १८८.४/२ता गावो वृष्टिपातेन पीड्यन्तां वचनान् मम ॥ १८८.४॥ १८८.५/१अहमप्यद्रिश‍ृङ्गाभं तुङ्गमारुह्य वारणम् । १८८.५/२साहाय्यं वः करिष्यामि वायूनां संगमेन च ॥ १८८.५॥ १८८.६/१व्यास उवाच । इत्याज्ञप्ताः सुरेन्द्रेण मुमुचुस्ते बलाहकाः । १८८.६/२वातवर्षं महाभीममभावाय गवां द्विजाः ॥ १८८.६॥ १८८.७/१ततः क्षणेन धरणी ककुभोऽम्बरमेव च । १८८.७/२एकं धारामहासार+ ।पूरणेनाभवद् द्विजाः ॥ १८८.७॥ १८८.८/१गावस्तु तेन पतता वर्षवातेन वेगिना । १८८.८/२धुताः प्राणाञ् जहुः सर्वास्तिर्यङ्मुखशिरोधराः ॥ १८८.८॥ १८८.९/१क्रोडेन वत्सान् आक्रम्य तस्थुरन्या द्विजोत्तमाः । १८८.९/२गावो विवत्साश्च कृता वारिपूरेण चापराः ॥ १८८.९॥ १८८.१०/१वत्साश्च दीनवदनाः पवनाकम्पिकंधराः । १८८.१०/२त्राहि त्राहीत्यल्पशब्दाः कृष्णमूचुरिवार्तकाः ॥ १८८.१०॥ १८८.११/१ततस्तद् गोकुलं सर्वं गोगोपीगोपसंकुलम् । १८८.११/२अतीवार्तं हरिर्दृष्ट्वा त्राणायाचिन्तयत् तदा ॥ १८८.११॥ १८८.१२/१एतत् कृतं महेन्द्रेण महभङ्गविरोधिना । १८८.१२/२तद् एतद् अखिलं गोष्ठं त्रातव्यमधुना मया ॥ १८८.१२॥ १८८.१३/१इममद्रिमहं वीर्याद् उत्पाट्योरुशिलातलम् । १८८.१३/२धारयिष्यामि गोष्ठस्य पृथुच्छत्त्रमिवोपरि ॥ १८८.१३॥ १८८.१४/१व्यास उवाच । इति कृत्वा मतिं कृष्णो गोवर्धनमहीधरम् । १८८.१४/२उत्पाट्यैककरेणैव धारयामास लीलया ॥ १८८.१४॥ १८८.१५/१गोपांश्चाह जगन्नाथः समुत्पाटितभूधरः । १८८.१५/२विशध्वमत्र सहिताः कृतं वर्षनिवारणम् ॥ १८८.१५॥ १८८.१६/१सुनिर्वातेषु देशेषु यथायोग्यमिहास्यताम् । १८८.१६/२प्रविश्य नात्र भेतव्यं गिरिपातस्य निर्भयैः ॥ १८८.१६॥ १८८.१७/१इत्युक्तास्तेन ते गोपा विविशुर्गोधनैः सह । १८८.१७/२शकटारोपितैर्भाण्डैर्गोप्यश्चासारपीडिताः ॥ १८८.१७॥ १८८.१८/१कृष्णोऽपि तं दधारैवं शैलमत्यन्तनिश्चलम् । १८८.१८/२व्रजौकोवासिभिर्हर्ष+ ।विस्मिताक्षैर्निरीक्षितः ॥ १८८.१८॥ १८८.१९/१गोपगोपीजनैर्हृष्टैः प्रीतिविस्तारितेक्षणैः । १८८.१९/२संस्तूयमानचरितः कृष्णः शैलमधारयत् ॥ १८८.१९॥ १८८.२०/१सप्तरात्रं महामेघा ववर्षुर्नन्दगोकुले । १८८.२०/२इन्द्रेण चोदिता मेघा गोपानां नाशकारिणा ॥ १८८.२०॥ १८८.२१/१ततो धृते महाशैले परित्राते च गोकुले । १८८.२१/२मिथ्याप्रतिज्ञो बलभिद् वारयामास तान् घनान् ॥ १८८.२१॥ १८८.२२/१व्यभ्रे नभसि देवेन्द्रे वितथे शक्रमन्त्रिते । १८८.२२/२निष्क्रम्य गोकुलं हृष्टः स्वस्थानं पुनरागमत् ॥ १८८.२२॥ १८८.२३/१मुमोच कृष्णोऽपि तदा गोवर्धनमहागिरिम् । १८८.२३/२स्वस्थाने विस्मितमुखैर्दृष्टस्तैर्व्रजवासिभिः ॥ १८८.२३॥ १८८.२४/१व्यास उवाच । धृते गोवर्धने शैले परित्राते च गोकुले । १८८.२४/२रोचयामास कृष्णस्य दर्शनं पाकशासनः ॥ १८८.२४॥ १८८.२५/१सोऽधिरुह्य महानागमैरावतममित्रजित् । १८८.२५/२गोवर्धनगिरौ कृष्णं ददर्श त्रिदशाधिपः ॥ १८८.२५॥ १८८.२६/१चारयन्तं महावीर्यं गाश्च गोपवपुर्धरम् । १८८.२६/२कृत्स्नस्य जगतो गोपं वृतं गोपकुमारकैः ॥ १८८.२६॥ १८८.२७/१गरुडं च ददर्शोच्चैरन्तर्धानगतं द्विजाः । १८८.२७/२कृतच्छायं हरेर्मूर्ध्नि पक्षाभ्यां पक्षिपुंगवम् ॥ १८८.२७॥ १८८.२८/१अवरुह्य स नागेन्द्राद् एकान्ते मधुसूदनम् । १८८.२८/२शक्रः सस्मितमाहेदं प्रीतिविस्फारितेक्षणः ॥ १८८.२८॥ १८८.२९/१इन्द्र उवाच । कृष्ण कृष्ण श‍ृणुष्वेदं यदर्थमहमागतः । १८८.२९/२त्वत्समीपं महाबाहो नैतच्चिन्त्यं त्वयान्यथा ॥ १८८.२९॥ १८८.३०/१भारावतरणार्धाय पृथिव्याः पृथिवीतलम् । १८८.३०/२अवतीर्णोऽखिलाधारस्त्वमेव परमेश्वर ॥ १८८.३०॥ १८८.३१/१महभङ्गविरुद्धेन मया गोकुलनाशकाः । १८८.३१/२समादिष्टा महामेघास्तैश्चैतत् कदनं कृतम् ॥ १८८.३१॥ १८८.३२/१त्रातास्तापात् त्वया गावः समुत्पाट्य महागिरिम् । १८८.३२/२तेनाहं तोषितो वीर कर्मणात्यद्भुतेन ते ॥ १८८.३२॥ १८८.३३/१साधितं कृष्ण देवानामद्य मन्ये प्रयोजनम् । १८८.३३/२त्वयायमद्रिप्रवरः करेणैकेन चोद्धृतः ॥ १८८.३३॥ १८८.३४/१गोभिश्च नोदितः कृष्ण त्वत्समीपमिहागतः । १८८.३४/२त्वया त्राताभिरत्यर्थं युष्मत्कारणकारणात् ॥ १८८.३४॥ १८८.३५/१स त्वां कृष्णाभिषेक्ष्यामि गवां वाक्यप्रचोदितः । १८८.३५/२उपेन्द्रत्वे गवामिन्द्रो गोविन्दस्त्वं भविष्यसि ॥ १८८.३५॥ १८८.३६/१अथोपवाह्याद् आदाय घण्टामैरावताद् गजात् । १८८.३६/२अभिषेकं तया चक्रे पवित्रजलपूर्णया ॥ १८८.३६॥ १८८.३७/१क्रियमाणेऽभिषेके तु गावः कृष्णस्य तत्क्षणात् । १८८.३७/२प्रस्रवोद्भूतदुग्धार्द्रां सद्यश्चक्रुर्वसुंधराम् ॥ १८८.३७॥ १८८.३८/१अभिषिच्य गवां वाक्याद् देवेन्द्रो वै जनार्दनम् । १८८.३८/२प्रीत्या सप्रश्रयं कृष्णं पुनराह शचीपतिः ॥ १८८.३८॥ १८८.३९/१इन्द्र उवाच । गवामेतत् कृतं वाक्यात् तथान्यद् अपि मे श‍ृणु । १८८.३९/२यद् ब्रवीमि महाभाग भारावतरणेच्छया ॥ १८८.३९॥ १८८.४०/१ममांशः पुरुषव्याघ्रः पृथिव्यां पृथिवीधर । १८८.४०/२अवतीर्णोऽर्जुनो नाम स रक्ष्यो भवता सदा ॥ १८८.४०॥ १८८.४१/१भारावतरणे सख्यं स ते वीरः करिष्यति । १८८.४१/२स रक्षणीयो भवता यथात्मा मधुसूदन ॥ १८८.४१॥ १८८.४२/१श्रीभगवान् उवाच । जानामि भारते वंशे जातं पार्थं तवांशतः । १८८.४२/२तमहं पालयिष्यामि यावद् अस्मि महीतले ॥ १८८.४२॥ १८८.४३/१यावन् महीतले शक्र स्थास्याम्यहमरिंदम । १८८.४३/२न तावद् अर्जुनं कश्चिद् देवेन्द्र युधि जेष्यति ॥ १८८.४३॥ १८८.४४/१कंसो नाम महाबाहुर्दैत्योऽरिष्टस्तथा परः । १८८.४४/२केशी कुवलयापीडो नरकाद्यास्तथापरे ॥ १८८.४४॥ १८८.४५/१हतेषु तेषु देवेन्द्र भविष्यति महाहवः । १८८.४५/२तत्र विद्धि सहस्राक्ष भारावतरणं कृतम् ॥ १८८.४५॥ १८८.४६/१स त्वं गच्छ न संतापं पुत्रार्थे कर्तुमर्हसि । १८८.४६/२नार्जुनस्य रिपुः कश्चिन् ममाग्रे प्रभविष्यति ॥ १८८.४६॥ १८८.४७/१अर्जुनार्थे त्वहं सर्वान् युधिष्ठिरपुरोगमान् । १८८.४७/२निवृत्ते भारते युद्धे कुन्त्यै दास्यामि विक्षतान् ॥ १८८.४७॥ १८८.४८/१व्यास उवाच । इत्युक्तः सम्परिष्वज्य देवराजो जनार्दनम् । १८८.४८/२आरुह्यैरावतं नागं पुनरेव दिवं ययौ ॥ १८८.४८॥ १८८.४९/१कृष्णोऽपि सहितो गोभिर्गोपालैश्च पुनर्व्रजम् । १८८.४९/२आजगामाथ गोपीनां दृष्टपूतेन वर्त्मना ॥ १८८.४९॥ १८९.१/१व्यास उवाच । गते शक्रे तु गोपालाः कृष्णमक्लिष्टकारिणम् । १८९.१/२ऊचुः प्रीत्या धृतं दृष्ट्वा तेन गोवर्धनाचलम् ॥ १८९.१॥ १८९.२/१गोपा ऊचुः । वयमस्मान् महाभाग भवता महतो भयात् । १८९.२/२गावश्च भवता त्राता गिरिधारणकर्मणा ॥ १८९.२॥ १८९.३/१बालक्रीडेयमतुला गोपालत्वं जुगुप्सितम् । १८९.३/२दिव्यं च कर्म भवतः किमेतत् तात कथ्यताम् ॥ १८९.३॥ १८९.४/१कालियो दमितस्तोये प्रलम्बो विनिपातितः । १८९.४/२धृतो गोवर्धनश्चायं शङ्कितानि मनांसि नः ॥ १८९.४॥ १८९.५/१सत्यं सत्यं हरेः पादौ श्रयामोऽमितविक्रम । १८९.५/२यथा त्वद्वीर्यमालोक्य न त्वां मन्यामहे नरम् ॥ १८९.५॥ १८९.६/१देवो वा दानवो वा त्वं यक्षो गन्धर्व एव वा । १८९.६/२किं चास्माकं विचारेण बान्धवोऽस्ति नमोऽस्तु ते ॥ १८९.६॥ १८९.७/१प्रीतिः सस्त्रीकुमारस्य व्रजस्य तव केशव । १८९.७/२कर्म चेदमशक्यं यत् समस्तैस्त्रिदशैरपि ॥ १८९.७॥ १८९.८/१बालत्वं चातिवीर्यं च जन्म चास्मास्वशोभनम् । १८९.८/२चिन्त्यमानममेयात्मञ् शङ्कां कृष्ण प्रयच्छति ॥ १८९.८॥ १८९.९/१व्यास उवाच । क्षणं भूत्वा त्वसौ तूष्णीं किंचित् प्रणयकोपवान् । १८९.९/२इत्येवमुक्तस्तैर्गोपैराह कृष्णो द्विजोत्तमाः ॥ १८९.९॥ १८९.१०/१श्रीकृष्ण उवाच । मत्सम्बन्धेन वो गोपा यदि लज्जा न जायते । १८९.१०/२श्लाघ्यो वाहं ततः किं वो विचारेण प्रयोजनम् ॥ १८९.१०॥ १८९.११/१यदि वोऽस्ति मयि प्रीतिः श्लाघ्योऽहं भवतां यदि । १८९.११/२तद् अर्घा बन्धुसदृशी बान्धवाः क्रियतां मयि ॥ १८९.११॥ १८९.१२/१नाहं देवो न गन्धर्वो न यक्षो न च दानवः । १८९.१२/२अहं वो बान्धवो जातो नातश्चिन्त्यमतोऽन्यथा ॥ १८९.१२॥ १८९.१३/१व्यास उवाच । इति श्रुत्वा हरेर्वाक्यं बद्धमौनास्ततो बलम् । १८९.१३/२ययुर्गोपा महाभागास्तस्मिन् प्रणयकोपिनि ॥ १८९.१३॥ १८९.१४/१कृष्णस्तु विमलं व्योम शरच्चन्द्रस्य चन्द्रिकाम् । १८९.१४/२तथा कुमुदिनीं फुल्लामामोदितदिगन्तराम् ॥ १८९.१४॥ १८९.१५/१वनराजीं तथा कूजद्+ ।भृङ्गमालामनोरमाम् । १८९.१५/२विलोक्य सह गोपीभिर्मनश्चक्रे रतिं प्रति ॥ १८९.१५॥ १८९.१६/१सह रामेण मधुरमतीव वनिताप्रियम् । १८९.१६/२जगौ कमलपादोऽसौ नाम तत्र कृतव्रतः ॥ १८९.१६॥ १८९.१७/१रम्यं गीतध्वनिं श्रुत्वा संत्यज्यावसथांस्तदा । १८९.१७/२आजग्मुस्त्वरिता गोप्यो यत्रास्ते मधुसूदनः ॥ १८९.१७॥ १८९.१८/१शनैः शनैर्जगौ गोपी काचित् तस्य पदानुगा । १८९.१८/२दत्तावधाना काचिच्च तमेव मनसास्मरत् ॥ १८९.१८॥ १८९.१९/१काचित् कृष्णेति कृष्णेति चोक्त्वा लज्जामुपाययौ । १८९.१९/२ययौ च काचित् प्रेमान्धा तत्पार्श्वमविलज्जिता ॥ १८९.१९॥ १८९.२०/१काचिद् आवसथस्यान्तः स्थित्वा दृष्ट्वा बहिर्गुरुम् । १८९.२०/२तन्मयत्वेन गोविन्दं दध्यौ मीलितलोचना ॥ १८९.२०॥ १८९.२१/१गोपीपरिवृतो रात्रिं शरच्चन्द्रमनोरमाम् । १८९.२१/२मानयामास गोविन्दो रासारम्भरसोत्सुकः ॥ १८९.२१॥ १८९.२२/१गोप्यश्च वृन्दशः कृष्ण+ ॅहेष्टाभ्यायत्तमूर्तयः । १८९.२२/२अन्यदेशगते कृष्णे चेरुर्वृन्दावनान्तरम् ॥ १८९.२२॥ १८९.२३/१बभ्रमुस्तास्ततो गोप्यः कृष्णदर्शनलालसाः । १८९.२३/२कृष्णस्य चरणं रात्रौ दृष्ट्वा वृन्दावने द्विजाः ॥ १८९.२३॥ १८९.२४/१एवं नानाप्रकारासु कृष्णचेष्टासु तासु च । १८९.२४/२गोप्यो व्यग्राः समं चेरू रम्यं वृन्दावनं वनम् ॥ १८९.२४॥ १८९.२५/१निवृत्तास्तास्ततो गोप्यो निराशाः कृष्णदर्शने । १८९.२५/२यमुनातीरमागम्य जगुस्तच्चरितं द्विजाः ॥ १८९.२५॥ १८९.२६/१ततो ददृशुरायान्तं विकाशिमुखपङ्कजम् । १८९.२६/२गोप्यस्त्रैलोक्यगोप्तारं कृष्णमक्लिष्टकारिणम् ॥ १८९.२६॥ १८९.२७/१काचिद् आलोक्य गोविन्दमायान्तमतिहर्षिता । १८९.२७/२कृष्ण कृष्णेति कृष्णेति प्राहोत्फुल्लविलोचना ॥ १८९.२७॥ १८९.२८/१काचिद् भ्रूभङ्गुरं कृत्वा ललाटफलकं हरिम् । १८९.२८/२विलोक्य नेत्रभृङ्गाभ्यां पपौ तन्मुखपङ्कजम् ॥ १८९.२८॥ १८९.२९/१काचिद् आलोक्य गोविन्दं निमीलितविलोचना । १८९.२९/२तस्यैव रूपं ध्यायन्ती योगारूढेव सा बभौ ॥ १८९.२९॥ १८९.३०/१ततः कांचित् प्रियालापैः कांचिद् भ्रूभङ्गवीक्षितैः । १८९.३०/२निन्येऽनुनयमन्याश्च करस्पर्शेन माधवः ॥ १८९.३०॥ १८९.३१/१ताभिः प्रसन्नचित्ताभिर्गोपीभिः सह सादरम् । १८९.३१/२रराम रासगोष्ठीभिरुदारचरितो हरिः ॥ १८९.३१॥ १८९.३२/१रासमण्डलबद्धोऽपि कृष्णपार्श्वमनूद्गता । १८९.३२/२गोपीजनो न चैवाभूद् एकस्थानस्थिरात्मना ॥ १८९.३२॥ १८९.३३/१हस्ते प्रगृह्य चैकैकां गोपिकां रासमण्डलम् । १८९.३३/२चकार च करस्पर्श+ ंइमीलितदृशं हरिः ॥ १८९.३३॥ १८९.३४/१ततः प्रववृते रम्या चलद्वलयनिस्वनैः । १८९.३४/२अनुयातशरत्काव्य+ ।गेयगीतिरनुक्रमाम् ॥ १८९.३४॥ १८९.३५/१कृष्णः शरच्चन्द्रमसं कौमुदीकुमुदाकरम् । १८९.३५/२जगौ गोपीजनस्त्वेकं कृष्णनाम पुनः पुनः ॥ १८९.३५॥ १८९.३६/१परिवृत्ता श्रमेणैका चलद्वलयतापिनी । १८९.३६/२ददौ बाहुलतां स्कन्धे गोपी मधुविघातिनः ॥ १८९.३६॥ १८९.३७/१काचित् प्रविलसद्बाहुः परिरभ्य चुचुम्ब तम् । १८९.३७/२गोपी गीतस्तुतिव्याज+ ंइपुणा मधुसूदनम् ॥ १८९.३७॥ १८९.३८/१गोपीकपोलसंश्लेषमभिपद्य हरेर्भुजौ । १८९.३८/२पुलकोद्गमशस्याय स्वेदाम्बुघनतां गतौ ॥ १८९.३८॥ १८९.३९/१रासगेयं जगौ कृष्णो यावत् तारतरध्वनिः । १८९.३९/२साधु कृष्णेति कृष्णेति तावत् ता द्विगुणं जगुः ॥ १८९.३९॥ १८९.४०/१गतेऽनुगमनं चक्रुर्वलने सम्मुखं ययुः । १८९.४०/२प्रतिलोमानुलोमेन भेजुर्गोपाङ्गना हरिम् ॥ १८९.४०॥ १८९.४१/१स तदा सह गोपीभी रराम मधुसूदनः । १८९.४१/२स वर्षकोटिप्रतिमः क्षणस्तेन विनाभवत् ॥ १८९.४१॥ १८९.४२/१ता वार्यमाणाः पितृभिः पतिभिर्भ्रातृभिस्तथा । १८९.४२/२कृष्णं गोपाङ्गना रात्रौ रमयन्ति रतिप्रियाः ॥ १८९.४२॥ १८९.४३/१सोऽपि कैशोरकवया मानयन् मधुसूदनः । १८९.४३/२रेमे ताभिरमेयात्मा क्षपासु क्षपिताहितः ॥ १८९.४३॥ १८९.४४/१तद्भर्तृषु तथा तासु सर्वभूतेषु चेश्वरः । १८९.४४/२आत्मस्वरूपरूपोऽसौ व्याप्य सर्वमवस्थितः ॥ १८९.४४॥ १८९.४५/१यथा समस्तभूतेषु नभोऽग्निः पृथिवी जलम् । १८९.४५/२वायुश्चात्मा तथैवासौ व्याप्य सर्वमवस्थितः ॥ १८९.४५॥ १८९.४६/१व्यास उवाच । प्रदोषार्धे कदाचित् तु रासासक्ते जनार्दने । १८९.४६/२त्रासयन् समदो गोष्ठान् अरिष्टः समुपागतः ॥ १८९.४६॥ १८९.४७/१सतोयतोयदाकारस्तीक्ष्णश‍ृङ्गोऽर्कलोचनः । १८९.४७/२खुराग्रपातैरत्यर्थं दारयन् धरणीतलम् ॥ १८९.४७॥ १८९.४८/१लेलिहानः सनिष्पेषं जिह्वयौष्ठौ पुनः पुनः । १८९.४८/२संरम्भाक्षिप्तलाङ्गूलः कठिनस्कन्धबन्धनः ॥ १८९.४८॥ १८९.४९/१उदग्रककुदाभोगः प्रमाणाद् दुरतिक्रमः । १८९.४९/२विण्मूत्रालिप्तपृष्ठाङ्गो गवामुद्वेगकारकः ॥ १८९.४९॥ १८९.५०/१प्रलम्बकण्ठोऽभिमुखस्तरुघाताङ्किताननः । १८९.५०/२पातयन् स गवां गर्भान् दैत्यो वृषभरूपधृक् ॥ १८९.५०॥ १८९.५१/१सूदयंस्तरसा सर्वान् वनान्यटति यः सदा । १८९.५१/२ततस्तमतिघोराक्षमवेक्ष्यातिभयातुराः ॥ १८९.५१॥ १८९.५२/१गोपा गोपस्त्रियश्चैव कृष्ण कृष्णेति चुक्रुशुः । १८९.५२/२सिंहनादं ततश्चक्रे तलशब्दं च केशवः ॥ १८९.५२॥ १८९.५३/१तच्छब्दश्रवणाच्चासौ दामोदरमुखं ययौ । १८९.५३/२अग्रन्यस्तविषाणाग्रः कृष्णकुक्षिकृतेक्षणः ॥ १८९.५३॥ १८९.५४/१अभ्यधावत दुष्टात्मा दैत्यो वृषभरूपधृक् । १८९.५४/२आयान्तं दैत्यवृषभं दृष्ट्वा कृष्णो महाबलम् ॥ १८९.५४॥ १८९.५५/१न चचाल ततः स्थानाद् अवज्ञास्मितलीलया । १८९.५५/२आसन्नं चैव जग्राह ग्राहवन् मधुसूदनः ॥ १८९.५५॥ १८९.५६/१जघान जानुना कुक्षौ विषाणग्रहणाचलम् । १८९.५६/२तस्य दर्पबलं हत्वा गृहीतस्य विषाणयोः ॥ १८९.५६॥ १८९.५७/१आपीडयद् अरिष्टस्य कण्ठं क्लिन्नमिवाम्बरम् । १८९.५७/२उत्पाट्य श‍ृङ्गमेकं च तेनैवाताडयत् ततः ॥ १८९.५७॥ १८९.५८/१ममार स महादैत्यो मुखाच्छोणितमुद्वमन् । १८९.५८/२तुष्टुवुर्निहते तस्मिन् गोपा दैत्ये जनार्दनम् । १८९.५८/३जम्भे हते सहस्राक्षं पुरा देवगणा यथा ॥ १८९.५८॥ १९०.१/१व्यास उवाच । ककुद्मिनि हतेऽरिष्टे धेनुके च निपातिते । १९०.१/२प्रलम्बे निधनं नीते धृते गोवर्धनाचले ॥ १९०.१॥ १९०.२/१दमिते कालिये नागे भग्ने तुङ्गद्रुमद्वये । १९०.२/२हतायां पूतनायां च शकटे परिवर्तिते ॥ १९०.२॥ १९०.३/१कंसाय नारदः प्राह यथावृत्तमनुक्रमात् । १९०.३/२यशोदादेवकीगर्भ+ ।परिवर्ताद्यशेषतः ॥ १९०.३॥ १९०.४/१श्रुत्वा तत् सकलं कंसो नारदाद् देवदर्शनात् । १९०.४/२वसुदेवं प्रति तदा कोपं चक्रे स दुर्मतिः ॥ १९०.४॥ १९०.५/१सोऽतिकोपाद् उपालभ्य सर्वयादवसंसदि । १९०.५/२जगर्हे यादवांश्चापि कार्यं चैतद् अचिन्तयत् ॥ १९०.५॥ १९०.६/१यावन् न बलमारूढौ बलकृष्णौ सुबालकौ । १९०.६/२तावद् एव मया वध्यावसाध्यौ रूढयौवनौ ॥ १९०.६॥ १९०.७/१चाणूरोऽत्र महावीर्यो मुष्टिकश्च महाबलः । १९०.७/२एताभ्यां मल्लयुद्धे तौ घातयिष्यामि दुर्मदौ ॥ १९०.७॥ १९०.८/१धनुर्महमहायाग+ ।व्याजेनानीय तौ व्रजात् । १९०.८/२तथा तथा करिष्यामि यास्यतः संक्षयं यथा ॥ १९०.८॥ १९०.९/१व्यास उवाच । इत्यालोच्य स दुष्टात्मा कंसो रामजनार्दनौ । १९०.९/२हन्तुं कृतमतिर्वीरमक्रूरं वाक्यमब्रवीत् ॥ १९०.९॥ १९०.१०/१कंस उवाच । भो भो दानपते वाक्यं क्रियतां प्रीतये मम । १९०.१०/२इतः स्यन्दनमारुह्य गम्यतां नन्दगोकुलम् ॥ १९०.१०॥ १९०.११/१वसुदेवसुतौ तत्र विष्णोरंशसमुद्भवौ । १९०.११/२नाशाय किल सम्भूतौ मम दुष्टौ प्रवर्धतः ॥ १९०.११॥ १९०.१२/१धनुर्महमहायागश्चतुर्दश्यां भविष्यति । १९०.१२/२आनेयौ भवता तौ तु मल्लयुद्धाय तत्र वै ॥ १९०.१२॥ १९०.१३/१चाणूरमुष्टिकौ मल्लौ नियुद्धकुशलौ मम । १९०.१३/२ताभ्यां सहानयोर्युद्धं सर्वलोकोऽत्र पश्यतु ॥ १९०.१३॥ १९०.१४/१नागः कुवलयापीडो महामात्रप्रचोदितः । १९०.१४/२स तौ निहंस्यते पापौ वसुदेवात्मजौ शिशू ॥ १९०.१४॥ १९०.१५/१तौ हत्वा वसुदेवं च नन्दगोपं च दुर्मतिम् । १९०.१५/२हनिष्ये पितरं चैव उग्रसेनं च दुर्मतिम् ॥ १९०.१५॥ १९०.१६/१ततः समस्तगोपानां गोधनान्यखिलान्यहम् । १९०.१६/२वित्तं चापहरिष्यामि दुष्टानां मद्वधैषिणाम् ॥ १९०.१६॥ १९०.१७/१त्वाम् ऋते यादवाश्चेमे दुष्टा दानपते मम । १९०.१७/२एतेषां च वधायाहं प्रयतिष्याम्यनुक्रमात् ॥ १९०.१७॥ १९०.१८/१ततो निष्कण्टकं सर्वं राज्यमेतद् अयादवम् । १९०.१८/२प्रसाधिष्ये त्वया तस्मान् मत्प्रीत्या वीर गम्यताम् ॥ १९०.१८॥ १९०.१९/१यथा च माहिषं सर्पिर्दधि चाप्युपहार्य वै । १९०.१९/२गोपाः समानयन्त्याशु त्वया वाच्यास्तथा तथा ॥ १९०.१९॥ १९०.२०/१व्यास उवाच । इत्याज्ञप्तस्तदाक्रूरो महाभागवतो द्विजाः । १९०.२०/२प्रीतिमान् अभवत् कृष्णं श्वो द्रक्ष्यामीति सत्वरः ॥ १९०.२०॥ १९०.२१/१तथेत्युक्त्वा तु राजानं रथमारुह्य सत्वरः । १९०.२१/२निश्चक्राम तदा पुर्या मथुराया मधुप्रियः ॥ १९०.२१॥ १९०.२२/१व्यास उवाच । केशी चापि बलोदग्रः कंसदूतः प्रचोदितः । १९०.२२/२कृष्णस्य निधनाकाङ्क्षी वृन्दावनमुपागमत् ॥ १९०.२२॥ १९०.२३/१स खुरक्षतभूपृष्ठः सटाक्षेपधुताम्बुदः । १९०.२३/२पुनर्विक्रान्तचन्द्रार्क+ ंआर्गो गोपान्तमागमत् ॥ १९०.२३॥ १९०.२४/१तस्य ह्रेषितशब्देन गोपाला दैत्यवाजिनः । १९०.२४/२गोप्यश्च भयसंविग्ना गोविन्दं शरणं ययुः ॥ १९०.२४॥ १९०.२५/१त्राहि त्राहीति गोविन्दस्तेषां श्रुत्वा तु तद्वचः । १९०.२५/२सतोयजलदध्वान+ ।गम्भीरमिदमुक्तवान् ॥ १९०.२५॥ १९०.२६/१गोविन्द उवाच । अलं त्रासेन गोपालाः केशिनः किं भयातुरैः । १९०.२६/२भवद्भिर्गोपजातीयैर्वीरवीर्यं विलोप्यते ॥ १९०.२६॥ १९०.२७/१किमनेनाल्पसारेण ह्रेषितारोपकारिणा । १९०.२७/२दैतेयबलवाह्येन वल्गता दुष्टवाजिना ॥ १९०.२७॥ १९०.२८/१एह्येहि दुष्ट कृष्णोऽहं पूष्णस्त्विव पिनाकधृक् । १९०.२८/२पातयिष्यामि दशनान् वदनाद् अखिलांस्तव ॥ १९०.२८॥ १९०.२९/१व्यास उवाच । इत्युक्त्वा स तु गोविन्दः केशिनः सम्मुखं ययौ । १९०.२९/२विवृतास्यश्च सोऽप्येनं दैतेयश्च उपाद्रवत् ॥ १९०.२९॥ १९०.३०/१बाहुमाभोगिनं कृत्वा मुखे तस्य जनार्दनः । १९०.३०/२प्रवेशयामास तदा केशिनो दुष्टवाजिनः ॥ १९०.३०॥ १९०.३१/१केशिनो वदनं तेन विशता कृष्णबाहुना । १९०.३१/२शातिता दशनास्तस्य सिताभ्रावयवा इव ॥ १९०.३१॥ १९०.३२/१कृष्णस्य ववृधे बाहुः केशिदेहगतो द्विजाः । १९०.३२/२विनाशाय यथा व्याधिराप्तभूतैरुपेक्षितः ॥ १९०.३२॥ १९०.३३/१विपाटितौष्ठो बहुलं सफेनं रुधिरं वमन् । १९०.३३/२सृक्कणी विवृते चक्रे विश्लिष्टे मुक्तबन्धने ॥ १९०.३३॥ १९०.३४/१जगाम धरणीं पादैः शकृन्मूत्रं समुत्सृजन् । १९०.३४/२स्वेदार्द्रगात्रः श्रान्तश्च निर्यत्नः सोऽभवत् ततः ॥ १९०.३४॥ १९०.३५/१व्यादितास्यो महारौद्रः सोऽसुरः कृष्णबाहुना । १९०.३५/२निपपात द्विधाभूतो वैद्युतेन यथा द्रुमः ॥ १९०.३५॥ १९०.३६/१द्विपादपृष्ठपुच्छार्ध+ ।श्रवणैकाक्षनासिके । १९०.३६/२केशिनस्ते द्विधा भूते शकले च विरेजतुः ॥ १९०.३६॥ १९०.३७/१हत्वा तु केशिनं कृष्णो मुदितैर्गोपकैर्वृतः । १९०.३७/२अनायस्ततनुः स्वस्थो हसंस्तत्रैव संस्थितः ॥ १९०.३७॥ १९०.३८/१ततो गोपाश्च गोप्यश्च हते केशिनि विस्मिताः । १९०.३८/२तुष्टुवुः पुण्डरीकाक्षमनुरागमनोरमम् ॥ १९०.३८॥ १९०.३९/१आययौ त्वरितो विप्रो नारदो जलदस्थितः । १९०.३९/२केशिनं निहतं दृष्ट्वा हर्षनिर्भरमानसः ॥ १९०.३९॥ १९०.४०/१नारद उवाच । साधु साधु जगन्नाथ लीलयैव यद् अच्युत । १९०.४०/२निहतोऽयं त्वया केशी क्लेशदस्त्रिदिवौकसाम् ॥ १९०.४०॥ १९०.४१/१सुकर्माण्यवतारे तु कृतानि मधुसूदन । १९०.४१/२यानि वै विस्मितं चेतस्तोषमेतेन मे गतम् ॥ १९०.४१॥ १९०.४२/१तुरगस्यास्य शक्रोऽपि कृष्ण देवाश्च बिभ्यति । १९०.४२/२धुतकेसरजालस्य ह्रेषतोऽभ्रावलोकिनः ॥ १९०.४२॥ १९०.४३/१यस्मात् त्वयैष दुष्टात्मा हतः केशी जनार्दन । १९०.४३/२तस्मात् केशवनाम्ना त्वं लोके गेयो भविष्यसि ॥ १९०.४३॥ १९०.४४/१स्वस्त्यस्तु ते गमिष्यामि कंसयुद्धेऽधुना पुनः । १९०.४४/२परश्वोऽहं समेष्यामि त्वया केशिनिषूदन ॥ १९०.४४॥ १९०.४५/१उग्रसेनसुते कंसे सानुगे विनिपातिते । १९०.४५/२भारावतारकर्ता त्वं पृथिव्या धरणीधर ॥ १९०.४५॥ १९०.४६/१तत्रानेकप्रकारेण युद्धानि पृथिवीक्षिताम् । १९०.४६/२द्रष्टव्यानि मया युष्मत्+ ।प्रणीतानि जनार्दन ॥ १९०.४६॥ १९०.४७/१सोऽहं यास्यामि गोविन्द देवकार्यं महत् कृतम् । १९०.४७/२त्वया सभाजितश्चाहं स्वस्ति तेऽस्तु व्रजाम्यहम् ॥ १९०.४७॥ १९०.४८/१व्यास उवाच । नारदे तु गते कृष्णः सह गोपैरविस्मितः । १९०.४८/२विवेश गोकुलं गोपी+ ंएत्रपानैकभाजनम् ॥ १९०.४८॥ १९१.१/१व्यास उवाच । अक्रूरोऽपि विनिष्क्रम्य स्यन्दनेनाशुगामिना । १९१.१/२कृष्णसंदर्शनासक्तः प्रययौ नन्दगोकुले ॥ १९१.१॥ १९१.२/१चिन्तयामास चाक्रूरो नास्ति धन्यतरो मया । १९१.२/२योऽहमंशावतीर्णस्य मुखं द्रक्ष्यामि चक्रिणः ॥ १९१.२॥ १९१.३/१अद्य मे सफलं जन्म सुप्रभाता च मे निशा । १९१.३/२यद् उन्निद्राब्जपत्त्राक्षं विष्णोर्द्रक्ष्याम्यहम् मुखम् ॥ १९१.३॥ १९१.४/१पापं हरति यत् पुंसां स्मृतं संकल्पनामयम् । १९१.४/२तत् पुण्डरीकनयनं विष्णोर्द्रक्ष्याम्यहं मुखम् ॥ १९१.४॥ १९१.५/१निर्जग्मुश्च यतो वेदा वेदाङ्गान्यखिलानि च । १९१.५/२द्रक्ष्यामि यत् परं धाम देवानां भगवन्मुखम् ॥ १९१.५॥ १९१.६/१यज्ञेषु यज्ञपुरुषः पुरुषैः पुरुषोत्तमः । १९१.६/२इज्यते योऽखिलाधारस्तं द्रक्ष्यामि जगत्पतिम् ॥ १९१.६॥ १९१.७/१इष्ट्वा यमिन्द्रो यज्ञानां शतेनामरराजताम् । १९१.७/२अवाप तमनन्तादिमहं द्रक्ष्यामि केशवम् ॥ १९१.७॥ १९१.८/१न ब्रह्मा नेन्द्ररुद्राश्वि+ ।वस्वादित्यमरुद्गणाः । १९१.८/२यस्य स्वरूपं जानन्ति स्पृशत्यद्य स मे हरिः ॥ १९१.८॥ १९१.९/१सर्वात्मा सर्वगः सर्वः सर्वभूतेषु संस्थितः । १९१.९/२यो भवत्यव्ययो व्यापी स वीक्ष्यते मयाद्य ह ॥ १९१.९॥ १९१.१०/१मत्स्यकूर्मवराहाद्यैः सिंहरूपादिभिः स्थितम् । १९१.१०/२चकार योगतो योगं स मामालापयिष्यति ॥ १९१.१०॥ १९१.११/१साम्प्रतं च जगत्स्वामी कार्यजाते व्रजे स्थितिम् । १९१.११/२कर्तुं मनुष्यतां प्राप्तः स्वेच्छादेहधृग् अव्ययः ॥ १९१.११॥ १९१.१२/१योऽनन्तः पृथिवीं धत्ते शिखरस्थितिसंस्थिताम् । १९१.१२/२सोऽवतीर्णो जगत्यर्थे मामक्रूरेति वक्ष्यति ॥ १९१.१२॥ १९१.१३/१पितृबन्धुसुहृद्भ्रातृ+ ंआतृबन्धुमयीमिमाम् । १९१.१३/२यन्मायां नालमुद्धर्तुं जगत् तस्मै नमो नमः ॥ १९१.१३॥ १९१.१४/१तरन्त्यविद्यां विततां हृदि यस्मिन् निवेशिते । १९१.१४/२योगमायामिमां मर्त्यास्तस्मै विद्यात्मने नमः ॥ १९१.१४॥ १९१.१५/१यज्वभिर्यज्ञपुरुषो वासुदेवश्च शाश्वतैः । १९१.१५/२वेदान्तवेदिभिर्विष्णुः प्रोच्यते यो नतोऽस्मि तम् ॥ १९१.१५॥ १९१.१६/१तथा यत्र जगद् धाम्नि धार्यते च प्रतिष्ठितम् । १९१.१६/२सदसत्त्वं स सत्त्वेन मय्यसौ यातु सौम्यताम् ॥ १९१.१६॥ १९१.१७/१स्मृते सकलकल्याण+ ।भाजनं यत्र जायते । १९१.१७/२पुरुषप्रवरं नित्यं व्रजामि शरणं हरिम् ॥ १९१.१७॥ १९१.१८/१व्यास उवाच । इत्थं स चिन्तयन् विष्णुं भक्तिनम्रात्ममानसः । १९१.१८/२अक्रूरो गोकुलं प्राप्तः किंचित् सूर्ये विराजति ॥ १९१.१८॥ १९१.१९/१स ददर्श तदा तत्र कृष्णमादोहने गवाम् । १९१.१९/२वत्समध्यगतं फुल्ल+ ंईलोत्पलदलच्छविम् ॥ १९१.१९॥ १९१.२०/१प्रफुल्लपद्मपत्त्राक्षं श्रीवत्साङ्कितवक्षसम् । १९१.२०/२प्रलम्बबाहुमायाम+ ।तुङ्गोरस्थलमुन्नसम् ॥ १९१.२०॥ १९१.२१/१सविलासस्मिताधारं बिभ्राणं मुखपङ्कजम् । १९१.२१/२तुङ्गरक्तनखं पद्भ्यां धरण्यां सुप्रतिष्ठितम् ॥ १९१.२१॥ १९१.२२/१बिभ्राणं वाससी पीते वन्यपुष्पविभूषितम् । १९१.२२/२सान्द्रनीललताहस्तं सिताम्भोजावतंसकम् ॥ १९१.२२॥ १९१.२३/१हंसेन्दुकुन्दधवलं नीलाम्बरधरं द्विजाः । १९१.२३/२तस्यानु बलभद्रं च ददर्श यदुनन्दनम् ॥ १९१.२३॥ १९१.२४/१प्रांशुमुत्तुङ्गबाहुं च विकाशिमुखपङ्कजम् । १९१.२४/२मेघमालापरिवृतं कैलासाद्रिमिवापरम् ॥ १९१.२४॥ १९१.२५/१तौ दृष्ट्वा विकसद्वक्त्र+ ।सरोजः स महामतिः । १९१.२५/२पुलकाञ्चितसर्वाङ्गस्तदाक्रूरोऽभवद् द्विजाः ॥ १९१.२५॥ १९१.२६/१य एतत् परमं धाम एतत् तत् परमं पदम् । १९१.२६/२अभवद् वासुदेवोऽसौ द्विधा योऽयं व्यवस्थितः ॥ १९१.२६॥ १९१.२७/१साफल्यमक्ष्णोर्युगपन् ममास्तु । १९१.२७/२दृष्टे जगद्धातरि हासमुच्चैः । १९१.२७/३अप्यङ्गमेतद् भगवत्प्रसादाद् । १९१.२७/४दत्ताङ्गसङ्गे फलवर्त्म तत् स्यात् ॥ १९१.२७॥ १९१.२८/१अद्यैव स्पृष्ट्वा मम हस्तपद्मम् । १९१.२८/२करिष्यति श्रीमदनन्तमूर्तिः । १९१.२८/३यस्याङ्गुलिस्पर्शहताखिलाघैर्। १९१.२८/४अवाप्यते सिद्धिरनुत्तमा नरैः ॥ १९१.२८॥ १९१.२९/१तथाश्विरुद्रेन्द्रवसुप्रणीता । १९१.२९/२देवाः प्रयच्छन्ति वरं प्रहृष्टाः । १९१.२९/३चक्रं घ्नता दैत्यपतेर्हृतानि । १९१.२९/४दैत्याङ्गनानां नयनान्तराणि ॥ १९१.२९॥ १९१.३०/१यत्राम्बु विन्यस्य बलिर्मनोभ्याम् । १९१.३०/२अवाप भोगान् वसुधातलस्थः । १९१.३०/३तथामरेशस्त्रिदशाधिपत्यम् । १९१.३०/४मन्वन्तरं पूर्णमवाप शक्रः ॥ १९१.३०॥ १९१.३१/१अथेश मां कंसपरिग्रहेण । १९१.३१/२दोषास्पदीभूतमदोषयुक्तम् । १९१.३१/३कर्ता न मानोपहितं धिग् अस्तु । १९१.३१/४यस्मान् मनः साधुबहिष्कृतो यः ॥ १९१.३१॥ १९१.३२/१ज्ञानात्मकस्याखिलसत्त्वराशेर्। १९१.३२/२व्यावृत्तदोषस्य सदास्फुटस्य । १९१.३२/३किं वा जगत्यत्र समस्तपुंसाम् । १९१.३२/४अज्ञातमस्यास्ति हृदि स्थितस्य ॥ १९१.३२॥ १९१.३३/१तस्माद् अहं भक्तिविनम्रगात्रो । १९१.३३/२व्रजामि विश्वेश्वरमीश्वराणाम् । १९१.३३/३अंशावतारं पुरुषोत्तमस्य । १९१.३३/४अनादिमध्यान्तमजस्य विष्णोः ॥ १९१.३३॥ १९२.१/१व्यास उवाच । चिन्तयन्न् इति गोविन्दमुपगम्य स यादवः । १९२.१/२अक्रूरोऽस्मीति चरणौ ननाम शिरसा हरेः ॥ १९२.१॥ १९२.२/१सोऽप्येनं ध्वजवज्राब्ज+ ।कृतचिह्नेन पाणिना । १९२.२/२संस्पृश्याकृष्य च प्रीत्या सुगाढं परिषस्वजे ॥ १९२.२॥ १९२.३/१कृतसंवदनौ तेन यथावद् बलकेशवौ । १९२.३/२ततः प्रविष्टौ सहसा तमादायात्ममन्दिरम् ॥ १९२.३॥ १९२.४/१सह ताभ्यां तदाक्रूरः कृतसंवन्दनादिकः । १९२.४/२भुक्तभोज्यो यथान्यायमाचचक्षे ततस्तयोः ॥ १९२.४॥ १९२.५/१यथा निर्भर्त्सितस्तेन कंसेनानकदुन्दुभिः । १९२.५/२यथा च देवकी देवी दानवेन दुरात्मना ॥ १९२.५॥ १९२.६/१उग्रसेने यथा कंसः स दुरात्मा च वर्तते । १९२.६/२यं चैवार्थं समुद्दिश्य कंसेन स विसर्जितः ॥ १९२.६॥ १९२.७/१तत् सर्वं विस्तराच्छ्रुत्वा भगवान् केशिसूदनः । १९२.७/२उवाचाखिलमेतत् तु ज्ञातं दानपते मया ॥ १९२.७॥ १९२.८/१करिष्ये च महाभाग यद् अत्रौपायिकं मतम् । १९२.८/२विचिन्त्यं नान्यथैतत् ते विद्धि कंसं हतं मया ॥ १९२.८॥ १९२.९/१अहं रामश्च मथुरां श्वो यास्यावः समं त्वया । १९२.९/२गोपवृद्धाश्च यास्यन्ति आदायोपायनं बहु ॥ १९२.९॥ १९२.१०/१निशेयं नीयतां वीर न चिन्तां कर्तुमर्हसि । १९२.१०/२त्रिरात्राभ्यन्तरे कंसं हनिष्यामि सहानुगम् ॥ १९२.१०॥ १९२.११/१व्यास उवाच । समादिश्य ततो गोपान् अक्रूरोऽपि सकेशवः । १९२.११/२सुष्वाप बलभद्रश्च नन्दगोपगृहे गतः ॥ १९२.११॥ १९२.१२/१ततः प्रभाते विमले रामकृष्णौ महाबलौ । १९२.१२/२अक्रूरेण समं गन्तुमुद्यतौ मथुरां पुरीम् ॥ १९२.१२॥ १९२.१३/१दृष्ट्वा गोपीजनः सास्रः श्लथद्वलयबाहुकः । १९२.१३/२निश्वसंश्चातिदुःखार्तः प्राह चेदं परस्परम् ॥ १९२.१३॥ १९२.१४/१मथुरां प्राप्य गोविन्दः कथं गोकुलमेष्यति । १९२.१४/२नागरस्त्रीकलालाप+ ंअधु श्रोत्रेण पास्यति ॥ १९२.१४॥ १९२.१५/१विलासिवाक्यजातेषु नागरीणां कृतास्पदम् । १९२.१५/२चित्तमस्य कथं ग्राम्य+ ।गोपगोपीषु यास्यति ॥ १९२.१५॥ १९२.१६/१सारं समस्तगोष्ठस्य विधिना हरता हरिम् । १९२.१६/२प्रहृतं गोपयोषित्सु निघृणेन दुरात्मना ॥ १९२.१६॥ १९२.१७/१भावगर्भस्मितं वाक्यं विलासललिता गतिः । १९२.१७/२नागरीणामतीवैतत् कटाक्षेक्षितमेव तु ॥ १९२.१७॥ १९२.१८/१ग्राम्यो हरिरयं तासां विलासनिगडैर्यतः । १९२.१८/२भवतीनां पुनः पार्श्वं कया युक्त्या समेष्यति ॥ १९२.१८॥ १९२.१९/१एषो हि रथमारुह्य मथुरां याति केशवः । १९२.१९/२अक्रूरक्रूरकेणापि हताशेन प्रतारितः ॥ १९२.१९॥ १९२.२०/१किं न वेत्ति नृशंसोऽयमनुरागपरं जनम् । १९२.२०/२येनेममक्षराह्लादं नयत्यन्यत्र नो हरिम् ॥ १९२.२०॥ १९२.२१/१एष रामेण सहितः प्रयात्यत्यन्तनिर्घृणः । १९२.२१/२रथमारुह्य गोविन्दस्त्वर्यतामस्य वारणे ॥ १९२.२१॥ १९२.२२/१गुरूणामग्रतो वक्तुं किं ब्रवीषि न नः क्षमम् । १९२.२२/२गुरवः किं करिष्यन्ति दग्धानां विरहाग्निना ॥ १९२.२२॥ १९२.२३/१नन्दगोपमुखा गोपा गन्तुमेते समुद्यताः । १९२.२३/२नोद्यमं कुरुते कश्चिद् गोविन्दविनिवर्तने ॥ १९२.२३॥ १९२.२४/१सुप्रभाताद्य रजनी मथुरावासियोषिताम् । १९२.२४/२यासामच्युतवक्त्राब्जे याति नेत्रालिभोग्यताम् ॥ १९२.२४॥ १९२.२५/१धन्यास्ते पथि ये कृष्णमितो यान्तमवारिताः । १९२.२५/२उद्वहिष्यन्ति पश्यन्तः स्वदेहं पुलकाञ्चितम् ॥ १९२.२५॥ १९२.२६/१मथुरानगरीपौर+ ंअयनानां महोत्सवः । १९२.२६/२गोविन्दवदनालोकाद् अतीवाद्य भविष्यति ॥ १९२.२६॥ १९२.२७/१को नु स्वप्नः सभाग्याभिर्दृष्टस्ताभिरधोक्षजम् । १९२.२७/२विस्तारिकान्तनयना या द्रक्ष्यन्त्यनिवारितम् ॥ १९२.२७॥ १९२.२८/१अहो गोपीजनस्यास्य दर्शयित्वा महानिधिम् । १९२.२८/२उद्धृतान्यद्य नेत्राणि विधात्राकरुणात्मना ॥ १९२.२८॥ १९२.२९/१अनुरागेण शैथिल्यमस्मासु व्रजतो हरेः । १९२.२९/२शैथिल्यमुपयान्त्याशु करेषु वलयान्यपि ॥ १९२.२९॥ १९२.३०/१अक्रूरः क्रूरहृदयः शीघ्रं प्रेरयते हयान् । १९२.३०/२एवमार्तासु योषित्सु घृणा कस्य न जायते ॥ १९२.३०॥ १९२.३१/१हे हे कृष्ण रथस्योच्चैश्चक्ररेणुर्निरीक्ष्यताम् । १९२.३१/२दूरीकृतो हरिर्येन सोऽपि रेणुर्न लक्ष्यते ॥ १९२.३१॥ १९२.३२/१इत्येवमतिहार्देन गोपीजननिरीक्षितः । १९२.३२/२तत्याज व्रजभूभागं सह रामेण केशवः ॥ १९२.३२॥ १९२.३३/१गच्छन्तो जवनाश्वेन रथेन यमुनातटम् । १९२.३३/२प्राप्ता मध्याह्नसमये रामाक्रूरजनार्दनाः ॥ १९२.३३॥ १९२.३४/१अथाह कृष्णमक्रूरो भवद्भ्यां तावद् आस्यताम् । १९२.३४/२यावत् करोमि कालिन्द्यामाह्निकार्हणमम्भसि ॥ १९२.३४॥ १९२.३५/१तथेत्युक्ते ततः स्नातः स्वाचान्तः स महामतिः । १९२.३५/२दध्यौ ब्रह्म परं विप्राः प्रविश्य यमुनाजले ॥ १९२.३५॥ १९२.३६/१फणासहस्रमालाढ्यं बलभद्रं ददर्श सः । १९२.३६/२कुन्दामलाङ्गमुन्निद्र+ ।पद्मपत्त्रायतेक्षणम् ॥ १९२.३६॥ १९२.३७/१वृतं वासुकिडिम्भौघैर्महद्भिः पवनाशिभिः । १९२.३७/२संस्तूयमानमुद्गन्धि+ ।वनमालाविभूषितम् ॥ १९२.३७॥ १९२.३८/१दधानमसिते वस्त्रे चारुरूपावतंसकम् । १९२.३८/२चारुकुण्डलिनं मत्तमन्तर्जलतले स्थितम् ॥ १९२.३८॥ १९२.३९/१तस्योत्सङ्गे घनश्याममाताम्रायतलोचनम् । १९२.३९/२चतुर्बाहुमुदाराङ्गं चक्राद्यायुधभूषणम् ॥ १९२.३९॥ १९२.४०/१पीते वसानं वसने चित्रमाल्यविभूषितम् । १९२.४०/२शक्रचापतडिन्माला+ ।विचित्रमिव तोयदम् ॥ १९२.४०॥ १९२.४१/१श्रीवत्सवक्षसं चारु+ ।केयूरमुकुटोज्ज्वलम् । १९२.४१/२ददर्श कृष्णमक्लिष्टं पुण्डरीकावतंसकम् ॥ १९२.४१॥ १९२.४२/१सनन्दनाद्यैर्मुनिभिः सिद्धयोगैरकल्मषैः । १९२.४२/२संचिन्त्यमानं मनसा नासाग्रन्यस्तलोचनैः ॥ १९२.४२॥ १९२.४३/१बलकृष्णौ तदाक्रूरः प्रत्यभिज्ञाय विस्मितः । १९२.४३/२अचिन्तयद् अथो शीघ्रं कथमत्रागताविति ॥ १९२.४३॥ १९२.४४/१विवक्षोः स्तम्भयामास वाचं तस्य जनार्दनः । १९२.४४/२ततो निष्क्रम्य सलिलाद् रथमभ्यागतः पुनः ॥ १९२.४४॥ १९२.४५/१ददर्श तत्र चैवोभौ रथस्योपरि संस्थितौ । १९२.४५/२रामकृष्णौ यथा पूर्वं मनुष्यवपुषान्वितौ ॥ १९२.४५॥ १९२.४६/१निमग्नश्च पुनस्तोये ददृशे स तथैव तौ । १९२.४६/२संस्तूयमानौ गन्धर्वैर्मुनिसिद्धमहोरगैः ॥ १९२.४६॥ १९२.४७/१ततो विज्ञातसद्भावः स तु दानपतिस्तदा । १९२.४७/२तुष्टाव सर्वविज्ञान+ ंअयमच्युतमीश्वरम् ॥ १९२.४७॥ १९२.४८/१अक्रूर उवाच । तन्मात्ररूपिणेऽचिन्त्य+ ंअहिम्ने परमात्मने । १९२.४८/२व्यापिने नैकरूपैक+ ।स्वरूपाय नमो नमः ॥ १९२.४८॥ १९२.४९/१शब्दरूपाय तेऽचिन्त्य+ अविर्भूताय ते नमः । १९२.४९/२नमो विज्ञानरूपाय पराय प्रकृतेः प्रभो ॥ १९२.४९॥ १९२.५०/१भूतात्मा चेन्द्रियात्मा च प्रधानात्मा तथा भवान् । १९२.५०/२आत्मा च परमात्मा च त्वमेकः पञ्चधा स्थितः ॥ १९२.५०॥ १९२.५१/१प्रसीद सर्वधर्मात्मन् क्षराक्षर महेश्वर । १९२.५१/२ब्रह्मविष्णुशिवाद्याभिः कल्पनाभिरुदीरितः ॥ १९२.५१॥ १९२.५२/१अनाख्येयस्वरूपात्मन्न् अनाख्येयप्रयोजन । १९२.५२/२अनाख्येयाभिधान त्वां नतोऽस्मि परमेश्वरम् ॥ १९२.५२॥ १९२.५३/१न यत्र नाथ विद्यन्ते नामजात्यादिकल्पनाः । १९२.५३/२तद् ब्रह्म परमं नित्यमविकारि भवान् अजः ॥ १९२.५३॥ १९२.५४/१न कल्पनाम् ऋतेऽर्थस्य सर्वस्याधिगमो यतः । १९२.५४/२ततः कृष्णाच्युतानन्त विष्णुसंज्ञाभिरीड्यसे ॥ १९२.५४॥ १९२.५५/१सर्वात्मंस्त्वमज विकल्पनाभिरेतैर्। १९२.५५/२देवास्त्वं जगद् अखिलं त्वमेव विश्वम् । १९२.५५/३विश्वात्मंस्त्वमतिविकारभेदहीनः । १९२.५५/४सर्वस्मिन् नहि भवतोऽस्ति किंचिद् अन्यत् ॥ १९२.५५॥ १९२.५६/१त्वं ब्रह्मा पशुपतिरर्यमा विधाता । १९२.५६/२त्वं धाता त्रिदशपतिः समीरणोऽग्निः । १९२.५६/३तोयेशो धनपतिरन्तकस्त्वमेको । १९२.५६/४भिन्नात्मा जगद् अपि पासि शक्तिभेदैः ॥ १९२.५६॥ १९२.५७/१विश्वं भवान् सृजति हन्ति गभस्तिरूपो । १९२.५७/२विश्वं च ते गुणमयोऽयमज प्रपञ्चः । १९२.५७/३रूपं परं सदितिवाचकमक्षरं यज् । १९२.५७/४ज्ञानात्मने सदसते प्रणतोऽस्मि तस्मै ॥ १९२.५७॥ १९२.५८/१ओं नमो वासुदेवाय नमः संकर्षणाय च । १९२.५८/२प्रद्युम्नाय नमस्तुभ्यमनिरुद्धाय ते नमः ॥ १९२.५८॥ १९२.५९/१व्यास उवाच । एवमन्तर्जले कृष्णमभिष्टूय स यादवः । १९२.५९/२अर्घयामास सर्वेशं धूपपुष्पैर्मनोमयैः ॥ १९२.५९॥ १९२.६०/१परित्यज्यान्यविषयं मनस्तत्र निवेश्य सः । १९२.६०/२ब्रह्मभूते चिरं स्थित्वा विरराम समाधितः ॥ १९२.६०॥ १९२.६१/१कृतकृत्यमिवात्मानं मन्यमानो द्विजोत्तमाः । १९२.६१/२आजगाम रथं भूयो निर्गम्य यमुनाम्भसः ॥ १९२.६१॥ १९२.६२/१रामकृष्णौ ददर्शाथ यथापूर्वमवस्थितौ । १९२.६२/२विस्मिताक्षं तदाक्रूरं तं च कृष्णोऽभ्यभाषत ॥ १९२.६२॥ १९२.६३/१श्रीकृष्ण उवाच । किं त्वया दृष्टमाश्चर्यमक्रूर यमुनाजले । १९२.६३/२विस्मयोत्फुल्लनयनो भवान् संलक्ष्यते यतः ॥ १९२.६३॥ १९२.६४/१अक्रूर उवाच । अन्तर्जले यद् आश्चर्यं दृष्टं तत्र मयाच्युत । १९२.६४/२तद् अत्रैव हि पश्यामि मूर्तिमत् पुरतः स्थितम् ॥ १९२.६४॥ १९२.६५/१जगद् एतन् महाश्चर्य+ ।रूपं यस्य महात्मनः । १९२.६५/२तेनाश्चर्यपरेणाहं भवता कृष्ण संगतः ॥ १९२.६५॥ १९२.६६/१तत् किमेतेन मथुरां प्रयामो मधुसूदन । १९२.६६/२बिभेमि कंसाद् धिग् जन्म परपिण्डोपजीविनः ॥ १९२.६६॥ १९२.६७/१व्यास उवाच । इत्युक्त्वा चोदयामास तान् हयान् वातरंहसः । १९२.६७/२सम्प्राप्तश्चापि सायाह्ने सोऽक्रूरो मथुरां पुरीम् । १९२.६७/३विलोक्य मथुरां कृष्णं रामं चाह स यादवः ॥ १९२.६७॥ १९२.६८/१अक्रूर उवाच । पद्भ्यां यातं महावीर्यौ रथेनैको विशाम्यहम् । १९२.६८/२गन्तव्यं वसुदेवस्य नो भवद्भ्यां तथा गृहे । १९२.६८/३युवयोर्हि कृते वृद्धः कंसेन स निरस्यते ॥ १९२.६८॥ १९२.६९/१व्यास उवाच । इत्युक्त्वा प्रविवेशासावक्रूरो मथुरां पुरीम् । १९२.६९/२प्रविष्टौ रामकृष्णौ च राजमार्गमुपागतौ ॥ १९२.६९॥ १९२.७०/१स्त्रीभिर्नरैश्च सानन्द+ ।लोचनैरभिविक्षितौ । १९२.७०/२जग्मतुर्लीलया वीरौ प्राप्तौ बालगजाविव ॥ १९२.७०॥ १९२.७१/१भ्रममाणौ तु तौ दृष्ट्वा रजकं रङ्गकारकम् । १९२.७१/२अयाचेतां स्वरूपाणि वासांसि रुचिराणि तौ ॥ १९२.७१॥ १९२.७२/१कंसस्य रजकः सोऽथ प्रसादारूढविस्मयः । १९२.७२/२बहून्याक्षेपवाक्यानि प्राहोच्चै रामकेशवौ ॥ १९२.७२॥ १९२.७३/१ततस्तलप्रहारेण कृष्णस्तस्य दुरात्मनः । १९२.७३/२पातयामास कोपेन रजकस्य शिरो भुवि ॥ १९२.७३॥ १९२.७४/१हत्वादाय च वस्त्राणि पीतनीलाम्बरौ ततः । १९२.७४/२कृष्णरामौ मुदायुक्तौ मालाकारगृहं गतौ ॥ १९२.७४॥ १९२.७५/१विकासिनेत्रयुगलो मालाकारोऽतिविस्मितः । १९२.७५/२एतौ कस्य कुतो यातौ मनसाचिन्तयत् ततः ॥ १९२.७५॥ १९२.७६/१पीतनीलाम्बरधरौ दृष्ट्वातिसुमनोहरौ । १९२.७६/२स तर्कयामास तदा भुवं देवावुपागतौ ॥ १९२.७६॥ १९२.७७/१विकाशिमुखपद्माभ्यां ताभ्यां पुष्पाणि याचितः । १९२.७७/२भुवं विष्टभ्य हस्ताभ्यां पस्पर्श शिरसा महीम् ॥ १९२.७७॥ १९२.७८/१प्रसादसुमुखौ नाथौ मम गेहमुपागतौ । १९२.७८/२धन्योऽहमर्चयिष्यामीत्याह तौ माल्यजीविकः ॥ १९२.७८॥ १९२.७९/१ततः प्रहृष्टवदनस्तयोः पुष्पाणि कामतः । १९२.७९/२चारूण्येतानि चैतानि प्रददौ स विलोभयन् ॥ १९२.७९॥ १९२.८०/१पुनः पुनः प्रणम्यासौ मालाकारोत्तमो ददौ । १९२.८०/२पुष्पाणि ताभ्यां चारूणि गन्धवन्त्यमलानि च ॥ १९२.८०॥ १९२.८१/१मालाकाराय कृष्णोऽपि प्रसन्नः प्रददौ वरम् । १९२.८१/२श्रीस्त्वां मत्संश्रया भद्र न कदाचित् त्यजिष्यति ॥ १९२.८१॥ १९२.८२/१बलहानिर्न ते सौम्य धनहानिरथापि वा । १९२.८२/२यावद् धरणिसूर्यौ च संततिः पुत्रपौत्रिकी ॥ १९२.८२॥ १९२.८३/१भुक्त्वा च विपुलान् भोगांस्त्वमन्ते मत्प्रसादतः । १९२.८३/२ममानुस्मरणं प्राप्य दिव्यलोकमवाप्स्यसि ॥ १९२.८३॥ १९२.८४/१धर्मे मनश्च ते भद्र सर्वकालं भविष्यति । १९२.८४/२युष्मत्संततिजातानां दीर्घमायुर्भविष्यति ॥ १९२.८४॥ १९२.८५/१नोपसर्गादिकं दोषं युष्मत्संततिसम्भवः । १९२.८५/२अवाप्स्यति महाभाग यावत् सूर्यो भविष्यति ॥ १९२.८५॥ १९२.८६/१व्यास उवाच । इत्युक्त्वा तद्गृहात् कृष्णो बलदेवसहायवान् । १९२.८६/२निर्जगाम मुनिश्रेष्ठा मालाकारेण पूजितः ॥ १९२.८६॥ १९३.१/१व्यास उवाच । राजमार्गे ततः कृष्णः सानुलेपनभाजनाम् । १९३.१/२ददर्श कुब्जामायान्तीं नवयौवनगोचराम् ॥ १९३.१॥ १९३.२/१तामाह ललितं कृष्णः कस्येदमनुलेपनम् । १९३.२/२भवत्या नीयते सत्यं वदेन्दीवरलोचने ॥ १९३.२॥ १९३.३/१सकामेनैव सा प्रोक्ता सानुरागा हरिं प्रति । १९३.३/२प्राह सा ललितं कुब्जा ददर्श च बलात् ततः ॥ १९३.३॥ १९३.४/१कुब्जोवाच । कान्त कस्मान् न जानासि कंसेनापि नियोजिता । १९३.४/२नैकवक्रेति विख्यातामनुलेपनकर्मणि ॥ १९३.४॥ १९३.५/१नान्यपिष्टं हि कंसस्य प्रीतये ह्यनुलेपनम् । १९३.५/२भवत्यहमतीवास्य प्रसादधनभाजनम् ॥ १९३.५॥ १९३.६/१श्रीकृष्ण उवाच । सुगन्धमेतद् राजार्हं रुचिरं रुचिरानने । १९३.६/२आवयोर्गात्रसदृशं दीयतामनुलेपनम् ॥ १९३.६॥ १९३.७/१व्यास उवाच । श्रुत्वा तमाह सा कृष्णं गृह्यतामिति सादरम् । १९३.७/२अनुलेपं च प्रददौ गात्रयोग्यमथोभयोः ॥ १९३.७॥ १९३.८/१भक्तिच्छेदानुलिप्ताङ्गौ ततस्तौ पुरुषर्षभौ । १९३.८/२सेन्द्रचापौ विराजन्तौ सितकृष्णाविवाम्बुदौ ॥ १९३.८॥ १९३.९/१ततस्तां चिबुके शौरिरुल्लापनविधानवित् । १९३.९/२उल्लाप्य तोलयामास द्व्यङ्गुलेनाग्रपाणिना ॥ १९३.९॥ १९३.१०/१चकर्ष पद्भ्यां च तदा ऋजुत्वं केशवोऽनयत् । १९३.१०/२ततः सा ऋजुतां प्राप्ता योषितामभवद् वरा ॥ १९३.१०॥ १९३.११/१विलासललितं प्राह प्रेमगर्भभरालसम् । १९३.११/२वस्त्रे प्रगृह्य गोविन्दं व्रज गेहं ममेति वै ॥ १९३.११॥ १९३.१२/१आयास्ये भवतीगेहमिति तां प्राह केशवः । १९३.१२/२विससर्ज जहासोच्चै रामस्यालोक्य चाननम् ॥ १९३.१२॥ १९३.१३/१भक्तिच्छेदानुलिप्ताङ्गौ नीलपीताम्बरावुभौ । १९३.१३/२धनुःशालां ततो यातौ चित्रमाल्योपशोभितौ ॥ १९३.१३॥ १९३.१४/१अध्यास्य च धनूरत्नं ताभ्यां पृष्टैस्तु रक्षिभिः । १९३.१४/२आख्यातं सहसा कृष्णो गृहीत्वापूरयद् धनुः ॥ १९३.१४॥ १९३.१५/१ततः पूरयता तेन भज्यमानं बलाद् धनुः । १९३.१५/२चकारातिमहाशब्दं मथुरा तेन पूरिता ॥ १९३.१५॥ १९३.१६/१अनुयुक्तौ ततस्तौ च भग्ने धनुषि रक्षिभिः । १९३.१६/२रक्षिसैन्यं निकृत्योभौ निष्क्रान्तौ कार्मुकालयात् ॥ १९३.१६॥ १९३.१७/१अक्रूरागमवृत्तान्तमुपलभ्य तथा धनुः । १९३.१७/२भग्नं श्रुत्वाथ कंसोऽपि प्राह चाणूरमुष्टिकौ ॥ १९३.१७॥ १९३.१८/१कंस उवाच । गोपालदारकौ प्राप्तौ भवद्भ्यां तौ ममाग्रतः । १९३.१८/२मल्लयुद्धेन हन्तव्यौ मम प्राणहरौ हि तौ ॥ १९३.१८॥ १९३.१९/१नियुद्धे तद्विनाशेन भवद्भ्यां तोषितो ह्यहम् । १९३.१९/२दास्याम्यभिमतान् कामान् नान्यथैतन् महाबलौ ॥ १९३.१९॥ १९३.२०/१न्यायतोऽन्यायतो वापि भवद्भ्यां तौ ममाहितौ । १९३.२०/२हन्तव्यौ तद्वधाद् राज्यं सामान्यं वो भविष्यति ॥ १९३.२०॥ १९३.२१/१व्यास उवाच । इत्यादिश्य स तौ मल्लौ ततश्चाहूय हस्तिपम् । १९३.२१/२प्रोवाचोच्चैस्त्वया मत्तः समाजद्वारि कुञ्जरः ॥ १९३.२१॥ १९३.२२/१स्थाप्यः कुवलयापीडस्तेन तौ गोपदारकौ । १९३.२२/२घातनीयौ नियुद्धाय रङ्गद्वारमुपागतौ ॥ १९३.२२॥ १९३.२३/१तमाज्ञाप्याथ दृष्ट्वा च मञ्चान् सर्वान् उपाहृतान् । १९३.२३/२आसन्नमरणः कंसः सूर्योदयमुदैक्षत ॥ १९३.२३॥ १९३.२४/१ततः समस्तमञ्चेषु नागरः स तदा जनः । १९३.२४/२राजमञ्चेषु चारूढाः सह भृत्यैर्महीभृतः ॥ १९३.२४॥ १९३.२५/१मल्लप्राश्निकवर्गश्च रङ्गमध्ये समीपगः । १९३.२५/२कृतः कंसेन कंसोऽपि तुङ्गमञ्चे व्यवस्थितः ॥ १९३.२५॥ १९३.२६/१अन्तःपुराणां मञ्चाश्च यथान्ये परिकल्पिताः । १९३.२६/२अन्ये च वारमुख्यानामन्ये नगरयोषिताम् ॥ १९३.२६॥ १९३.२७/१नन्दगोपादयो गोपा मञ्चेष्वन्येष्ववस्थिताः । १९३.२७/२अक्रूरवसुदेवौ च मञ्चप्रान्ते व्यवस्थितौ ॥ १९३.२७॥ १९३.२८/१नगरीयोषितां मध्ये देवकी पुत्रगर्धिनी । १९३.२८/२अन्तकालेऽपि पुत्रस्य द्रक्ष्यामीति मुखं स्थिता ॥ १९३.२८॥ १९३.२९/१वाद्यमानेषु तूर्येषु चाणूरे चातिवल्गति । १९३.२९/२हाहाकारपरे लोक आस्फोटयति मुष्टिके ॥ १९३.२९॥ १९३.३०/१हत्वा कुवलयापीडं हस्त्यारोहप्रचोदितम् । १९३.३०/२मदासृगनुलिप्ताङ्गौ गजदन्तवरायुधौ ॥ १९३.३०॥ १९३.३१/१मृगमध्ये यथा सिंहौ गर्वलीलावलोकिनौ । १९३.३१/२प्रविष्टौ सुमहारङ्गं बलदेवजनार्दनौ ॥ १९३.३१॥ १९३.३२/१हाहाकारो महाञ् जज्ञे सर्वरङ्गेष्वनन्तरम् । १९३.३२/२कृष्णोऽयं बलभद्रोऽयमिति लोकस्य विस्मयात् ॥ १९३.३२॥ १९३.३३/१सोऽयं येन हता घोरा पूतना सा निशाचरी । १९३.३३/२प्रक्षिप्तं शकटं येन भग्नौ च यमलार्जुनौ ॥ १९३.३३॥ १९३.३४/१सोऽयं यः कालियं नागं ननर्तारुह्य बालकः । १९३.३४/२धृतो गोवर्धनो येन सप्तरात्रं महागिरिः ॥ १९३.३४॥ १९३.३५/१अरिष्टो धेनुकः केशी लीलयैव महात्मना । १९३.३५/२हतो येन च दुर्वृत्तो दृश्यते सोऽयमच्युतः ॥ १९३.३५॥ १९३.३६/१अयं चास्य महाबाहुर्बलदेवोऽग्रजोऽग्रतः । १९३.३६/२प्रयाति लीलया योषिन्+ ंअनोनयननन्दनः ॥ १९३.३६॥ १९३.३७/१अयं स कथ्यते प्राज्ञैः पुराणार्थावलोकिभिः । १९३.३७/२गोपालो यादवं वंशं मग्नमभ्युद्धरिष्यति ॥ १९३.३७॥ १९३.३८/१अयं स सर्वभूतस्य विष्णोरखिलजन्मनः । १९३.३८/२अवतीर्णो महीमंशो नूनं भारहरो भुवः ॥ १९३.३८॥ १९३.३९/१इत्येवं वर्णिते पौरै रामे कृष्णे च तत्क्षणात् । १९३.३९/२उरस्तताप देवक्याः स्नेहस्नुतपयोधरम् ॥ १९३.३९॥ १९३.४०/१महोत्सवमिवालोक्य पुत्रावेव विलोकयन् । १९३.४०/२युवेव वसुदेवोऽभूद् विहायाभ्यागतां जराम् ॥ १९३.४०॥ १९३.४१/१विस्तारिताक्षियुगला राजान्तःपुरयोषितः । १९३.४१/२नागरस्त्रीसमूहश्च द्रष्टुं न विरराम तौ ॥ १९३.४१॥ १९३.४२/१स्त्रिय ऊचुः । सख्यः पश्यत कृष्णस्य मुखमप्यम्बुजेक्षणम् । १९३.४२/२गजयुद्धकृतायास+ ।स्वेदाम्बुकणिकाञ्चितम् ॥ १९३.४२॥ १९३.४३/१विकासीव सरोम्भोजमवश्यायजलोक्षितम् । १९३.४३/२परिभूताक्षरं जन्म सफलं क्रियतां दृशः ॥ १९३.४३॥ १९३.४४/१श्रीवत्साङ्कं जगद्धाम बालस्यैतद् विलोक्यताम् । १९३.४४/२विपक्षक्षपणं वक्षो भुजयुग्मं च भामिनि ॥ १९३.४४॥ १९३.४५/१वल्गता मुष्टिकेनैव चाणूरेण तथा परैः । १९३.४५/२क्रियते बलभद्रस्य हास्यमीषद् विलोक्यताम् ॥ १९३.४५॥ १९३.४६/१सख्यः पश्यत चाणूरं नियुद्धार्थमयं हरिः । १९३.४६/२समुपैति न सन्त्यत्र किं वृद्धा युक्तकारिणः ॥ १९३.४६॥ १९३.४७/१क्व यौवनोन्मुखीभूतः सुकुमारतनुर्हरिः । १९३.४७/२क्व वज्रकठिनाभोग+ ।शरीरोऽयं महासुरः ॥ १९३.४७॥ १९३.४८/१इमौ सुललितौ रङ्गे वर्तेते नवयौवनौ । १९३.४८/२दैतेयमल्लाश्चाणूर+ ।प्रमुखास्त्वतिदारुणाः ॥ १९३.४८॥ १९३.४९/१नियुद्धप्राश्निकानां तु महान् एष व्यतिक्रमः । १९३.४९/२यद् बालबलिनोर्युद्धं मध्यस्थैः समुपेक्ष्यते ॥ १९३.४९॥ १९३.५०/१व्यास उवाच । इत्थं पुरस्त्रीलोकस्य वदतश्चालयन् भुवम् । १९३.५०/२ववर्ष हर्षोत्कर्षं च जनस्य भगवान् हरिः ॥ १९३.५०॥ १९३.५१/१बलभद्रोऽपि चास्फोट्य ववल्ग ललितं यदा । १९३.५१/२पदे पदे तदा भूमिर्न शीर्णा यत् तद् अद्भुतम् ॥ १९३.५१॥ १९३.५२/१चाणूरेण ततः कृष्णो युयुधेऽमितविक्रमः । १९३.५२/२नियुद्धकुशलो दैत्यो बलदेवेन मुष्टिकः ॥ १९३.५२॥ १९३.५३/१संनिपातावधूतैश्च चाणूरेण समं हरिः । १९३.५३/२क्षेपणैर्मुष्टिभिश्चैव कीलावज्रनिपातनैः ॥ १९३.५३॥ १९३.५४/१पादोद्भूतैः प्रमृष्टाभिस्तयोर्युद्धमभून् महत् । १९३.५४/२अशस्त्रमतिघोरं तत् तयोर्युद्धं सुदारुणम् ॥ १९३.५४॥ १९३.५५/१स्वबलप्राणनिष्पाद्यं समाजोत्सवसंनिधौ । १९३.५५/२यावद् यावच्च चाणूरो युयुधे हरिणा सह ॥ १९३.५५॥ १९३.५६/१प्राणहानिमवापाग्र्यां तावत् तावन् न बान्धवम् । १९३.५६/२कृष्णोऽपि युयुधे तेन लीलयैव जगन्मयः ॥ १९३.५६॥ १९३.५७/१खेदाच्चालयता कोपान् निजशेषकरे करम् । १९३.५७/२बलक्षयं विवृद्धिं च दृष्ट्वा चाणूरकृष्णयोः ॥ १९३.५७॥ १९३.५८/१वारयामास तूर्याणि कंसः कोपपरायणः । १९३.५८/२मृदङ्गादिषु वाद्येषु प्रतिषिद्धेषु तत्क्षणात् ॥ १९३.५८॥ १९३.५९/१खसंगतान्यवाद्यन्त दैवतूर्याण्यनेकशः । १९३.५९/२जय गोविन्द चाणूरं जहि केशव दानवम् ॥ १९३.५९॥ १९३.६०/१इत्यन्तर्धिगता देवास्तुष्टुवुस्ते प्रहर्षिताः । १९३.६०/२चाणूरेण चिरं कालं क्रीडित्वा मधुसूदनः ॥ १९३.६०॥ १९३.६१/१उत्पाट्य भ्रामयामास तद्वधाय कृतोद्यमः । १९३.६१/२भ्रामयित्वा शतगुणं दैत्यमल्लममित्रजित् ॥ १९३.६१॥ १९३.६२/१भूमावास्फोटयामास गगने गतजीवितम् । १९३.६२/२भूमावास्फोटितस्तेन चाणूरः शतधा भवन् ॥ १९३.६२॥ १९३.६३/१रक्तस्रावमहापङ्कां चकार स तदा भुवम् । १९३.६३/२बलदेवस्तु तत्कालं मुष्टिकेन महाबलः ॥ १९३.६३॥ १९३.६४/१युयुधे दैत्यमल्लेन चाणूरेण यथा हरिः । १९३.६४/२सोऽप्येनं मुष्टिना मूर्ध्नि वक्षस्याहत्य जानुना ॥ १९३.६४॥ १९३.६५/१पातयित्वा धरापृष्ठे निष्पिपेष गतायुषम् । १९३.६५/२कृष्णस्तोशलकं भूयो मल्लराजं महाबलम् ॥ १९३.६५॥ १९३.६६/१वाममुष्टिप्रहारेण पातयामास भूतले । १९३.६६/२चाणूरे निहते मल्ले मुष्टिके च निपातिते ॥ १९३.६६॥ १९३.६७/१नीते क्षयं तोशलके सर्वे मल्लाः प्रदुद्रुवुः । १९३.६७/२ववल्गतुस्तदा रङ्गे कृष्णसंकर्षणावुभौ ॥ १९३.६७॥ १९३.६८/१समानवयसो गोपान् बलाद् आकृष्य हर्षितौ । १९३.६८/२कंसोऽपि कोपरक्ताक्षः प्राहोच्चैर्व्यायतान् नरान् ॥ १९३.६८॥ १९३.६९/१गोपावेतौ समाजौघान् निष्क्रम्येतां बलाद् इतः । १९३.६९/२नन्दोऽपि गृह्यतां पापो निगडैराशु बध्यताम् ॥ १९३.६९॥ १९३.७०/१अवृद्धार्हेण दण्डेन वसुदेवोऽपि वध्यताम् । १९३.७०/२वल्गन्ति गोपाः कृष्णेन ये चेमे सहिताः पुनः ॥ १९३.७०॥ १९३.७१/१गावो ह्रियन्तामेषां च यच्चास्ति वसु किंचन । १९३.७१/२एवमाज्ञापयन्तं तं प्रहस्य मधुसूदनः ॥ १९३.७१॥ १९३.७२/१उत्पत्यारुह्य तन्मञ्चं कंसं जग्राह वेगितः । १९३.७२/२केशेष्वाकृष्य विगलत्+ ।किरीटमवनीतले ॥ १९३.७२॥ १९३.७३/१स कंसं पातयामास तस्योपरि पपात च । १९३.७३/२निःशेषजगदाधार+ ।गुरुणा पततोपरि ॥ १९३.७३॥ १९३.७४/१कृष्णेन त्याजितः प्राणान्न् उग्रसेनात्मजो नृपः । १९३.७४/२मृतस्य केशेषु तदा गृहीत्वा मधुसूदनः ॥ १९३.७४॥ १९३.७५/१चकर्ष देहं कंसस्य रङ्गमध्ये महाबलः । १९३.७५/२गौरवेणातिमहता परिपातेन कृष्यता ॥ १९३.७५॥ १९३.७६/१कृता कंसस्य देहेन वेगितेन महात्मना । १९३.७६/२कंसे गृहीते कृष्णेन तद्भ्राताभ्यागतो रुषा ॥ १९३.७६॥ १९३.७७/१सुनामा बलभद्रेण लीलयैव निपातितः । १९३.७७/२ततो हाहाकृतं सर्वमासीत् तद् रङ्गमण्डलम् ॥ १९३.७७॥ १९३.७८/१अवज्ञया हतं दृष्ट्वा कृष्णेन मथुरेश्वरम् । १९३.७८/२कृष्णोऽपि वसुदेवस्य पादौ जग्राह सत्वरम् ॥ १९३.७८॥ १९३.७९/१देवक्याश्च महाबाहुर्बलदेवसहायवान् । १९३.७९/२उत्थाप्य वसुदेवस्तु देवकी च जनार्दनम् । १९३.७९/३स्मृतजन्मोक्तवचनौ तावेव प्रणतौ स्थितौ ॥ १९३.७९॥ १९३.८०/१वसुदेव उवाच । प्रसीद देवदेवेश देवानां प्रवर प्रभो । १९३.८०/२तथावयोः प्रसादेन कृताभ्युद्धार केशव ॥ १९३.८०॥ १९३.८१/१आराधितो यद् भगवान् अवतीर्णो गृहे मम । १९३.८१/२दुर्वृत्तनिधनार्थाय तेन नः पावितं कुलम् ॥ १९३.८१॥ १९३.८२/१त्वमन्तः सर्वभूतानां सर्वभूतेष्ववस्थितः । १९३.८२/२वर्तते च समस्तात्मंस्त्वत्तो भूतभविष्यती ॥ १९३.८२॥ १९३.८३/१यज्ञे त्वमिज्यसेऽचिन्त्य सर्वदेवमयाच्युत । १९३.८३/२त्वमेव यज्ञो यज्वा च यज्ञानां परमेश्वर ॥ १९३.८३॥ १९३.८४/१सापह्नवं मम मनो यद् एतत् त्वयि जायते । १९३.८४/२देवक्याश्चात्मज प्रीत्या तद् अत्यन्तविडम्बना ॥ १९३.८४॥ १९३.८५/१त्वं कर्ता सर्वभूतानामनादिनिधनो भवान् । १९३.८५/२क्व च मे मानुषस्यैषा जिह्वा पुत्रेति वक्ष्यति ॥ १९३.८५॥ १९३.८६/१जगद् एतज्जगन्नाथ सम्भूतमखिलं यतः । १९३.८६/२कया युक्त्या विना मायां सोऽस्मत्तः सम्भविष्यति ॥ १९३.८६॥ १९३.८७/१यस्मिन् प्रतिष्ठितं सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमम् । १९३.८७/२स कोष्ठोत्सङ्गशयनो मनुष्याज्जायते कथम् ॥ १९३.८७॥ १९३.८८/१स त्वं प्रसीद परमेश्वर पाहि विश्वम् । १९३.८८/२अंशावतारकरणैर्न ममासि पुत्रः । १९३.८८/३आब्रह्मपादपमयं जगद् ईश सर्वम् । १९३.८८/४चित्ते विमोहयसि किं परमेश्वरात्मन् ॥ १९३.८८॥ १९३.८९/१मायाविमोहितदृशा तनयो ममेति । १९३.८९/२कंसाद् भयं कृतवता तु मयातितीव्रम् । १९३.८९/३नीतोऽसि गोकुलमरातिभयाकुलस्य । १९३.८९/४वृद्धिं गतोऽसि मम चैव गवामधीश ॥ १९३.८९॥ १९३.९०/१कर्माणि रुद्रमरुदश्विशतक्रतूनाम् । १९३.९०/२साध्यानि यानि न भवन्ति निरीक्षितानि । १९३.९०/३त्वं विष्णुरीशजगतामुपकारहेतोः । १९३.९०/४प्राप्तोऽसि नः परिगतः परमो विमोहः ॥ १९३.९०॥ १९४.१/१व्यास उवाच । तौ समुत्पन्नविज्ञानौ भगवत्कर्मदर्शनात् । १९४.१/२देवकीवसुदेवौ तु दृष्ट्वा मायां पुनर्हरिः ॥ १९४.१॥ १९४.२/१मोहाय यदुचक्रस्य विततान स वैष्णवीम् । १९४.२/२उवाच चाम्ब भोस्तात चिराद् उत्कण्ठितेन तु ॥ १९४.२॥ १९४.३/१भवन्तौ कंसभीतेन दृष्टौ संकर्षणेन च । १९४.३/२कुर्वतां याति यः कालो मातापित्रोरपूजनम् ॥ १९४.३॥ १९४.४/१स वृथा क्लेशकारी वै साधूनामुपजायते । १९४.४/२गुरुदेवद्विजातीनां मातापित्रोश्च पूजनम् ॥ १९४.४॥ १९४.५/१कुर्वतः सफलं जन्म देहिनस्तात जायते । १९४.५/२तत् क्षन्तव्यमिदं सर्वमतिक्रमकृतं पितः । १९४.५/३कंसवीर्यप्रतापाभ्यामावयोः परवश्ययोः ॥ १९४.५॥ १९४.६/१व्यास उवाच । इत्युक्त्वाथ प्रणम्योभौ यदुवृद्धान् अनुक्रमात् । १९४.६/२पादानतिभिः सस्नेहं चक्रतुः पौरमानसम् ॥ १९४.६॥ १९४.७/१कंसपत्न्यस्ततः कंसं परिवार्य हतं भुवि । १९४.७/२विलेपुर्मातरश्चास्य शोकदुःखपरिप्लुताः ॥ १९४.७॥ १९४.८/१बहुप्रकारमस्वस्थाः पश्चात्तापातुरा हरिः । १९४.८/२ताः समाश्वासयामास स्वयमस्राविलेक्षणः ॥ १९४.८॥ १९४.९/१उग्रसेनं ततो बन्धान् मुमोच मधुसूदनः । १९४.९/२अभ्यषिञ्चत् तथैवैनं निजराज्ये हतात्मजम् ॥ १९४.९॥ १९४.१०/१राज्येऽभिषिक्तः कृष्णेन यदुसिंहः सुतस्य सः । १९४.१०/२चकार प्रेतकार्याणि ये चान्ये तत्र घातिताः ॥ १९४.१०॥ १९४.११/१कृतोर्ध्वदैहिकं चैनं सिंहासनगतं हरिः । १९४.११/२उवाचाज्ञापय विभो यत् कार्यमविशङ्कया ॥ १९४.११॥ १९४.१२/१ययातिशापाद् वंशोऽयमराज्यार्होऽपि साम्प्रतम् । १९४.१२/२मयि भृत्ये स्थिते देवान् आज्ञापयतु किं नृपैः ॥ १९४.१२॥ १९४.१३/१इत्युक्त्वा चोग्रसेनं तु वायुं प्रति जगाद ह । १९४.१३/२नृवाचा चैव भगवान् केशवः कार्यमानुषः ॥ १९४.१३॥ १९४.१४/१श्रीकृष्ण उवाच । गच्छेन्द्रं ब्रूहि वायो त्वमलं गर्वेण वासव । १९४.१४/२दीयतामुग्रसेनाय सुधर्मा भवता सभा ॥ १९४.१४॥ १९४.१५/१कृष्णो ब्रवीति राजार्हमेतद् रत्नमनुत्तमम् । १९४.१५/२सुधर्माख्या सभा युक्तमस्यां यदुभिरासितुम् ॥ १९४.१५॥ १९४.१६/१व्यास उवाच । इत्युक्तः पवनो गत्वा सर्वमाह शचीपतिम् । १९४.१६/२ददौ सोऽपि सुधर्माख्यां सभां वायोः पुरंदरः ॥ १९४.१६॥ १९४.१७/१वायुना चाहृतां दिव्यां ते सभां यदुपुंगवाः । १९४.१७/२बुभुजुः सर्वरत्नाढ्यां गोविन्दभुजसंश्रयाः ॥ १९४.१७॥ १९४.१८/१विदिताखिलविज्ञानौ सर्वज्ञानमयावपि । १९४.१८/२शिष्याचार्यक्रमं वीरौ ख्यापयन्तौ यदूत्तमौ ॥ १९४.१८॥ १९४.१९/१ततः सांदीपनिं काश्यमवन्तिपुरवासिनम् । १९४.१९/२अस्त्रार्थं जग्मतुर्वीरौ बलदेवजनार्दनौ ॥ १९४.१९॥ १९४.२०/१तस्य शिष्यत्वमभ्येत्य गुरुवृत्तिपरौ हि तौ । १९४.२०/२दर्शयां चक्रतुर्वीरावाचारमखिले जने ॥ १९४.२०॥ १९४.२१/१सरहस्यं धनुर्वेदं ससंग्रहमधीयताम् । १९४.२१/२अहोरात्रैश्चतुःषष्ट्या तद् अद्भुतमभूद् द्विजाः ॥ १९४.२१॥ १९४.२२/१सांदीपनिरसम्भाव्यं तयोः कर्मातिमानुषम् । १९४.२२/२विचिन्त्य तौ तदा मेने प्राप्तौ चन्द्रदिवाकरौ ॥ १९४.२२॥ १९४.२३/१अस्त्रग्राममशेषं च प्रोक्तमात्रमवाप्य तौ । १९४.२३/२ऊचतुर्व्रियतां या ते दातव्या गुरुदक्षिणा ॥ १९४.२३॥ १९४.२४/१सोऽप्यतीन्द्रियमालोक्य तयोः कर्म महामतिः । १९४.२४/२अयाचत मृतं पुत्रं प्रभासे लवणार्णवे ॥ १९४.२४॥ १९४.२५/१गृहीतास्त्रौ ततस्तौ तु गत्वा तं लवणोदधिम् । १९४.२५/२ऊचुतुश्च गुरोः पुत्रो दीयतामिति सागरम् ॥ १९४.२५॥ १९४.२६/१कृताञ्जलिपुटश्चाब्धिस्तावथ द्विजसत्तमाः । १९४.२६/२उवाच न मया पुत्रो हृतः सांदीपनेरिति ॥ १९४.२६॥ १९४.२७/१दैत्यः पञ्चजनो नाम शङ्खरूपः स बालकम् । १९४.२७/२जग्राह सोऽस्ति सलिले ममैवासुरसूदन ॥ १९४.२७॥ १९४.२८/१इत्युक्तोऽन्तर्जलं गत्वा हत्वा पञ्चजनं तथा । १९४.२८/२कृष्णो जग्राह तस्यास्थि+ ।प्रभवं शङ्खमुत्तमम् ॥ १९४.२८॥ १९४.२९/१यस्य नादेन दैत्यानां बलहानिः प्रजायते । १९४.२९/२देवानां वर्धते तेजो यात्यधर्मश्च संक्षयम् ॥ १९४.२९॥ १९४.३०/१तं पाञ्चजन्यमापूर्य गत्वा यमपुरीं हरिः । १९४.३०/२बलदेवश्च बलवाञ् जित्वा वैवस्वतं यमम् ॥ १९४.३०॥ १९४.३१/१तं बालं यातनासंस्थं यथापूर्वशरीरिणम् । १९४.३१/२पित्रे प्रदत्तवान् कृष्णो बलश्च बलिनां वरः ॥ १९४.३१॥ १९४.३२/१मथुरां च पुनः प्राप्तावुग्रसेनेन पालिताम् । १९४.३२/२प्रहृष्टपुरुषस्त्रीकावुभौ रामजनार्दनौ ॥ १९४.३२॥ १९५.१/१व्यास उवाच । जरासंधसुते कंस उपयेमे महाबलः । १९५.१/२अस्तिः प्राप्तिश्च भो विप्रास्तयोर्भर्तृहणं हरिम् ॥ १९५.१॥ १९५.२/१महाबलपरीवारो मागधाधिपतिर्बली । १९५.२/२हन्तुमभ्याययौ कोपाज्जरासंधः सयादवम् ॥ १९५.२॥ १९५.३/१उपेत्य मथुरां सोऽथ रुरोध मगधेश्वरः । १९५.३/२अक्षौहिणीभिः सैन्यस्य त्रयोविंशतिभिर्वृतः ॥ १९५.३॥ १९५.४/१निष्क्रम्याल्पपरीवारावुभौ रामजनार्दनौ । १९५.४/२युयुधाते समं तस्य बलिनौ बलिसैनिकैः ॥ १९५.४॥ १९५.५/१ततो बलश्च कृष्णश्च मतिं चक्रे महाबलः । १९५.५/२आयुधानां पुराणानामादाने मुनिसत्तमाः ॥ १९५.५॥ १९५.६/१अनन्तरं चक्रशार्ङ्गे तूणौ चाप्यक्षयौ शरैः । १९५.६/२आकाशाद् आगतौ वीरौ तदा कौमोदकी गदा ॥ १९५.६॥ १९५.७/१हलं च बलभद्रस्य गगनाद् आगमत् करम् । १९५.७/२बलस्याभिमतं विप्राः सुनन्दं मुशलं तथा ॥ १९५.७॥ १९५.८/१ततो युद्धे पराजित्य स्वसैन्यं मगधाधिपम् । १९५.८/२पुरीं विविशतुर्वीरावुभौ रामजनार्दनौ ॥ १९५.८॥ १९५.९/१जिते तस्मिन् सुदुर्वृत्ते जरासंधे द्विजोत्तमाः । १९५.९/२जीवमाने गते तत्र कृष्णो मेने न तं जितम् ॥ १९५.९॥ १९५.१०/१पुनरप्याजगामाथ जरासंधो बलान्वितः । १९५.१०/२जितश्च रामकृष्णाभ्यामपकृत्य द्विजोत्तमाः ॥ १९५.१०॥ १९५.११/१दश चाष्टौ च संग्रामान् एवमत्यन्तदुर्मदः । १९५.११/२यदुभिर्मागधो राजा चक्रे कृष्णपुरोगमैः ॥ १९५.११॥ १९५.१२/१सर्वेष्वेव च युद्धेषु यदुभिः स पराजितः । १९५.१२/२अपक्रान्तो जरासंधः स्वल्पसैन्यैर्बलाधिकः ॥ १९५.१२॥ १९५.१३/१तद् बलं यादवानां वै रक्षितं यद् अनेकशः । १९५.१३/२तत् तु संनिधिमाहात्म्यं विष्णोरंशस्य चक्रिणः ॥ १९५.१३॥ १९५.१४/१मनुष्यधर्मशीलस्य लीला सा जगतः पतेः । १९५.१४/२अस्त्राण्यनेकरूपाणि यद् अरातिषु मुञ्चति ॥ १९५.१४॥ १९५.१५/१मनसैव जगत्सृष्टि+ ।संहारं तु करोति यः । १९५.१५/२तस्यारिपक्षक्षपणे कियान् उद्यमविस्तरः ॥ १९५.१५॥ १९५.१६/१तथापि च मनुष्याणां धर्मस्तदनुवर्तनम् । १९५.१६/२कुर्वन् बलवता संधिं हीनैर्युद्धं करोत्यसौ ॥ १९५.१६॥ १९५.१७/१साम चोपप्रदानं च तथा भेदं च दर्शयन् । १९५.१७/२करोति दण्डपातं च क्वचिद् एव पलायनम् ॥ १९५.१७॥ १९५.१८/१मनुष्यदेहिनां चेष्टामित्येवमनुवर्तते । १९५.१८/२लीला जगत्पतेस्तस्य *च्छन्दतः सम्प्रवर्तते ॥ १९५.१८॥ १९६.१/१व्यास उवाच । गार्ग्यं गोष्ठे द्विजो श्यालः षण्ढ इत्युक्तवान् द्विजाः । १९६.१/२यदूनां संनिधौ सर्वे जहसुर्यादवास्तदा ॥ १९६.१॥ १९६.२/१ततः कोपसमाविष्टो दक्षिणापथमेत्य सः । १९६.२/२सुतमिच्छंस्तपस्तेपे यदुचक्रभयावहम् ॥ १९६.२॥ १९६.३/१आराधयन् महादेवं सोऽयश्चूर्णमभक्षयत् । १९६.३/२ददौ वरं च तुष्टोऽसौ वर्षे द्वादशके हरः ॥ १९६.३॥ १९६.४/१सम्भावयामास स तं यवनेशो ह्यनात्मजम् । १९६.४/२तद्योषित्संगमाच्चास्य पुत्रोऽभूद् अलिसप्रभः ॥ १९६.४॥ १९६.५/१तं कालयवनं नाम राज्ये स्वे यवनेश्वरः । १९६.५/२अभिषिच्य वनं यातो वज्राग्रकठिनोरसम् ॥ १९६.५॥ १९६.६/१स तु वीर्यमदोन्मत्तः पृथिव्यां बलिनो नृपान् । १९६.६/२पप्रच्छ नारदश्चास्मै कथयामास यादवान् ॥ १९६.६॥ १९६.७/१म्लेच्छकोटिसहस्राणां सहस्रैः सोऽपि संवृतः । १९६.७/२गजाश्वरथसम्पन्नैश्चकार परमोद्यमम् ॥ १९६.७॥ १९६.८/१प्रययौ चातवच्छिन्नैः प्रयाणैः स दिने दिने । १९६.८/२यादवान् प्रति सामर्षो मुनयो मथुरां पुरीम् ॥ १९६.८॥ १९६.९/१कृष्णोऽपि चिन्तयामास क्षपितं यादवं बलम् । १९६.९/२यवनेन समालोक्य मागधः सम्प्रयास्यति ॥ १९६.९॥ १९६.१०/१मागधस्य बलं क्षीणं स कालयवनो बली । १९६.१०/२हन्ता तद् इदमायातं यदूनां व्यसनं द्विधा ॥ १९६.१०॥ १९६.११/१तस्माद् दुर्गं करिष्यामि यदूनामतिदुर्जयम् । १९६.११/२स्त्रियोऽपि यत्र युध्येयुः किं पुनर्वृष्णियादवाः ॥ १९६.११॥ १९६.१२/१मयि मत्ते प्रमत्ते वा सुप्ते प्रवसितेऽपि वा । १९६.१२/२यादवाभिभवं दुष्टा मा कुर्वन् वैरिणोऽधिकम् ॥ १९६.१२॥ १९६.१३/१इति संचिन्त्य गोविन्दो योजनानि महोदधिम् । १९६.१३/२ययाचे द्वादश पुरीं द्वारकां तत्र निर्ममे ॥ १९६.१३॥ १९६.१४/१महोद्यानां महावप्रां तडागशतशोभिताम् । १९६.१४/२प्राकारशतसम्बाधामिन्द्रस्येवामरावतीम् ॥ १९६.१४॥ १९६.१५/१मथुरावासिनं लोकं तत्रानीय जनार्दनः । १९६.१५/२आसन्ने कालयवने मथुरां च स्वयं ययौ ॥ १९६.१५॥ १९६.१६/१बहिरावासिते सैन्ये मथुराया निरायुधः । १९६.१६/२निर्जगाम स गोविन्दो ददर्श यवनश्च तम् ॥ १९६.१६॥ १९६.१७/१स ज्ञात्वा वासुदेवं तं बाहुप्रहरणो नृपः । १९६.१७/२अनुयातो महायोगि+ ॅहेतोभिः प्राप्यते न यः ॥ १९६.१७॥ १९६.१८/१तेनानुयातः कृष्णोऽपि प्रविवेश महागुहाम् । १९६.१८/२यत्र शेते महावीर्यो मुचुकुन्दो नरेश्वरः ॥ १९६.१८॥ १९६.१९/१सोऽपि प्रविष्टो यवनो दृष्ट्वा शय्यागतं नरम् । १९६.१९/२पादेन ताडयामास कृष्णं मत्वा स दुर्मतिः ॥ १९६.१९॥ १९६.२०/१दृष्टमात्रश्च तेनासौ जज्वाल यवनोऽग्निना । १९६.२०/२तत्क्रोधजेन मुनयो भस्मीभूतश्च तत्क्षणात् ॥ १९६.२०॥ १९६.२१/१स हि देवासुरे युद्धे गत्वा जित्वा महासुरान् । १९६.२१/२निद्रार्तः सुमहाकालं निद्रां वव्रे वरं सुरान् ॥ १९६.२१॥ १९६.२२/१प्रोक्तश्च देवैः संसुप्तं यस्त्वामुत्थापयिष्यति । १९६.२२/२देहजेनाग्निना सद्यः स तु भस्मीभविष्यति ॥ १९६.२२॥ १९६.२३/१एवं दग्ध्वा स तं पापं दृष्ट्वा च मधुसूदनम् । १९६.२३/२कस्त्वमित्याह सोऽप्याह जातोऽहं शशिनः कुले ॥ १९६.२३॥ १९६.२४/१वसुदेवस्य तनयो यदुवंशसमुद्भवः । १९६.२४/२मुचुकुन्दोऽपि तच्छ्रुत्वा वृद्धगार्ग्यवचः स्मरन् ॥ १९६.२४॥ १९६.२५/१संस्मृत्य प्रणिपत्यैनं सर्वं सर्वेश्वरं हरिम् । १९६.२५/२प्राह ज्ञातो भवान् विष्णोरंशस्त्वं परमेश्वरः ॥ १९६.२५॥ १९६.२६/१पुरा गार्ग्येण कथितमष्टाविंशतिमे युगे । १९६.२६/२द्वापरान्ते हरेर्जन्म यदुवंशे भविष्यति ॥ १९६.२६॥ १९६.२७/१स त्वं प्राप्तो न संदेहो मर्त्यानामुपकारकृत् । १९६.२७/२तथा हि सुमहत् तेजो नालं सोढुमहं तव ॥ १९६.२७॥ १९६.२८/१तथा हि सुमहाम्भोद+ ।ध्वनिधीरतरं ततः । १९६.२८/२वाक्यं तमिति होवाच युष्मत्पादसुलालितम् ॥ १९६.२८॥ १९६.२९/१देवासुरे महायुद्धे दैत्याश्च सुमहाभटाः । १९६.२९/२न शेकुस्ते महत् तेजस्तत् तेजो न सहाम्यहम् ॥ १९६.२९॥ १९६.३०/१संसारपतितस्यैको जन्तोस्त्वं शरणं परम् । १९६.३०/२सम्प्रसीद प्रपन्नार्ति+ अर्ता हर ममाशुभम् ॥ १९६.३०॥ १९६.३१/१त्वं पयोनिधयः शैलाः सरितश्च वनानि च । १९६.३१/२मेदिनी गगनं वायुरापोऽग्निस्त्वं तथा पुमान् ॥ १९६.३१॥ १९६.३२/१पुंसः परतरं सर्वं व्याप्य जन्म विकल्पवत् । १९६.३२/२शब्दादिहीनमजरं वृद्धिक्षयविवर्जितम् ॥ १९६.३२॥ १९६.३३/१त्वत्तोऽमरास्तु पितरो यक्षगन्धर्वराक्षसाः । १९६.३३/२सिद्धाश्चाप्सरसस्त्वत्तो मनुष्याः पशवः खगाः ॥ १९६.३३॥ १९६.३४/१सरीसृपा मृगाः सर्वे त्वत्तश्चैव महीरुहाः । १९६.३४/२यच्च भूतं भविष्यद् वा किंचिद् अत्र चराचरे ॥ १९६.३४॥ १९६.३५/१अमूर्तं मूर्तमथवा स्थूलं सूक्ष्मतरं तथा । १९६.३५/२तत् सर्वं त्वं जगत्कर्तर्नास्ति किंचित् त्वया विना ॥ १९६.३५॥ १९६.३६/१मया संसारचक्रेऽस्मिन् भ्रमता भगवन् सदा । १९६.३६/२तापत्रयाभिभूतेन न प्राप्ता निर्वृतिः क्वचित् ॥ १९६.३६॥ १९६.३७/१दुःखान्येव सुखानीति मृगतृष्णाजलाशयः । १९६.३७/२मया नाथ गृहीतानि तानि तापाय मेऽभवन् ॥ १९६.३७॥ १९६.३८/१राज्यमुर्वी बलं कोशो मित्रपक्षस्तथात्मजाः । १९६.३८/२भार्या भृत्यजना ये च शब्दाद्या विषयाः प्रभो ॥ १९६.३८॥ १९६.३९/१सुखबुद्ध्या मया सर्वं गृहीतमिदमव्यय । १९६.३९/२परिणामे च देवेश तापात्मकमभून् मम ॥ १९६.३९॥ १९६.४०/१देवलोकगतिं प्राप्तो नाथ देवगणोऽपि हि । १९६.४०/२मत्तः साहाय्यकामोऽभूच्छाश्वती कुत्र निर्वृतिः ॥ १९६.४०॥ १९६.४१/१त्वामनाराध्य जगतां सर्वेषां प्रभवास्पदम् । १९६.४१/२शाश्वती प्राप्यते केन परमेश्वर निर्वृतिः ॥ १९६.४१॥ १९६.४२/१त्वन्मायामूढमनसो जन्ममृत्युजरादिकान् । १९६.४२/२अवाप्य पापान् पश्यन्ति प्रेतराजानमन्तरा ॥ १९६.४२॥ १९६.४३/१ततः पाशशतैर्बद्धा नरकेष्वतिदारुणम् । १९६.४३/२प्राप्नुवन्ति महद् दुःखं विश्वरूपमिदं तव ॥ १९६.४३॥ १९६.४४/१अहमत्यन्तविषयी मोहितस्तव मायया । १९६.४४/२ममत्वागाधगर्तान्ते भ्रमामि परमेश्वर ॥ १९६.४४॥ १९६.४५/१सोऽहं त्वां शरणमपारमीशमीड्यम् । १९६.४५/२सम्प्राप्तः परमपदं यतो न किंचित् । १९६.४५/३संसारश्रमपरितापतप्तचेता । १९६.४५/४निर्विण्णे परिणतधाम्नि साभिलाषः ॥ १९६.४५॥ १९७.१/१व्यास उवाच । इत्थं स्तुतस्तदा तेन मुचुकुन्देन धीमता । १९७.१/२प्राहेशः सर्वभूतानामनादिनिधनो हरिः ॥ १९७.१॥ १९७.२/१श्रीकृष्ण उवाच । यथाभिवाञ्छितांल्लोकान् दिव्यान् गच्छ नरेश्वर । १९७.२/२अव्याहतपरैश्वर्यो मत्प्रसादोपबृंहितः ॥ १९७.२॥ १९७.३/१भुक्त्वा दिव्यान् महाभोगान् भविष्यसि महाकुले । १९७.३/२जातिस्मरो मत्प्रसादात् ततो मोक्षमवाप्स्यसि ॥ १९७.३॥ १९७.४/१व्यास उवाच । इत्युक्तः प्रणिपत्येशं जगतामच्युतं नृपः । १९७.४/२गुहामुखाद् विनिष्क्रान्तो ददृशे सोऽल्पकान् नरान् ॥ १९७.४॥ १९७.५/१ततः कलियुगं ज्ञात्वा प्राप्तं तप्तुं ततो नृपः । १९७.५/२नरनारायणस्थानं प्रययौ गन्धमादनम् ॥ १९७.५॥ १९७.६/१कृष्णोऽपि घातयित्वारिमुपायेन हि तद्बलम् । १९७.६/२जग्राह मथुरामेत्य हस्त्यश्वस्यन्दनोज्ज्वलम् ॥ १९७.६॥ १९७.७/१आनीय चोग्रसेनाय द्वारवत्यां न्यवेदयत् । १९७.७/२पराभिभवनिःशङ्कं बभूव च यदोः कुलम् ॥ १९७.७॥ १९७.८/१बलदेवोऽपि विप्रेन्द्राः प्रशान्ताखिलविग्रहः । १९७.८/२ज्ञातिदर्शनसोत्कण्ठः प्रययौ नन्दगोकुलम् ॥ १९७.८॥ १९७.९/१ततो गोपाश्च गोप्यश्च यथापूर्वममित्रजित् । १९७.९/२तथैवाभ्यवदत् प्रेम्णा बहुमानपुरःसरम् ॥ १९७.९॥ १९७.१०/१कैश्चापि सम्परिष्वक्तः कांश्चित् स परिषस्वजे । १९७.१०/२हासं चक्रे समं कैश्चिद् गोपगोपीजनैस्तथा ॥ १९७.१०॥ १९७.११/१प्रियाण्यनेकान्यवदन् गोपास्तत्र हलायुधम् । १९७.११/२गोप्यश्च प्रेममुदिताः प्रोचुः सेर्ष्यमथापराः ॥ १९७.११॥ १९७.१२/१गोप्यः पप्रच्छुरपरा नागरीजनवल्लभः । १९७.१२/२कच्चिद् आस्ते सुखं कृष्णश्चलत्प्रेमरसाकुलः ॥ १९७.१२॥ १९७.१३/१अस्मच्चेष्टोपहसनं न कच्चित् पुरयोषिताम् । १९७.१३/२सौभाग्यमानमधिकं करोति क्षणसौहृदः ॥ १९७.१३॥ १९७.१४/१कच्चित् स्मरति नः कृष्णो गीतानुगमनं कृतम् । १९७.१४/२अप्यसौ मातरं द्रष्टुं सकृद् अप्यागमिष्यति ॥ १९७.१४॥ १९७.१५/१अथवा किं तदालापैः क्रियन्तामपराः कथाः । १९७.१५/२यद् अस्माभिर्विना तेन विनास्माकं भविष्यति ॥ १९७.१५॥ १९७.१६/१पिता माता तथा भ्राता भर्ता बन्धुजनश्च कः । १९७.१६/२न त्यक्तस्तत्कृतेऽस्माभिरकृतज्ञस्ततो हि सः ॥ १९७.१६॥ १९७.१७/१तथापि कच्चिद् आत्मीयमिहागमनसंश्रयम् । १९७.१७/२करोति कृष्णो वक्तव्यं भवता वचनामृतम् ॥ १९७.१७॥ १९७.१८/१दामोदरोऽसौ गोविन्दः पुरस्त्रीसक्तमानसः । १९७.१८/२अपेतप्रीतिरस्मासु दुर्दर्शः प्रतिभाति नः ॥ १९७.१८॥ १९७.१९/१व्यास उवाच । आमन्त्रितः स कृष्णेति पुनर्दामोदरेति च । १९७.१९/२जहसुः सुस्वरं गोप्यो हरिणा कृष्टचेतसः ॥ १९७.१९॥ १९७.२०/१संदेशैः सौम्यमधुरैः प्रेमगर्भैरगर्वितैः । १९७.२०/२रामेणाश्वासिता गोप्यः कृष्णस्यातिमधुस्वरैः ॥ १९७.२०॥ १९७.२१/१गोपैश्च पूर्ववद् रामः परिहासमनोहरैः । १९७.२१/२कथाश्चकार प्रेम्णा च सह तैर्व्रजभूमिषु ॥ १९७.२१॥ १९८.१/१व्यास उवाच । वने विहरतस्तस्य सह गोपैर्महात्मनः । १९८.१/२मानुषच्छद्मरूपस्य शेषस्य धरणीभृतः ॥ १९८.१॥ १९८.२/१निष्पादितोरुकार्यस्य कार्येणैवावतारिणः । १९८.२/२उपभोगार्थमत्यर्थं वरुणः प्राह वारुणीम् ॥ १९८.२॥ १९८.३/१वरुण उवाच । अभीष्टां सर्वदा ह्यस्य मदिरे त्वं महौजसः । १९८.३/२अनन्तस्योपभोगाय तस्य गच्छ मुदे शुभे ॥ १९८.३॥ १९८.४/१व्यास उवाच । इत्युक्ता वारुणी तेन संनिधानमथाकरोत् । १९८.४/२वृन्दावनतटोत्पन्न+ ।कदम्बतरुकोटरे ॥ १९८.४॥ १९८.५/१विचरन् बलदेवोऽपि मदिरागन्धमुद्धतम् । १९८.५/२आघ्राय मदिराहर्षमवापाथ पुरातनम् ॥ १९८.५॥ १९८.६/१ततः कदम्बात् सहसा मद्यधारां स लाङ्गली । १९८.६/२पतन्तीं वीक्ष्य मुनयः प्रययौ परमां मुदम् ॥ १९८.६॥ १९८.७/१पपौ च गोपगोपीभिः समवेतो मुदान्वितः । १९८.७/२उपगीयमानो ललितं गीतवाद्यविशारदैः ॥ १९८.७॥ १९८.८/१श्रमतोऽत्यन्तघर्माम्भः+ ।कणिकामौक्तिकोज्ज्वलः । १९८.८/२आगच्छ यमुने स्नातुमिच्छामीत्याह विह्वलः ॥ १९८.८॥ १९८.९/१तस्य वाचं नदी सा तु मत्तोक्तामवमन्य वै । १९८.९/२नाजगाम ततः क्रुद्धो हलं जग्राह लाङ्गली ॥ १९८.९॥ १९८.१०/१गृहीत्वा तां तटेनैव चकर्ष मदविह्वलः । १९८.१०/२पापे नायासि नायासि गम्यतामिच्छयान्यतः ॥ १९८.१०॥ १९८.११/१सा कृष्टा तेन सहसा मार्गं संत्यज्य निम्नगा । १९८.११/२यत्रास्ते बलदेवोऽसौ प्लावयामास तद् वनम् ॥ १९८.११॥ १९८.१२/१शरीरिणी तथोपेत्य त्रासविह्वललोचना । १९८.१२/२प्रसीदेत्यब्रवीद् रामं मुञ्च मां मुशलायुध ॥ १९८.१२॥ १९८.१३/१सोऽब्रवीद् अवजानासि मम शौर्यबलं यदि । १९८.१३/२सोऽहं त्वां हलपातेन नयिष्यामि सहस्रधा ॥ १९८.१३॥ १९८.१४/१व्यास उवाच । इत्युक्तयातिसंत्रस्तस्तया नद्या प्रसादितः । १९८.१४/२भूभागे प्लाविते तत्र मुमोच यमुनां बलः ॥ १९८.१४॥ १९८.१५/१ततः स्नातस्य वै कान्तिराजगाम महावने । १९८.१५/२अवतंसोत्पलं चारु गृहीत्वैकं च कुण्डलम् ॥ १९८.१५॥ १९८.१६/१वरुणप्रहितां चास्मै मालामम्लानपङ्कजाम् । १९८.१६/२समुद्रार्हे तथा वस्त्रे नीले लक्ष्मीरयच्छत ॥ १९८.१६॥ १९८.१७/१कृतावतंसः स तदा चारुकुण्डलभूषितः । १९८.१७/२नीलाम्बरधरः स्रग्वी शुशुभे कान्तिसंयुतः ॥ १९८.१७॥ १९८.१८/१इत्थं विभूषितो रेमे तत्र रामस्तदा व्रजे । १९८.१८/२मासद्वयेन यातश्च पुनः स मथुरां पुरीम् ॥ १९८.१८॥ १९८.१९/१रेवतीं चैव तनयां रैवतस्य महीपतेः । १९८.१९/२उपयेमे बलस्तस्यां जज्ञाते निशठोल्मुकौ ॥ १९८.१९॥ १९९.१/१व्यास उवाच । भीष्मकः कुण्डिने राजा विदर्भविषयेऽभवत् । १९९.१/२रुक्मिणी तस्य दुहिता रुक्मी चैव सुतो द्विजाः ॥ १९९.१॥ १९९.२/१रुक्मिणीं चकमे कृष्णः सा च तं चारुहासिनी । १९९.२/२न ददौ याचते चैनां रुक्मी द्वेषेण चक्रिणे ॥ १९९.२॥ १९९.३/१ददौ स शिशुपालाय जरासंधप्रचोदितः । १९९.३/२भीष्मको रुक्मिणा सार्धं रुक्मिणीमुरुविक्रमः ॥ १९९.३॥ १९९.४/१विवाहार्थं ततः सर्वे जरासंधमुखा नृपाः । १९९.४/२भीष्मकस्य पुरं जग्मुः शिशुपालश्च कुण्डिनम् ॥ १९९.४॥ १९९.५/१कृष्णोऽपि बलभद्राद्यैर्यदुभिः परिवारितः । १९९.५/२प्रययौ कुण्डिनं द्रष्टुं विवाहं चैद्यभूपतेः ॥ १९९.५॥ १९९.६/१श्वोभाविनि विवाहे तु तां कन्यां हृतवान् हरिः । १९९.६/२विपक्षभावमासाद्य रामाद्येष्वेव बन्धुषु ॥ १९९.६॥ १९९.७/१ततश्च पौण्ड्रकः श्रीमान् दन्तवक्त्रो विदूरथः । १९९.७/२शिशुपालो जरासंधः शाल्वाद्याश्च महीभृतः ॥ १९९.७॥ १९९.८/१कुपितास्ते हरिं हन्तुं चक्रुरुद्योगमुत्तमम् । १९९.८/२निर्जिताश्च समागम्य रामाद्यैर्यदुपुंगवैः ॥ १९९.८॥ १९९.९/१कुण्डिनं न प्रवेक्ष्यामि अहत्वा युधि केशवम् । १९९.९/२कृत्वा प्रतिज्ञां रुक्मी च हन्तुं कृष्णमभिद्रुतः ॥ १९९.९॥ १९९.१०/१हत्वा बलं स नागाश्व+ ।पत्तिस्यन्दनसंकुलम् । १९९.१०/२निर्जितः पातितश्चोर्व्यां लीलयैव स चक्रिणा ॥ १९९.१०॥ १९९.११/१निर्जित्य रुक्मिणं सम्यग् उपयेमे स रुक्मिणीम् । १९९.११/२राक्षसेन विधानेन सम्प्राप्तो मधुसूदनः ॥ १९९.११॥ १९९.१२/१तस्यां जज्ञे च प्रद्युम्नो मदनांशः स वीर्यवान् । १९९.१२/२जहार शम्बरो यं वै यो जघान च शम्बरम् ॥ १९९.१२॥ २००.१/१मुनय ऊचुः । शम्बरेण हृतो वीरः प्रद्युम्नः स कथं पुनः । २००.१/२शम्बरश्च महावीर्यः प्रद्युम्नेन कथं हतः ॥ २००.१॥ २००.२/१व्यास उवाच । षष्ठेऽह्नि जातमात्रे तु प्रद्युम्नं सूतिकागृहात् । २००.२/२ममैष हन्तेति द्विजा हृतवान् कालशम्बरः ॥ २००.२॥ २००.३/१नीत्वा चिक्षेप चैवैनं ग्राहोऽग्रे लवणार्णवे । २००.३/२कल्लोलजनितावर्ते सुघोरे मकरालये ॥ २००.३॥ २००.४/१पतितं चैव तत्रैको मत्स्यो जग्राह बालकम् । २००.४/२न ममार च तस्यापि जठरानलदीपितः ॥ २००.४॥ २००.५/१मत्स्यबन्धैश्च मत्स्योऽसौ मत्स्यैरन्यैः सह द्विजाः । २००.५/२घातितोऽसुरवर्याय शम्बराय निवेदितः ॥ २००.५॥ २००.६/१तस्य मायावती नाम पत्नी सर्वगृहेश्वरी । २००.६/२कारयामास सूदानामाधिपत्यमनिन्दिता ॥ २००.६॥ २००.७/१दारिते मत्स्यजठरे ददृशे सातिशोभनम् । २००.७/२कुमारं मन्मथतरोर्दग्धस्य प्रथमाङ्कुरम् ॥ २००.७॥ २००.८/१कोऽयं कथमयं मत्स्य+ ।जठरे समुपागतः । २००.८/२इत्येवं कौतुकाविष्टां तां तन्वीं प्राह नारदः ॥ २००.८॥ २००.९/१नारद उवाच । अयं समस्तजगतां सृष्टिसंहारकारिणा । २००.९/२शम्बरेण हृतः कृष्ण+ ।तनयः सूतिकागृहात् ॥ २००.९॥ २००.१०/१क्षिप्तः समुद्रे मत्स्येन निगीर्णस्ते वशं गतः । २००.१०/२नररत्नमिदं सुभ्रु विश्रब्धा परिपालय ॥ २००.१०॥ २००.११/१व्यास उवाच । नारदेनैवमुक्ता सा पालयामास तं शिशुम् । २००.११/२बाल्याद् एवातिरागेण रूपातिशयमोहिता ॥ २००.११॥ २००.१२/१स यदा यौवनाभोग+ ।भूषितोऽभूद् द्विजोत्तमाः । २००.१२/२साभिलाषा तदा सा तु बभूव गजगामिनी ॥ २००.१२॥ २००.१३/१मायावती ददौ चास्मै माया सर्वा महात्मने । २००.१३/२प्रद्युम्नायात्मभूताय तन्न्यस्तहृदयेक्षणा । २००.१३/३प्रसज्जन्तीं तु तामाह स कार्ष्णिः कमललोचनः ॥ २००.१३॥ २००.१४/१प्रद्युम्न उवाच । मातृभावं विहायैव किमर्थं वर्तसेऽन्यथा ॥ २००.१४॥ २००.१५/१व्यास उवाच । सा चास्मै कथयामास न पुत्रस्त्वं ममेति वै । २००.१५/२तनयं त्वामयं विष्णोर्हृतवान् कालशम्बरः ॥ २००.१५॥ २००.१६/१क्षिप्तः समुद्रे मत्स्यस्य सम्प्राप्तो जठरान् मया । २००.१६/२सा तु रोदिति ते माता कान्ताद्याप्यतिवत्सला ॥ २००.१६॥ २००.१७/१व्यास उवाच । इत्युक्तः शम्बरं युद्धे प्रद्युम्नः स समाह्वयत् । २००.१७/२क्रोधाकुलीकृतमना युयुधे च महाबलः ॥ २००.१७॥ २००.१८/१हत्वा सैन्यमशेषं तु तस्य दैत्यस्य माधविः । २००.१८/२सप्त माया व्यतिक्रम्य मायां संयुयुजेऽष्टमीम् ॥ २००.१८॥ २००.१९/१तया जघान तं दैत्यं मायया कालशम्बरम् । २००.१९/२उत्पत्य च तया सार्धमाजगाम पितुः पुरम् ॥ २००.१९॥ २००.२०/१अन्तःपुरे च पतितं मायावत्या समन्वितम् । २००.२०/२तं दृष्ट्वा हृष्टसंकल्पा बभूवुः कृष्णयोषितः । २००.२०/३रुक्मिणी चाब्रवीत् प्रेम्णा *आसक्तदृष्टिरनिन्दिता ॥ २००.२०॥ २००.२१/१रुक्मिण्युवाच । धन्यायाः खल्वयं पुत्रो वर्तते नवयौवने । २००.२१/२अस्मिन् वयसि पुत्रो मे प्रद्युम्नो यदि जीवति ॥ २००.२१॥ २००.२२/१सभाग्या जननी वत्स त्वया कापि विभूषिता । २००.२२/२अथवा यादृशः स्नेहो मम यादृग् वपुश्च ते । २००.२२/३हरेरपत्यं सुव्यक्तं भवान् वत्स भविष्यति ॥ २००.२२॥ २००.२३/१व्यास उवाच । एतस्मिन्न् अन्तरे प्राप्तः सह कृष्णेन नारदः । २००.२३/२अन्तःपुरवरां देवीं रुक्मिणीं प्राह हर्षितः ॥ २००.२३॥ २००.२४/१श्रीकृष्ण उवाच । एष ते तनयः सुभ्रु हत्वा शम्बरमागतः । २००.२४/२हृतो येनाभवत् पूर्वं पुत्रस्ते सूतिकागृहात् ॥ २००.२४॥ २००.२५/१इयं मायावती भार्या तनयस्यास्य ते सती । २००.२५/२शम्बरस्य न भार्येयं श्रूयतामत्र कारणम् ॥ २००.२५॥ २००.२६/१मन्मथे तु गते नाशं तदुद्भवपरायणा । २००.२६/२शम्बरं मोहयामास मायारूपेण रुक्मिणि ॥ २००.२६॥ २००.२७/१विवाहाद्युपभोगेषु रूपं मायामयं शुभम् । २००.२७/२दर्शयामास दैत्यस्य तस्येयं मदिरेक्षणा ॥ २००.२७॥ २००.२८/१कामोऽवतीर्णः पुत्रस्ते तस्येयं दयिता रतिः । २००.२८/२विशङ्का नात्र कर्तव्या स्नुषेयं तव शोभना ॥ २००.२८॥ २००.२९/१व्यास उवाच । ततो हर्षसमाविष्टौ रुक्मिणीकेशवौ तदा । २००.२९/२नगरी च समस्ता सा साधु साध्वित्यभाषत ॥ २००.२९॥ २००.३०/१चिरं नष्टेन पुत्रेण संगतां प्रेक्ष्य रुक्मिणीम् । २००.३०/२अवाप विस्मयं सर्वो द्वारवत्यां जनस्तदा ॥ २००.३०॥ २०१.१/१व्यास उवाच । चारुदेष्णं सुदेष्णं च चारुदेहं च शोभनम् । २०१.१/२सुषेणं चारुगुप्तं च भद्रचारुं तथापरम् ॥ २०१.१॥ २०१.२/१चारुविन्दं सुचारुं च चारुं च बलिनां वरम् । २०१.२/२रुक्मिण्यजनयत् पुत्रान् कन्यां चारुमतीं तथा ॥ २०१.२॥ २०१.३/१अन्याश्च भार्याः कृष्णस्य बभूवुः सप्त शोभनाः । २०१.३/२कालिन्दी मित्रविन्दा च सत्या नाग्नजिती तथा ॥ २०१.३॥ २०१.४/१देवी जाम्बवती चापि सदा तुष्टा तु रोहिणी । २०१.४/२मद्रराजसुता चान्या सुशीला शीलमण्डला ॥ २०१.४॥ २०१.५/१सात्राजिती सत्यभामा लक्ष्मणा चारुहासिनी । २०१.५/२षोडशात्र सहस्राणि स्त्रीणामन्यानि चक्रिणः ॥ २०१.५॥ २०१.६/१प्रद्युम्नोऽपि महावीर्यो रुक्मिणस्तनयां शुभाम् । २०१.६/२स्वयंवरस्थां जग्राह सापि तं तनयं हरेः ॥ २०१.६॥ २०१.७/१तस्यामस्याभवत् पुत्रो महाबलपराक्रमः । २०१.७/२अनिरुद्धो रणे रुद्धो वीर्योदधिररिंदमः ॥ २०१.७॥ २०१.८/१तस्यापि रुक्मिणः पौत्रीं वरयामास केशवः । २०१.८/२दौहित्राय ददौ रुक्मी स्पर्धयन्न् अपि शौरिणा ॥ २०१.८॥ २०१.९/१तस्या विवाहे रामाद्या यादवा हरिणा सह । २०१.९/२रुक्मिणो नगरं जग्मुर्नाम्ना भोजकटं द्विजाः ॥ २०१.९॥ २०१.१०/१विवाहे तत्र निर्वृत्ते प्राद्युम्नेः सुमहात्मनः । २०१.१०/२कलिङ्गराजप्रमुखा रुक्मिणं वाक्यमब्रुवन् ॥ २०१.१०॥ २०१.११/१कलिङ्गादय ऊचुः । अनक्षज्ञो हली द्यूते तथास्य व्यसनं महत् । २०१.११/२तन् नयामो बलं तस्माद् द्यूतेनैव महाद्युते ॥ २०१.११॥ २०१.१२/१व्यास उवाच । तथेति तान् आह नृपान् रुक्मी बलसमन्वितः । २०१.१२/२सभायां सह रामेण चक्रे द्यूतं च वै तदा ॥ २०१.१२॥ २०१.१३/१सहस्रमेकं निष्काणां रुक्मिणा विजितो बलः । २०१.१३/२द्वितीये दिवसे चान्यत् सहस्रं रुक्मिणा जितः ॥ २०१.१३॥ २०१.१४/१ततो दश सहस्राणि निष्काणां पणमाददे । २०१.१४/२बलभद्रप्रपन्नानि रुक्मी द्यूतविदां वरः ॥ २०१.१४॥ २०१.१५/१ततो जहासाथ बलं कलिङ्गाधिपतिर्द्विजाः । २०१.१५/२दन्तान् विदर्शयन् मूढो रुक्मी चाह मदोद्धतः ॥ २०१.१५॥ २०१.१६/१रुक्म्युवाच । अविद्योऽयं महाद्यूते बलभद्रः पराजितः । २०१.१६/२मृषैवाक्षावलेपत्वाद् योऽयं मेनेऽक्षकोविदम् ॥ २०१.१६॥ २०१.१७/१दृष्ट्वा कलिङ्गराजं तु प्रकाशदशनाननम् । २०१.१७/२रुक्मिणं चापि दुर्वाक्यं कोपं चक्रे हलायुधः ॥ २०१.१७॥ २०१.१८/१व्यास उवाच । ततः कोपपरीतात्मा निष्ककोटिं हलायुधः । २०१.१८/२ग्लहं जग्राह रुक्मी च ततस्त्वक्षान् अपातयत् ॥ २०१.१८॥ २०१.१९/१अजयद् बलदेवोऽथ प्राहोच्चैस्तं जितं मया । २०१.१९/२ममेति रुक्मी प्राहोच्चैरलीकोक्तैरलं बलम् ॥ २०१.१९॥ २०१.२०/१त्वयोक्तोऽयं ग्लहः सत्यं न ममैषोऽनुमोदितः । २०१.२०/२एवं त्वया चेद् विजितं न मया विजितं कथम् ॥ २०१.२०॥ २०१.२१/१ततोऽन्तरिक्षे वाग् उच्चैः प्राह गम्भीरनादिनी । २०१.२१/२बलदेवस्य तं कोपं वर्धयन्ती महात्मनः ॥ २०१.२१॥ २०१.२२/१आकाशवाग् उवाच । जितं तु बलदेवेन रुक्मिणा भाषितं मृषा । २०१.२२/२अनुक्त्वा वचनं किंचित् कृतं भवति कर्मणा ॥ २०१.२२॥ २०१.२३/१व्यास उवाच । ततो बलः समुत्थाय क्रोधसंरक्तलोचनः । २०१.२३/२जघानाष्टापदेनैव रुक्मिणं स महाबलः ॥ २०१.२३॥ २०१.२४/१कलिङ्गराजं चादाय विस्फुरन्तं बलाद् बलः । २०१.२४/२बभञ्ज दन्तान् कुपितो यैः प्रकाशं जहास सः ॥ २०१.२४॥ २०१.२५/१आकृष्य च महास्तम्भं जातरूपमयं बलः । २०१.२५/२जघान ये तत्पक्षास्तान् भूभृतः कुपितो बलः ॥ २०१.२५॥ २०१.२६/१ततो हाहाकृतं सर्वं पलायनपरं द्विजाः । २०१.२६/२तद् राजमण्डलं सर्वं बभूव कुपिते बले ॥ २०१.२६॥ २०१.२७/१बलेन निहतं श्रुत्वा रुक्मिणं मधुसूदनः । २०१.२७/२नोवाच वचनं किंचिद् रुक्मिणीबलयोर्भयात् ॥ २०१.२७॥ २०१.२८/१ततोऽनिरुद्धमादाय कृतोद्वाहं द्विजोत्तमाः । २०१.२८/२द्वारकामाजगामाथ यदुचक्रं सकेशवम् ॥ २०१.२८॥ २०२.१/१व्यास उवाच । द्वारवत्यां ततः शौरिं शक्रस्त्रिभुवनेश्वरः । २०२.१/२आजगामाथ मुनयो मत्तैरावतपृष्ठगः ॥ २०२.१॥ २०२.२/१प्रविश्य द्वारकां सोऽथ समीपे च हरेस्तदा । २०२.२/२कथयामास दैत्यस्य नरकस्य विचेष्टितम् ॥ २०२.२॥ २०२.३/१इन्द्र उवाच । त्वया नाथेन देवानां मनुष्यत्वेऽपि तिष्ठता । २०२.३/२प्रशमं सर्वदुःखानि नीतानि मधुसूदन ॥ २०२.३॥ २०२.४/१तपस्विजनरक्षायै सोऽरिष्टो धेनुकस्तथा । २०२.४/२प्रलम्बाद्यास्तथा केशी ते सर्वे निहतास्त्वया ॥ २०२.४॥ २०२.५/१कंसः कुवलयापीडः पूतना बालघातिनी । २०२.५/२नाशं नीतास्त्वया सर्वे येऽन्ये जगदुपद्रवाः ॥ २०२.५॥ २०२.६/१युष्मद्दोर्दण्डसम्बुद्धि+ ।परित्राते जगत्त्रये । २०२.६/२यज्ञे यज्ञहविः प्राश्य तृप्तिं यान्ति दिवौकसः ॥ २०२.६॥ २०२.७/१सोऽहं साम्प्रतमायातो यन्निमित्तं जनार्दन । २०२.७/२तच्छ्रुत्वा तत्प्रतीकार+ ।प्रयत्नं कर्तुमर्हसि ॥ २०२.७॥ २०२.८/१भौमोऽयं नरको नाम प्राग्ज्योतिषपुरेश्वरः । २०२.८/२करोति सर्वभूतानामपघातमरिंदम ॥ २०२.८॥ २०२.९/१देवसिद्धसुरादीनां नृपाणां च जनार्दन । २०२.९/२हत्वा तु सोऽसुरः कन्या रुरोध निजमन्दिरे ॥ २०२.९॥ २०२.१०/१छत्त्रं यत् सलिलस्रावि तज्जहार प्रचेतसः । २०२.१०/२मन्दरस्य तथा श‍ृङ्गं हृतवान् मणिपर्वतम् ॥ २०२.१०॥ २०२.११/१अमृतस्राविणी दिव्ये मातुर्मेऽमृतकुण्डले । २०२.११/२जहार सोऽसुरोऽदित्या वाञ्छत्यैरावतं द्विपम् ॥ २०२.११॥ २०२.१२/१दुर्नीतमेतद् गोविन्द मया तस्य तवोदितम् । २०२.१२/२यद् अत्र प्रतिकर्तव्यं तत् स्वयं परिमृश्यताम् ॥ २०२.१२॥ २०२.१३/१व्यास उवाच । इति श्रुत्वा स्मितं कृत्वा भगवान् देवकीसुतः । २०२.१३/२गृहीत्वा वासवं हस्ते समुत्तस्थौ वरासनात् ॥ २०२.१३॥ २०२.१४/१संचिन्तितमुपारुह्य गरुडं गगनेचरम् । २०२.१४/२सत्यभामां समारोप्य ययौ प्राग्ज्योतिषं पुरम् ॥ २०२.१४॥ २०२.१५/१आरुह्यैरावतं नागं शक्रोऽपि त्रिदशालयम् । २०२.१५/२ततो जगाम सुमनाः पश्यतां द्वारकौकसाम् ॥ २०२.१५॥ २०२.१६/१प्राग्ज्योतिषपुरस्यास्य समन्ताच्छतयोजनम् । २०२.१६/२आचितं भैरवैः पाशैः परसैन्यनिवारणे ॥ २०२.१६॥ २०२.१७/१तांश्चिच्छेद हरिः पाशान् क्षिप्त्वा चक्रं सुदर्शनम् । २०२.१७/२ततो मुरः समुत्तस्थौ तं जघान च केशवः ॥ २०२.१७॥ २०२.१८/१मुरोस्तु तनयान् सप्त सहस्रास्तांस्ततो हरिः । २०२.१८/२चक्रधाराग्निनिर्दग्धांश्चकार शलभान् इव ॥ २०२.१८॥ २०२.१९/१हत्वा मुरं हयग्रीवं तथा पञ्चजनं द्विजाः । २०२.१९/२प्राग्ज्योतिषपुरं धीमांस्त्वरावान् समुपाद्रवत् ॥ २०२.१९॥ २०२.२०/१नरकेनास्य तत्राभून् महासैन्येन संयुगः । २०२.२०/२कृष्णस्य यत्र गोविन्दो जघ्ने दैत्यान् सहस्रशः ॥ २०२.२०॥ २०२.२१/१शस्त्रास्त्रवर्षं मुञ्चन्तं स भौमं नरकं बली । २०२.२१/२क्षिप्त्वा चक्रं द्विधा चक्रे चक्री दैतेयचक्रहा ॥ २०२.२१॥ २०२.२२/१हते तु नरके भूमिर्गृहीत्वादितिकुण्डले । २०२.२२/२उपतस्थे जगन्नाथं वाक्यं चेदमथाब्रवीत् ॥ २०२.२२॥ २०२.२३/१धरण्युवाच । यदाहमुद्धृता नाथ त्वया शूकरमूर्तिना । २०२.२३/२त्वत्संस्पर्शभवः पुत्रस्तदायं मय्यजायत ॥ २०२.२३॥ २०२.२४/१सोऽयं त्वयैव दत्तो मे त्वयैव विनिपातितः । २०२.२४/२गृहाण कुण्डले चेमे पालयास्य च संततिम् ॥ २०२.२४॥ २०२.२५/१भारावतरणार्थाय ममैव भगवान् इमम् । २०२.२५/२अंशेन लोकमायातः प्रसादसुमुख प्रभो ॥ २०२.२५॥ २०२.२६/१त्वं कर्ता च विकर्ता च संहर्ता प्रभवोऽव्ययः । २०२.२६/२जगत्स्वरूपो यश्च त्वं स्तूयसेऽच्युत किं मया ॥ २०२.२६॥ २०२.२७/१व्यापी व्याप्यः क्रिया कर्ता कार्यं च भगवान् सदा । २०२.२७/२सर्वभूतात्मभूतात्मा स्तूयसेऽच्युत किं मया ॥ २०२.२७॥ २०२.२८/१परमात्मा त्वमात्मा च भूतात्मा चाव्ययो भवान् । २०२.२८/२यदा तदा स्तुतिर्नास्ति किमर्थं ते प्रवर्तताम् ॥ २०२.२८॥ २०२.२९/१प्रसीद सर्वभूतात्मन् नरकेन कृतं च यत् । २०२.२९/२तत् क्षम्यतामदोषाय मत्सुतः स निपातितः ॥ २०२.२९॥ २०२.३०/१व्यास उवाच । तथेति चोक्त्वा धरणीं भगवान् भूतभावनः । २०२.३०/२रत्नानि नरकावासाज्जग्राह मुनिसत्तमाः ॥ २०२.३०॥ २०२.३१/१कन्यापुरे स कन्यानां षोडशातुलविक्रमः । २०२.३१/२शताधिकानि ददृशे सहस्राणि द्विजोत्तमाः ॥ २०२.३१॥ २०२.३२/१चतुर्दंष्ट्रान् गजांश्चोग्रान् षट् सहस्राणि दृष्टवान् । २०२.३२/२काम्बोजानां तथाश्वानां नियुतान्येकविंशतिम् ॥ २०२.३२॥ २०२.३३/१कन्यास्ताश्च तथा नागांस्तान् अश्वान् द्वारकां पुरीम् । २०२.३३/२प्रापयामास गोविन्दः सद्यो नरककिंकरैः ॥ २०२.३३॥ २०२.३४/१ददृशे वारुणं छत्त्रं तथैव मणिपर्वतम् । २०२.३४/२आरोपयामास हरिर्गरुडे पतगेश्वरे ॥ २०२.३४॥ २०२.३५/१आरुह्य च स्वयं कृष्णः सत्यभामासहायवान् । २०२.३५/२अदित्याः कुण्डले दातुं जगाम त्रिदशालयम् ॥ २०२.३५॥ २०३.१/१व्यास उवाच । गरुडो वारुणं छत्त्रं तथैव मणिपर्वतम् । २०३.१/२सभार्यं च हृषीकेशं लीलयैव वहन् ययौ ॥ २०३.१॥ २०३.२/१ततः शङ्खमुपाध्माय स्वर्गद्वारं गतो हरिः । २०३.२/२उपतस्थुस्ततो देवाः सार्घपात्रा जनार्दनम् ॥ २०३.२॥ २०३.३/१स देवैरर्चितः कृष्णो देवमातुर्निवेशनम् । २०३.३/२सिताभ्रशिखराकारं प्रविश्य ददृशेऽदितिम् ॥ २०३.३॥ २०३.४/१स तां प्रणम्य शक्रेण सहितः कुण्डलोत्तमे । २०३.४/२ददौ नरकनाशं च शशंसास्यै जनार्दनः ॥ २०३.४॥ २०३.५/१ततः प्रीता जगन्माता धातारं जगतां हरिम् । २०३.५/२तुष्टावादितिरव्यग्रं कृत्वा तत्प्रवणं मनः ॥ २०३.५॥ २०३.६/१अदितिरुवाच । नमस्ते पुण्डरीकाक्ष भक्तानामभयंकर । २०३.६/२सनातनात्मन् भूतात्मन् सर्वात्मन् भूतभावन ॥ २०३.६॥ २०३.७/१प्रणेतर्मनसो बुद्धेरिन्द्रियाणां गुणात्मक । २०३.७/२सितदीर्घादिनिःशेष+ ।कल्पनापरिवर्जित ॥ २०३.७॥ २०३.८/१जन्मादिभिरसंस्पृष्ट+ ।स्वप्नादिवारिवर्जितः । २०३.८/२संध्या रात्रिरहर्भूमिर्गगनं वायुरम्बु च ॥ २०३.८॥ २०३.९/१हुताशनो मनो बुद्धिर्भूतादिस्त्वं तथाच्युत । २०३.९/२सृष्टिस्थितिविनाशानां कर्ता कर्तृपतिर्भवान् ॥ २०३.९॥ २०३.१०/१ब्रह्मविष्णुशिवाख्याभिरात्ममूर्तिभिरीश्वरः । २०३.१०/२मायाभिरेतद् व्याप्तं ते जगत् स्थावरजङ्गमम् ॥ २०३.१०॥ २०३.११/१अनात्मन्यात्मविज्ञानं सा ते माया जनार्दन । २०३.११/२अहं ममेति भावोऽत्र यया समुपजायते ॥ २०३.११॥ २०३.१२/१संसारमध्ये मायायास्तवैतन् नाथ चेष्टितम् । २०३.१२/२यैः स्वधर्मपरैर्नाथ नरैराराधितो भवान् ॥ २०३.१२॥ २०३.१३/१ते तरन्त्यखिलामेतां मायामात्मविमुक्तये । २०३.१३/२ब्रह्माद्याः सकला देवा मनुष्याः पशवस्तथा ॥ २०३.१३॥ २०३.१४/१विष्णुमायामहावर्ते मोहान्धतमसावृताः । २०३.१४/२आराध्य त्वामभीप्सन्ते कामान् आत्मभवक्षये ॥ २०३.१४॥ २०३.१५/१पदे ते पुरुषा बद्धा मायया भगवंस्तव । २०३.१५/२मया त्वं पुत्रकामिन्या वैरिपक्षक्षयाय च ॥ २०३.१५॥ २०३.१६/१आराधितो न मोक्षाय मायाविलसितं हि तत् । २०३.१६/२कौपीनाच्छादनप्राया वाञ्छा कल्पद्रुमाद् अपि ॥ २०३.१६॥ २०३.१७/१जायते यद् अपुण्यानां सोऽपराधः स्वदोषजः । २०३.१७/२तत् प्रसीदाखिलजगन्+ ंआयामोहकराव्यय ॥ २०३.१७॥ २०३.१८/१अज्ञानं ज्ञानसद्भाव भूतभूतेश नाशय । २०३.१८/२नमस्ते चक्रहस्ताय शार्ङ्गहस्ताय ते नमः ॥ २०३.१८॥ २०३.१९/१गदाहस्ताय ते विष्णो शङ्खहस्ताय ते नमः । २०३.१९/२एतत् पश्यामि ते रूपं स्थूलचिह्नोपशोभितम् । २०३.१९/३न जानामि परं यत् ते प्रसीद परमेश्वर ॥ २०३.१९॥ २०३.२०/१व्यास उवाच । अदित्यैवं स्तुतो विष्णुः प्रहस्याह सुरारणिम् ॥ २०३.२०॥ २०३.२१/१श्रीकृष्ण उवाच । माता देवि त्वमस्माकं प्रसीद वरदा भव ॥ २०३.२१॥ २०३.२२/१अदितिरुवाच । एवमस्तु यथेच्छा ते त्वमशेषसुरासुरैः । २०३.२२/२अजेयः पुरुषव्याघ्र मर्त्यलोके भविष्यसि ॥ २०३.२२॥ २०३.२३/१व्यास उवाच । ततोऽनन्तरमेवास्य शक्राणीसहितां दितिम् । २०३.२३/२सत्यभामा प्रणम्याह प्रसीदेति पुनः पुनः ॥ २०३.२३॥ २०३.२४/१अदितिरुवाच । मत्प्रसादान् न ते सुभ्रु जरा वैरूप्यमेव च । २०३.२४/२भविष्यत्यनवद्याङ्गि सर्वकामा भविष्यसि ॥ २०३.२४॥ २०३.२५/१व्यास उवाच । अदित्या तु कृतानुज्ञो देवराजो जनार्दनम् । २०३.२५/२यथावत् पूजयामास बहुमानपुरःसरम् ॥ २०३.२५॥ २०३.२६/१ततो ददर्श कृष्णोऽपि सत्यभामासहायवान् । २०३.२६/२देवोद्यानानि सर्वाणि नन्दनादीनि सत्तमाः ॥ २०३.२६॥ २०३.२७/१ददर्श च सुगन्धाढ्यं मञ्जरीपुञ्जधारिणम् । २०३.२७/२शैत्याह्लादकरं दिव्यं ताम्रपल्लवशोभितम् ॥ २०३.२७॥ २०३.२८/१मथ्यमानेऽमृते जातं जातरूपसमप्रभम् । २०३.२८/२पारिजातं जगन्नाथः केशवः केशिसूदनः । २०३.२८/३तं दृष्ट्वा प्राह गोविन्दं सत्यभामा द्विजोत्तमाः ॥ २०३.२८॥ २०३.२९/१सत्यभामोवाच । कस्मान् न द्वारकामेष नीयते कृष्ण पादपः । २०३.२९/२यदि ते तद् वचः सत्यं सत्यात्यर्थं प्रियेति मे ॥ २०३.२९॥ २०३.३०/१मद्गृहे निष्कुटार्थाय तद् अयं नीयतां तरुः । २०३.३०/२न मे जाम्बवती तादृग् अभीष्टा न च रुक्मिणी ॥ २०३.३०॥ २०३.३१/१सत्ये यथा त्वमित्युक्तं त्वया कृष्णासकृत् प्रियम् । २०३.३१/२सत्यं तद् यदि गोविन्द नोपचारकृतं वचः ॥ २०३.३१॥ २०३.३२/१तद् अस्तु पारिजातोऽयं मम गेहविभूषणम् । २०३.३२/२बिभ्रती पारिजातस्य केशपाशेन मञ्जरीम् । २०३.३२/३सपत्नीनामहं मध्ये शोभेयमिति कामये ॥ २०३.३२॥ २०३.३३/१व्यास उवाच । इत्युक्तः स प्रहस्यैनं पारिजातं गरुत्मति । २०३.३३/२आरोपयामास हरिस्तमूचुर्वनरक्षिणः ॥ २०३.३३॥ २०३.३४/१वनपाला ऊचुः । भोः शची देवराजस्य महिषी तत्परिग्रहम् । २०३.३४/२पारिजातं न गोविन्द हर्तुमर्हसि पादपम् ॥ २०३.३४॥ २०३.३५/१शचीविभूषणार्थाय देवैरमृतमन्थने । २०३.३५/२उत्पादितोऽयं न क्षेमी गृहीत्वैनं गमिष्यसि ॥ २०३.३५॥ २०३.३६/१मौढ्यात् प्रार्थयसे क्षेमी गृहीत्वैनं च को व्रजेत् । २०३.३६/२अवश्यमस्य देवेन्द्रो विकृतिं कृष्ण यास्यति ॥ २०३.३६॥ २०३.३७/१वज्रोद्यतकरं शक्रमनुयास्यन्ति चामराः । २०३.३७/२तद् अलं सकलैर्देवैर्विग्रहेण तवाच्युत । २०३.३७/३विपाककटु यत् कर्म न तच्छंसन्ति पण्डिताः ॥ २०३.३७॥ २०३.३८/१व्यास उवाच । इत्युक्ते तैरुवाचैतान् सत्यभामातिकोपिनी ॥ २०३.३८॥ २०३.३९/१सत्यभामोवाच । का शची पारिजातस्य को वा शक्रः सुराधिपः । २०३.३९/२सामान्यः सर्वलोकानां यद्येषोऽमृतमन्थने ॥ २०३.३९॥ २०३.४०/१समुत्पन्नः पुरा कस्माद् एको गृह्णाति वासवः । २०३.४०/२यथा सुरा यथा चेन्दुर्यथा श्रीर्वनरक्षिणः ॥ २०३.४०॥ २०३.४१/१सामान्यः सर्वलोकस्य पारिजातस्तथा द्रुमः । २०३.४१/२भर्तृबाहुमहागर्वाद् रुणद्ध्येनमथो शची ॥ २०३.४१॥ २०३.४२/१तत् कथ्यतां द्रुतं गत्वा पौलोम्या वचनं मम । २०३.४२/२सत्यभामा वदत्येवं भर्तृगर्वोद्धताक्षरम् ॥ २०३.४२॥ २०३.४३/१यदि त्वं दयिता भर्तुर्यदि तस्य प्रिया ह्यसि । २०३.४३/२मद्भर्तुर्हरतो वृक्षं तत् कारय निवारणम् ॥ २०३.४३॥ २०३.४४/१जानामि ते पतिं शक्रं जानामि त्रिदशेश्वरम् । २०३.४४/२पारिजातं तथाप्येनं मानुषी हारयामि ते ॥ २०३.४४॥ २०३.४५/१व्यास उवाच । इत्युक्ता रक्षिणो गत्वा प्रोच्चैः प्रोचुर्यथोदितम् । २०३.४५/२शची चोत्साहयामास त्रिदशाधिपतिं पतिम् ॥ २०३.४५॥ २०३.४६/१ततः समस्तदेवानां सैन्यैः परिवृतो हरिम् । २०३.४६/२प्रवृक्तः पारिजातार्थमिन्द्रो योधयितुं द्विजाः ॥ २०३.४६॥ २०३.४७/१ततः परिघनिस्त्रिंश+ ।गदाशूलधरायुधाः । २०३.४७/२बभूवुस्त्रिदशाः सज्जाः शक्रे वज्रकरे स्थिते ॥ २०३.४७॥ २०३.४८/१ततो निरीक्ष्य गोविन्दो नागराजोपरि स्थितम् । २०३.४८/२शक्रं देवपरीवारं युद्धाय समुपस्थितम् ॥ २०३.४८॥ २०३.४९/१चकार शङ्खनिर्घोषं दिशः शब्देन पूरयन् । २०३.४९/२मुमोच च शरव्रातं सहस्रायुतसम्मितम् ॥ २०३.४९॥ २०३.५०/१ततो दिशो नभश्चैव दृष्ट्वा शरशताचितम् । २०३.५०/२मुमुचुस्त्रिदशाः सर्वे शस्त्राण्यस्त्राण्यनेकशः ॥ २०३.५०॥ २०३.५१/१एकैकमस्त्रं शस्त्रं च देवैर्मुक्तं सहस्रधा । २०३.५१/२चिच्छेद लीलयैवेशो जगतां मधुसूदनः ॥ २०३.५१॥ २०३.५२/१पाशं सलिलराजस्य समाकृष्योरगाशनः । २०३.५२/२चचाल खण्डशः कृत्त्वा बालपन्नगदेहवत् ॥ २०३.५२॥ २०३.५३/१यमेन प्रहितं दण्डं गदाप्रक्षेपखण्डितम् । २०३.५३/२पृथिव्यां पातयामास भगवान् देवकीसुतः ॥ २०३.५३॥ २०३.५४/१शिबिकां च धनेशस्य चक्रेण तिलशो विभुः । २०३.५४/२चकार शौरिरर्केन्दू दृष्टिपातहतौजसौ ॥ २०३.५४॥ २०३.५५/१नीतोऽग्निः शतशो बाणैर्द्राविता वसवो दिशः । २०३.५५/२चक्रविच्छिन्नशूलाग्रा रुद्रा भुवि निपातिताः ॥ २०३.५५॥ २०३.५६/१साध्या विश्वे च मरुतो गन्धर्वाश्चैव सायकैः । २०३.५६/२शार्ङ्गिणा प्रेरिताः सर्वे व्योम्नि शाल्मलितूलवत् ॥ २०३.५६॥ २०३.५७/१गरुडश्चापि वक्त्रेण पक्षाभ्यां च नखाङ्कुरैः । २०३.५७/२भक्षयन्न् अहनद् देवान् दानवांश्च सदा खगः ॥ २०३.५७॥ २०३.५८/१ततः शरसहस्रेण देवेन्द्रमधुसूदनौ । २०३.५८/२परस्परं ववर्षाते धाराभिरिव तोयदौ ॥ २०३.५८॥ २०३.५९/१ऐरावतेन गरुडो युयुधे तत्र संकुले । २०३.५९/२देवैः समेतैर्युयुधे शक्रेण च जनार्दनः ॥ २०३.५९॥ २०३.६०/१छिन्नेषु शीर्यमाणेषु शस्त्रेष्वस्त्रेषु सत्वरम् । २०३.६०/२जग्राह वासवो वज्रं कृष्णश्चक्रं सुदर्शनम् ॥ २०३.६०॥ २०३.६१/१ततो हाहाकृतं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् । २०३.६१/२वज्रचक्रधरौ दृष्ट्वा देवराजजनार्दनौ ॥ २०३.६१॥ २०३.६२/१क्षिप्तं वज्रमथेन्द्रेण जग्राह भगवान् हरिः । २०३.६२/२न मुमोच तदा चक्रं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ २०३.६२॥ २०३.६३/१प्रनष्टवज्रं देवेन्द्रं गरुडक्षतवाहनम् । २०३.६३/२सत्यभामाब्रवीद् वाक्यं पलायनपरायणम् ॥ २०३.६३॥ २०३.६४/१सत्यभामोवाच । त्रैलोक्येश्वर नो युक्तं शचीभर्तुः पलायनम् । २०३.६४/२पारिजातस्रगाभोगात् त्वामुपस्थास्यते शची ॥ २०३.६४॥ २०३.६५/१कीदृशं देव राज्यं ते पारिजातस्रगुज्ज्वलाम् । २०३.६५/२अपश्यतो यथापूर्वं प्रणयाभ्यागतां शचीम् ॥ २०३.६५॥ २०३.६६/१अलं शक्र प्रयासेन न व्रीडां यातुमर्हसि । २०३.६६/२नीयतां पारिजातोऽयं देवाः सन्तु गतव्यथाः ॥ २०३.६६॥ २०३.६७/१पतिगर्वावलेपेन बहुमानपुरःसरम् । २०३.६७/२न ददर्श गृहायातामुपचारेण मां शची ॥ २०३.६७॥ २०३.६८/१स्त्रीत्वाद् अगुरुचित्ताहं स्वभर्तुः श्लाघनापरा । २०३.६८/२ततः कृतवती शक्र भवता सह विग्रहम् ॥ २०३.६८॥ २०३.६९/१तद् अलं पारिजातेन परस्वेन हृतेन वा । २०३.६९/२रूपेण यशसा चैव भवेत् स्त्री का न गर्विता ॥ २०३.६९॥ २०३.७०/१व्यास उवाच । इत्युक्ते वै निववृते देवराजस्तया द्विजाः । २०३.७०/२प्राह चैनामलं चण्डि सखि खेदातिविस्तरैः ॥ २०३.७०॥ २०३.७१/१न चापि सर्गसंहार+ ।स्थितिकर्ताखिलस्य यः । २०३.७१/२जितस्य तेन मे व्रीडा जायते विश्वरूपिणा ॥ २०३.७१॥ २०३.७२/१यस्मिञ् जगत् सकलमेतद् अनादिमध्ये । २०३.७२/२यस्माद् यतश्च न भविष्यति सर्वभूतात् । २०३.७२/३तेनोद्भवप्रलयपालनकारणेन । २०३.७२/४व्रीडा कथं भवति देवि निराकृतस्य ॥ २०३.७२॥ २०३.७३/१सकलभुवनमूर्तिरल्पा सुसूक्ष्मा । २०३.७३/२विदितसकलवेदैर्ज्ञायते यस्य नान्यैः । २०३.७३/३तमजमकृतमीशं शाश्वतं स्वेच्छयैनम् । २०३.७३/४जगदुपकृतिमाद्यं को विजेतुं समर्थः ॥ २०३.७३॥ २०४.१/१व्यास उवाच । संस्तुतो भगवान् इत्थं देवराजेन केशवः । २०४.१/२प्रहस्य भावगम्भीरमुवाचेदं द्विजोत्तमाः ॥ २०४.१॥ २०४.२/१श्रीभगवान् उवाच । देवराजो भवान् इन्द्रो वयं मर्त्या जगत्पते । २०४.२/२क्षन्तव्यं भवतैवैतद् अपराधकृतं मम ॥ २०४.२॥ २०४.३/१पारिजाततरुश्चायं नीयतामुचितास्पदम् । २०४.३/२गृहीतोऽयं मया शक्र सत्यावचनकारणात् ॥ २०४.३॥ २०४.४/१वज्रं चेदं गृहाण त्वं यष्टव्यं प्रहितं त्वया । २०४.४/२तवैवैतत् प्रहरणं शक्र वैरिविदारणम् ॥ २०४.४॥ २०४.५/१शक्र उवाच । विमोहयसि मामीश मर्त्योऽहमिति किं वदन् । २०४.५/२जानीमस्त्वां भगवतोऽनन्तसौख्यविदो वयम् ॥ २०४.५॥ २०४.६/१योऽसि सोऽसि जगन्नाथ प्रवृत्तौ नाथ संस्थितः । २०४.६/२जगतः शल्यनिष्कर्षं करोष्यसुरसूदन ॥ २०४.६॥ २०४.७/१नीयतां पारिजातोऽयं कृष्ण द्वारवतीं पुरीम् । २०४.७/२मर्त्यलोके त्वया मुक्ते नायं संस्थास्यते भुवि ॥ २०४.७॥ २०४.८/१व्यास उवाच । तथेत्युक्त्वा तु देवेन्द्रमाजगाम भुवं हरिः । २०४.८/२प्रयुक्तैः सिद्धगन्धर्वैः स्तूयमानस्त्वथर्षिभिः ॥ २०४.८॥ २०४.९/१जगाम कृष्णः सहसा गृहीत्वा पादपोत्तमम् । २०४.९/२ततः शङ्खमुपाध्माय द्वारकोपरि संस्थितः ॥ २०४.९॥ २०४.१०/१हर्षमुत्पादयामास द्वारकावासिनां द्विजाः । २०४.१०/२अवतीर्याथ गरुडात् सत्यभामासहायवान् ॥ २०४.१०॥ २०४.११/१निष्कुटे स्थापयामास पारिजातं महातरुम् । २०४.११/२यमभ्येत्य जनः सर्वो जातिं स्मरति पौर्विकीम् ॥ २०४.११॥ २०४.१२/१वास्यते यस्य पुष्पाणां गन्धेनोर्वी त्रियोजनम् । २०४.१२/२ततस्ते यादवाः सर्वे देवगन्धान् अमानुषान् ॥ २०४.१२॥ २०४.१३/१ददृशुः पादपे तस्मिन् कुर्वतो मुखदर्शनम् । २०४.१३/२किंकरैः समुपानीतं हस्त्यश्वादि ततो धनम् ॥ २०४.१३॥ २०४.१४/१स्त्रियश्च कृष्णो जग्राह नरकस्य परिग्रहात् । २०४.१४/२ततः काले शुभे प्राप्त उपयेमे जनार्दनः ॥ २०४.१४॥ २०४.१५/१ताः कन्या नरकावासात् सर्वतो याः समाहृताः । २०४.१५/२एकस्मिन्न् एव गोविन्दः कालेनासां द्विजोत्तमाः ॥ २०४.१५॥ २०४.१६/१जग्राह विधिवत् पाणीन् पृथग्देहे स्वधर्मतः । २०४.१६/२षोडश स्त्रीसहस्राणि शतमेकं तथाधिकम् ॥ २०४.१६॥ २०४.१७/१तावन्ति चक्रे रूपाणि भगवान् मधुसूदनः । २०४.१७/२एकैकशश्च ताः कन्या मेनिरे मधुसूदनम् ॥ २०४.१७॥ २०४.१८/१ममैव पाणिग्रहणं गोविन्दः कृतवान् इति । २०४.१८/२निशासु जगतः स्रष्टा तासां गेहेषु केशवः । २०४.१८/३उवास विप्राः सर्वासां विश्वरूपधरो हरिः ॥ २०४.१८॥ २०५.१/१व्यास उवाच । प्रद्युम्नाद्या हरेः पुत्रा रुक्मिण्यां कथिता द्विजाः । २०५.१/२भान्वादिकांश्च वै पुत्रान् सत्यभामा व्यजायत ॥ २०५.१॥ २०५.२/१दीप्तिमन्तः प्रपक्षाद्या रोहिण्यास्तनया हरेः । २०५.२/२बभूवुर्जाम्बवत्याश्च साम्बाद्या बाहुशालिनः ॥ २०५.२॥ २०५.३/१तनया भद्रविन्दाद्या नाग्नजित्यां महाबलाः । २०५.३/२संग्रामजित्प्रधानास्तु शैब्यायां चाभवन् सुताः ॥ २०५.३॥ २०५.४/१वृकाद्यास्तु सुता माद्री गात्रवत्प्रमुखान् सुतान् । २०५.४/२अवाप लक्ष्मणा पुत्रान् कालिन्द्याश्च श्रुतादयः ॥ २०५.४॥ २०५.५/१अन्यासां चैव भार्याणां समुत्पन्नानि चक्रिणः । २०५.५/२अष्टायुतानि पुत्राणां सहस्राणि शतं तथा ॥ २०५.५॥ २०५.६/१प्रद्युम्नः प्रमुखस्तेषां रुक्मिण्यास्तु सुतस्ततः । २०५.६/२प्रद्युम्नाद् अनिरुद्धोऽभूद् वज्रस्तस्माद् अजायत ॥ २०५.६॥ २०५.७/१अनिरुद्धो रणे रुद्धो बलेः पौत्रीं महाबलः । २०५.७/२बाणस्य तनयामूषामुपयेमे द्विजोत्तमाः ॥ २०५.७॥ २०५.८/१यत्र युद्धमभूद् घोरं हरिशंकरयोर्महत् । २०५.८/२छिन्नं सहस्रं बाहूनां यत्र बाणस्य चक्रिणा ॥ २०५.८॥ २०५.९/१मुनय ऊचुः । कथं युद्धमभूद् ब्रह्मन्न् उषार्थे हरकृष्णयोः । २०५.९/२कथं क्षयं च बाणस्य बाहूनां कृतवान् हरिः ॥ २०५.९॥ २०५.१०/१एतत् सर्वं महाभाग वक्तुमर्हसि नोऽखिलम् । २०५.१०/२महत् कौतूहलं जातं श्रोतुमेतां कथां शुभाम् ॥ २०५.१०॥ २०५.११/१व्यास उवाच । उषा बाणसुता विप्राः पार्वतीं शम्भुना सह । २०५.११/२क्रीडन्तीमुपलक्ष्योच्चैः स्पृहां चक्रे तदा स्वयम् । २०५.११/३ततः सकलचित्तज्ञा गौरी तामाह भामिनीम् ॥ २०५.११॥ २०५.१२/१गौर्युवाच । अलमित्यनुतापेन भर्त्रा त्वमपि रंस्यसे ॥ २०५.१२॥ २०५.१३/१व्यास उवाच । इत्युक्ता सा तदा चक्रे कदेति मतिमात्मनः । २०५.१३/२को वा भर्ता ममेत्येनां पुनरप्याह पार्वती ॥ २०५.१३॥ २०५.१४/१पार्वत्युवाच । वैशाखे शुक्लद्वादश्यां स्वप्ने योऽभिभवं तव । २०५.१४/२करिष्यति स ते भर्ता राजपुत्रि भविष्यति ॥ २०५.१४॥ २०५.१५/१व्यास उवाच । तस्यां तिथौ पुमान् स्वप्ने यथा देव्या उदीरितः । २०५.१५/२तथैवाभिभवं चक्रे रागं चक्रे च तत्र सा । २०५.१५/३ततः प्रबुद्धा पुरुषमपश्यन्ती तमुत्सुका ॥ २०५.१५॥ २०५.१६/१उषोवाच । क्व गतोऽसीति निर्लज्जा द्विजाश्चोक्तवती सखीम् । २०५.१६/२बाणस्य मन्त्री कुम्भाण्डश्चित्रलेखा तु तत्सुता ॥ २०५.१६॥ २०५.१७/१तस्याः सख्यभवत् सा च प्राह कोऽयं त्वयोच्यते । २०५.१७/२यदा लज्जाकुला नास्य कथयामास सा सखी ॥ २०५.१७॥ २०५.१८/१तदा विश्वासमानीय सर्वमेवान्ववेदयत् । २०५.१८/२विदितायां तु तामाह पुनरूषा यथोदितम् । २०५.१८/३देव्या तथैव तत्प्राप्तौ योऽभ्युपायः कुरुष्व तम् ॥ २०५.१८॥ २०५.१९/१व्यास उवाच । ततः पटे सुरान् दैत्यान् गन्धर्वांश्च प्रधानतः । २०५.१९/२मनुष्यांश्चाभिलिख्यासौ चित्रलेखाप्यदर्शयत् ॥ २०५.१९॥ २०५.२०/१अपास्य सा तु गन्धर्वांस्तथोरगसुरासुरान् । २०५.२०/२मनुष्येषु ददौ दृष्टिं तेष्वप्यन्धकवृष्णिषु ॥ २०५.२०॥ २०५.२१/१कृष्णरामौ विलोक्यासीत् सुभ्रूर्लज्जायतेक्षणा । २०५.२१/२प्रद्युम्नदर्शने व्रीडा+ ।दृष्टिं निन्ये ततो द्विजाः ॥ २०५.२१॥ २०५.२२/१दृष्ट्वानिरुद्धं च ततो लज्जा क्वापि निराकृता । २०५.२२/२सोऽयं सोऽयं ममेत्युक्ते तया सा योगगामिनी । २०५.२२/३ययौ द्वारवतीमूषां समाश्वास्य ततः सखी ॥ २०५.२२॥ २०६.१/१व्यास उवाच । बाणोऽपि प्रणिपत्याग्रे ततश्चाह त्रिलोचनम् ॥ २०६.१॥ २०६.२/१बाण उवाच । देव बाहुसहस्रेण निर्विण्णोऽहं विनाहवम् । २०६.२/२कच्चिन् ममैषां बाहूनां साफल्यकरणो रणः । २०६.२/३भविष्यति विना युद्धं भाराय मम किं भुजैः ॥ २०६.२॥ २०६.३/१शंकर उवाच । मयूरध्वजभङ्गस्ते यदा बाण भविष्यति । २०६.३/२पिशिताशिजनानन्दं प्राप्स्यसि त्वं तदा रणम् ॥ २०६.३॥ २०६.४/१व्यास उवाच । ततः प्रणम्य मुदितः शम्भुमभ्यागतो गृहात् । २०६.४/२भग्नं ध्वजमथालोक्य हृष्टो हर्षं परं ययौ ॥ २०६.४॥ २०६.५/१एतस्मिन्न् एव काले तु योगविद्याबलेन तम् । २०६.५/२अनिरुद्धमथानिन्ये चित्रलेखा वरा सखी ॥ २०६.५॥ २०६.६/१कन्यान्तःपुरमध्ये तं रममाणं सहोषया । २०६.६/२विज्ञाय रक्षिणो गत्वा शशंसुर्दैत्यभूपतेः ॥ २०६.६॥ २०६.७/१व्यादिष्टं किंकराणां तु सैन्यं तेन महात्मना । २०६.७/२जघान परिघं लौहमादाय परवीरहा ॥ २०६.७॥ २०६.८/१हतेषु तेषु बाणोऽपि रथस्थस्तद्वधोद्यतः । २०६.८/२युध्यमानो यथाशक्ति यदा वीरेण निर्जितः ॥ २०६.८॥ २०६.९/१मायया युयुधे तेन स तदा मन्त्रचोदितः । २०६.९/२ततश्च पन्नगास्त्रेण बबन्ध यदुनन्दनम् ॥ २०६.९॥ २०६.१०/१द्वारवत्यां क्व यातोऽसावनिरुद्धेति जल्पताम् । २०६.१०/२यदूनामाचचक्षे तं बद्धं बाणेन नारदः ॥ २०६.१०॥ २०६.११/१तं शोणितपुरे श्रुत्वा नीतं विद्याविदग्धया । २०६.११/२योषिता प्रत्ययं जग्मुर्यादवा नाम वैरिति ॥ २०६.११॥ २०६.१२/१ततो गरुडमारुह्य स्मृतमात्रागतं हरिः । २०६.१२/२बलप्रद्युम्नसहितो बाणस्य प्रययौ पुरम् ॥ २०६.१२॥ २०६.१३/१पुरीप्रवेशे प्रमथैर्युद्धमासीन् महाबलैः । २०६.१३/२ययौ बाणपुराभ्याशं नीत्वा तान् संक्षयं हरिः ॥ २०६.१३॥ २०६.१४/१ततस्त्रिपादस्त्रिशिरा ज्वरो माहेश्वरो महान् । २०६.१४/२बाणरक्षार्थमत्यर्थं युयुधे शार्ङ्गधन्वना ॥ २०६.१४॥ २०६.१५/१तद्भस्मस्पर्शसम्भूत+ ।तापं कृष्णाङ्गसंगमात् । २०६.१५/२अवाप बलदेवोऽपि समं सम्मीलितेक्षणः ॥ २०६.१५॥ २०६.१६/१ततः संयुध्यमानस्तु सह देवेन शार्ङ्गिणा । २०६.१६/२वैष्णवेन ज्वरेणाशु कृष्णदेहान् निराकृतः ॥ २०६.१६॥ २०६.१७/१नारायणभुजाघात+ ।परिपीडनविह्वलम् । २०६.१७/२तं वीक्ष्य क्षम्यतामस्येत्याह देवः पितामहः ॥ २०६.१७॥ २०६.१८/१ततश्च क्षान्तमेवेति प्रोच्य तं वैष्णवं ज्वरम् । २०६.१८/२आत्मन्येव लयं निन्ये भगवान् मधुसूदनः ॥ २०६.१८॥ २०६.१९/१मम त्वया समं युद्धं ये स्मरिष्यन्ति मानवाः । २०६.१९/२विज्वरास्ते भविष्यन्तीत्युक्त्वा चैनं ययौ हरिः ॥ २०६.१९॥ २०६.२०/१ततोऽग्नीन् भगवान् पञ्च जित्वा नीत्वा क्षयं तथा । २०६.२०/२दानवानां बलं विष्णुश्चूर्णयामास लीलया ॥ २०६.२०॥ २०६.२१/१ततः समस्तसैन्येन दैतेयानां बलेः सुतः । २०६.२१/२युयुधे शंकरश्चैव कार्त्तिकेयश्च शौरिणा ॥ २०६.२१॥ २०६.२२/१हरिशंकरयोर्युद्धमतीवासीत् सुदारुणम् । २०६.२२/२चुक्षुभुः सकला लोकाः शस्त्रास्त्रैर्बहुधार्दिताः ॥ २०६.२२॥ २०६.२३/१प्रलयोऽयमशेषस्य जगतो नूनमागतः । २०६.२३/२मेनिरे त्रिदशा यत्र वर्तमाने महाहवे ॥ २०६.२३॥ २०६.२४/१जृम्भणास्त्रेण गोविन्दो जृम्भयामास शंकरम् । २०६.२४/२ततः प्रणेशुर्दैतेयाः प्रमथाश्च समन्ततः ॥ २०६.२४॥ २०६.२५/१जृम्भाभिभूतश्च हरो रथोपस्थमुपाविशत् । २०६.२५/२न शशाक तदा योद्धुं कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा ॥ २०६.२५॥ २०६.२६/१गरुडक्षतबाहुश्च प्रद्युम्नास्त्रेण पीडितः । २०६.२६/२कृष्णहुंकारनिर्धूत+ ।शक्तिश्चापययौ गुहः ॥ २०६.२६॥ २०६.२७/१जृम्भिते शंकरे नष्टे दैत्यसैन्ये गुहे जिते । २०६.२७/२नीते प्रमथसैन्ये च संक्षयं शार्ङ्गधन्वना ॥ २०६.२७॥ २०६.२८/१नन्दीशसंगृहीताश्वमधिरूढो महारथम् । २०६.२८/२बाणस्तत्राययौ योद्धुं कृष्णकार्ष्णिबलैः सह ॥ २०६.२८॥ २०६.२९/१बलभद्रो महावीर्यो बाणसैन्यमनेकधा । २०६.२९/२विव्याध बाणैः प्रद्युम्नो धर्मतश्चापलायतः ॥ २०६.२९॥ २०६.३०/१आकृष्य लाङ्गलाग्रेण मुशलेन च पोथितम् । २०६.३०/२बलं बलेन ददृशे बाणो बाणैश्च चक्रिणः ॥ २०६.३०॥ २०६.३१/१ततः कृष्णस्य बाणेन युद्धमासीत् समासतः । २०६.३१/२परस्परं तु संदीप्तान् कायत्राणविभेदिनः ॥ २०६.३१॥ २०६.३२/१कृष्णश्चिच्छेद बाणांस्तान् बाणेन प्रहिताञ् शरैः । २०६.३२/२बिभेद केशवं बाणो बाणं विव्याध चक्रधृक् ॥ २०६.३२॥ २०६.३३/१मुमुचाते तथास्त्राणि बाणकृष्णौ जिगीषया । २०६.३३/२परस्परक्षतिपरौ परिघांश्च ततो द्विजाः ॥ २०६.३३॥ २०६.३४/१छिद्यमानेष्वशेषेषु शस्त्रेष्वस्त्रे च सीदति । २०६.३४/२प्राचुर्येण हरिर्बाणं हन्तुं चक्रे ततो मनः ॥ २०६.३४॥ २०६.३५/१ततोऽर्कशतसम्भूत+ ।तेजसा सदृशद्युति । २०६.३५/२जग्राह दैत्यचक्रारिर्हरिश्चक्रं सुदर्शनम् ॥ २०६.३५॥ २०६.३६/१मुञ्चतो बाणनाशाय तच्चक्रं मधुविद्विषः । २०६.३६/२नग्ना दैतेयविद्याभूत् कोटरी पुरतो हरेः ॥ २०६.३६॥ २०६.३७/१तामग्रतो हरिर्दृष्ट्वा मीलिताक्षः सुदर्शनम् । २०६.३७/२मुमोच बाणमुद्दिश्य छेत्तुं बाहुवनं रिपोः ॥ २०६.३७॥ २०६.३८/१क्रमेणास्य तु बाहूनां बाणस्याच्युतचोदितम् । २०६.३८/२छेदं चक्रेऽसुरस्याशु शस्त्रास्त्रक्षेपणाद् द्रुतम् ॥ २०६.३८॥ २०६.३९/१छिन्ने बाहुवने तत् तु करस्थं मधुसूदनः । २०६.३९/२मुमुक्षुर्बाणनाशाय विज्ञातस्त्रिपुरद्विषा ॥ २०६.३९॥ २०६.४०/१स उत्पत्याह गोविन्दं सामपूर्वमुमापतिः । २०६.४०/२विलोक्य बाणं दोर्दण्ड+ ॅह्छेदासृक्स्राववर्षिणम् ॥ २०६.४०॥ २०६.४१/१रुद्र उवाच । कृष्ण कृष्ण जगन्नाथ जाने त्वां पुरुषोत्तमम् । २०६.४१/२परेशं परमात्मानमनादिनिधनं परम् ॥ २०६.४१॥ २०६.४२/१देवतिर्यङ्मनुष्येषु शरीरग्रहणात्मिका । २०६.४२/२लीलेयं तव चेष्टा हि दैत्यानां वधलक्षणा ॥ २०६.४२॥ २०६.४३/१तत् प्रसीदाभयं दत्तं बाणस्यास्य मया प्रभो । २०६.४३/२तत् त्वया नानृतं कार्यं यन् मया व्याहृतं वचः ॥ २०६.४३॥ २०६.४४/१अस्मत्संश्रयवृद्धोऽयं नापराधस्तवाव्यय । २०६.४४/२मया दत्तवरो दैत्यस्ततस्त्वां क्षमयाम्यहम् ॥ २०६.४४॥ २०६.४५/१व्यास उवाच । इत्युक्तः प्राह गोविन्दः शूलपाणिमुमापतिम् । २०६.४५/२प्रसन्नवदनो भूत्वा गतामर्षोऽसुरं प्रति ॥ २०६.४५॥ २०६.४६/१श्रीभगवान् उवाच । युष्मद्दत्तवरो बाणो जीवताद् एष शंकर । २०६.४६/२त्वद्वाक्यगौरवाद् एतन् मया चक्रं निवर्तितम् ॥ २०६.४६॥ २०६.४७/१त्वया यद् अभयं दत्तं तद् दत्तमभयं मया । २०६.४७/२मत्तोऽविभिन्नमात्मानं द्रष्टुमर्हसि शंकर ॥ २०६.४७॥ २०६.४८/१योऽहं स त्वं जगच्चेदं सदेवासुरमानुषम् । २०६.४८/२अविद्यामोहितात्मानः पुरुषा भिन्नदर्शिनः ॥ २०६.४८॥ २०६.४९/१व्यास उवाच । इत्युक्त्वा प्रययौ कृष्णः प्राद्युम्निर्यत्र तिष्ठति । २०६.४९/२तद्बन्धफणिनो नेशुर्गरुडानिलशोषिताः ॥ २०६.४९॥ २०६.५०/१ततोऽनिरुद्धमारोप्य सपत्नीकं गरुत्मति । २०६.५०/२आजग्मुर्द्वारकां राम+ ।कार्ष्णिदामोदराः पुरीम् ॥ २०६.५०॥ २०७.१/१मुनय ऊचुः । चक्रे कर्म महच्छौरिर्बिभ्रद् यो मानुषीं तनुम् । २०७.१/२जिगाय शक्रं शर्वं च सर्वदेवांश्च लीलया ॥ २०७.१॥ २०७.२/१यच्चान्यद् अकरोत् कर्म दिव्यचेष्टाविघातकृत् । २०७.२/२कथ्यतां तन् मुनिश्रेष्ठ परं कौतूहलं हि नः ॥ २०७.२॥ २०७.३/१व्यास उवाच । गदतो मे मुनिश्रेष्ठाः श्रूयतामिदमादरात् । २०७.३/२नरावतारे कृष्णेन दग्धा वाराणसी यथा ॥ २०७.३॥ २०७.४/१पौण्ड्रको वासुदेवश्च वासुदेवोऽभवद् भुवि । २०७.४/२अवतीर्णस्त्वमित्युक्तो जनैरज्ञानमोहितैः ॥ २०७.४॥ २०७.५/१स मेने वासुदेवोऽहमवतीर्णो महीतले । २०७.५/२नष्टस्मृतिस्ततः सर्वं विष्णुचिह्नमचीकरत् । २०७.५/३दूतं च प्रेषयामास स कृष्णाय द्विजोत्तमाः ॥ २०७.५॥ २०७.६/१दूत उवाच । त्यक्त्वा चक्रादिकं चिह्नं मदीयं नाम मात्मनः । २०७.६/२वासुदेवात्मकं मूढ मुक्त्वा सर्वमशेषतः ॥ २०७.६॥ २०७.७/१आत्मनो जीवितार्थं च तथा मे प्रणतिं व्रज ॥ २०७.७॥ २०७.८/१व्यास उवाच । इत्युक्तः स प्रहस्यैव दूतं प्राह जनार्दनः ॥ २०७.८॥ २०७.९/१श्रीभगवान् उवाच । निजचिह्नमहं चक्रं समुत्स्रक्ष्ये त्वयीति वै । २०७.९/२वाच्यश्च पौण्ड्रको गत्वा त्वया दूत वचो मम ॥ २०७.९॥ २०७.१०/१ज्ञातस्त्वद्वाक्यसद्भावो यत् कार्यं तद् विधीयताम् । २०७.१०/२गृहीतचिह्न एवाहमागमिष्यामि ते पुरम् ॥ २०७.१०॥ २०७.११/१उत्स्रक्ष्यामि च ते चक्रं निजचिह्नमसंशयम् । २०७.११/२आज्ञापूर्वं च यद् इदमागच्छेति त्वयोदितम् ॥ २०७.११॥ २०७.१२/१सम्पादयिष्ये श्वस्तुभ्यं तद् अप्येषोऽविलम्बितम् । २०७.१२/२शरणं ते समभ्येत्य कर्तास्मि नृपते तथा । २०७.१२/३यथा त्वत्तो भयं भूयो नैव किंचिद् भविष्यति ॥ २०७.१२॥ २०७.१३/१व्यास उवाच । इत्युक्तेऽपगते दूते संस्मृत्याभ्यागतं हरिः । २०७.१३/२गरुत्मन्तं समारुह्य त्वरितं तत्पुरं ययौ ॥ २०७.१३॥ २०७.१४/१तस्यापि केशवोद्योगं श्रुत्वा काशिपतिस्तदा । २०७.१४/२सर्वसैन्यपरीवार+ ।पार्ष्णिग्राहमुपाययौ ॥ २०७.१४॥ २०७.१५/१ततो बलेन महता काशिराजबलेन च । २०७.१५/२पौण्ड्रको वासुदेवोऽसौ केशवाभिमुखं ययौ ॥ २०७.१५॥ २०७.१६/१तं ददर्श हरिर्दूराद् उदारस्यन्दने स्थितम् । २०७.१६/२चक्रशङ्खगदापाणिं पाणिना विधृताम्बुजम् ॥ २०७.१६॥ २०७.१७/१स्रग्धरं धृतशार्ङ्गं च सुपर्णरचनाध्वजम् । २०७.१७/२वक्षस्थलकृतं चास्य श्रीवत्सं ददृशे हरिः ॥ २०७.१७॥ २०७.१८/१किरीटकुण्डलधरं पीतवासःसमन्वितम् । २०७.१८/२दृष्ट्वा तं भावगम्भीरं जहास मधुसूदनः ॥ २०७.१८॥ २०७.१९/१युयुधे च बलेनास्य हस्त्यश्वबलिना द्विजाः । २०७.१९/२निस्त्रिंशर्ष्टिगदाशूल+ ।शक्तिकार्मुकशालिना ॥ २०७.१९॥ २०७.२०/१क्षणेन शार्ङ्गनिर्मुक्तैः शरैरग्निविदारणैः । २०७.२०/२गदाचक्रातिपातैश्च सूदयामास तद्बलम् ॥ २०७.२०॥ २०७.२१/१काशिराजबलं चैव क्षयं नीत्वा जनार्दनः । २०७.२१/२उवाच पौण्ड्रकं मूढमात्मचिह्नोपलक्षणम् ॥ २०७.२१॥ २०७.२२/१श्रीभगवान् उवाच । पौण्ड्रकोक्तं त्वया यत् तद् दूतवक्त्रेण मां प्रति । २०७.२२/२समुत्सृजेति चिह्नानि तत् ते सम्पादयाम्यहम् ॥ २०७.२२॥ २०७.२३/१चक्रमेतत् समुत्सृष्टं गदेयं ते विसर्जिता । २०७.२३/२गरुत्मान् एष निर्दिष्टः समारोहतु ते ध्वजम् ॥ २०७.२३॥ २०७.२४/१इत्युच्चार्य विमुक्तेन चक्रेणासौ विदारितः । २०७.२४/२पोथितो गदया भग्नो गरुत्मांश्च गरुत्मता ॥ २०७.२४॥ २०७.२५/१ततो हाहाकृते लोके काशीनामधिपस्तदा । २०७.२५/२युयुधे वासुदेवेन मित्रस्यापचितौ स्थितः ॥ २०७.२५॥ २०७.२६/१ततः शार्ङ्गविनिर्मुक्तैश्छित्त्वा तस्य शरैः शिरः । २०७.२६/२काशिपुर्यां स चिक्षेप कुर्वंल्लोकस्य विस्मयम् ॥ २०७.२६॥ २०७.२७/१हत्वा तु पौण्ड्रकं शौरिः काशिराजं च सानुगम् । २०७.२७/२रेमे द्वारवतीं प्राप्तोऽमरः स्वर्गगतो यथा ॥ २०७.२७॥ २०७.२८/१तच्छिरः पतितं तत्र दृष्ट्वा काशिपतेः पुरे । २०७.२८/२जनः किमेतद् इत्याह केनेत्यत्यन्तविस्मितः ॥ २०७.२८॥ २०७.२९/१ज्ञात्वा तं वासुदेवेन हतं तस्य सुतस्ततः । २०७.२९/२पुरोहितेन सहितस्तोषयामास शंकरम् ॥ २०७.२९॥ २०७.३०/१अविमुक्ते महाक्षेत्रे तोषितस्तेन शंकरः । २०७.३०/२वरं वृणीष्वेति तदा तं प्रोवाच नृपात्मजम् ॥ २०७.३०॥ २०७.३१/१स वव्रे भगवन् कृत्या पितुर्हन्तुर्वधाय मे । २०७.३१/२समुत्तिष्ठतु कृष्णस्य त्वत्प्रसादान् महेश्वर ॥ २०७.३१॥ २०७.३२/१व्यास उवाच । एवं भविष्यतीत्युक्ते दक्षिणाग्नेरनन्तरम् । २०७.३२/२महाकृत्या समुत्तस्थौ तस्यैवाग्निनिवेशनात् ॥ २०७.३२॥ २०७.३३/१ततो ज्वालाकरालास्या ज्वलत्केशकलापिका । २०७.३३/२कृष्ण कृष्णेति कुपिता कृत्वा द्वारवतीं ययौ ॥ २०७.३३॥ २०७.३४/१तामवेक्ष्य जनः सर्वो रौद्रां विकृतलोचनाम् । २०७.३४/२ययौ शरण्यं जगतां शरणं मधुसूदनम् ॥ २०७.३४॥ २०७.३५/१जना ऊचुः । काशिराजसुतेनेयमाराध्य वृषभध्वजम् । २०७.३५/२उत्पादिता महाकृत्या वधाय तव चक्रिणः । २०७.३५/३जहि कृत्यामिमामुग्रां वह्निज्वालाजटाकुलाम् ॥ २०७.३५॥ २०७.३६/१व्यास उवाच । चक्रमुत्सृष्टमक्षेषु क्रीडासक्तेन लीलया । २०७.३६/२तद् अग्निमालाजटिलं ज्वालोद्गारातिभीषणम् ॥ २०७.३६॥ २०७.३७/१कृत्यामनुजगामाशु विष्णुचक्रं सुदर्शनम् । २०७.३७/२ततः सा चक्रविध्वस्ता कृत्या माहेश्वरी तदा ॥ २०७.३७॥ २०७.३८/१जगाम वेगिनी वेगात् तद् अप्यनुजगाम ताम् । २०७.३८/२कृत्या वाराणसीमेव प्रविवेश त्वरान्विता ॥ २०७.३८॥ २०७.३९/१विष्णुचक्रप्रतिहत+ ।प्रभावा मुनिसत्तमाः । २०७.३९/२ततः काशिबलं भूरि प्रमथानां तथा बलम् ॥ २०७.३९॥ २०७.४०/१समस्तशस्त्रास्त्रयुतं चक्रस्याभिमुखं ययौ । २०७.४०/२शस्त्रास्त्रमोक्षबहुलं दग्ध्वा तद् बलमोजसा ॥ २०७.४०॥ २०७.४१/१कृत्वाक्षेमामशेषां तां पुरीं वाराणसीं ययौ । २०७.४१/२प्रभूतभृत्यपौरां तां साश्वमातङ्गमानवाम् ॥ २०७.४१॥ २०७.४२/१अशेषदुर्गकोष्ठां तां दुर्निरीक्ष्यां सुरैरपि । २०७.४२/२ज्वालापरिवृताशेष+ ।गृहप्राकारतोरणाम् ॥ २०७.४२॥ २०७.४३/१ददाह तां पुरीं चक्रं सकलामेव सत्वरम् । २०७.४३/२अक्षीणामर्षमत्यल्प+ ।साध्यसाधननिस्पृहम् । २०७.४३/३तच्चक्रं प्रस्फुरद्दीप्ति विष्णोरभ्याययौ करम् ॥ २०७.४३॥ २०८.१/१मुनय ऊचुः । श्रोतुमिच्छामहे भूयो बलभद्रस्य धीमतः । २०८.१/२मुने पराक्रमं शौर्यं तन् नो व्याख्यातुमर्हसि ॥ २०८.१॥ २०८.२/१यमुनाकर्षणादीनि श्रुतान्यस्माभिरत्र वै । २०८.२/२तत् कथ्यतां महाभाग यद् अन्यत् कृतवान् बलः ॥ २०८.२॥ २०८.३/१व्यास उवाच । श‍ृणुध्वं मुनयः कर्म यद् रामेणाभवत् कृतम् । २०८.३/२अनन्तेनाप्रमेयेन शेषेण धरणीभृता ॥ २०८.३॥ २०८.४/१दुर्योधनस्य तनयां स्वयंवरकृतेक्षणाम् । २०८.४/२बलाद् आदत्तवान् वीरः साम्बो जाम्बवतीसुतः ॥ २०८.४॥ २०८.५/१ततः क्रुद्धा महावीर्याः कर्णदुर्योधनादयः । २०८.५/२भीष्मद्रोणादयश्चैव बबन्धुर्युधि निर्जितम् ॥ २०८.५॥ २०८.६/१तच्छ्रुत्वा यादवाः सर्वे क्रोधं दुर्योधनादिषु । २०८.६/२मुनयः प्रतिचक्रुश्च तान् विहन्तुं महोद्यमम् ॥ २०८.६॥ २०८.७/१तान् निवार्य बलः प्राह मदलोलाकुलाक्षरम् । २०८.७/२मोक्ष्यन्ति ते मद्वचनाद् यास्याम्येको हि कौरवान् ॥ २०८.७॥ २०८.८/१बलदेवस्ततो गत्वा नगरं नागसाह्वयम् । २०८.८/२बाह्योपवनमध्येऽभून् न विवेश च तत् पुरम् ॥ २०८.८॥ २०८.९/१बलमागतमाज्ञाय तदा दुर्योधनादयः । २०८.९/२गामर्घमुदकं चैव रामाय प्रत्यवेदयन् । २०८.९/३गृहीत्वा विधिवत् सर्वं ततस्तान् आह कौरवान् ॥ २०८.९॥ २०८.१०/१बलदेव उवाच । आज्ञापयत्युग्रसेनः साम्बमाशु विमुञ्चत ॥ २०८.१०॥ २०८.११/१व्यास उवाच । ततस्तद्वचनं श्रुत्वा भीष्मद्रोणादयो द्विजाः । २०८.११/२कर्णदुर्योधनाद्याश्च चुक्रुधुर्द्विजसत्तमाः ॥ २०८.११॥ २०८.१२/१ऊचुश्च कुपिताः सर्वे बाह्लिकाद्याश्च भूमिपाः । २०८.१२/२अराजार्हं यदोर्वंशमवेक्ष्य मुशलायुधम् ॥ २०८.१२॥ २०८.१३/१कौरवा ऊचुः । भो भोः किमेतद् भवता बलभद्रेरितं वचः । २०८.१३/२आज्ञां कुरुकुलोत्थानां यादवः कः प्रदास्यति ॥ २०८.१३॥ २०८.१४/१उग्रसेनोऽपि यद्याज्ञां कौरवाणां प्रदास्यति । २०८.१४/२तद् अलं पाण्डुरैश्छत्त्रैर्नृपयोग्यैरलंकृतैः ॥ २०८.१४॥ २०८.१५/१तद् गच्छ बलभद्र त्वं साम्बमन्यायचेष्टितम् । २०८.१५/२विमोक्ष्यामो न भवतो नोग्रसेनस्य शासनात् ॥ २०८.१५॥ २०८.१६/१प्रणतिर्या कृतास्माकं मान्यानां कुकुरान्धकैः । २०८.१६/२न नाम सा कृता केयमाज्ञा स्वामिनि भृत्यतः ॥ २०८.१६॥ २०८.१७/१गर्वमारोपिता यूयं समानासनभोजनैः । २०८.१७/२को दोषो भवतां नीतिर्यत् प्रीणात्यनपेक्षिता ॥ २०८.१७॥ २०८.१८/१अस्माभिरर्च्यो भवता योऽयं बल निवेदितः । २०८.१८/२प्रेम्णैव न तद् अस्माकं कुलाद् युष्मत्कुलोचितम् ॥ २०८.१८॥ २०८.१९/१व्यास उवाच । इत्युक्त्वा कुरवः सर्वे नामुञ्चन्त हरेः सुतम् । २०८.१९/२कृतैकनिश्चयाः सर्वे विविशुर्गजसाह्वयम् ॥ २०८.१९॥ २०८.२०/१मत्तः कोपेन चाघूर्णं ततोऽधिक्षेपजन्मना । २०८.२०/२उत्थाय पार्ष्ण्या वसुधां जघान स हलायुधः ॥ २०८.२०॥ २०८.२१/१ततो विदारिता पृथ्वी पार्ष्णिघातान् महात्मनः । २०८.२१/२आस्फोटयामास तदा दिशः शब्देन पूरयन् । २०८.२१/३उवाच चातिताम्राक्षो भ्रुकुटीकुटिलाननः ॥ २०८.२१॥ २०८.२२/१बलदेव उवाच । अहो महावलेपोऽयमसाराणां दुरात्मनाम् । २०८.२२/२कौरवाणामाधिपत्यमस्माकं किल कालजम् ॥ २०८.२२॥ २०८.२३/१उग्रसेनस्य ये नाज्ञां मन्यन्ते चाप्यलङ्घनाम् । २०८.२३/२आज्ञां प्रतीच्छेद् धर्मेण सह देवैः शचीपतिः ॥ २०८.२३॥ २०८.२४/१सदाध्यास्ते सुधर्मां तामुग्रसेनः शचीपतेः । २०८.२४/२धिङ् मनुष्यशतोच्छिष्टे तुष्टिरेषां नृपासने ॥ २०८.२४॥ २०८.२५/१पारिजाततरोः पुष्प+ ंअञ्जरीर्वनिताजनः । २०८.२५/२बिभर्ति यस्य भृत्यानां सोऽप्येषां न महीपतिः ॥ २०८.२५॥ २०८.२६/१समस्तभूभुजां नाथ उग्रसेनः स तिष्ठतु । २०८.२६/२अद्य निष्कौरवामुर्वीं कृत्वा यास्यामि तां पुरीम् ॥ २०८.२६॥ २०८.२७/१कर्णं दुर्योधनं द्रोणमद्य भीष्मं सबाह्लिकम् । २०८.२७/२दुःशासनादीन् भूरिं च भूरिश्रवसमेव च ॥ २०८.२७॥ २०८.२८/१सोमदत्तं शलं भीममर्जुनं सयुधिष्ठिरम् । २०८.२८/२यमजौ कौरवांश्चान्यान् हन्यां साश्वरथद्विपान् ॥ २०८.२८॥ २०८.२९/१वीरमादाय तं साम्बं सपत्नीकं ततः पुरीम् । २०८.२९/२द्वारकामुग्रसेनादीन् गत्वा द्रक्ष्यामि बान्धवान् ॥ २०८.२९॥ २०८.३०/१अथवा कौरवादीनां समस्तैः कुरुभिः सह । २०८.३०/२भारावतरणे शीघ्रं देवराजेन चोदितः ॥ २०८.३०॥ २०८.३१/१भागीरथ्यां क्षिपाम्याशु नगरं नागसाह्वयम् ॥ २०८.३१॥ २०८.३२/१व्यास उवाच । इत्युक्त्वा क्रोधरक्ताक्षस्तालाङ्कोऽधोमुखं हलम् । २०८.३२/२प्राकारवप्रे विन्यस्य चकर्ष मुशलायुधः ॥ २०८.३२॥ २०८.३३/१आघूर्णितं तत् सहसा ततो वै हस्तिनापुरम् । २०८.३३/२दृष्ट्वा संक्षुब्धहृदयाश्चुक्रुशुः सर्वकौरवाः ॥ २०८.३३॥ २०८.३४/१कौरवा ऊचुः । राम राम महाबाहो क्षम्यतां क्षम्यतां त्वया । २०८.३४/२उपसंह्रियतां कोपः प्रसीद मुशलायुध ॥ २०८.३४॥ २०८.३५/१एष साम्बः सपत्नीकस्तव निर्यातितो बल । २०८.३५/२अविज्ञातप्रभावाणां क्षम्यतामपराधिनाम् ॥ २०८.३५॥ २०८.३६/१व्यास उवाच । ततो निर्यातयामासुः साम्बं पत्न्या समन्वितम् । २०८.३६/२निष्क्रम्य स्वपुरीं तूर्णं कौरवा मुनिसत्तमाः ॥ २०८.३६॥ २०८.३७/१भीष्मद्रोणकृपादीनां प्रणम्य वदतां प्रियम् । २०८.३७/२क्षान्तमेव मयेत्याह बलो बलवतां वरः ॥ २०८.३७॥ २०८.३८/१अद्याप्याघूर्णिताकारं लक्ष्यते तत् पुरं द्विजाः । २०८.३८/२एष प्रभावो रामस्य बलशौर्यवतो द्विजाः ॥ २०८.३८॥ २०८.३९/१ततस्तु कौरवाः साम्बं सम्पूज्य हलिना सह । २०८.३९/२प्रेषयामासुरुद्वाह+ ।धनभार्यासमन्वितम् ॥ २०८.३९॥ २०९.१/१व्यास उवाच । श‍ृणुध्वं मुनयः सर्वे बलस्य बलशालिनः । २०९.१/२कृतं यद् अन्यद् एवाभूत् तद् अपि श्रूयतां द्विजाः ॥ २०९.१॥ २०९.२/१नरकस्यासुरेन्द्रस्य देवपक्षविरोधिनः । २०९.२/२सखाभवन् महावीर्यो द्विविदो नाम वानरः ॥ २०९.२॥ २०९.३/१वैरानुबन्धं बलवान् स चकार सुरान् प्रति ॥ २०९.३॥ २०९.४/१द्विविद उवाच । नरकं हतवान् कृष्णो बलदर्पसमन्वितम् । २०९.४/२करिष्ये सर्वदेवानां तस्माद् एष प्रतिक्रियाम् ॥ २०९.४॥ २०९.५/१व्यास उवाच । यज्ञविध्वंसनं कुर्वन् मर्त्यलोकक्षयं तथा । २०९.५/२ततो विध्वंसयामास यज्ञान् अज्ञानमोहितः ॥ २०९.५॥ २०९.६/१बिभेद साधुमर्यादां क्षयं चक्रे च देहिनाम् । २०९.६/२ददाह चपलो देशं पुरग्रामान्तराणि च ॥ २०९.६॥ २०९.७/१क्वचिच्च पर्वतक्षेपाद् ग्रामादीन् समचूर्णयत् । २०९.७/२शैलान् उत्पाट्य तोयेषु मुमोचाम्बुनिधौ तथा ॥ २०९.७॥ २०९.८/१पुनश्चार्णवमध्यस्थः क्षोभयामास सागरम् । २०९.८/२तेनातिक्षोभितश्चाब्धिरुद्वेलो जायते द्विजाः ॥ २०९.८॥ २०९.९/१प्लावयंस्तीरजान् ग्रामान् पुरादीन् अतिवेगवान् । २०९.९/२कामरूपं महारूपं कृत्वा सस्यान्यनेकशः ॥ २०९.९॥ २०९.१०/१लुठन् भ्रमणसम्मर्दैः संचूर्णयति वानरः । २०९.१०/२तेन विप्रकृतं सर्वं जगद् एतद् दुरात्मना ॥ २०९.१०॥ २०९.११/१निःस्वाध्यायवषट्कारं द्विजाश्चासीत् सुदुःखितम् । २०९.११/२कदाचिद् रैवतोद्याने पपौ पानं हलायुधः ॥ २०९.११॥ २०९.१२/१रेवती च महाभागा तथैवान्या वरस्त्रियः । २०९.१२/२उद्गीयमानो विलसल्+ ।ललनामौलिमध्यगः ॥ २०९.१२॥ २०९.१३/१रेमे यदुवरश्रेष्ठः कुबेर इव मन्दरे । २०९.१३/२ततः स वानरोऽभ्येत्य गृहीत्वा सीरिणो हलम् ॥ २०९.१३॥ २०९.१४/१मुशलं च चकारास्य सम्मुखः स विडम्बनाम् । २०९.१४/२तथैव योषितां तासां जहासाभिमुखं कपिः ॥ २०९.१४॥ २०९.१५/१पानपूर्णांश्च करकांश्चिक्षेपाहत्य वै तदा । २०९.१५/२ततः कोपपरीतात्मा भर्त्सयामास तं बलम् ॥ २०९.१५॥ २०९.१६/१तथापि तमवज्ञाय चक्रे किलकिलाध्वनिम् । २०९.१६/२ततः समुत्थाय बलो जगृहे मुशलं रुषा ॥ २०९.१६॥ २०९.१७/१सोऽपि शैलशिलां भीमां जग्राह प्लवगोत्तमः । २०९.१७/२चिक्षेप च स तां क्षिप्तां मुशलेन सहस्रधा ॥ २०९.१७॥ २०९.१८/१बिभेद यादवश्रेष्ठः सा पपात महीतले । २०९.१८/२अपतन् मुशलं चासौ समुल्लङ्घ्य प्लवंगमः ॥ २०९.१८॥ २०९.१९/१वेगेनायम्य रोषेण बलेनोरस्यताडयत् । २०९.१९/२ततो बलेन कोपेन मुष्टिना मूर्ध्नि ताडितः ॥ २०९.१९॥ २०९.२०/१पपात रुधिरोद्गारी द्विविदः क्षीणजीवितः । २०९.२०/२पतता तच्छरीरेण गिरेः श‍ृङ्गमशीर्यत ॥ २०९.२०॥ २०९.२१/१मुनयः शतधा वज्रि+ ।वज्रेणेव हि ताडितम् । २०९.२१/२पुष्पवृष्टिं ततो देवा रामस्योपरि चिक्षिपुः ॥ २०९.२१॥ २०९.२२/१प्रशशंसुस्तदाभ्येत्य साध्वेतत् ते महत् कृतम् । २०९.२२/२अनेन दुष्टकपिना दैत्यपक्षोपकारिणा । २०९.२२/३जगन् निराकृतं वीर दिष्ट्या स क्षयमागतः ॥ २०९.२२॥ २०९.२३/१व्यास उवाच । एवंविधान्यनेकानि बलदेवस्य धीमतः । २०९.२३/२कर्माण्यपरिमेयानि शेषस्य धरणीभृतः ॥ २०९.२३॥ २१०.१/१व्यास उवाच । एवं दैत्यवधं कृष्णो बलदेवसहायवान् । २१०.१/२चक्रे दुष्टक्षितीशानां तथैव जगतः कृते ॥ २१०.१॥ २१०.२/१क्षितेश्च भारं भगवान् फाल्गुनेन समं विभुः । २१०.२/२अवतारयामास हरिः समस्ताक्षौहिणीवधात् ॥ २१०.२॥ २१०.३/१कृत्वा भारावतरणं भुवो हत्वाखिलान् नृपान् । २१०.३/२शापव्याजेन विप्राणामुपसंहृतवान् कुलम् ॥ २१०.३॥ २१०.४/१उत्सृज्य द्वारकां कृष्णस्त्यक्त्वा मानुष्यमात्मभूः । २१०.४/२स्वांशो विष्णुमयं स्थानं प्रविवेश पुनर्निजम् ॥ २१०.४॥ २१०.५/१मुनय ऊचुः । स विप्रशापव्याजेन संजह्रे स्वकुलं कथम् । २१०.५/२कथं च मानुषं देहमुत्ससर्ज जनार्दनः ॥ २१०.५॥ २१०.६/१व्यास उवाच । विश्वामित्रस्तथा कण्वो नारदश्च महामुनिः । २१०.६/२पिण्डारके महातीर्थे दृष्टा यदुकुमारकैः ॥ २१०.६॥ २१०.७/१ततस्ते यौवनोन्मत्ता भाविकार्यप्रचोदिताः । २१०.७/२साम्बं जाम्बवतीपुत्रं भूषयित्वा स्त्रियं यथा । २१०.७/३प्रसृतास्तान् मुनीन् ऊचुः प्रणिपातपुरःसरम् ॥ २१०.७॥ २१०.८/१कुमारा ऊचुः । इयं स्त्री पुत्रकामा तु प्रभो किं जनयिष्यति ॥ २१०.८॥ २१०.९/१व्यास उवाच । दिव्यज्ञानोपपन्नास्ते विप्रलब्धा कुमारकैः । २१०.९/२शापं ददुस्तदा विप्रास्तेषां नाशाय सुव्रताः ॥ २१०.९॥ २१०.१०/१मुनयः कुपिताः प्रोचुर्मुशलं जनयिष्यति । २१०.१०/२येनाखिलकुलोत्सादो यादवानां भविष्यति ॥ २१०.१०॥ २१०.११/१इत्युक्तास्तैः कुमारास्त आचचक्षुर्यथातथम् । २१०.११/२उग्रसेनाय मुशलं जज्ञे साम्बस्य चोदरात् ॥ २१०.११॥ २१०.१२/१तद् उग्रसेनो मुशलमयश्चूर्णमकारयत् । २१०.१२/२जज्ञे तच्चैरका चूर्णं प्रक्षिप्तं वै महोदधौ ॥ २१०.१२॥ २१०.१३/१मुसलस्याथ लौहस्य चूर्णितस्यान्धकैर्द्विजाः । २१०.१३/२खण्डं चूर्णयितुं शेकुर्नैव ते तोमराकृति ॥ २१०.१३॥ २१०.१४/१तद् अप्यम्बुनिधौ क्षिप्तं मत्स्यो जग्राह जालिभिः । २१०.१४/२घातितस्योदरात् तस्य लुब्धो जग्राह तज्जरा ॥ २१०.१४॥ २१०.१५/१विज्ञातपरमार्थोऽपि भगवान् मधुसूदनः । २१०.१५/२नैच्छत् तद् अन्यथा कर्तुं विधिना यत् समाहृतम् ॥ २१०.१५॥ २१०.१६/१देवैश्च प्रहितो दूतः प्रणिपत्याह केशवम् । २१०.१६/२रहस्येवमहं दूतः प्रहितो भगवन् सुरैः ॥ २१०.१६॥ २१०.१७/१वस्वश्विमरुदादित्य+ ।रुद्रसाध्यादिभिः सह । २१०.१७/२विज्ञापयति वः शक्रस्तद् इदं श्रूयतां प्रभो ॥ २१०.१७॥ २१०.१८/१देवा ऊचुः । भारावतरणार्थाय वर्षाणामधिकं शतम् । २१०.१८/२भगवान् अवतीर्णोऽत्र त्रिदशैः सम्प्रसादितः ॥ २१०.१८॥ २१०.१९/१दुर्वृत्ता निहता दैत्या भुवो भारोऽवतारितः । २१०.१९/२त्वया सनाथास्त्रिदशा व्रजन्तु त्रिदिवेशताम् ॥ २१०.१९॥ २१०.२०/१तद् अतीतं जगन्नाथ वर्षाणामधिकं शतम् । २१०.२०/२इदानीं गम्यतां स्वर्गो भवता यदि रोचते ॥ २१०.२०॥ २१०.२१/१देवैर्विज्ञापितो देवोऽप्यथात्रैव रतिस्तव । २१०.२१/२तत् स्थीयतां यथाकालमाख्येयमनुजीविभिः ॥ २१०.२१॥ २१०.२२/१श्रीभगवान् उवाच । यत् त्वमात्थाखिलं दूत वेद्मि चैतद् अहं पुनः । २१०.२२/२प्रारब्ध एव हि मया यादवानामपि क्षयः ॥ २१०.२२॥ २१०.२३/१भुवो नामातिभारोऽयं यादवैरनिबर्हितैः । २१०.२३/२अवतारं करोम्यस्य सप्तरात्रेण सत्वरः ॥ २१०.२३॥ २१०.२४/१यथागृहीतं चाम्भोधौ हृत्वाहं द्वारकां पुनः । २१०.२४/२यादवान् उपसंहृत्य यास्यामि त्रिदशालयम् ॥ २१०.२४॥ २१०.२५/१मनुष्यदेहमुत्सृज्य संकर्षणसहायवान् । २१०.२५/२प्राप्त एवास्मि मन्तव्यो देवेन्द्रेण तथा सुरैः ॥ २१०.२५॥ २१०.२६/१जरासंधादयो येऽन्ये निहता भारहेतवः । २१०.२६/२क्षितेस्तेभ्यः स भारो हि यदूनां समधीयत ॥ २१०.२६॥ २१०.२७/१तद् एतत् सुमहाभारमवतार्य क्षितेरहम् । २१०.२७/२यास्याम्यमरलोकस्य पालनाय ब्रवीहि तान् ॥ २१०.२७॥ २१०.२८/१व्यास उवाच । इत्युक्तो वासुदेवेन देवदूतः प्रणम्य तम् । २१०.२८/२द्विजाः स दिव्यया गत्या देवराजान्तिकं ययौ ॥ २१०.२८॥ २१०.२९/१भगवान् अप्यथोत्पातान् दिव्यान् भौमान्तरिक्षगान् । २१०.२९/२ददर्श द्वारकापुर्यां विनाशाय दिवानिशम् ॥ २१०.२९॥ २१०.३०/१तान् दृष्ट्वा यादवान् आह पश्यध्वमतिदारुणान् । २१०.३०/२महोत्पाताञ् शमायैषां प्रभासं याम मा चिरम् ॥ २१०.३०॥ २१०.३१/१व्यास उवाच । महाभागवतः प्राह प्रणिपत्योद्धवो हरिम् ॥ २१०.३१॥ २१०.३२/१उद्धव उवाच । भगवन् यन् मया कार्यं तद् आज्ञापय साम्प्रतम् । २१०.३२/२मन्ये कुलमिदं सर्वं भगवान् संहरिष्यति । २१०.३२/३नाशायास्य निमित्तानि कुलस्याच्युत लक्षये ॥ २१०.३२॥ २१०.३३/१श्रीभगवान् उवाच । गच्छ त्वं दिव्यया गत्या मत्प्रसादसमुत्थया । २१०.३३/२बदरीमाश्रमं पुण्यं गन्धमादनपर्वते ॥ २१०.३३॥ २१०.३४/१नरनारायणस्थाने पवित्रितमहीतले । २१०.३४/२मन्मना मत्प्रसादेन तत्र सिद्धिमवाप्स्यसि ॥ २१०.३४॥ २१०.३५/१अहं स्वर्गं गमिष्यामि उपसंहृत्य वै कुलम् । २१०.३५/२द्वारकां च मया त्यक्तां समुद्रः प्लावयिष्यति ॥ २१०.३५॥ २१०.३६/१व्यास उवाच । इत्युक्तः प्रणिपत्यैनं जगाम स तदोद्धवः । २१०.३६/२नरनारायणस्थानं केशवेनानुमोदितः ॥ २१०.३६॥ २१०.३७/१ततस्ते यादवाः सर्वे रथान् आरुह्य शीघ्रगान् । २१०.३७/२प्रभासं प्रययुः सार्धं कृष्णरामादिभिर्द्विजाः ॥ २१०.३७॥ २१०.३८/१प्राप्य प्रभासं प्रयता प्रीतास्ते कुक्कुरान्धकाः । २१०.३८/२चक्रुस्तत्र सुरापानं वासुदेवानुमोदिताः ॥ २१०.३८॥ २१०.३९/१पिबतां तत्र वै तेषां संघर्षेण परस्परम् । २१०.३९/२यादवानां ततो जज्ञे कलहाग्निः क्षयावहः ॥ २१०.३९॥ २१०.४०/१जघ्नुः परस्परं ते तु शस्त्रैर्दैवबलात् कृताः । २१०.४०/२क्षीणशस्त्रास्तु जगृहुः प्रत्यासन्नामथैरकाम् ॥ २१०.४०॥ २१०.४१/१एरका तु गृहीता तैर्वज्रभूतेव लक्ष्यते । २१०.४१/२तया परस्परं जघ्नुः सम्प्रहारैः सुदारुणैः ॥ २१०.४१॥ २१०.४२/१प्रद्युम्नसाम्बप्रमुखाः कृतवर्माथ सात्यकिः । २१०.४२/२अनिरुद्धादयश्चान्ये पृथुर्विपृथुरेव च ॥ २१०.४२॥ २१०.४३/१चारुवर्मा सुचारुश्च तथाक्रूरादयो द्विजाः । २१०.४३/२एरकारूपिभिर्वज्रैस्ते निजघ्नुः परस्परम् ॥ २१०.४३॥ २१०.४४/१निवारयामास हरिर्यादवास्ते च केशवम् । २१०.४४/२सहायं मेनिरे प्राप्तं ते निजघ्नुः परस्परम् ॥ २१०.४४॥ २१०.४५/१कृष्णोऽपि कुपितस्तेषामेरकामुष्टिमाददे । २१०.४५/२वधाय तेषां मुशलं मुष्टिलोहमभूत् तदा ॥ २१०.४५॥ २१०.४६/१जघान तेन निःशेषान् आततायी स यादवान् । २१०.४६/२जघ्नुश्च सहसाभ्येत्य तथान्ये तु परस्परम् ॥ २१०.४६॥ २१०.४७/१ततश्चार्णवमध्येन जैत्रोऽसौ चक्रिणो रथः । २१०.४७/२पश्यतो दारुकस्याशु हृतोऽश्वैर्द्विजसत्तमाः ॥ २१०.४७॥ २१०.४८/१चक्रं गदा तथा शार्ङ्गं तूणौ शङ्खोऽसिरेव च । २१०.४८/२प्रदक्षिणं ततः कृत्वा जग्मुरादित्यवर्त्मना ॥ २१०.४८॥ २१०.४९/१क्षणमात्रेण वै तत्र यादवानामभूत् क्षयः । २१०.४९/२ऋते कृष्णं महाबाहुं दारुकं च द्विजोत्तमाः ॥ २१०.४९॥ २१०.५०/१चङ्क्रम्यमाणौ तौ रामं वृक्षमूलकृतासनम् । २१०.५०/२ददृशाते मुखाच्चास्य निष्क्रामन्तं महोरगम् ॥ २१०.५०॥ २१०.५१/१निष्क्रम्य स मुखात् तस्य महाभोगो भुजंगमः । २१०.५१/२प्रयातश्चार्णवं सिद्धैः पूज्यमानस्तथोरगैः ॥ २१०.५१॥ २१०.५२/१तमर्घ्यमादाय तदा जलधिः सम्मुखं ययौ । २१०.५२/२प्रविवेश च तत्तोयं पूजितः पन्नगोत्तमैः । २१०.५२/३दृष्ट्वा बलस्य निर्याणं दारुकं प्राह केशवः ॥ २१०.५२॥ २१०.५३/१श्रीभगवान् उवाच । इदं सर्वं त्वमाचक्ष्व वसुदेवोग्रसेनयोः । २१०.५३/२निर्याणं बलदेवस्य यादवानां तथा क्षयम् ॥ २१०.५३॥ २१०.५४/१योगे स्थित्वाहमप्येतत् परित्यज्य कलेवरम् । २१०.५४/२वाच्यश्च द्वारकावासी जनः सर्वस्तथाहुकः ॥ २१०.५४॥ २१०.५५/१यथेमां नगरीं सर्वां समुद्रः प्लावयिष्यति । २१०.५५/२तस्माद् रथैः सुसज्जैस्तु प्रतीक्ष्यो ह्यर्जुनागमः ॥ २१०.५५॥ २१०.५६/१न स्थेयं द्वारकामध्ये निष्क्रान्ते तत्र पाण्डवे । २१०.५६/२तेनैव सह गन्तव्यं यत्र याति स कौरवः ॥ २१०.५६॥ २१०.५७/१गत्वा च ब्रूहि कौन्तेयमर्जुनं वचनं मम । २१०.५७/२पालनीयस्त्वया शक्त्या जनोऽयं मत्परिग्रहः ॥ २१०.५७॥ २१०.५८/१इत्यर्जुनेन सहितो द्वारवत्यां भवाञ् जनम् । २१०.५८/२गृहीत्वा यातु वज्रश्च यदुराजो भविष्यति ॥ २१०.५८॥ २११.१/१व्यास उवाच । इत्युक्तो दारुकः कृष्णं प्रणिपत्य पुनः पुनः । २११.१/२प्रदक्षिणं च बहुशः कृत्वा प्रायाद् यथोदितम् ॥ २११.१॥ २११.२/१स च गत्वा तथा चक्रे द्वारकायां तथार्जुनम् । २११.२/२आनिनाय महाबुद्धिं वज्रं चक्रे तथा नृपम् ॥ २११.२॥ २११.३/१भगवान् अपि गोविन्दो वासुदेवात्मकं परम् । २११.३/२ब्रह्मात्मनि समारोप्य सर्वभूतेष्वधारयत् ॥ २११.३॥ २११.४/१स मानयन् द्विजवचो दुर्वासा यद् उवाच ह । २११.४/२योगयुक्तोऽभवत् पादं कृत्वा जानुनि सत्तमाः ॥ २११.४॥ २११.५/१सम्प्राप्तो वै जरा नाम तदा तत्र स लुब्धकः । २११.५/२मुशलशेषलोहस्य सायकं धारयन् परम् ॥ २११.५॥ २११.६/१स तत्पादं मृगाकारं समवेक्ष्य व्यवस्थितः । २११.६/२ततो विव्याध तेनैव तोमरेण द्विजोत्तमाः ॥ २११.६॥ २११.७/१गतश्च ददृशे तत्र चतुर्बाहुधरं नरम् । २११.७/२प्रणिपत्याह चैवैनं प्रसीदेति पुनः पुनः ॥ २११.७॥ २११.८/१अजानता कृतमिदं मया हरिणशङ्कया । २११.८/२क्षम्यतामात्मपापेन दग्धं मा दग्धुमर्हसि ॥ २११.८॥ २११.९/१व्यास उवाच । ततस्तं भगवान् आह नास्ति ते भयमण्वपि । २११.९/२गच्छ त्वं मत्प्रसादेन लुब्ध स्वर्गेश्वरास्पदम् ॥ २११.९॥ २११.१०/१व्यास उवाच । विमानमागतं सद्यस्तद्वाक्यसमनन्तरम् । २११.१०/२आरुह्य प्रययौ स्वर्गं लुब्धकस्तत्प्रसादतः ॥ २११.१०॥ २११.११/१गते तस्मिन् स भगवान् संयोज्यात्मानमात्मनि । २११.११/२ब्रह्मभूतेऽव्ययेऽचिन्त्ये वासुदेवमयेऽमले ॥ २११.११॥ २११.१२/१अजन्मन्यजरेऽनाशिन्यप्रमेयेऽखिलात्मनि । २११.१२/२त्यक्त्वा स मानुषं देहमवाप त्रिविधां गतिम् ॥ २११.१२॥ २१२.१/१व्यास उवाच । अर्जुनोऽपि तदान्विष्य कृष्णरामकलेवरे । २१२.१/२संस्कारं लम्भयामास तथान्येषामनुक्रमात् ॥ २१२.१॥ २१२.२/१अष्टौ महिष्यः कथिता रुक्मिणीप्रमुखास्तु याः । २१२.२/२उपगृह्य हरेर्देहं विविशुस्ता हुताशनम् ॥ २१२.२॥ २१२.३/१रेवती चैव रामस्य देहमाश्लिष्य सत्तमाः । २१२.३/२विवेश ज्वलितं वह्निं तत्सङ्गाह्लादशीतलम् ॥ २१२.३॥ २१२.४/१उग्रसेनस्तु तच्छ्रुत्वा तथैवानकदुन्दुभिः । २१२.४/२देवकी रोहिणी चैव विविशुर्जातवेदसम् ॥ २१२.४॥ २१२.५/१ततोऽर्जुनः प्रेतकार्यं कृत्वा तेषां यथाविधि । २१२.५/२निश्चक्राम जनं सर्वं गृहीत्वा वज्रमेव च ॥ २१२.५॥ २१२.६/१द्वारवत्या विनिष्क्रान्ताः कृष्णपत्न्यः सहस्रशः । २१२.६/२वज्रं जनं च कौन्तेयः पालयञ् शनकैर्ययौ ॥ २१२.६॥ २१२.७/१सभा सुधर्मा कृष्णेन मर्त्यलोके समाहृता । २१२.७/२स्वर्गं जगाम भो विप्राः पारिजातश्च पादपः ॥ २१२.७॥ २१२.८/१यस्मिन् दिने हरिर्यातो दिवं संत्यज्य मेदिनीम् । २१२.८/२तस्मिन् दिनेऽवतीर्णोऽयं कालकायः कलिः किल ॥ २१२.८॥ २१२.९/१प्लावयामास तां शून्यां द्वारकां च महोदधिः । २१२.९/२यदुश्रेष्ठगृहं त्वेकं नाप्लावयत सागरः ॥ २१२.९॥ २१२.१०/१नातिक्रामति भो विप्रास्तद् अद्यापि महोदधिः । २१२.१०/२नित्यं संनिहितस्तत्र भगवान् केशवो यतः ॥ २१२.१०॥ २१२.११/१तद् अतीव महापुण्यं सर्वपातकनाशनम् । २१२.११/२विष्णुक्रीडान्वितं स्थानं दृष्ट्वा पापात् प्रमुच्यते ॥ २१२.११॥ २१२.१२/१पार्थः पञ्चनदे देशे बहुधान्यधनान्विते । २१२.१२/२चकार वासं सर्वस्य जनस्य मुनिसत्तमाः ॥ २१२.१२॥ २१२.१३/१ततो लोभः समभवत् पार्थेनैकेन धन्विना । २१२.१३/२दृष्ट्वा स्त्रियो नीयमाना दस्यूनां निहतेश्वराः ॥ २१२.१३॥ २१२.१४/१ततस्ते पापकर्माणो लोभोपहतचेतसः । २१२.१४/२आभीरा मन्त्रयामासुः समेत्यात्यन्तदुर्मदाः ॥ २१२.१४॥ २१२.१५/१आभीरा ऊचुः । अयमेकोऽर्जुनो धन्वी स्त्रीजनं निहतेश्वरम् । २१२.१५/२नयत्यस्मान् अतिक्रम्य धिग् एतत् क्रियतां बलम् ॥ २१२.१५॥ २१२.१६/१हत्वा गर्वसमारूढो भीष्मद्रोणजयद्रथान् । २१२.१६/२कर्णादींश्च न जानाति बलं ग्रामनिवासिनाम् ॥ २१२.१६॥ २१२.१७/१बलज्येष्ठान् नरान् अन्यान् ग्राम्यांश्चैव विशेषतः । २१२.१७/२सर्वान् एवावजानाति किं वो बहुभिरुत्तरैः ॥ २१२.१७॥ २१२.१८/१व्यास उवाच । ततो यष्टिप्रहरणा दस्यवो लोष्टहारिणः । २१२.१८/२सहस्रशोऽभ्यधावन्त तं जनं निहतेश्वरम् । २१२.१८/३ततो निवृत्तः कौन्तेयः प्राहाभीरान् हसन्न् इव ॥ २१२.१८॥ २१२.१९/१अर्जुन उवाच । निवर्तध्वमधर्मज्ञा यदीतो न मुमूर्षवः ॥ २१२.१९॥ २१२.२०/१व्यास उवाच । अवज्ञाय वचस्तस्य जगृहुस्ते तदा धनम् । २१२.२०/२स्त्रीजनं चापि कौन्तेयाद् विष्वक्सेनपरिग्रहम् ॥ २१२.२०॥ २१२.२१/१ततोऽर्जुनो धनुर्दिव्यं गाण्डीवमजरं युधि । २१२.२१/२आरोपयितुमारेभे न शशाक स वीर्यवान् ॥ २१२.२१॥ २१२.२२/१चकार सज्जं कृच्छ्रात् तु तद् अभूच्छिथिलं पुनः । २१२.२२/२न सस्मार तथास्त्राणि चिन्तयन्न् अपि पाण्डवः ॥ २१२.२२॥ २१२.२३/१शरान् मुमोच चैतेषु पार्थः शेषान् स हर्षितः । २१२.२३/२न भेदं ते परं चक्रुरस्ता गाण्डीवधन्वना ॥ २१२.२३॥ २१२.२४/१वह्निना चाक्षया दत्ताः शरास्तेऽपि क्षयं ययुः । २१२.२४/२युध्यतः सह गोपालैरर्जुनस्याभवत् क्षयः ॥ २१२.२४॥ २१२.२५/१अचिन्तयत् तु कौन्तेयः कृष्णस्यैव हि तद् बलम् । २१२.२५/२यन् मया शरसंघातैः सबला भूभृतो जिताः ॥ २१२.२५॥ २१२.२६/१मिषतः पाण्डुपुत्रस्य ततस्ताः प्रमदोत्तमाः । २१२.२६/२अपाकृष्यन्त चाभीरैः कामाच्चान्याः प्रवव्रजुः ॥ २१२.२६॥ २१२.२७/१ततः शरेषु क्षीणेषु धनुष्कोट्या धनंजयः । २१२.२७/२जघान दस्यूंस्ते चास्य प्रहाराञ् जहसुर्द्विजाः ॥ २१२.२७॥ २१२.२८/१पश्यतस्त्वेव पार्थस्य वृष्ण्यन्धकवरस्त्रियः । २१२.२८/२जग्मुरादाय ते म्लेच्छाः समन्तान् मुनिसत्तमाः ॥ २१२.२८॥ २१२.२९/१ततः स दुःखितो जिष्णुः कष्टं कष्टमिति ब्रुवन् । २१२.२९/२अहो भगवता तेन मुक्तोऽस्मीति रुरोद वै ॥ २१२.२९॥ २१२.३०/१अर्जुन उवाच । तद् धनुस्तानि चास्त्राणि स रथस्ते च वाजिनः । २१२.३०/२सर्वमेकपदे नष्टं दानमश्रोत्रिये यथा ॥ २१२.३०॥ २१२.३१/१अहो चाति बलं दैवं विना तेन महात्मना । २१२.३१/२यद् असामर्थ्ययुक्तोऽहं नीचैर्नीतः पराभवम् ॥ २१२.३१॥ २१२.३२/१तौ बाहू स च मे मुष्टिः स्थानं तत् सोऽस्मि चार्जुनः । २१२.३२/२पुण्येनेव विना तेन गतं सर्वमसारताम् ॥ २१२.३२॥ २१२.३३/१ममार्जुनत्वं भीमस्य भीमत्वं तत्कृतं ध्रुवम् । २१२.३३/२विना तेन यद् आभीरैर्जितोऽहं कथमन्यथा ॥ २१२.३३॥ २१२.३४/१व्यास उवाच । इत्थं वदन् ययौ जिष्णुरिन्द्रप्रस्थं पुरोत्तमम् । २१२.३४/२चकार तत्र राजानं वज्रं यादवनन्दनम् ॥ २१२.३४॥ २१२.३५/१स ददर्श ततो व्यासं फाल्गुनः काननाश्रयम् । २१२.३५/२तमुपेत्य महाभागं विनयेनाभ्यवादयत् ॥ २१२.३५॥ २१२.३६/१तं वन्दमानं चरणाववलोक्य सुनिश्चितम् । २१२.३६/२उवाच पार्थं विच्छायः कथमत्यन्तमीदृशः ॥ २१२.३६॥ २१२.३७/१अजारजोनुगमनं ब्रह्महत्याथवा कृता । २१२.३७/२जयाशाभङ्गदुःखी वा भ्रष्टच्छायोऽसि साम्प्रतम् ॥ २१२.३७॥ २१२.३८/१सांतानिकादयो वा ते याचमाना निराकृताः । २१२.३८/२अगम्यस्त्रीरतिर्वापि तेनासि विगतप्रभः ॥ २१२.३८॥ २१२.३९/१भुङ्क्ते प्रदाय विप्रेभ्यो मिष्टमेकमथो भवान् । २१२.३९/२किं वा कृपणवित्तानि हृतानि भवतार्जुन ॥ २१२.३९॥ २१२.४०/१कच्चिन् न सूर्यवातस्य गोचरत्वं गतोऽर्जुन । २१२.४०/२दुष्टचक्षुर्हतो वापि निःश्रीकः कथमन्यथा ॥ २१२.४०॥ २१२.४१/१स्पृष्टो नखाम्भसा वापि घटाम्भःप्रोक्षितोऽपि वा । २१२.४१/२तेनातीवासि विच्छायो न्यूनैर्वा युधि निर्जितः ॥ २१२.४१॥ २१२.४२/१व्यास उवाच । ततः पार्थो विनिःश्वस्य श्रूयतां भगवन्न् इति । २१२.४२/२प्रोक्तो यथावद् आचष्ट विप्रा आत्मपराभवम् ॥ २१२.४२॥ २१२.४३/१अर्जुन उवाच । यद् बलं यच्च नस्तेजो यद् वीर्यं यत् पराक्रमः । २१२.४३/२या श्रीश्छाया च नः सोऽस्मान् परित्यज्य हरिर्गतः ॥ २१२.४३॥ २१२.४४/१इतरेणेव महता स्मितपूर्वाभिभाषिणा । २१२.४४/२हीना वयं मुने तेन जातास्तृणमया इव ॥ २१२.४४॥ २१२.४५/१अस्त्राणां सायकानां च गाण्डीवस्य तथा मम । २१२.४५/२सारता याभवन् मूर्ता स गतः पुरुषोत्तमः ॥ २१२.४५॥ २१२.४६/१यस्यावलोकनाद् अस्माञ् श्रीर्जयः सम्पद् उन्नतिः । २१२.४६/२न तत्याज स गोविन्दस्त्यक्त्वास्मान् भगवान् गतः ॥ २१२.४६॥ २१२.४७/१भीष्मद्रोणाङ्गराजाद्यास्तथा दुर्योधनादयः । २१२.४७/२यत्प्रभावेन निर्दग्धाः स कृष्णस्त्यक्तवान् भुवम् ॥ २१२.४७॥ २१२.४८/१निर्यौवना हतश्रीका भ्रष्टच्छायेव मे मही । २१२.४८/२विभाति तात नैकोऽहं विरहे तस्य चक्रिणः ॥ २१२.४८॥ २१२.४९/१यस्यानुभावाद् भीष्माद्यैर्मय्यग्नौ शलभायितम् । २१२.४९/२विना तेनाद्य कृष्णेन गोपालैरस्मि निर्जितः ॥ २१२.४९॥ २१२.५०/१गाण्डीवं त्रिषु लोकेषु ख्यातं यद् अनुभावतः । २१२.५०/२मम तेन विनाभीरैर्लगुडैस्तु तिरस्कृतम् ॥ २१२.५०॥ २१२.५१/१स्त्रीसहस्राण्यनेकानि ह्यनाथानि महामुने । २१२.५१/२यततो मम नीतानि दस्युभिर्लगुडायुधैः ॥ २१२.५१॥ २१२.५२/१आनीयमानमाभीरैः सर्वं कृष्णावरोधनम् । २१२.५२/२हृतं यष्टिप्रहरणैः परिभूय बलं मम ॥ २१२.५२॥ २१२.५३/१निःश्रीकता न मे चित्रं यज्जीवामि तद् अद्भुतम् । २१२.५३/२नीचावमानपङ्काङ्की निर्लज्जोऽस्मि पितामह ॥ २१२.५३॥ २१२.५४/१व्यास उवाच । श्रुत्वाहं तस्य तद् वाक्यमब्रवं द्विजसत्तमाः । २१२.५४/२दुःखितस्य च दीनस्य पाण्डवस्य महात्मनः ॥ २१२.५४॥ २१२.५५/१अलं ते व्रीडया पार्थ न त्वं शोचितुमर्हसि । २१२.५५/२अवेहि सर्वभूतेषु कालस्य गतिरीदृशी ॥ २१२.५५॥ २१२.५६/१कालो भवाय भूतानामभवाय च पाण्डव । २१२.५६/२कालमूलमिदं ज्ञात्वा कुरु स्थैर्यमतोऽर्जुन ॥ २१२.५६॥ २१२.५७/१नद्यः समुद्रा गिरयः सकला च वसुंधरा । २१२.५७/२देवा मनुष्याः पशवस्तरवश्च सरीसृपाः ॥ २१२.५७॥ २१२.५८/१सृष्टाः कालेन कालेन पुनर्यास्यन्ति संक्षयम् । २१२.५८/२कालात्मकमिदं सर्वं ज्ञात्वा शममवाप्नुहि ॥ २१२.५८॥ २१२.५९/१यथात्थ कृष्णमाहात्म्यं तत् तथैव धनंजय । २१२.५९/२भारावतारकार्यार्थमवतीर्णः स मेदिनीम् ॥ २१२.५९॥ २१२.६०/१भाराक्रान्ता धरा याता देवानां संनिधौ पुरा । २१२.६०/२तदर्थमवतीर्णोऽसौ कामरूपी जनार्दनः ॥ २१२.६०॥ २१२.६१/१तच्च निष्पादितं कार्यमशेषा भूभृतो हताः । २१२.६१/२वृष्ण्यन्धककुलं सर्वं तथा पार्थोपसंहृतम् ॥ २१२.६१॥ २१२.६२/१न किंचिद् अन्यत् कर्तव्यमस्य भूमितलेऽर्जुन । २१२.६२/२ततो गतः स भगवान् कृतकृत्यो यथेच्छया ॥ २१२.६२॥ २१२.६३/१सृष्टिं सर्गे करोत्येष देवदेवः स्थितिं स्थितौ । २१२.६३/२अन्ते तापसमर्थोऽयं साम्प्रतं वै यथा कृतम् ॥ २१२.६३॥ २१२.६४/१तस्मात् पार्थ न संतापस्त्वया कार्यः पराभवात् । २१२.६४/२भवन्ति भवकालेषु पुरुषाणां पराक्रमाः ॥ २१२.६४॥ २१२.६५/१यतस्त्वयैकेन हता भीष्मद्रोणादयो नृपाः । २१२.६५/२तेषामर्जुन कालोत्थः किं न्यूनाभिभवो न सः ॥ २१२.६५॥ २१२.६६/१विष्णोस्तस्यानुभावेन यथा तेषां पराभवः । २१२.६६/२त्वत्तस्तथैव भवतो दस्युभ्योऽन्ते तदुद्भवः ॥ २१२.६६॥ २१२.६७/१स देवोऽन्यशरीराणि समाविश्य जगत्स्थितिम् । २१२.६७/२करोति सर्वभूतानां नाशं चान्ते जगत्पतिः ॥ २१२.६७॥ २१२.६८/१भवोद्भवे च कौन्तेय सहायस्ते जनार्दनः । २१२.६८/२भवान्ते त्वद्विपक्षास्ते केशवेनावलोकिताः ॥ २१२.६८॥ २१२.६९/१कः श्रद्दध्यात् सगाङ्गेयान् हन्यास्त्वं सर्वकौरवान् । २१२.६९/२आभीरेभ्यश्च भवतः कः श्रद्दध्यात् पराभवम् ॥ २१२.६९॥ २१२.७०/१पार्थैतत् सर्वभूतेषु हरेर्लीलाविचेष्टितम् । २१२.७०/२त्वया यत् कौरवा ध्वस्ता यद् आभीरैर्भवाञ् जितः ॥ २१२.७०॥ २१२.७१/१गृहीता दस्युभिर्यच्च रक्षिता भवता स्त्रियः । २१२.७१/२तद् अप्यहं यथावृत्तं कथयामि तवार्जुन ॥ २१२.७१॥ २१२.७२/१अष्टावक्रः पुरा विप्र उदवासरतोऽभवत् । २१२.७२/२बहून् वर्षगणान् पार्थ गृणन् ब्रह्म सनातनम् ॥ २१२.७२॥ २१२.७३/१जितेष्वसुरसंघेषु मेरुपृष्ठे महोत्सवः । २१२.७३/२बभूव तत्र गच्छन्त्यो ददृशुस्तं सुरस्त्रियः ॥ २१२.७३॥ २१२.७४/१रम्भातिलोत्तमाद्याश्च शतशोऽथ सहस्रशः । २१२.७४/२तुष्टुवुस्तं महात्मानं प्रशशंसुश्च पाण्डव ॥ २१२.७४॥ २१२.७५/१आकण्ठमग्नं सलिले जटाभारधरं मुनिम् । २१२.७५/२विनयावनताश्चैव प्रणेमुः स्तोत्रतत्पराः ॥ २१२.७५॥ २१२.७६/१यथा यथा प्रसन्नोऽभूत् तुष्टुवुस्तं तथा तथा । २१२.७६/२सर्वास्ताः कौरवश्रेष्ठ वरिष्ठं तं द्विजन्मनाम् ॥ २१२.७६॥ २१२.७७/१अष्टावक्र उवाच । प्रसन्नोऽहं महाभागा भवतीनां यद् इष्यते । २१२.७७/२मत्तस्तद् व्रियतां सर्वं प्रदास्याम्यपि दुर्लभम् ॥ २१२.७७॥ २१२.७८/१व्यास उवाच । रम्भातिलोत्तमाद्याश्च दिव्याश्चाप्सरसोऽब्रुवन् ॥ २१२.७८॥ २१२.७९/१अप्सरस ऊचुः । प्रसन्ने त्वय्यसम्प्राप्तं किमस्माकमिति द्विजाः ॥ २१२.७९॥ २१२.८०/१इतरास्त्वब्रुवन् विप्र प्रसन्नो भगवन् यदि । २१२.८०/२तद् इच्छामः पतिं प्राप्तुं विप्रेन्द्र पुरुषोत्तमम् ॥ २१२.८०॥ २१२.८१/१व्यास उवाच । एवं भविष्यतीत्युक्त्वा उत्ततार जलान् मुनिः । २१२.८१/२तमुत्तीर्णं च ददृशुर्विरूपं वक्रमष्टधा ॥ २१२.८१॥ २१२.८२/१तं दृष्ट्वा गूहमानानां यासां हासः स्फुटोऽभवत् । २१२.८२/२ताः शशाप मुनिः कोपमवाप्य कुरुनन्दन ॥ २१२.८२॥ २१२.८३/१अष्टावक्र उवाच । यस्माद् विरूपरूपं मां मत्वा हासावमानना । २१२.८३/२भवतीभिः कृता तस्माद् एष शापं ददामि वः ॥ २१२.८३॥ २१२.८४/१मत्प्रसादेन भर्तारं लब्ध्वा तु पुरुषोत्तमम् । २१२.८४/२मच्छापोपहताः सर्वा दस्युहस्तं गमिष्यथ ॥ २१२.८४॥ २१२.८५/१व्यास उवाच । इत्युदीरितमाकर्ण्य मुनिस्ताभिः प्रसादितः । २१२.८५/२पुनः सुरेन्द्रलोकं वै प्राह भूयो गमिष्यथ ॥ २१२.८५॥ २१२.८६/१एवं तस्य मुनेः शापाद् अष्टावक्रस्य केशवम् । २१२.८६/२भर्तारं प्राप्य ताः प्राप्ता दस्युहस्तं वराङ्गनाः ॥ २१२.८६॥ २१२.८७/१तत् त्वया नात्र कर्तव्यः शोकोऽल्पोऽपि हि पाण्डव । २१२.८७/२तेनैवाखिलनाथेन सर्वं तद् उपसंहृतम् ॥ २१२.८७॥ २१२.८८/१भवतां चोपसंहारमासन्नं तेन कुर्वता । २१२.८८/२बलं तेजस्तथा वीर्यं माहात्म्यं चोपसंहृतम् ॥ २१२.८८॥ २१२.८९/१जातस्य नियतो मृत्युः पतनं च तथोन्नतेः । २१२.८९/२विप्रयोगावसानं तु संयोगः संचयः क्षयः ॥ २१२.८९॥ २१२.९०/१विज्ञाय न बुधाः शोकं न हर्षमुपयान्ति ये । २१२.९०/२तेषामेवेतरे चेष्टां शिक्षन्तः सन्ति तादृशाः ॥ २१२.९०॥ २१२.९१/१तस्मात् त्वया नरश्रेष्ठ ज्ञात्वैतद् भ्रातृभिः सह । २१२.९१/२परित्यज्याखिलं राज्यं गन्तव्यं तपसे वनम् ॥ २१२.९१॥ २१२.९२/१तद् गच्छ धर्मराजाय निवेद्यैतद् वचो मम । २१२.९२/२परश्वो भ्रातृभिः सार्धं गतिं वीर यथा कुरु ॥ २१२.९२॥ २१२.९३/१व्यास उवाच । इत्युक्तो धर्मराजं तु समभ्येत्य तथोक्तवान् । २१२.९३/२दृष्टं चैवानुभूतं वा कथितं तद् अशेषतः ॥ २१२.९३॥ २१२.९४/१व्यासवाक्यं च ते सर्वे श्रुत्वार्जुनसमीरितम् । २१२.९४/२राज्ये परीक्षितं कृत्वा ययुः पाण्डुसुता वनम् ॥ २१२.९४॥ २१२.९५/१इत्येवं वो मुनिश्रेष्ठा विस्तरेण मयोदितम् । २१२.९५/२जातस्य च यदोर्वंशे वासुदेवस्य चेष्टितम् ॥ २१२.९५॥ २१३.१/१मुनय ऊचुः । अहो कृष्णस्य माहात्म्यमद्भुतं चातिमानुषम् । २१३.१/२रामस्य च मुनिश्रेष्ठ त्वयोक्तं भुवि दुर्लभम् ॥ २१३.१॥ २१३.२/१न तृप्तिमधिगच्छामः श‍ृण्वन्तो भगवत्कथाम् । २१३.२/२तस्माद् ब्रूहि महाभाग भूयो देवस्य चेष्टितम् ॥ २१३.२॥ २१३.३/१प्रादुर्भावः पुराणेषु विष्णोरमिततेजसः । २१३.३/२सतां कथयतामेव वराह इति नः श्रुतम् ॥ २१३.३॥ २१३.४/१न जानीमोऽस्य चरितं न विधिं न च विस्तरम् । २१३.४/२न कर्मगुणसद्भावं न हेतुत्वमनीषितम् ॥ २१३.४॥ २१३.५/१किमात्मको वराहोऽसौ का मूर्तिः का च देवता । २१३.५/२किमाचारप्रभावो वा किं वा तेन तदा कृतम् ॥ २१३.५॥ २१३.६/१यज्ञार्थे समवेतानां मिषतां च द्विजन्मनाम् । २१३.६/२महावराहचरितं सर्वलोकसुखावहम् ॥ २१३.६॥ २१३.७/१यथा नारायणो ब्रह्मन् वाराहं रूपमास्थितः । २१३.७/२दंष्ट्रया गां समुद्रस्थामुज्जहारारिमर्दनः ॥ २१३.७॥ २१३.८/१विस्तरेणैव कर्माणि सर्वाणि रिपुघातिनः । २१३.८/२श्रोतुं नो वर्तते बुद्धिर्हरेः कृष्णस्य धीमतः ॥ २१३.८॥ २१३.९/१कर्मणामानुपूर्व्या च प्रादुर्भावाश्च ये विभो । २१३.९/२या वास्य प्रकृतिर्ब्रह्मंस्ताश्चाख्यातुं त्वमर्हसि ॥ २१३.९॥ २१३.१०/१व्यास उवाच । प्रश्नभारो महान् एष भवद्भिः समुदाहृतः । २१३.१०/२यथाशक्त्या तु वक्ष्यामि श्रूयतां वैष्णवं यशः ॥ २१३.१०॥ २१३.११/१विष्णोः प्रभावश्रवणे दिष्ट्या वो मतिरुत्थिता । २१३.११/२तस्माद् विष्णोः समस्ता वै श‍ृणुध्वं याः प्रवृत्तयः ॥ २१३.११॥ २१३.१२/१सहस्रास्यं सहस्राक्षं सहस्रचरणं च यम् । २१३.१२/२सहस्रशिरसं देवं सहस्रकरमव्ययम् ॥ २१३.१२॥ २१३.१३/१सहस्रजिह्वं भास्वन्तं सहस्रमुकुटं प्रभुम् । २१३.१३/२सहस्रदं सहस्रादिं सहस्रभुजमव्ययम् ॥ २१३.१३॥ २१३.१४/१हवनं सवनं चैव होतारं हव्यमेव च । २१३.१४/२पात्राणि च पवित्राणि वेदिं दीक्षां समित् स्रुवम् ॥ २१३.१४॥ २१३.१५/१स्रुक्सोमसूर्यमुशलं प्रोक्षणीं दक्षिणायनम् । २१३.१५/२अध्वर्युं सामगं विप्रं सदस्यं सदनं सदः ॥ २१३.१५॥ २१३.१६/१यूपं चक्रं ध्रुवां दर्वीं चरूंश्चोलूखलानि च । २१३.१६/२प्राग्वंशं यज्ञभूमिं च होतारं च परं च यत् ॥ २१३.१६॥ २१३.१७/१ह्रस्वाण्यतिप्रमाणानि स्थावराणि चराणि च । २१३.१७/२प्रायश्चित्तानि वार्घ्यं च स्थण्डिलानि कुशास्तथा ॥ २१३.१७॥ २१३.१८/१मन्त्रयज्ञवहं वह्निं भागं भागवहं च यत् । २१३.१८/२अग्रासिनं सोमभुजं हुतार्चिषमुदायुधम् ॥ २१३.१८॥ २१३.१९/१आहुर्वेदविदो विप्रा यं यज्ञे शाश्वतं प्रभुम् । २१३.१९/२तस्य विष्णोः सुरेशस्य श्रीवत्साङ्कस्य धीमतः ॥ २१३.१९॥ २१३.२०/१प्रादुर्भावसहस्राणि समतीतान्यनेकशः । २१३.२०/२भूयश्चैव भविष्यन्ति ह्येवमाह पितामहः ॥ २१३.२०॥ २१३.२१/१यत् पृच्छध्वं महाभागा दिव्यां पुण्यामिमां कथाम् । २१३.२१/२प्रादुर्भावाश्रितां विष्णोः सर्वपापहरां शिवाम् ॥ २१३.२१॥ २१३.२२/१श‍ृणुध्वं तां महाभागास्तद्गतेनान्तरात्मना । २१३.२२/२प्रवक्ष्याम्यानुपूर्व्येण यत् पृच्छध्वं ममानघाः ॥ २१३.२२॥ २१३.२३/१वासुदेवस्य माहात्म्यं चरितं च महामतेः । २१३.२३/२हितार्थं सुरमर्त्यानां लोकानां प्रभवाय च ॥ २१३.२३॥ २१३.२४/१बहुशः सर्वभूतात्मा प्रादुर्भवति वीर्यवान् । २१३.२४/२प्रादुर्भावांश्च वक्ष्यामि पुण्यान् दिव्यान् गुणान्वितान् ॥ २१३.२४॥ २१३.२५/१सुप्तो युगसहस्रं यः प्रादुर्भवति कार्यतः । २१३.२५/२पूर्णे युगसहस्रेऽथ देवदेवो जगत्पतिः ॥ २१३.२५॥ २१३.२६/१ब्रह्मा च कपिलश्चैव त्र्यम्बकस्त्रिदशास्तथा । २१३.२६/२देवाः सप्तर्षयश्चैव नागाश्चाप्सरसस्तथा ॥ २१३.२६॥ २१३.२७/१सनत्कुमारश्च महानुभावो । २१३.२७/२मनुर्महात्मा भगवान् प्रजाकरः । २१३.२७/३पुराणदेवोऽथ पुराणि चक्रे । २१३.२७/४प्रदीप्तवैश्वानरतुल्यतेजाः ॥ २१३.२७॥ २१३.२८/१योऽसौ चार्णवमध्यस्थो नष्टे स्थावरजङ्गमे । २१३.२८/२नष्टे देवासुरनरे प्रनष्टोरगराक्षसे ॥ २१३.२८॥ २१३.२९/१योद्धुकामौ दुराधर्षौ तावुभौ मधुकैटभौ । २१३.२९/२हतौ भगवता तेन तयोर्दत्त्वामितं वरम् ॥ २१३.२९॥ २१३.३०/१पुरा कमलनाभस्य स्वपतः सागराम्भसि । २१३.३०/२पुष्करे तत्र सम्भूता देवाः सर्षिगणास्तथा ॥ २१३.३०॥ २१३.३१/१एष पौष्करको नाम प्रादुर्भावो महात्मनः । २१३.३१/२पुराणं कथ्यते यत्र देवश्रुतिसमाहितम् ॥ २१३.३१॥ २१३.३२/१वाराहस्तु श्रुतिमुखः प्रादुर्भावो महात्मनः । २१३.३२/२यत्र विष्णुः सुरश्रेष्ठो वाराहं रूपमास्थितः ॥ २१३.३२॥ २१३.३३/१वेदपादो यूपदंष्ट्रः क्रतुदन्तश्चितीमुखः । २१३.३३/२अग्निजिह्वो दर्भरोमा ब्रह्मशीर्षो महातपाः ॥ २१३.३३॥ २१३.३४/१अहोरात्रेक्षणो दिव्यो वेदाङ्गः श्रुतिभूषणः । २१३.३४/२आज्यनासः स्रुवतुण्डः सामघोषस्वरो महान् ॥ २१३.३४॥ २१३.३५/१सत्यधर्ममयः श्रीमान् क्रमविक्रमसत्कृतः । २१३.३५/२प्रायश्चित्तनखो घोरः पशुजानुर्मुखाकृतिः ॥ २१३.३५॥ २१३.३६/१उद्गतान्त्रो होमलिङ्गो बीजौषधिमहाफलः । २१३.३६/२वाद्यन्तरात्मा मन्त्रस्फिग् विकृतः सोमशोणितः ॥ २१३.३६॥ २१३.३७/१वेदिस्कन्धो हविर्गन्धो हव्यकव्यातिवेगवान् । २१३.३७/२प्राग्वंशकायो द्युतिमान् नानादीक्षाभिरन्वितः ॥ २१३.३७॥ २१३.३८/१दक्षिणाहृदयो योगी महासत्त्रमयो महान् । २१३.३८/२उपाकर्माष्टरुचकः प्रवर्गावर्तभूषणः ॥ २१३.३८॥ २१३.३९/१नानाच्छन्दोगतिपथो गुह्योपनिषदासनः । २१३.३९/२छायापत्नीसहायोऽसौ मणिश‍ृङ्ग इवोत्थितः ॥ २१३.३९॥ २१३.४०/१महीं सागरपर्यन्तां सशैलवनकाननाम् । २१३.४०/२एकार्णवजलभ्रष्टामेकार्णवगतः प्रभुः ॥ २१३.४०॥ २१३.४१/१दंष्ट्रया यः समुद्धृत्य लोकानां हितकाम्यया । २१३.४१/२सहस्रशीर्षो लोकादिश्चकार जगतीं पुनः ॥ २१३.४१॥ २१३.४२/१एवं यज्ञवराहेण भूत्वा भूतहितार्थिना । २१३.४२/२उद्धृता पृथिवी देवी सागराम्बुधरा पुरा ॥ २१३.४२॥ २१३.४३/१वाराह एष कथितो नारसिंहस्ततो द्विजाः । २१३.४३/२यत्र भूत्वा मृगेन्द्रेण हिरण्यकशिपुर्हतः ॥ २१३.४३॥ २१३.४४/१पुरा कृतयुगे नाम सुरारिर्बलदर्पितः । २१३.४४/२दैत्यानामादिपुरुषश्चकार सुमहत् तपः ॥ २१३.४४॥ २१३.४५/१दश वर्षसहस्राणि शतानि दश पञ्च च । २१३.४५/२जपोपवासनिरतस्तस्थौ मौनव्रतस्थितः ॥ २१३.४५॥ २१३.४६/१ततः शमदमाभ्यां च ब्रह्मचर्येण चैव हि । २१३.४६/२प्रीतोऽभवत् ततस्तस्य तपसा नियमेन च ॥ २१३.४६॥ २१३.४७/१तं वै स्वयम्भूर्भगवान् स्वयमागम्य भो द्विजाः । २१३.४७/२विमानेनार्कवर्णेन हंसयुक्तेन भास्वता ॥ २१३.४७॥ २१३.४८/१आदित्यैर्वसुभिः सार्धं मरुद्भिर्दैवतैस्तथा । २१३.४८/२रुद्रैर्विश्वसहायैश्च यक्षराक्षसकिंनरैः ॥ २१३.४८॥ २१३.४९/१दिशाभिः प्रदिशाभिश्च नदीभिः सागरैस्तथा । २१३.४९/२नक्षत्रैश्च मुहूर्तैश्च खेचरैश्च महाग्रहैः ॥ २१३.४९॥ २१३.५०/१देवर्षिभिस्तपोवृद्धैः सिद्धैर्विद्वद्भिरेव च । २१३.५०/२राजर्षिभिः पुण्यतमैर्गन्धर्वैरप्सरोगणैः ॥ २१३.५०॥ २१३.५१/१चराचरगुरुः श्रीमान् वृतः सर्वैः सुरैस्तथा । २१३.५१/२ब्रह्मा ब्रह्मविदां श्रेष्ठो दैत्यं वचनमब्रवीत् ॥ २१३.५१॥ २१३.५२/१ब्रह्मोवाच । प्रीतोऽस्मि तव भक्तस्य तपसानेन सुव्रत । २१३.५२/२वरं वरय भद्रं ते यथेष्टं काममाप्नुहि ॥ २१३.५२॥ २१३.५३/१हिरण्यकशिपुरुवाच । न देवासुरगन्धर्वा न यक्षोरगराक्षसाः । २१३.५३/२ऋषयो वाथ मां शापैः क्रुद्धा लोकपितामह ॥ २१३.५३॥ २१३.५४/१शपेयुस्तपसा युक्ता वर एष वृतो मया । २१३.५४/२न शस्त्रेण न वास्त्रेण गिरिणा पादपेन वा ॥ २१३.५४॥ २१३.५५/१न शुष्केण न चार्द्रेण न चैवोर्ध्वं न चाप्यधः । २१३.५५/२पाणिप्रहारेणैकेन सभृत्यबलवाहनम् ॥ २१३.५५॥ २१३.५६/१यो मां नाशयितुं शक्तः स मे मृत्युर्भविष्यति । २१३.५६/२भवेयमहमेवार्कः सोमो वायुर्हुताशनः ॥ २१३.५६॥ २१३.५७/१सलिलं चान्तरिक्षं च आकाशं चैव सर्वशः । २१३.५७/२अहं क्रोधश्च कामश्च वरुणो वासवो यमः । २१३.५७/३धनदश्च धनाध्यक्षो यक्षः किम्पुरुषाधिपः ॥ २१३.५७॥ २१३.५८/१ब्रह्मोवाच । एते दिव्या वरास्तात मया दत्तास्तवाद्भुताः । २१३.५८/२सर्वान् कामान् इमांस्तात प्राप्स्यसि त्वं न संशयः ॥ २१३.५८॥ २१३.५९/१व्यास उवाच । एवमुक्त्वा तु भगवाञ् जगामाशु पितामहः । २१३.५९/२वैराजं ब्रह्मसदनं ब्रह्मर्षिगणसेवितम् ॥ २१३.५९॥ २१३.६०/१ततो देवाश्च नागाश्च गन्धर्वा मुनयस्तथा । २१३.६०/२वरप्रदानं श्रुत्वैव पितामहमुपस्थिताः ॥ २१३.६०॥ २१३.६१/१देवा ऊचुः । वरेणानेन भगवन् बाधिष्यति स नोऽसुरः । २१३.६१/२तत् प्रसीदाशु भगवन् वधोऽप्यस्य विचिन्त्यताम् ॥ २१३.६१॥ २१३.६२/१भगवन् सर्वभूतानां स्वयम्भूरादिकृत् प्रभुः । २१३.६२/२स्रष्टा च हव्यकव्यानामव्यक्तं प्रकृतिर्ध्रुवम् ॥ २१३.६२॥ २१३.६३/१व्यास उवाच । ततो लोकहितं वाक्यं श्रुत्वा देवः प्रजापतिः । २१३.६३/२प्रोवाच भगवान् वाक्यं सर्वदेवगणांस्तथा ॥ २१३.६३॥ २१३.६४/१ब्रह्मोवाच । अवश्यं त्रिदशास्तेन प्राप्तव्यं तपसः फलम् । २१३.६४/२तपसोऽन्ते च भगवान् वधं विष्णुः करिष्यति ॥ २१३.६४॥ २१३.६५/१व्यास उवाच । एतच्छ्रुत्वा सुराः सर्वे वाक्यं पङ्कजजन्मनः । २१३.६५/२स्वानि स्थानानि दिव्यानि जग्मुस्ते वै मुदान्विताः ॥ २१३.६५॥ २१३.६६/१लब्धमात्रे वरे चापि सर्वाः सोऽबाधत प्रजाः । २१३.६६/२हिरण्यकशिपुर्दैत्यो वरदानेन दर्पितः ॥ २१३.६६॥ २१३.६७/१आश्रमेषु महाभागान् मुनीन् वै संशितव्रतान् । २१३.६७/२सत्यधर्मरतान् दान्तांस्तदा धर्षितवांस्तथा ॥ २१३.६७॥ २१३.६८/१त्रिदिवस्थांस्तथा देवान् पराजित्य महाबलः । २१३.६८/२त्रैलोक्यं वशमानीय स्वर्गे वसति सोऽसुरः ॥ २१३.६८॥ २१३.६९/१यदा वरमदोन्मत्तो विचरन् दानवो भुवि । २१३.६९/२यज्ञीयान् अकरोद् दैत्यान् अयज्ञीयाश्च देवताः ॥ २१३.६९॥ २१३.७०/१आदित्या वसवः साध्या विश्वे च मरुतस्तथा । २१३.७०/२शरण्यं शरणं विष्णुमुपतस्थुर्महाबलम् ॥ २१३.७०॥ २१३.७१/१देवब्रह्ममयं यज्ञं ब्रह्मदेवं सनातनम् । २१३.७१/२भूतं भव्यं भविष्यं च प्रभुं लोकनमस्कृतम् । २१३.७१/३नारायणं विभुं देवं शरण्यं शरणं गताः ॥ २१३.७१॥ २१३.७२/१देवा ऊचुः । त्रायस्व नोऽद्य देवेश हिरण्यकशिपोर्भयात् । २१३.७२/२त्वं हि नः परमो देवस्त्वं हि नः परमो गुरुः ॥ २१३.७२॥ २१३.७३/१त्वं हि नः परमो धाता ब्रह्मादीनां सुरोत्तम । २१३.७३/२उत्फुल्लामलपत्त्राक्ष शत्रुपक्षक्षयंकर । २१३.७३/३क्षयाय दितिवंशस्य शरणं त्वं भवस्व नः ॥ २१३.७३॥ २१३.७४/१वासुदेव उवाच । भयं त्यजध्वममरा अभयं वो ददाम्यहम् । २१३.७४/२तथैव त्रिदिवं देवाः प्रतिलप्स्यथ मा चिरम् ॥ २१३.७४॥ २१३.७५/१एषोऽहं सगणं दैत्यं वरदानेन दर्पितम् । २१३.७५/२अवध्यममरेन्द्राणां दानवेन्द्रं निहन्मि तम् ॥ २१३.७५॥ २१३.७६/१व्यास उवाच । एवमुक्त्वा तु भगवान् विसृज्य त्रिदशेश्वरान् । २१३.७६/२हिरण्यकशिपोः स्थानमाजगाम महाबलः ॥ २१३.७६॥ २१३.७७/१नरस्यार्धतनुं कृत्वा सिंहस्यार्धतनुं प्रभुः । २१३.७७/२नारसिंहेन वपुषा पाणिं संस्पृश्य पाणिना ॥ २१३.७७॥ २१३.७८/१घनजीमूतसंकाशो घनजीमूतनिस्वनः । २१३.७८/२घनजीमूतदीप्तौजा जीमूत इव वेगवान् ॥ २१३.७८॥ २१३.७९/१दैत्यं सोऽतिबलं दृष्ट्वा दृप्तशार्दूलविक्रमः । २१३.७९/२दृप्तैर्दैत्यगणैर्गुप्तं हतवान् एकपाणिना ॥ २१३.७९॥ २१३.८०/१नृसिंह एष कथितो भूयोऽयं वामनः परः । २१३.८०/२यत्र वामनमास्थाय रूपं दैत्यविनाशनम् ॥ २१३.८०॥ २१३.८१/१बलेर्बलवतो यज्ञे बलिना विष्णुना पुरा । २१३.८१/२विक्रमैस्त्रिभिरक्षोभ्याः क्षोभितास्ते महासुराः ॥ २१३.८१॥ २१३.८२/१विप्रचित्तिः शिवः शङ्कुरयःशङ्कुस्तथैव च । २१३.८२/२अयःशिरा अश्वशिरा हयग्रीवश्च वीर्यवान् ॥ २१३.८२॥ २१३.८३/१वेगवान् केतुमान् उग्रः सोग्रव्यग्रो महासुरः । २१३.८३/२पुष्करः पुष्कलश्चैव शाश्वोऽश्वपतिरेव च ॥ २१३.८३॥ २१३.८४/१प्रह्लादोऽश्वपतिः कुम्भः संह्रादो गमनप्रियः । २१३.८४/२अनुह्रादो हरिहयो वाराहः संहरोऽनुजः ॥ २१३.८४॥ २१३.८५/१शरभः शलभश्चैव कुपथः क्रोधनः क्रथः । २१३.८५/२बृहत्कीर्तिर्महाजिह्वः शङ्कुकर्णो महास्वनः ॥ २१३.८५॥ २१३.८६/१दीप्तजिह्वोऽर्कनयनो मृगपादो मृगप्रियः । २१३.८६/२वायुर्गरिष्ठो नमुचिः सम्बरो विस्करो महान् ॥ २१३.८६॥ २१३.८७/१चन्द्रहन्ता क्रोधहन्ता क्रोधवर्धन एव च । २१३.८७/२कालकः कालकोपश्च वृत्रः क्रोधो विरोचनः ॥ २१३.८७॥ २१३.८८/१गरिष्ठश्च वरिष्ठश्च प्रलम्बनरकावुभौ । २१३.८८/२इन्द्रतापनवातापी केतुमान् बलदर्पितः ॥ २१३.८८॥ २१३.८९/१असिलोमा पुलोमा च बाष्कलः प्रमदो मदः । २१३.८९/२स्वमिश्रः कालवदनः करालः केशिरेव च ॥ २१३.८९॥ २१३.९०/१एकाक्षश्चन्द्रमा राहुः संह्रादः सम्बरः स्वनः । २१३.९०/२शतघ्नीचक्रहस्ताश्च तथा मुशलपाणयः ॥ २१३.९०॥ २१३.९१/१अश्वयन्त्रायुधोपेता भिन्दिपालायुधास्तथा । २१३.९१/२शूलोलूखलहस्ताश्च परश्वधधरास्तथा ॥ २१३.९१॥ २१३.९२/१पाशमुद्गरहस्ताश्च तथा परिघपाणयः । २१३.९२/२महाशिलाप्रहरणाः शूलहस्ताश्च दानवाः ॥ २१३.९२॥ २१३.९३/१नानाप्रहरणा घोरा नानावेशा महाबलाः । २१३.९३/२कूर्मकुक्कुटवक्त्राश्च शशोलूकमुखास्तथा ॥ २१३.९३॥ २१३.९४/१खरोष्ट्रवदनाश्चैव वराहवदनास्तथा । २१३.९४/२मार्जारशिखिवक्त्राश्च महावक्त्रास्तथा परे ॥ २१३.९४॥ २१३.९५/१नक्रमेषाननाः शूरा गोजाविमहिषाननाः । २१३.९५/२गोधाशल्लकिवक्त्राश्च क्रोष्टुवक्त्राश्च दानवाः ॥ २१३.९५॥ २१३.९६/१आखुदर्दुरवक्त्राश्च घोरा वृकमुखास्तथा । २१३.९६/२भीमा मकरवक्त्राश्च क्रौञ्चवक्त्राश्च दानवाः ॥ २१३.९६॥ २१३.९७/१अश्वाननाः खरमुखा मयूरवदनास्तथा । २१३.९७/२गजेन्द्रचर्मवसनास्तथा कृष्णाजिनाम्बराः ॥ २१३.९७॥ २१३.९८/१चीरसंवृतगात्राश्च तथा नीलकवाससः । २१३.९८/२उष्णीषिणो मुकुटिनस्तथा कुण्डलिनोऽसुराः ॥ २१३.९८॥ २१३.९९/१किरीटिनो लम्बशिखाः कम्बुग्रीवाः सुवर्चसः । २१३.९९/२नानावेशधरा दैत्या नानामाल्यानुलेपनाः ॥ २१३.९९॥ २१३.१००/१स्वान्यायुधानि संगृह्य प्रदीप्तानि च तेजसा । २१३.१००/२क्रममाणं हृषीकेशमुपावर्तन्त सर्वशः ॥ २१३.१००॥ २१३.१०१/१प्रमथ्य सर्वान् दैतेयान् पादहस्ततलैर्विभुः । २१३.१०१/२रूपं कृत्वा महाभीमं जहाराशु स मेदिनीम् ॥ २१३.१०१॥ २१३.१०२/१तस्य विक्रमतो भूमिं चन्द्रादित्यौ स्तनान्तरे । २१३.१०२/२नभः प्रक्रममाणस्य नाभ्यां किल तथा स्थितौ ॥ २१३.१०२॥ २१३.१०३/१परमाक्रममाणस्य जानुदेशे व्यवस्थितौ । २१३.१०३/२विष्णोरमितवीर्यस्य वदन्त्येवं द्विजातयः ॥ २१३.१०३॥ २१३.१०४/१हृत्वा स मेदिनीं कृत्स्नां हत्वा चासुरपुंगवान् । २१३.१०४/२ददौ शक्राय वसुधां विष्णुर्बलवतां वरः ॥ २१३.१०४॥ २१३.१०५/१एष वो वामनो नाम प्रादुर्भावो महात्मनः । २१३.१०५/२वेदविद्भिर्द्विजैरेतत् कथ्यते वैष्णवं यशः ॥ २१३.१०५॥ २१३.१०६/१भूयो भूतात्मनो विष्णोः प्रादुर्भावो महात्मनः । २१३.१०६/२दत्तात्रेय इति ख्यातः क्षमया परया युतः ॥ २१३.१०६॥ २१३.१०७/१तेन नष्टेषु वेदेषु प्रक्रियासु मखेषु च । २१३.१०७/२चातुर्वर्ण्ये च संकीर्णे धर्मे शिथिलतां गते ॥ २१३.१०७॥ २१३.१०८/१अतिवर्धति चाधर्मे सत्ये नष्टेऽनृते स्थिते । २१३.१०८/२प्रजासु शीर्यमाणासु धर्मे चाकुलतां गते ॥ २१३.१०८॥ २१३.१०९/१सयज्ञाः सक्रिया वेदाः प्रत्यानीता हि तेन वै । २१३.१०९/२चातुर्वर्ण्यमसंकीर्णं कृतं तेन महात्मना ॥ २१३.१०९॥ २१३.११०/१तेन हैहयराजस्य कार्तवीर्यस्य धीमतः । २१३.११०/२वरदेन वरो दत्तो दत्तात्रेयेण धीमता ॥ २१३.११०॥ २१३.१११/१एतद् बाहुद्वयं यत् ते तत् ते मम कृते नृप । २१३.१११/२शतानि दश बाहूनां भविष्यन्ति न संशयः ॥ २१३.१११॥ २१३.११२/१पालयिष्यसि कृत्स्नां च वसुधां वसुधेश्वर । २१३.११२/२दुर्निरीक्ष्योऽरिवृन्दानां युद्धस्थश्च भविष्यसि ॥ २१३.११२॥ २१३.११३/१एष वो वैष्णवः श्रीमान् प्रादुर्भावोऽद्भुतः शुभः । २१३.११३/२भूयश्च जामदग्न्योऽयं प्रादुर्भावो महात्मनः ॥ २१३.११३॥ २१३.११४/१यत्र बाहुसहस्रेण द्विषतां दुर्जयं रणे । २१३.११४/२रामोऽर्जुनमनीकस्थं जघान नृपतिं प्रभुः ॥ २१३.११४॥ २१३.११५/१रथस्थं पार्थिवं रामः पातयित्वार्जुनं भुवि । २१३.११५/२धर्षयित्वार्जुनं रामः क्रोशमानं च मेघवत् ॥ २१३.११५॥ २१३.११६/१कृत्स्नं बाहुसहस्रं च चिच्छेद भृगुनन्दनः । २१३.११६/२परश्वधेन दीप्तेन ज्ञातिभिः सहितस्य वै ॥ २१३.११६॥ २१३.११७/१कीर्णा क्षत्रियकोटीभिर्मेरुमन्दरभूषणा । २१३.११७/२त्रिः सप्तकृत्वः पृथिवी तेन निःक्षत्रिया कृता ॥ २१३.११७॥ २१३.११८/१कृत्वा निःक्षत्रियां चैनां भार्गवः सुमहायशाः । २१३.११८/२सर्वपापविनाशाय वाजिमेधेन चेष्टवान् ॥ २१३.११८॥ २१३.११९/१यस्मिन् यज्ञे महादाने दक्षिणां भृगुनन्दनः । २१३.११९/२मारीचाय ददौ प्रीतः कश्यपाय वसुंधराम् ॥ २१३.११९॥ २१३.१२०/१वारणांस्तुरगाञ् शुभ्रान् रथांश्च रथिनां वरः । २१३.१२०/२हिरण्यमक्षयं धेनुर्गजेन्द्रांश्च महीपतिः ॥ २१३.१२०॥ २१३.१२१/१ददौ तस्मिन् महायज्ञे वाजिमेधे महायशाः । २१३.१२१/२अद्यापि च हितार्थाय लोकानां भृगुनन्दनः ॥ २१३.१२१॥ २१३.१२२/१चरमाणस्तपो घोरं जामदग्न्यः पुनः प्रभुः । २१३.१२२/२आस्ते वै देववच्छ्रीमान् महेन्द्रे पर्वतोत्तमे ॥ २१३.१२२॥ २१३.१२३/१एष विष्णोः सुरेशस्य शाश्वतस्याव्ययस्य च । २१३.१२३/२जामदग्न्य इति ख्यातः प्रादुर्भावो महात्मनः ॥ २१३.१२३॥ २१३.१२४/१चतुर्विंशे युगे वापि विश्वामित्रपुरःसरः । २१३.१२४/२जज्ञे दशरथस्याथ पुत्रः पद्मायतेक्षणः ॥ २१३.१२४॥ २१३.१२५/१कृत्वात्मानं महाबाहुश्चतुर्धा प्रभुरीश्वरः । २१३.१२५/२लोके राम इति ख्यातस्तेजसा भास्करोपमः ॥ २१३.१२५॥ २१३.१२६/१प्रसादनार्थं लोकस्य रक्षसां निग्रहाय च । २१३.१२६/२धर्मस्य च विवृद्ध्यर्थं जज्ञे तत्र महायशाः ॥ २१३.१२६॥ २१३.१२७/१तमप्याहुर्मनुष्येन्द्रं सर्वभूतहिते रतम् । २१३.१२७/२यः समाः सर्वधर्मज्ञश्चतुर्दश वनेऽवसत् ॥ २१३.१२७॥ २१३.१२८/१लक्ष्मणानुचरो रामः सर्वभूतहिते रतः । २१३.१२८/२चतुर्दश वने तप्त्वा तपो वर्षाणि राघवः ॥ २१३.१२८॥ २१३.१२९/१रूपिणी तस्य पार्श्वस्था सीतेति प्रथिता जने । २१३.१२९/२पूर्वोदिता तु या लक्ष्मीर्भर्तारमनुगच्छति ॥ २१३.१२९॥ २१३.१३०/१जनस्थाने वसन् कार्यं त्रिदशानां चकार सः । २१३.१३०/२तस्यापकारिणं क्रूरं पौलस्त्यं मनुजर्षभः ॥ २१३.१३०॥ २१३.१३१/१सीतायाः पदमन्विच्छन् निजघान महायशाः । २१३.१३१/२देवासुरगणानां च यक्षराक्षसभोगिनाम् ॥ २१३.१३१॥ २१३.१३२/१यत्रावध्यं राक्षसेन्द्रं रावणं युधि दुर्जयम् । २१३.१३२/२युक्तं राक्षसकोटीभिर्नीलाञ्जनचयोपमम् ॥ २१३.१३२॥ २१३.१३३/१त्रैलोक्यद्रावणं क्रूरं रावणं राक्षसेश्वरम् । २१३.१३३/२दुर्जयं दुर्धरं दृप्तं शार्दूलसमविक्रमम् ॥ २१३.१३३॥ २१३.१३४/१दुर्निरीक्ष्यं सुरगणैर्वरदानेन दर्पितम् । २१३.१३४/२जघान सचिवैः सार्धं ससैन्यं रावणं युधि ॥ २१३.१३४॥ २१३.१३५/१महाभ्रगणसंकाशं महाकायं महाबलम् । २१३.१३५/२रावणं निजघानाशु रामो भूतपतिः पुरा ॥ २१३.१३५॥ २१३.१३६/१सुग्रीवस्य कृते येन वानरेन्द्रो महाबलः । २१३.१३६/२वाली विनिहतः संख्ये सुग्रीवश्चाभिषेचितः ॥ २१३.१३६॥ २१३.१३७/१मधोश्च तनयो दृप्तो लवणो नाम दानवः । २१३.१३७/२हतो मधुवने वीरो वरमत्तो महासुरः ॥ २१३.१३७॥ २१३.१३८/१यज्ञविघ्नकरौ येन मुनीनां भावितात्मनाम् । २१३.१३८/२मारीचश्च सुबाहुश्च बलेन बलिनां वरौ ॥ २१३.१३८॥ २१३.१३९/१निहतौ च निराशौ च कृतौ तेन महात्मना । २१३.१३९/२समरे युद्धशौण्डेन तथान्ये चापि राक्षसाः ॥ २१३.१३९॥ २१३.१४०/१विराधश्च कबन्धश्च राक्षसौ भीमविक्रमौ । २१३.१४०/२जघान पुरुषव्याघ्रो गन्धर्वौ शापमोहितौ ॥ २१३.१४०॥ २१३.१४१/१हुताशनार्कांशुतडिद्गुणाभैः । २१३.१४१/२प्रतप्तजाम्बूनदचित्रपुङ्खैः । २१३.१४१/३महेन्द्रवज्राशनितुल्यसारै । २१३.१४१/४रिपून् स रामः समरे निजघ्ने ॥ २१३.१४१॥ २१३.१४२/१तस्मै दत्तानि शस्त्राणि विश्वामित्रेण धीमता । २१३.१४२/२वधार्थं देवशत्रूणां दुर्धर्षाणां सुरैरपि ॥ २१३.१४२॥ २१३.१४३/१वर्तमाने मखे येन जनकस्य महात्मनः । २१३.१४३/२भग्नं माहेश्वरं चापं क्रीडता लीलया पुरा ॥ २१३.१४३॥ २१३.१४४/१एतानि कृत्वा कर्माणि रामो धर्मभृतां वरः । २१३.१४४/२दशाश्वमेधाञ् जारूथ्यान् आजहार निरर्गलान् ॥ २१३.१४४॥ २१३.१४५/१नाश्रूयन्ताशुभा वाचो नाकुलं मारुतो ववौ । २१३.१४५/२न वित्तहरणं चासीद् रामे राज्यं प्रशासति ॥ २१३.१४५॥ २१३.१४६/१परिदेवन्ति विधवा नानर्थाश्च कदाचन । २१३.१४६/२सर्वमासीच्छुभं तत्र रामे राज्यं प्रशासति ॥ २१३.१४६॥ २१३.१४७/१न प्राणिनां भयं चासीज्जलाग्न्यनिलघातजम् । २१३.१४७/२न चापि वृद्धा बालानां प्रेतकार्याणि चक्रिरे ॥ २१३.१४७॥ २१३.१४८/१ब्रह्मचर्यपरं क्षत्रं विशस्तु क्षत्रिये रताः । २१३.१४८/२शूद्राश्चैव हि वर्णांस्त्रीञ् शुश्रूषन्त्यनहंकृताः ॥ २१३.१४८॥ २१३.१४९/१नार्यो नात्यचरन् भर्तृन् भार्यां नात्यचरत् पतिः । २१३.१४९/२सर्वमासीज्जगद् दान्तं निर्दस्युरभवन् मही ॥ २१३.१४९॥ २१३.१५०/१राम एकोऽभवद् भर्ता रामः पालयिताभवत् । २१३.१५०/२आसन् वर्षसहस्राणि तथा पुत्रसहस्रिणः ॥ २१३.१५०॥ २१३.१५१/१अरोगाः प्राणिनश्चासन् रामे राज्यं प्रशासति । २१३.१५१/२देवतानाम् ऋषीणां च मनुष्याणां च सर्वशः ॥ २१३.१५१॥ २१३.१५२/१पृथिव्यां समवायोऽभूद् रामे राज्यं प्रशासति । २१३.१५२/२गाथामप्यत्र गायन्ति ये पुराणविदो जनाः ॥ २१३.१५२॥ २१३.१५३/१रामे निबद्धतत्त्वार्था माहात्म्यं तस्य धीमतः । २१३.१५३/२श्यामो युवा लोहिताक्षो दीप्तास्यो मितभाषितः ॥ २१३.१५३॥ २१३.१५४/१आजानुबाहुः सुमुखः सिंहस्कन्धो महाभुजः । २१३.१५४/२दश वर्षसहस्राणि रामो राज्यमकारयत् ॥ २१३.१५४॥ २१३.१५५/१ऋक्सामयजुषां घोषो ज्याघोषश्च महात्मनः । २१३.१५५/२अव्युच्छिन्नोऽभवद् राष्ट्रे दीयतां भुज्यतामिति ॥ २१३.१५५॥ २१३.१५६/१सत्त्ववान् गुणसम्पन्नो दीप्यमानः स्वतेजसा । २१३.१५६/२अति चन्द्रं च सूर्यं च रामो दाशरथिर्बभौ ॥ २१३.१५६॥ २१३.१५७/१ईजे क्रतुशतैः पुण्यैः समाप्तवरदक्षिणैः । २१३.१५७/२हित्वायोध्यां दिवं यातो राघवो हि महाबलः ॥ २१३.१५७॥ २१३.१५८/१एवमेव महाबाहुरिक्ष्वाकुकुलनन्दनः । २१३.१५८/२रावणं सगणं हत्वा दिवमाचक्रमे विभुः ॥ २१३.१५८॥ २१३.१५९/१अपरः केशवस्यायं प्रादुर्भावो महात्मनः । २१३.१५९/२विख्यातो माथुरे कल्पे सर्वलोकहिताय वै ॥ २१३.१५९॥ २१३.१६०/१यत्र शाल्वं च चैद्यं च कंसं द्विविदमेव च । २१३.१६०/२अरिष्टं वृषभं केशिं पूतनां दैत्यदारिकाम् ॥ २१३.१६०॥ २१३.१६१/१नागं कुवलयापीडं चाणूरं मुष्टिकं तथा । २१३.१६१/२दैत्यान् मानुषदेहेन सूदयामास वीर्यवान् ॥ २१३.१६१॥ २१३.१६२/१छिन्नं बाहुसहस्रं च बाणस्याद्भुतकर्मणः । २१३.१६२/२नरकश्च हतः संख्ये यवनश्च महाबलः ॥ २१३.१६२॥ २१३.१६३/१हृतानि च महीपानां सर्वरत्नानि तेजसा । २१३.१६३/२दुराचाराश्च निहिताः पार्थिवा ये महीतले ॥ २१३.१६३॥ २१३.१६४/१एष लोकहितार्थाय प्रादुर्भावो महात्मनः । २१३.१६४/२कल्की विष्णुयशा नाम शम्भलग्रामसम्भवः ॥ २१३.१६४॥ २१३.१६५/१सर्वलोकहितार्थाय भूयो देवो महायशाः । २१३.१६५/२एते चान्ये च बहवो दिव्या देवगणैर्वृताः ॥ २१३.१६५॥ २१३.१६६/१प्रादुर्भावाः पुराणेषु गीयन्ते ब्रह्मवादिभिः । २१३.१६६/२यत्र देवा विमुह्यन्ति प्रादुर्भावानुकीर्तने ॥ २१३.१६६॥ २१३.१६७/१पुराणं वर्तते यत्र वेदश्रुतिसमाहितम् । २१३.१६७/२एतद् उद्देशमात्रेण प्रादुर्भावानुकीर्तनम् ॥ २१३.१६७॥ २१३.१६८/१कीर्तितं कीर्तनीयस्य सर्वलोकगुरोर्विभोः । २१३.१६८/२प्रीयन्ते पितरस्तस्य प्रादुर्भावानुकीर्तनात् ॥ २१३.१६८॥ २१३.१६९/१विष्णोरमितवीर्यस्य यः श‍ृणोति कृताञ्जलिः ॥ २१३.१६९॥ २१३.१७०/१एताश्च योगेश्वरयोगमायाः । २१३.१७०/२श्रुत्वा नरो मुच्यति सर्वपापैः । २१३.१७०/३ऋद्धिं समृद्धिं विपुलांश्च भोगान् । २१३.१७०/४प्राप्नोति शीघ्रं भगवत्प्रसादात् ॥ २१३.१७०॥ २१३.१७१/१एवं मया मुनिश्रेष्ठा विष्णोरमिततेजसः । २१३.१७१/२सर्वपापहराः पुण्याः प्रादुर्भावाः प्रकीर्तिताः ॥ २१३.१७१॥ २१४.१/१मुनय ऊचुः । न तृप्तिमधिगच्छामः पुण्यधर्मामृतस्य च । २१४.१/२मुने त्वन्मुखगीतस्य तथा कौतूहलं हि नः ॥ २१४.१॥ २१४.२/१उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूतानां कर्मणो गतिम् । २१४.२/२वेत्सि सर्वं मुने तेन पृच्छामस्त्वां महामतिम् ॥ २१४.२॥ २१४.३/१श्रूयते यमलोकस्य मार्गः परमदुर्गमः । २१४.३/२दुःखक्लेशकरः शश्वत् सर्वभूतभयावहः ॥ २१४.३॥ २१४.४/१कथं तेन नरा यान्ति मार्गेण यमसादनम् । २१४.४/२प्रमाणं चैव मार्गस्य ब्रूहि नो वदतां वर ॥ २१४.४॥ २१४.५/१मुने पृच्छाम सर्वज्ञ ब्रूहि सर्वमशेषतः । २१४.५/२कथं नरकदुःखानि नाप्नुवन्ति नरान् मुने ॥ २१४.५॥ २१४.६/१केनोपायेन दानेन धर्मेण नियमेन च । २१४.६/२मानुषस्य च याम्यस्य लोकस्य कियद् अन्तरम् ॥ २१४.६॥ २१४.७/१कथं च स्वर्गतिं यान्ति नरकं केन कर्मणा । २१४.७/२स्वर्गस्थानानि कियन्ति कियन्ति नरकाणि च ॥ २१४.७॥ २१४.८/१कथं सुकृतिनो यान्ति कथं दुष्कृतकारिणः । २१४.८/२किं रूपं किं प्रमाणं वा को वर्णस्तूभयोरपि । २१४.८/३जीवस्य नीयमानस्य यमलोकं ब्रवीहि नः ॥ २१४.८॥ २१४.९/१व्यास उवाच । श‍ृणुध्वं मुनिशार्दूला वदतो मम सुव्रताः । २१४.९/२संसारचक्रमजरं स्थितिर्यस्य न विद्यते ॥ २१४.९॥ २१४.१०/१सोऽहं वदामि वः सर्वं यममार्गस्य निर्णयम् । २१४.१०/२उत्क्रान्तिकालाद् आरभ्य यथा नान्यो वदिष्यति ॥ २१४.१०॥ २१४.११/१स्वरूपं चैव मार्गस्य यन् मां पृच्छथ सत्तमाः । २१४.११/२यमलोकस्य चाध्वानमन्तरं मानुषस्य च ॥ २१४.११॥ २१४.१२/१योजनानां सहस्राणि षडशीतिस्तद् अन्तरम् । २१४.१२/२तप्तताम्रमिवातप्तं तद् अध्वानमुदाहृतम् ॥ २१४.१२॥ २१४.१३/१तद् अवश्यं हि गन्तव्यं प्राणिभिर्जीवसंज्ञकैः । २१४.१३/२पुण्यान् पुण्यकृतो यान्ति पापान् पापकृतोऽधमाः ॥ २१४.१३॥ २१४.१४/१द्वाविंशतिश्च नरका यमस्य विषये स्थिताः । २१४.१४/२येषु दुष्कृतकर्माणो विपच्यन्ते पृथक् पृथक् ॥ २१४.१४॥ २१४.१५/१नरको रौरवो रौद्रः शूकरस्ताल एव च । २१४.१५/२कुम्भीपाको महाघोरः शाल्मलोऽथ विमोहनः ॥ २१४.१५॥ २१४.१६/१कीटादः कृमिभक्षश्च नालाभक्षो भ्रमस्तथा । २१४.१६/२नद्यः पूयवहाश्चान्या रुधिराम्भस्तथैव च ॥ २१४.१६॥ २१४.१७/१अग्निज्वालो महाघोरः संदंशः शुनभोजनः । २१४.१७/२घोरा वैतरणी चैव असिपत्त्रवनं तथा ॥ २१४.१७॥ २१४.१८/१न तत्र वृक्षच्छाया वा न तडागाः सरांसि च । २१४.१८/२न वाप्यो दीर्घिका वापि न कूपो न प्रपा सभा ॥ २१४.१८॥ २१४.१९/१न मण्डपो नायतनं न नद्यो न च पर्वताः । २१४.१९/२न किंचिद् आश्रमस्थानं विद्यते तत्र वर्त्मनि ॥ २१४.१९॥ २१४.२०/१यत्र विश्रमते श्रान्तः पुरुषो अतीवकर्षितः । २१४.२०/२अवश्यमेव गन्तव्यः स सर्वैस्तु महापथः ॥ २१४.२०॥ २१४.२१/१प्राप्ते काले तु संत्यज्य सुहृद्बन्धुधनादिकम् । २१४.२१/२जरायुजाण्डजाश्चैव स्वेदजाश्चोद्भिजास्तथा ॥ २१४.२१॥ २१४.२२/१जङ्गमाजङ्गमाश्चैव गमिष्यन्ति महापथम् । २१४.२२/२देवासुरमनुष्यैश्च वैवस्वतवशानुगैः ॥ २१४.२२॥ २१४.२३/१स्त्रीपुंनपुंसकैश्चैव पृथिव्यां जीवसंज्ञितैः । २१४.२३/२पूर्वाह्णे चापराह्णे वा मध्याह्ने वा तथा पुनः ॥ २१४.२३॥ २१४.२४/१संध्याकालेऽर्धरात्रे वा प्रत्यूषे वाप्युपस्थिते । २१४.२४/२वृद्धैर्वा मध्यमैर्वापि यौवनस्थैस्तथैव च ॥ २१४.२४॥ २१४.२५/१गर्भवासेऽथ बाल्ये वा गन्तव्यः स महापथः । २१४.२५/२प्रवासस्थैर्गृहस्थैर्वा पर्वतस्थैः स्थलेऽपि वा ॥ २१४.२५॥ २१४.२६/१क्षेत्रस्थैर्वा जलस्थैर्वा गृहमध्यगतैस्तथा । २१४.२६/२आसीनैश्चास्थितैर्वापि शयनीयगतैस्तथा ॥ २१४.२६॥ २१४.२७/१जाग्रद्भिर्वा प्रसुप्तैर्वा गन्तव्यः स महापथः । २१४.२७/२इहानुभूय निर्दिष्टमायुर्जन्तुः स्वयं तदा ॥ २१४.२७॥ २१४.२८/१तस्यान्ते च स्वयं प्राणैरनिच्छन्न् अपि मुच्यते । २१४.२८/२जलमग्निर्विषं शस्त्रं क्षुद् व्याधिः पतनं गिरेः ॥ २१४.२८॥ २१४.२९/१निमित्तं किंचिद् आसाद्य देही प्राणैर्विमुच्यते । २१४.२९/२विहाय सुमहत् कृत्स्नं शरीरं पाञ्चभौतिकम् ॥ २१४.२९॥ २१४.३०/१अन्यच्छरीरमादत्ते यातनीयं स्वकर्मजम् । २१४.३०/२दृढं शरीरमाप्नोति सुखदुःखोपभुक्तये ॥ २१४.३०॥ २१४.३१/१तेन भुङ्क्ते स कृच्छ्राणि पापकर्ता नरो भृशम् । २१४.३१/२सुखानि धार्मिको हृष्ट इह नीतो यमक्षये ॥ २१४.३१॥ २१४.३२/१ऊष्मा प्रकुपितः काये तीव्रवायुसमीरितः । २१४.३२/२भिनत्ति मर्मस्थानानि दीप्यमानो निरन्धनः ॥ २१४.३२॥ २१४.३३/१उदानो नाम पवनस्ततश्चोर्ध्वं प्रवर्तते । २१४.३३/२भुज्यतामम्बुभक्ष्याणामधोगतिनिरोधकृत् ॥ २१४.३३॥ २१४.३४/१ततो येनाम्बुदानानि कृतान्यन्नरसास्तथा । २१४.३४/२दत्ताः स तस्यामाह्लादमापदि प्रतिपद्यते ॥ २१४.३४॥ २१४.३५/१अन्नानि येन दत्तानि श्रद्धापूतेन चेतसा । २१४.३५/२सोऽपि तृप्तिमवाप्नोति विनाप्यन्नेन वै तदा ॥ २१४.३५॥ २१४.३६/१येनानृतानि नोक्तानि प्रीतिभेदः कृतो न च । २१४.३६/२आस्तिकः श्रद्दधानश्च सुखमृत्युं स गच्छति ॥ २१४.३६॥ २१४.३७/१देवब्राह्मणपूजायां निरताश्चानसूयकाः । २१४.३७/२शुक्ला वदान्या ह्रीमन्तस्ते नराः सुखमृत्यवः ॥ २१४.३७॥ २१४.३८/१यः कामान् नापि संरम्भान् न द्वेषाद् धर्ममुत्सृजेत् । २१४.३८/२यथोक्तकारी सौम्यश्च स सुखं मृत्युम् ऋच्छति ॥ २१४.३८॥ २१४.३९/१वारिदास्तृषितानां ये क्षुधितान्नप्रदायिनः । २१४.३९/२प्राप्नुवन्ति नराः काले मृत्युं सुखसमन्वितम् ॥ २१४.३९॥ २१४.४०/१शीतं जयन्ति धनदास्तापं चन्दनदायिनः । २१४.४०/२प्राणघ्नीं वेदनां कष्टां ये चान्योद्वेगधारिणः ॥ २१४.४०॥ २१४.४१/१मोहं ज्ञानप्रदातारस्तथा दीपप्रदास्तमः । २१४.४१/२कूटसाक्षी मृषावादी यो गुरुर्नानुशास्ति वै ॥ २१४.४१॥ २१४.४२/१ते मोहमृत्यवः सर्वे तथा ये वेदनिन्दकाः । २१४.४२/२विभीषणाः पूतिगन्धाः कूटमुद्गरपाणयः ॥ २१४.४२॥ २१४.४३/१आगच्छन्ति दुरात्मानो यमस्य पुरुषास्तथा । २१४.४३/२प्राप्तेषु दृक्पथं तेषु जायते तस्य वेपथुः ॥ २१४.४३॥ २१४.४४/१क्रन्दत्यविरतः सोऽथ भ्रातृमातृपितृंस्तथा । २१४.४४/२सा तु वाग् अस्फुटा विप्रा एकवर्णा विभाव्यते ॥ २१४.४४॥ २१४.४५/१दृष्टिर्विभ्राम्यते त्रासात् कासावृष्ट्यत्यथाननम् । २१४.४५/२ततः स वेदनाविष्टं तच्छरीरं विमुञ्चति ॥ २१४.४५॥ २१४.४६/१वाय्वग्रसारी तद्रूप+ ।देहमन्यत् प्रपद्यते । २१४.४६/२तत्कर्मयातनार्थे च न मातृपितृसम्भवम् ॥ २१४.४६॥ २१४.४७/१तत्प्रमाणवयोवस्था+ ।संस्थानैः प्राप्यते व्यथा । २१४.४७/२ततो दूतो यमस्याथ पाशैर्बध्नाति दारुणैः ॥ २१४.४७॥ २१४.४८/१जन्तोः सम्प्राप्तकालस्य वेदनार्तस्य वै भृशम् । २१४.४८/२भूतैः संत्यक्तदेहस्य कण्ठप्राप्तानिलस्य च ॥ २१४.४८॥ २१४.४९/१शरीराच्च्यावितो जीवो रोरवीति तथोल्बणम् । २१४.४९/२निर्गतो वायुभूतस्तु षाट्कौशिककलेवरे ॥ २१४.४९॥ २१४.५०/१मातृभिः पितृभिश्चैव भ्रातृभिर्मातुलैस्तथा । २१४.५०/२दारैः पुत्रैर्वयस्यैश्च गुरुभिस्त्यज्यते भुवि ॥ २१४.५०॥ २१४.५१/१दृश्यमानश्च तैर्दीनैरश्रुपूर्णेक्षणैर्भृशम् । २१४.५१/२स्वशरीरं समुत्सृज्य वायुभूतस्तु गच्छति ॥ २१४.५१॥ २१४.५२/१अन्धकारमपारं च महाघोरं तमोवृतम् । २१४.५२/२सुखदुःखप्रदातारं दुर्गमं पापकर्मणाम् ॥ २१४.५२॥ २१४.५३/१दुःसहं च दुरन्तं च दुर्निरीक्षं दुरासदम् । २१४.५३/२दुरापमतिदुर्गं च पापिष्ठानां सदाहितम् ॥ २१४.५३॥ २१४.५४/१कृष्यमाणाश्च तैर्भूतैर्याम्यैः पाशैस्तु संयताः । २१४.५४/२मुद्गरैस्ताड्यमानाश्च नीयन्ते तं महापथम् ॥ २१४.५४॥ २१४.५५/१क्षीणायुषं समालोक्य प्राणिनं चायुषक्षये । २१४.५५/२निनीषवः समायान्ति यमदूता भयंकराः ॥ २१४.५५॥ २१४.५६/१आरूढा यानकाले तु ऋक्षव्याघ्रखरेषु च । २१४.५६/२उष्ट्रेषु वानरेष्वन्ये वृश्चिकेषु वृकेषु च ॥ २१४.५६॥ २१४.५७/१उलूकसर्पमार्जारं तथान्ये गृध्रवाहनाः । २१४.५७/२श्येनश‍ृगालमारूढाः सरघाकङ्कवाहनाः ॥ २१४.५७॥ २१४.५८/१वराहपशुवेताल+ ंअहिषास्यास्तथा परे । २१४.५८/२नानारूपधरा घोराः सर्वप्राणिभयंकराः ॥ २१४.५८॥ २१४.५९/१दीर्घमुष्काः करालास्या वक्रनासास्त्रिलोचनाः । २१४.५९/२महाहनुकपोलास्याः प्रलम्बदशनच्छदाः ॥ २१४.५९॥ २१४.६०/१निर्गतैर्विकृताकारैर्दशनैरङ्कुरोपमैः । २१४.६०/२मांसशोणितदिग्धाङ्गा दंष्ट्राभिर्भृशमुल्बणैः ॥ २१४.६०॥ २१४.६१/१मुखैः पातालसदृशैर्ज्वलज्जिह्वैर्भयंकरैः । २१४.६१/२नेत्रैः सुविकृताकारैर्ज्वलत्पिङ्गलचञ्चलैः ॥ २१४.६१॥ २१४.६२/१मार्जारोलूकखद्योत+ ।शक्रगोपवद् उद्धतैः । २१४.६२/२केकरैः संकुलैस्स्तब्धैर्लोचनैः पावकोपमैः ॥ २१४.६२॥ २१४.६३/१भृशमाभरणैर्भीमैराबद्धैर्भुजगोपमैः । २१४.६३/२शोणासरलगात्रैश्च मुण्डमालाविभूषितैः ॥ २१४.६३॥ २१४.६४/१कण्ठस्थकृष्णसर्पैश्च फूत्काररवभीषणैः । २१४.६४/२वह्निज्वालोपमैः केशैः स्तब्धरुक्षैर्भयंकरैः ॥ २१४.६४॥ २१४.६५/१बभ्रुपिङ्गललोलैश्च कद्रुश्मश्रुभिरावृताः । २१४.६५/२भुजदण्डैर्महाघोरैः प्रलम्बैः परिघोपमैः ॥ २१४.६५॥ २१४.६६/१केचिद् द्विबाहवस्तत्र तथान्ये च चतुर्भुजाः । २१४.६६/२द्विरष्टबाहवश्चान्ये दशविंशभुजास्तथा ॥ २१४.६६॥ २१४.६७/१असंख्यातभुजाश्चान्ये केचिद् बाहुसहस्रिणः । २१४.६७/२आयुधैर्विकृताकारैः प्रज्वलद्भिर्भयानकैः ॥ २१४.६७॥ २१४.६८/१शक्तितोमरचक्राद्यैः सुदीप्तैर्विविधायुधैः । २१४.६८/२पाशश‍ृङ्खलदण्डैश्च भीषयन्तो महाबलाः ॥ २१४.६८॥ २१४.६९/१आगच्छन्ति महारौद्रा मर्त्यानामायुषः क्षये । २१४.६९/२ग्रहीतुं प्राणिनः सर्वे यमस्याज्ञाकरास्तथा ॥ २१४.६९॥ २१४.७०/१यत् तच्छरीरमादत्ते यातनीयं स्वकर्मजम् । २१४.७०/२तद् अस्य नीयते जन्तोर्यमस्य सदनं प्रति ॥ २१४.७०॥ २१४.७१/१बद्ध्वा तत् कालपाशैश्च निगडैर्वज्रश‍ृङ्खलैः । २१४.७१/२ताडयित्वा भृशं क्रुद्धैर्नीयते यमकिंकरैः ॥ २१४.७१॥ २१४.७२/१प्रस्खलन्तं रुदन्तं च आक्रोशन्तं मुहुर्मुहुः । २१४.७२/२हा तात मातः पुत्रेति वदन्तं कर्मदूषितम् ॥ २१४.७२॥ २१४.७३/१आहत्य निशितैः शूलैर्मुद्गरैर्निशितैर्घनैः । २१४.७३/२खड्गशक्तिप्रहारैश्च वज्रदण्डैः सुदारुणैः ॥ २१४.७३॥ २१४.७४/१भर्त्स्यमानो महारावैर्वज्रशक्तिसमन्वितैः । २१४.७४/२एकैकशो भृशं क्रुद्धैस्ताडयद्भिः समन्ततः ॥ २१४.७४॥ २१४.७५/१स मुह्यमानो दुःखार्तः प्रतपंश्च इतस्ततः । २१४.७५/२आकृष्य नीयते जन्तुरध्वानं सुभयंकरैः ॥ २१४.७५॥ २१४.७६/१कुशकण्टकवल्मीक+ ।शङ्कुपाषाणशर्करे । २१४.७६/२तथा प्रदीप्तज्वलने क्षारवज्रशतोत्कटे ॥ २१४.७६॥ २१४.७७/१प्रदीप्तादित्यतप्तेन दह्यमानस्तदंशुभिः । २१४.७७/२कृष्यते यमदूतैश्च शिवासंनादभीषणैः ॥ २१४.७७॥ २१४.७८/१विकृष्यमाणस्तैर्घोरैर्भक्ष्यमाणः शिवाशतैः । २१४.७८/२प्रयाति दारुणे मार्गे पापकर्मा यमालयम् ॥ २१४.७८॥ २१४.७९/१क्वचिद् भीतैः क्वचित् त्रस्तैः प्रस्खलद्भिः क्वचित् क्वचित् । २१४.७९/२दुःखेनाक्रन्दमानैश्च गन्तव्यः स महापथः ॥ २१४.७९॥ २१४.८०/१निर्भर्त्स्यमानैरुद्विग्नैर्विद्रुतैर्भयविह्वलैः । २१४.८०/२कम्पमानशरीरैस्तु गन्तव्यं जीवसंज्ञकैः ॥ २१४.८०॥ २१४.८१/१कण्टकाकीर्णमार्गेण संतप्तसिकतेन च । २१४.८१/२दह्यमानैस्तु गन्तव्यं नरैर्दानविवर्जितैः ॥ २१४.८१॥ २१४.८२/१मेदःशोणितदुर्गन्धैर्बस्तगात्रैश्च पूगशः । २१४.८२/२दग्धस्फुटत्वचाकीर्णैर्गन्तव्यं जीवघातकैः ॥ २१४.८२॥ २१४.८३/१कूजद्भिः क्रन्दमानैश्च विक्रोशद्भिश्च विस्वरम् । २१४.८३/२वेदनार्तैश्च सद्भिश्च गन्तव्यं जीवघातकैः ॥ २१४.८३॥ २१४.८४/१शक्तिभिर्भिन्दिपालैश्च खड्गतोमरसायकैः । २१४.८४/२भिद्यद्भिस्तीक्ष्णशूलाग्रैर्गन्तव्यं जीवघातकैः ॥ २१४.८४॥ २१४.८५/१श्वानैर्व्याघ्रैर्वृकैः कङ्कैर्भक्ष्यमाणैश्च पापिभिः ॥ २१४.८५॥ २१४.८६/१कृन्तद्भिः क्रकचाघातैर्गन्तव्यं मांसखादिभिः । २१४.८६/२महिषर्षभश‍ृङ्गाग्रैर्भिद्यमानैः समन्ततः ॥ २१४.८६॥ २१४.८७/१उल्लिखद्भिः शूकरैश्च गन्तव्यं मांसखादकैः । २१४.८७/२सूचीभ्रमरकाकोल+ ंअक्षिकाभिश्च संघशः ॥ २१४.८७॥ २१४.८८/१भुज्यमानैश्च गन्तव्यं पापिष्ठैर्मधुघातकैः । २१४.८८/२विश्वस्तं स्वामिनं मित्रं स्त्रियं वा यस्तु घातयेत् ॥ २१४.८८॥ २१४.८९/१शस्त्रैर्निकृत्यमानैश्च गन्तव्यं चातुरैर्नरैः । २१४.८९/२घातयन्ति च ये जन्तूंस्ताडयन्ति निरागसः ॥ २१४.८९॥ २१४.९०/१राक्षसैर्भक्ष्यमाणास्ते यान्ति याम्यपथं नराः । २१४.९०/२ये हरन्ति परस्त्रीणां वरप्रावरणानि च ॥ २१४.९०॥ २१४.९१/१ते यान्ति विद्रुता नग्नाः प्रेतीभूता यमालयम् । २१४.९१/२वासो धान्यं हिरण्यं वा गृहक्षेत्रमथापि वा ॥ २१४.९१॥ २१४.९२/१ये हरन्ति दुरात्मानः पापिष्ठाः पापकर्मिणः । २१४.९२/२पाषाणैर्लगुडैर्दण्डैस्ताड्यमानैस्तु जर्जरैः ॥ २१४.९२॥ २१४.९३/१वहद्भिः शोणितं भूरि गन्तव्यं तु यमालयम् । २१४.९३/२ब्रह्मस्वं ये हरन्तीह नरा नरकनिर्भयाः ॥ २१४.९३॥ २१४.९४/१ताडयन्ति तथा विप्रान् आक्रोशन्ति नराधमाः । २१४.९४/२शुष्ककाष्ठनिबद्धास्ते छिन्नकर्णाक्षिनासिकाः ॥ २१४.९४॥ २१४.९५/१पूयशोणितदिग्धास्ते कालगृध्रैश्च जम्बुकैः । २१४.९५/२किंकरैर्भीषणैश्चण्डैस्ताड्यमानाश्च दारुणैः ॥ २१४.९५॥ २१४.९६/१विक्रोशमाना गच्छन्ति पापिनस्ते यमालयम् । २१४.९६/२एवं परमदुर्धर्षमध्वानं ज्वलनप्रभम् ॥ २१४.९६॥ २१४.९७/१रौरवं दुर्गविषमं निर्दिष्टं मानुषस्य च । २१४.९७/२प्रतप्तताम्रवर्णाभं वह्निज्वालास्फुलिङ्गवत् ॥ २१४.९७॥ २१४.९८/१कुरण्टकण्टकाकीर्णं पृथुविकटताडनैः । २१४.९८/२शक्तिवज्रैश्च संकीर्णमुज्ज्वलं तीव्रकण्टकम् ॥ २१४.९८॥ २१४.९९/१अङ्गारवालुकामिश्रं वह्निकीटकदुर्गमम् । २१४.९९/२ज्वालामालाकुलं रौद्रं सूर्यरश्मिप्रतापितम् ॥ २१४.९९॥ २१४.१००/१अध्वानं नीयते देही कृष्यमाणः सुनिष्ठुरैः । २१४.१००/२यदैव क्रन्दते जन्तुर्दुःखार्तः पतितः क्वचित् ॥ २१४.१००॥ २१४.१०१/१तदैवाहन्यते सर्वैरायुधैर्यमकिंकरैः । २१४.१०१/२एवं संताड्यमानश्च लुब्धः पापेषु योऽनयः ॥ २१४.१०१॥ २१४.१०२/१अवशो नीयते जन्तुर्दुर्धरैर्यमकिंकरैः । २१४.१०२/२सर्वैरेव हि गन्तव्यमध्वानं तत् सुदुर्गमम् ॥ २१४.१०२॥ २१४.१०३/१नीयते विविधैर्घोरैर्यमदूतैरवज्ञया । २१४.१०३/२नीत्वा सुदारुणं मार्गं प्राणिनं यमकिंकरैः ॥ २१४.१०३॥ २१४.१०४/१प्रवेश्यते पुरीं घोरां ताम्रायसमयीं द्विजाः । २१४.१०४/२सा पुरी विपुलाकारा लक्षयोजनमायता ॥ २१४.१०४॥ २१४.१०५/१चतुरस्रा विनिर्दिष्टा चतुर्द्वारवती शुभा । २१४.१०५/२प्राकाराः काञ्चनास्तस्या योजनायुतमुच्छ्रिताः ॥ २१४.१०५॥ २१४.१०६/१इन्द्रनीलमहानील+ ।पद्मरागोपशोभिता । २१४.१०६/२सा पुरी विविधैः संघैर्घोरा घोरैः समाकुला ॥ २१४.१०६॥ २१४.१०७/१देवदानवगन्धर्वैर्यक्षराक्षसपन्नगैः । २१४.१०७/२पूर्वद्वारं शुभं तस्याः पताकाशतशोभितम् ॥ २१४.१०७॥ २१४.१०८/१वज्रेन्द्रनीलवैदूर्य+ ंउक्ताफलविभूषितम् । २१४.१०८/२गीतनृत्यैः समाकीर्णं गन्धर्वाप्सरसां गणैः ॥ २१४.१०८॥ २१४.१०९/१प्रवेशस्तेन देवानाम् ऋषीणां योगिनां तथा । २१४.१०९/२गन्धर्वसिद्धयक्षाणां विद्याधरविसर्पिणाम् ॥ २१४.१०९॥ २१४.११०/१उत्तरं नगरद्वारं घण्टाचामरभूषितम् । २१४.११०/२छत्त्रचामरविन्यासं नानारत्नैरलंकृतम् ॥ २१४.११०॥ २१४.१११/१वीणारेणुरवै रम्यैर्गीतमङ्गलनादितैः । २१४.१११/२ऋग्यजुःसामनिर्घोषैर्मुनिवृन्दसमाकुलम् ॥ २१४.१११॥ २१४.११२/१विशन्ति येन धर्मज्ञाः सत्यव्रतपरायणाः । २१४.११२/२ग्रीष्मे वारिप्रदा ये च शीते चाग्निप्रदा नराः ॥ २१४.११२॥ २१४.११३/१श्रान्तसंवाहका ये च प्रियवादरताश्च ये । २१४.११३/२ये च दानरताः शूरा मातापितृपराश्च ये ॥ २१४.११३॥ २१४.११४/१द्विजशुश्रूषणे युक्ता नित्यं येऽतिथिपूजकाः । २१४.११४/२पश्चिमं तु महाद्वारं पुर्या रत्नैर्विभूषितम् ॥ २१४.११४॥ २१४.११५/१विचित्रमणिसोपानं तोमरैः समलंकृतम् । २१४.११५/२भेरीमृदङ्गसंनादैः शङ्खकाहलनादितम् ॥ २१४.११५॥ २१४.११६/१सिद्धवृन्दैः सदा हृष्टैर्मङ्गलैः प्रणिनादितम् । २१४.११६/२प्रवेशस्तेन हृष्टानां शिवभक्तिमतां नृणाम् ॥ २१४.११६॥ २१४.११७/१सर्वतीर्थप्लुता ये च पञ्चाग्नेर्ये च सेवकाः । २१४.११७/२प्रस्थाने ये मृता वीरा मृताः कालञ्जरे गिरौ ॥ २१४.११७॥ २१४.११८/१अग्नौ विपन्ना ये वीराः साधितं यैरनाशकम् । २१४.११८/२ये स्वामिमित्रलोकार्थे गोग्रहे संकुले हताः ॥ २१४.११८॥ २१४.११९/१ते विशन्ति नराः शूराः पश्चिमेन तपोधनाः । २१४.११९/२पुर्यां तस्या महाघोरं सर्वसत्त्वभयंकरम् ॥ २१४.११९॥ २१४.१२०/१हाहाकारसमाक्रुष्टं दक्षिणं द्वारमीदृशम् । २१४.१२०/२अन्धकारसमायुक्तं तीक्ष्णश‍ृङ्गैः समन्वितम् ॥ २१४.१२०॥ २१४.१२१/१कण्टकैर्वृश्चिकैः सर्पैर्वज्रकीटैः सुदुर्गमैः । २१४.१२१/२विलुम्पद्भिर्वृकैर्व्याघ्रैरृक्षैः सिंहैः सजम्बुकैः ॥ २१४.१२१॥ २१४.१२२/१श्वानमार्जारगृध्रैश्च सज्वालकवलैर्मुखैः । २१४.१२२/२प्रवेशस्तेन वै नित्यं सर्वेषामपकारिणाम् ॥ २१४.१२२॥ २१४.१२३/१ये घातयन्ति विप्रान् गा बालं वृद्धं तथातुरम् । २१४.१२३/२शरणागतं विश्वस्तं स्त्रियं मित्रं निरायुधम् ॥ २१४.१२३॥ २१४.१२४/१येऽगम्यागामिनो मूढाः परद्रव्यापहारिणः । २१४.१२४/२निक्षेपस्यापहर्तारो विषवह्निप्रदाश्च ये ॥ २१४.१२४॥ २१४.१२५/१परभूमिं गृहं शय्यां वस्त्रालंकारहारिणः । २१४.१२५/२पररन्ध्रेषु ये क्रूरा ये सदानृतवादिनः ॥ २१४.१२५॥ २१४.१२६/१ग्रामराष्ट्रपुरस्थाने महादुःखप्रदा हि ये । २१४.१२६/२कूटसाक्षिप्रदातारः कन्याविक्रयकारकाः ॥ २१४.१२६॥ २१४.१२७/१अभक्ष्यभक्षणरता ये गच्छन्ति सुतां स्नुषाम् । २१४.१२७/२मातरं पितरं चैव ये वदन्ति च पौरुषम् ॥ २१४.१२७॥ २१४.१२८/१अन्ये ये चैव निर्दिष्टा महापातककारिणः । २१४.१२८/२दक्षिणेन तु ते सर्वे द्वारेण प्रविशन्ति वै ॥ २१४.१२८॥ २१४.१२९/०मुनय ऊचुः । न तृप्तिमधिगच्छामः पुण्यधर्मामृतस्य च । २१४.१३०/०मुने त्वन्मुखगीतस्य तथा कौतूहलं हि नः ॥ २१४.१॥ २१४.१३१/०उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूतानां कर्मणो गतिम् । २१४.१३२/०वेत्सि सर्वं मुने तेन पृच्छामस्त्वां महामतिम् ॥ २१४.२॥ २१४.१३३/०श्रूयते यमलोकस्य मार्गः परमदुर्गमः । २१४.१३४/०दुःखक्लेशकरः शश्वत् सर्वभूतभयावहः ॥ २१४.३॥ २१४.१३५/०कथं तेन नरा यान्ति मार्गेण यमसादनम् । २१४.१३६/०प्रमाणं चैव मार्गस्य ब्रूहि नो वदतां वर ॥ २१४.४॥ २१४.१३७/०मुने पृच्छाम सर्वज्ञ ब्रूहि सर्वमशेषतः । २१४.१३८/०कथं नरकदुःखानि नाप्नुवन्ति नरान् मुने ॥ २१४.५॥ २१४.१३९/०केनोपायेन दानेन धर्मेण नियमेन च । २१४.१४०/०मानुषस्य च याम्यस्य लोकस्य कियद् अन्तरम् ॥ २१४.६॥ २१४.१४१/०कथं च स्वर्गतिं यान्ति नरकं केन कर्मणा । २१४.१४२/०स्वर्गस्थानानि कियन्ति कियन्ति नरकाणि च ॥ २१४.७॥ २१४.१४३/०कथं सुकृतिनो यान्ति कथं दुष्कृतकारिणः । २१४.१४४/०किं रूपं किं प्रमाणं वा को वर्णस्तूभयोरपि । २१४.१४५/०जीवस्य नीयमानस्य यमलोकं ब्रवीहि नः ॥ २१४.८॥ २१४.१४६/०व्यास उवाच । श‍ृणुध्वं मुनिशार्दूला वदतो मम सुव्रताः । २१४.१४७/०संसारचक्रमजरं स्थितिर्यस्य न विद्यते ॥ २१४.९॥ २१४.१४८/०सोऽहं वदामि वः सर्वं यममार्गस्य निर्णयम् । २१४.१४९/०उत्क्रान्तिकालाद् आरभ्य यथा नान्यो वदिष्यति ॥ २१४.१०॥ २१४.१५०/०स्वरूपं चैव मार्गस्य यन् मां पृच्छथ सत्तमाः । २१४.१५१/०यमलोकस्य चाध्वानमन्तरं मानुषस्य च ॥ २१४.११॥ २१४.१५२/०योजनानां सहस्राणि षडशीतिस्तद् अन्तरम् । २१४.१५३/०तप्तताम्रमिवातप्तं तद् अध्वानमुदाहृतम् ॥ २१४.१२॥ २१४.१५४/०तद् अवश्यं हि गन्तव्यं प्राणिभिर्जीवसंज्ञकैः । २१४.१५५/०पुण्यान् पुण्यकृतो यान्ति पापान् पापकृतोऽधमाः ॥ २१४.१३॥ २१४.१५६/०द्वाविंशतिश्च नरका यमस्य विषये स्थिताः । २१४.१५७/०येषु दुष्कृतकर्माणो विपच्यन्ते पृथक् पृथक् ॥ २१४.१४॥ २१४.१५८/०नरको रौरवो रौद्रः शूकरस्ताल एव च । २१४.१५९/०कुम्भीपाको महाघोरः शाल्मलोऽथ विमोहनः ॥ २१४.१५॥ २१४.१६०/०कीटादः कृमिभक्षश्च नालाभक्षो भ्रमस्तथा । २१४.१६१/०नद्यः पूयवहाश्चान्या रुधिराम्भस्तथैव च ॥ २१४.१६॥ २१४.१६२/०अग्निज्वालो महाघोरः संदंशः शुनभोजनः । २१४.१६३/०घोरा वैतरणी चैव असिपत्त्रवनं तथा ॥ २१४.१७॥ २१४.१६४/०न तत्र वृक्षच्छाया वा न तडागाः सरांसि च । २१४.१६५/०न वाप्यो दीर्घिका वापि न कूपो न प्रपा सभा ॥ २१४.१८॥ २१४.१६६/०न मण्डपो नायतनं न नद्यो न च पर्वताः । २१४.१६७/०न किंचिद् आश्रमस्थानं विद्यते तत्र वर्त्मनि ॥ २१४.१९॥ २१४.१६८/०यत्र विश्रमते श्रान्तः पुरुषो अतीवकर्षितः । २१४.१६९/०अवश्यमेव गन्तव्यः स सर्वैस्तु महापथः ॥ २१४.२०॥ २१४.१७०/०प्राप्ते काले तु संत्यज्य सुहृद्बन्धुधनादिकम् । २१४.१७१/०जरायुजाण्डजाश्चैव स्वेदजाश्चोद्भिजास्तथा ॥ २१४.२१॥ २१४.१७२/०जङ्गमाजङ्गमाश्चैव गमिष्यन्ति महापथम् । २१४.१७३/०देवासुरमनुष्यैश्च वैवस्वतवशानुगैः ॥ २१४.२२॥ २१४.१७४/०स्त्रीपुंनपुंसकैश्चैव पृथिव्यां जीवसंज्ञितैः । २१४.१७५/०पूर्वाह्णे चापराह्णे वा मध्याह्ने वा तथा पुनः ॥ २१४.२३॥ २१४.१७६/०संध्याकालेऽर्धरात्रे वा प्रत्यूषे वाप्युपस्थिते । २१४.१७७/०वृद्धैर्वा मध्यमैर्वापि यौवनस्थैस्तथैव च ॥ २१४.२४॥ २१४.१७८/०गर्भवासेऽथ बाल्ये वा गन्तव्यः स महापथः । २१४.१७९/०प्रवासस्थैर्गृहस्थैर्वा पर्वतस्थैः स्थलेऽपि वा ॥ २१४.२५॥ २१४.१८०/०क्षेत्रस्थैर्वा जलस्थैर्वा गृहमध्यगतैस्तथा । २१४.१८१/०आसीनैश्चास्थितैर्वापि शयनीयगतैस्तथा ॥ २१४.२६॥ २१४.१८२/०जाग्रद्भिर्वा प्रसुप्तैर्वा गन्तव्यः स महापथः । २१४.१८३/०इहानुभूय निर्दिष्टमायुर्जन्तुः स्वयं तदा ॥ २१४.२७॥ २१४.१८४/०तस्यान्ते च स्वयं प्राणैरनिच्छन्न् अपि मुच्यते । २१४.१८५/०जलमग्निर्विषं शस्त्रं क्षुद् व्याधिः पतनं गिरेः ॥ २१४.२८॥ २१४.१८६/०निमित्तं किंचिद् आसाद्य देही प्राणैर्विमुच्यते । २१४.१८७/०विहाय सुमहत् कृत्स्नं शरीरं पाञ्चभौतिकम् ॥ २१४.२९॥ २१४.१८८/०अन्यच्छरीरमादत्ते यातनीयं स्वकर्मजम् । २१४.१८९/०दृढं शरीरमाप्नोति सुखदुःखोपभुक्तये ॥ २१४.३०॥ २१४.१९०/०तेन भुङ्क्ते स कृच्छ्राणि पापकर्ता नरो भृशम् । २१४.१९१/०सुखानि धार्मिको हृष्ट इह नीतो यमक्षये ॥ २१४.३१॥ २१४.१९२/०ऊष्मा प्रकुपितः काये तीव्रवायुसमीरितः । २१४.१९३/०भिनत्ति मर्मस्थानानि दीप्यमानो निरन्धनः ॥ २१४.३२॥ २१४.१९४/०उदानो नाम पवनस्ततश्चोर्ध्वं प्रवर्तते । २१४.१९५/०भुज्यतामम्बुभक्ष्याणामधोगतिनिरोधकृत् ॥ २१४.३३॥ २१४.१९६/०ततो येनाम्बुदानानि कृतान्यन्नरसास्तथा । २१४.१९७/०दत्ताः स तस्यामाह्लादमापदि प्रतिपद्यते ॥ २१४.३४॥ २१४.१९८/०अन्नानि येन दत्तानि श्रद्धापूतेन चेतसा । २१४.१९९/०सोऽपि तृप्तिमवाप्नोति विनाप्यन्नेन वै तदा ॥ २१४.३५॥ २१४.२००/०येनानृतानि नोक्तानि प्रीतिभेदः कृतो न च । २१४.२०१/०आस्तिकः श्रद्दधानश्च सुखमृत्युं स गच्छति ॥ २१४.३६॥ २१४.२०२/०देवब्राह्मणपूजायां निरताश्चानसूयकाः । २१४.२०३/०शुक्ला वदान्या ह्रीमन्तस्ते नराः सुखमृत्यवः ॥ २१४.३७॥ २१४.२०४/०यः कामान् नापि संरम्भान् न द्वेषाद् धर्ममुत्सृजेत् । २१४.२०५/०यथोक्तकारी सौम्यश्च स सुखं मृत्युम् ऋच्छति ॥ २१४.३८॥ २१४.२०६/०वारिदास्तृषितानां ये क्षुधितान्नप्रदायिनः । २१४.२०७/०प्राप्नुवन्ति नराः काले मृत्युं सुखसमन्वितम् ॥ २१४.३९॥ २१४.२०८/०शीतं जयन्ति धनदास्तापं चन्दनदायिनः । २१४.२०९/०प्राणघ्नीं वेदनां कष्टां ये चान्योद्वेगधारिणः ॥ २१४.४०॥ २१४.२१०/०मोहं ज्ञानप्रदातारस्तथा दीपप्रदास्तमः । २१४.२११/०कूटसाक्षी मृषावादी यो गुरुर्नानुशास्ति वै ॥ २१४.४१॥ २१४.२१२/०ते मोहमृत्यवः सर्वे तथा ये वेदनिन्दकाः । २१४.२१३/०विभीषणाः पूतिगन्धाः कूटमुद्गरपाणयः ॥ २१४.४२॥ २१४.२१४/०आगच्छन्ति दुरात्मानो यमस्य पुरुषास्तथा । २१४.२१५/०प्राप्तेषु दृक्पथं तेषु जायते तस्य वेपथुः ॥ २१४.४३॥ २१४.२१६/०क्रन्दत्यविरतः सोऽथ भ्रातृमातृपितृंस्तथा । २१४.२१७/०सा तु वाग् अस्फुटा विप्रा एकवर्णा विभाव्यते ॥ २१४.४४॥ २१४.२१८/०दृष्टिर्विभ्राम्यते त्रासात् कासावृष्ट्यत्यथाननम् । २१४.२१९/०ततः स वेदनाविष्टं तच्छरीरं विमुञ्चति ॥ २१४.४५॥ २१४.२२०/०वाय्वग्रसारी तद्रूप+ ।देहमन्यत् प्रपद्यते । २१४.२२१/०तत्कर्मयातनार्थे च न मातृपितृसम्भवम् ॥ २१४.४६॥ २१४.२२२/०तत्प्रमाणवयोवस्था+ ।संस्थानैः प्राप्यते व्यथा । २१४.२२३/०ततो दूतो यमस्याथ पाशैर्बध्नाति दारुणैः ॥ २१४.४७॥ २१४.२२४/०जन्तोः सम्प्राप्तकालस्य वेदनार्तस्य वै भृशम् । २१४.२२५/०भूतैः संत्यक्तदेहस्य कण्ठप्राप्तानिलस्य च ॥ २१४.४८॥ २१४.२२६/०शरीराच्च्यावितो जीवो रोरवीति तथोल्बणम् । २१४.२२७/०निर्गतो वायुभूतस्तु षाट्कौशिककलेवरे ॥ २१४.४९॥ २१४.२२८/०मातृभिः पितृभिश्चैव भ्रातृभिर्मातुलैस्तथा । २१४.२२९/०दारैः पुत्रैर्वयस्यैश्च गुरुभिस्त्यज्यते भुवि ॥ २१४.५०॥ २१४.२३०/०दृश्यमानश्च तैर्दीनैरश्रुपूर्णेक्षणैर्भृशम् । २१४.२३१/०स्वशरीरं समुत्सृज्य वायुभूतस्तु गच्छति ॥ २१४.५१॥ २१४.२३२/०अन्धकारमपारं च महाघोरं तमोवृतम् । २१४.२३३/०सुखदुःखप्रदातारं दुर्गमं पापकर्मणाम् ॥ २१४.५२॥ २१४.२३४/०दुःसहं च दुरन्तं च दुर्निरीक्षं दुरासदम् । २१४.२३५/०दुरापमतिदुर्गं च पापिष्ठानां सदाहितम् ॥ २१४.५३॥ २१४.२३६/०कृष्यमाणाश्च तैर्भूतैर्याम्यैः पाशैस्तु संयताः । २१४.२३७/०मुद्गरैस्ताड्यमानाश्च नीयन्ते तं महापथम् ॥ २१४.५४॥ २१४.२३८/०क्षीणायुषं समालोक्य प्राणिनं चायुषक्षये । २१४.२३९/०निनीषवः समायान्ति यमदूता भयंकराः ॥ २१४.५५॥ २१४.२४०/०आरूढा यानकाले तु ऋक्षव्याघ्रखरेषु च । २१४.२४१/०उष्ट्रेषु वानरेष्वन्ये वृश्चिकेषु वृकेषु च ॥ २१४.५६॥ २१४.२४२/०उलूकसर्पमार्जारं तथान्ये गृध्रवाहनाः । २१४.२४३/०श्येनश‍ृगालमारूढाः सरघाकङ्कवाहनाः ॥ २१४.५७॥ २१४.२४४/०वराहपशुवेताल+ ंअहिषास्यास्तथा परे । २१४.२४५/०नानारूपधरा घोराः सर्वप्राणिभयंकराः ॥ २१४.५८॥ २१४.२४६/०दीर्घमुष्काः करालास्या वक्रनासास्त्रिलोचनाः । २१४.२४७/०महाहनुकपोलास्याः प्रलम्बदशनच्छदाः ॥ २१४.५९॥ २१४.२४८/०निर्गतैर्विकृताकारैर्दशनैरङ्कुरोपमैः । २१४.२४९/०मांसशोणितदिग्धाङ्गा दंष्ट्राभिर्भृशमुल्बणैः ॥ २१४.६०॥ २१४.२५०/०मुखैः पातालसदृशैर्ज्वलज्जिह्वैर्भयंकरैः । २१४.२५१/०नेत्रैः सुविकृताकारैर्ज्वलत्पिङ्गलचञ्चलैः ॥ २१४.६१॥ २१४.२५२/०मार्जारोलूकखद्योत+ ।शक्रगोपवद् उद्धतैः । २१४.२५३/०केकरैः संकुलैस्स्तब्धैर्लोचनैः पावकोपमैः ॥ २१४.६२॥ २१४.२५४/०भृशमाभरणैर्भीमैराबद्धैर्भुजगोपमैः । २१४.२५५/०शोणासरलगात्रैश्च मुण्डमालाविभूषितैः ॥ २१४.६३॥ २१४.२५६/०कण्ठस्थकृष्णसर्पैश्च फूत्काररवभीषणैः । २१४.२५७/०वह्निज्वालोपमैः केशैः स्तब्धरुक्षैर्भयंकरैः ॥ २१४.६४॥ २१४.२५८/०बभ्रुपिङ्गललोलैश्च कद्रुश्मश्रुभिरावृताः । २१४.२५९/०भुजदण्डैर्महाघोरैः प्रलम्बैः परिघोपमैः ॥ २१४.६५॥ २१४.२६०/०केचिद् द्विबाहवस्तत्र तथान्ये च चतुर्भुजाः । २१४.२६१/०द्विरष्टबाहवश्चान्ये दशविंशभुजास्तथा ॥ २१४.६६॥ २१४.२६२/०असंख्यातभुजाश्चान्ये केचिद् बाहुसहस्रिणः । २१४.२६३/०आयुधैर्विकृताकारैः प्रज्वलद्भिर्भयानकैः ॥ २१४.६७॥ २१४.२६४/०शक्तितोमरचक्राद्यैः सुदीप्तैर्विविधायुधैः । २१४.२६५/०पाशश‍ृङ्खलदण्डैश्च भीषयन्तो महाबलाः ॥ २१४.६८॥ २१४.२६६/०आगच्छन्ति महारौद्रा मर्त्यानामायुषः क्षये । २१४.२६७/०ग्रहीतुं प्राणिनः सर्वे यमस्याज्ञाकरास्तथा ॥ २१४.६९॥ २१४.२६८/०यत् तच्छरीरमादत्ते यातनीयं स्वकर्मजम् । २१४.२६९/०तद् अस्य नीयते जन्तोर्यमस्य सदनं प्रति ॥ २१४.७०॥ २१४.२७०/०बद्ध्वा तत् कालपाशैश्च निगडैर्वज्रश‍ृङ्खलैः । २१४.२७१/०ताडयित्वा भृशं क्रुद्धैर्नीयते यमकिंकरैः ॥ २१४.७१॥ २१४.२७२/०प्रस्खलन्तं रुदन्तं च आक्रोशन्तं मुहुर्मुहुः । २१४.२७३/०हा तात मातः पुत्रेति वदन्तं कर्मदूषितम् ॥ २१४.७२॥ २१४.२७४/०आहत्य निशितैः शूलैर्मुद्गरैर्निशितैर्घनैः । २१४.२७५/०खड्गशक्तिप्रहारैश्च वज्रदण्डैः सुदारुणैः ॥ २१४.७३॥ २१४.२७६/०भर्त्स्यमानो महारावैर्वज्रशक्तिसमन्वितैः । २१४.२७७/०एकैकशो भृशं क्रुद्धैस्ताडयद्भिः समन्ततः ॥ २१४.७४॥ २१४.२७८/०स मुह्यमानो दुःखार्तः प्रतपंश्च इतस्ततः । २१४.२७९/०आकृष्य नीयते जन्तुरध्वानं सुभयंकरैः ॥ २१४.७५॥ २१४.२८०/०कुशकण्टकवल्मीक+ ।शङ्कुपाषाणशर्करे । २१४.२८१/०तथा प्रदीप्तज्वलने क्षारवज्रशतोत्कटे ॥ २१४.७६॥ २१४.२८२/०प्रदीप्तादित्यतप्तेन दह्यमानस्तदंशुभिः । २१४.२८३/०कृष्यते यमदूतैश्च शिवासंनादभीषणैः ॥ २१४.७७॥ २१४.२८४/०विकृष्यमाणस्तैर्घोरैर्भक्ष्यमाणः शिवाशतैः । २१४.२८५/०प्रयाति दारुणे मार्गे पापकर्मा यमालयम् ॥ २१४.७८॥ २१४.२८६/०क्वचिद् भीतैः क्वचित् त्रस्तैः प्रस्खलद्भिः क्वचित् क्वचित् । २१४.२८७/०दुःखेनाक्रन्दमानैश्च गन्तव्यः स महापथः ॥ २१४.७९॥ २१४.२८८/०निर्भर्त्स्यमानैरुद्विग्नैर्विद्रुतैर्भयविह्वलैः । २१४.२८९/०कम्पमानशरीरैस्तु गन्तव्यं जीवसंज्ञकैः ॥ २१४.८०॥ २१४.२९०/०कण्टकाकीर्णमार्गेण संतप्तसिकतेन च । २१४.२९१/०दह्यमानैस्तु गन्तव्यं नरैर्दानविवर्जितैः ॥ २१४.८१॥ २१४.२९२/०मेदःशोणितदुर्गन्धैर्बस्तगात्रैश्च पूगशः । २१४.२९३/०दग्धस्फुटत्वचाकीर्णैर्गन्तव्यं जीवघातकैः ॥ २१४.८२॥ २१४.२९४/०कूजद्भिः क्रन्दमानैश्च विक्रोशद्भिश्च विस्वरम् । २१४.२९५/०वेदनार्तैश्च सद्भिश्च गन्तव्यं जीवघातकैः ॥ २१४.८३॥ २१४.२९६/०शक्तिभिर्भिन्दिपालैश्च खड्गतोमरसायकैः । २१४.२९७/०भिद्यद्भिस्तीक्ष्णशूलाग्रैर्गन्तव्यं जीवघातकैः ॥ २१४.८४॥ २१४.२९८/०श्वानैर्व्याघ्रैर्वृकैः कङ्कैर्भक्ष्यमाणैश्च पापिभिः ॥ २१४.८५॥ २१४.२९९/०कृन्तद्भिः क्रकचाघातैर्गन्तव्यं मांसखादिभिः । २१४.३००/०महिषर्षभश‍ृङ्गाग्रैर्भिद्यमानैः समन्ततः ॥ २१४.८६॥ २१४.३०१/०उल्लिखद्भिः शूकरैश्च गन्तव्यं मांसखादकैः । २१४.३०२/०सूचीभ्रमरकाकोल+ ंअक्षिकाभिश्च संघशः ॥ २१४.८७॥ २१४.३०३/०भुज्यमानैश्च गन्तव्यं पापिष्ठैर्मधुघातकैः । २१४.३०४/०विश्वस्तं स्वामिनं मित्रं स्त्रियं वा यस्तु घातयेत् ॥ २१४.८८॥ २१४.३०५/०शस्त्रैर्निकृत्यमानैश्च गन्तव्यं चातुरैर्नरैः । २१४.३०६/०घातयन्ति च ये जन्तूंस्ताडयन्ति निरागसः ॥ २१४.८९॥ २१४.३०७/०राक्षसैर्भक्ष्यमाणास्ते यान्ति याम्यपथं नराः । २१४.३०८/०ये हरन्ति परस्त्रीणां वरप्रावरणानि च ॥ २१४.९०॥ २१४.३०९/०ते यान्ति विद्रुता नग्नाः प्रेतीभूता यमालयम् । २१४.३१०/०वासो धान्यं हिरण्यं वा गृहक्षेत्रमथापि वा ॥ २१४.९१॥ २१४.३११/०ये हरन्ति दुरात्मानः पापिष्ठाः पापकर्मिणः । २१४.३१२/०पाषाणैर्लगुडैर्दण्डैस्ताड्यमानैस्तु जर्जरैः ॥ २१४.९२॥ २१४.३१३/०वहद्भिः शोणितं भूरि गन्तव्यं तु यमालयम् । २१४.३१४/०ब्रह्मस्वं ये हरन्तीह नरा नरकनिर्भयाः ॥ २१४.९३॥ २१४.३१५/०ताडयन्ति तथा विप्रान् आक्रोशन्ति नराधमाः । २१४.३१६/०शुष्ककाष्ठनिबद्धास्ते छिन्नकर्णाक्षिनासिकाः ॥ २१४.९४॥ २१४.३१७/०पूयशोणितदिग्धास्ते कालगृध्रैश्च जम्बुकैः । २१४.३१८/०किंकरैर्भीषणैश्चण्डैस्ताड्यमानाश्च दारुणैः ॥ २१४.९५॥ २१४.३१९/०विक्रोशमाना गच्छन्ति पापिनस्ते यमालयम् । २१४.३२०/०एवं परमदुर्धर्षमध्वानं ज्वलनप्रभम् ॥ २१४.९६॥ २१४.३२१/०रौरवं दुर्गविषमं निर्दिष्टं मानुषस्य च । २१४.३२२/०प्रतप्तताम्रवर्णाभं वह्निज्वालास्फुलिङ्गवत् ॥ २१४.९७॥ २१४.३२३/०कुरण्टकण्टकाकीर्णं पृथुविकटताडनैः । २१४.३२४/०शक्तिवज्रैश्च संकीर्णमुज्ज्वलं तीव्रकण्टकम् ॥ २१४.९८॥ २१४.३२५/०अङ्गारवालुकामिश्रं वह्निकीटकदुर्गमम् । २१४.३२६/०ज्वालामालाकुलं रौद्रं सूर्यरश्मिप्रतापितम् ॥ २१४.९९॥ २१४.३२७/०अध्वानं नीयते देही कृष्यमाणः सुनिष्ठुरैः । २१४.३२८/०यदैव क्रन्दते जन्तुर्दुःखार्तः पतितः क्वचित् ॥ २१४.१००॥ २१४.३२९/०तदैवाहन्यते सर्वैरायुधैर्यमकिंकरैः । २१४.३३०/०एवं संताड्यमानश्च लुब्धः पापेषु योऽनयः ॥ २१४.१०१॥ २१४.३३१/०अवशो नीयते जन्तुर्दुर्धरैर्यमकिंकरैः । २१४.३३२/०सर्वैरेव हि गन्तव्यमध्वानं तत् सुदुर्गमम् ॥ २१४.१०२॥ २१४.३३३/०नीयते विविधैर्घोरैर्यमदूतैरवज्ञया । २१४.३३४/०नीत्वा सुदारुणं मार्गं प्राणिनं यमकिंकरैः ॥ २१४.१०३॥ २१४.३३५/०प्रवेश्यते पुरीं घोरां ताम्रायसमयीं द्विजाः । २१४.३३६/०सा पुरी विपुलाकारा लक्षयोजनमायता ॥ २१४.१०४॥ २१४.३३७/०चतुरस्रा विनिर्दिष्टा चतुर्द्वारवती शुभा । २१४.३३८/०प्राकाराः काञ्चनास्तस्या योजनायुतमुच्छ्रिताः ॥ २१४.१०५॥ २१४.३३९/०इन्द्रनीलमहानील+ ।पद्मरागोपशोभिता । २१४.३४०/०सा पुरी विविधैः संघैर्घोरा घोरैः समाकुला ॥ २१४.१०६॥ २१४.३४१/०देवदानवगन्धर्वैर्यक्षराक्षसपन्नगैः । २१४.३४२/०पूर्वद्वारं शुभं तस्याः पताकाशतशोभितम् ॥ २१४.१०७॥ २१४.३४३/०वज्रेन्द्रनीलवैदूर्य+ ंउक्ताफलविभूषितम् । २१४.३४४/०गीतनृत्यैः समाकीर्णं गन्धर्वाप्सरसां गणैः ॥ २१४.१०८॥ २१४.३४५/०प्रवेशस्तेन देवानाम् ऋषीणां योगिनां तथा । २१४.३४६/०गन्धर्वसिद्धयक्षाणां विद्याधरविसर्पिणाम् ॥ २१४.१०९॥ २१४.३४७/०उत्तरं नगरद्वारं घण्टाचामरभूषितम् । २१४.३४८/०छत्त्रचामरविन्यासं नानारत्नैरलंकृतम् ॥ २१४.११०॥ २१४.३४९/०वीणारेणुरवै रम्यैर्गीतमङ्गलनादितैः । २१४.३५०/०ऋग्यजुःसामनिर्घोषैर्मुनिवृन्दसमाकुलम् ॥ २१४.१११॥ २१४.३५१/०विशन्ति येन धर्मज्ञाः सत्यव्रतपरायणाः । २१४.३५२/०ग्रीष्मे वारिप्रदा ये च शीते चाग्निप्रदा नराः ॥ २१४.११२॥ २१४.३५३/०श्रान्तसंवाहका ये च प्रियवादरताश्च ये । २१४.३५४/०ये च दानरताः शूरा मातापितृपराश्च ये ॥ २१४.११३॥ २१४.३५५/०द्विजशुश्रूषणे युक्ता नित्यं येऽतिथिपूजकाः । २१४.३५६/०पश्चिमं तु महाद्वारं पुर्या रत्नैर्विभूषितम् ॥ २१४.११४॥ २१४.३५७/०विचित्रमणिसोपानं तोमरैः समलंकृतम् । २१४.३५८/०भेरीमृदङ्गसंनादैः शङ्खकाहलनादितम् ॥ २१४.११५॥ २१४.३५९/०सिद्धवृन्दैः सदा हृष्टैर्मङ्गलैः प्रणिनादितम् । २१४.३६०/०प्रवेशस्तेन हृष्टानां शिवभक्तिमतां नृणाम् ॥ २१४.११६॥ २१४.३६१/०सर्वतीर्थप्लुता ये च पञ्चाग्नेर्ये च सेवकाः । २१४.३६२/०प्रस्थाने ये मृता वीरा मृताः कालञ्जरे गिरौ ॥ २१४.११७॥ २१४.३६३/०अग्नौ विपन्ना ये वीराः साधितं यैरनाशकम् । २१४.३६४/०ये स्वामिमित्रलोकार्थे गोग्रहे संकुले हताः ॥ २१४.११८॥ २१४.३६५/०ते विशन्ति नराः शूराः पश्चिमेन तपोधनाः । २१४.३६६/०पुर्यां तस्या महाघोरं सर्वसत्त्वभयंकरम् ॥ २१४.११९॥ २१४.३६७/०हाहाकारसमाक्रुष्टं दक्षिणं द्वारमीदृशम् । २१४.३६८/०अन्धकारसमायुक्तं तीक्ष्णश‍ृङ्गैः समन्वितम् ॥ २१४.१२०॥ २१४.३६९/०कण्टकैर्वृश्चिकैः सर्पैर्वज्रकीटैः सुदुर्गमैः । २१४.३७०/०विलुम्पद्भिर्वृकैर्व्याघ्रैरृक्षैः सिंहैः सजम्बुकैः ॥ २१४.१२१॥ २१४.३७१/०श्वानमार्जारगृध्रैश्च सज्वालकवलैर्मुखैः । २१४.३७२/०प्रवेशस्तेन वै नित्यं सर्वेषामपकारिणाम् ॥ २१४.१२२॥ २१४.३७३/०ये घातयन्ति विप्रान् गा बालं वृद्धं तथातुरम् । २१४.३७४/०शरणागतं विश्वस्तं स्त्रियं मित्रं निरायुधम् ॥ २१४.१२३॥ २१४.३७५/०येऽगम्यागामिनो मूढाः परद्रव्यापहारिणः । २१४.३७६/०निक्षेपस्यापहर्तारो विषवह्निप्रदाश्च ये ॥ २१४.१२४॥ २१४.३७७/०परभूमिं गृहं शय्यां वस्त्रालंकारहारिणः । २१४.३७८/०पररन्ध्रेषु ये क्रूरा ये सदानृतवादिनः ॥ २१४.१२५॥ २१४.३७९/०ग्रामराष्ट्रपुरस्थाने महादुःखप्रदा हि ये । २१४.३८०/०कूटसाक्षिप्रदातारः कन्याविक्रयकारकाः ॥ २१४.१२६॥ २१४.३८१/०अभक्ष्यभक्षणरता ये गच्छन्ति सुतां स्नुषाम् । २१४.३८२/०मातरं पितरं चैव ये वदन्ति च पौरुषम् ॥ २१४.१२७॥ २१४.३८३/०अन्ये ये चैव निर्दिष्टा महापातककारिणः । २१४.३८४/०दक्षिणेन तु ते सर्वे द्वारेण प्रविशन्ति वै ॥ २१४.१२८॥ २१५.१/१मुनय ऊचुः । कथं दक्षिणमार्गेण विशन्ति पापिनः पुरम् । २१५.१/२श्रोतुमिच्छाम तद् ब्रूहि विस्तरेण तपोधन ॥ २१५.१॥ २१५.२/१व्यास उवाच । सुघोरं तन् महाघोरं द्वारं वक्ष्यामि भीषणम् । २१५.२/२नानाश्वापदसंकीर्णं शिवाशतनिनादितम् ॥ २१५.२॥ २१५.३/१फेत्काररवसंयुक्तमगम्यं लोमहर्षणम् । २१५.३/२भूतप्रेतपिशाचैश्च वृतं चान्यैश्च राक्षसैः ॥ २१५.३॥ २१५.४/१एवं दृष्ट्वा सुदूरान्ते द्वारं दुष्कृतकारिणः । २१५.४/२मोहं गच्छन्ति सहसा त्रासाद् विप्रलपन्ति च ॥ २१५.४॥ २१५.५/१ततस्ताञ् श‍ृङ्खलैः पाशैर्बद्ध्वा कर्षन्ति निर्भयाः । २१५.५/२ताडयन्ति च दण्डैश्च भर्त्सयन्ति पुनः पुनः ॥ २१५.५॥ २१५.६/१लब्धसंज्ञास्ततस्ते वै रुधिरेण परिप्लुताः । २१५.६/२व्रजन्ति दक्षिणं द्वारं प्रस्खलन्तः पदे पदे ॥ २१५.६॥ २१५.७/१तीव्रकण्टकयुक्तेन शर्करानिचितेन च । २१५.७/२क्षुरधारानिभैस्तीक्ष्णैः पाषाणैर्निचितेन च ॥ २१५.७॥ २१५.८/१क्वचित् पङ्केन निचिता निरुत्तारैश्च खातकैः । २१५.८/२लोहसूचीनिभैर्दन्तैः संछन्नेन क्वचित् क्वचित् ॥ २१५.८॥ २१५.९/१तटप्रपातविषमैः पर्वतैर्वृक्षसंकुलैः । २१५.९/२प्रतप्ताङ्गारयुक्तेन यान्ति मार्गेण दुःखिताः ॥ २१५.९॥ २१५.१०/१क्वचिद् विषमगर्ताभिः क्वचिल्लोष्टैः सुपिच्छलैः । २१५.१०/२सुतप्तवालुकाभिश्च तथा तीक्ष्णैश्च शङ्कुभिः ॥ २१५.१०॥ २१५.११/१अयःश‍ृङ्गाटकैस्तप्तैः क्वचिद् दावाग्निना युतम् । २१५.११/२क्वचित् तप्तशिलाभिश्च क्वचिद् व्याप्तं हिमेन च ॥ २१५.११॥ २१५.१२/१क्वचिद् वालुकया व्याप्तमाकण्ठान्तःप्रवेशया । २१५.१२/२क्वचिद् दुष्टाम्बुना व्याप्तं क्वचित् कर्षाग्निना पुनः ॥ २१५.१२॥ २१५.१३/१क्वचित् सिंहैर्वृकैर्व्याघ्रैर्दशकीटैश्च दारुणैः । २१५.१३/२क्वचिन् महाजलौकाभिः क्वचिद् अजगरैः पुनः ॥ २१५.१३॥ २१५.१४/१मक्षिकाभिश्च रौद्राभिः क्वचित् सर्पविषोल्बणैः । २१५.१४/२क्वचिद् दुष्टगजैश्चैव बलोन्मत्तैः प्रमाथिभिः ॥ २१५.१४॥ २१५.१५/१पन्थानमुल्लिखद्भिश्च तीक्ष्णश‍ृङ्गैर्महावृषैः । २१५.१५/२महाश‍ृङ्गैश्च महिषैरुष्ट्रैर्मत्तैश्च खादनैः ॥ २१५.१५॥ २१५.१६/१डाकिनीभिश्च रौद्राभिर्विकरालैश्च राक्षसैः । २१५.१६/२व्याधिभिश्च महारौद्रैः पीड्यमाना व्रजन्ति ते ॥ २१५.१६॥ २१५.१७/१महाधूलिविमिश्रेण महाचण्डेन वायुना । २१५.१७/२महापाषाणवर्षेण हन्यमाना निराश्रयाः ॥ २१५.१७॥ २१५.१८/१क्वचिद् विद्युन्निपातेन दीर्यमाणा व्रजन्ति ते । २१५.१८/२महता बाणवर्षेण भिद्यमानाश्च सर्वशः ॥ २१५.१८॥ २१५.१९/१पतद्भिर्वज्रनिर्घातैरुल्कापातैः सुदारुणैः । २१५.१९/२प्रदीप्ताङ्गारवर्षेण दह्यमाना विशन्ति च ॥ २१५.१९॥ २१५.२०/१महता पांशुवर्षेण पूर्यमाणा रुदन्ति च । २१५.२०/२मेघारवैः सुघोरैश्च वित्रास्यन्ते मुहुर्मुहुः ॥ २१५.२०॥ २१५.२१/१निःशेषाः शरवर्षेण चूर्ण्यमाणाश्च सर्वतः । २१५.२१/२महाक्षाराम्बुधाराभिः सिच्यमाना व्रजन्ति च ॥ २१५.२१॥ २१५.२२/१महाशीतेन मरुता रूक्षेण परुषेण च । २१५.२२/२समन्ताद् दीर्यमाणाश्च शुष्यन्ते संकुचन्ति च ॥ २१५.२२॥ २१५.२३/१इत्थं मार्गेण पुरुषाः पाथेयरहितेन च । २१५.२३/२निरालम्बेन दुर्गेण निर्जलेन समन्ततः ॥ २१५.२३॥ २१५.२४/१अतिश्रमेण महता निर्गतेनाश्रमाय वै । २१५.२४/२नीयन्ते देहिनः सर्वे ये मूढाः पापकर्मिणः ॥ २१५.२४॥ २१५.२५/१यमदूतैर्महाघोरैस्तदाज्ञाकारिभिर्बलात् । २१५.२५/२एकाकिनः पराधीना मित्रबन्धुविवर्जिताः ॥ २१५.२५॥ २१५.२६/१शोचन्तः स्वानि कर्माणि रुदन्ति च मुहुर्मुहुः । २१५.२६/२प्रेतीभूता निषिद्धास्ते शुष्ककण्ठौष्ठतालुकाः ॥ २१५.२६॥ २१५.२७/१कृशाङ्गा भीतभीताश्च दह्यमानाः क्षुधाग्निना । २१५.२७/२बद्धाः श‍ृङ्खलया केचित् केचिद् उत्तानपादयोः ॥ २१५.२७॥ २१५.२८/१आकृष्यन्ते शुष्यमाणा यमदूतैर्बलोत्कटैः । २१५.२८/२नरा अधोमुखाश्चान्ये कृष्यमाणाः सुदुःखिताः ॥ २१५.२८॥ २१५.२९/१अन्नपानीयरहिता याचमानाः पुनः पुनः । २१५.२९/२देहि देहीति भाषन्तः साश्रुगद्गदया गिरा ॥ २१५.२९॥ २१५.३०/१कृताञ्जलिपुटा दीनाः क्षुत्तृष्णापरिपीडिताः । २१५.३०/२भक्ष्यान् उच्चावचान् दृष्ट्वा भोज्यान् पेयांश्च पुष्कलान् ॥ २१५.३०॥ २१५.३१/१सुगन्धद्रव्यसंयुक्तान् याचमानाः पुनः पुनः । २१५.३१/२दधिक्षीरघृतोन्मिश्रं दृष्ट्वा शाल्योदनं तथा ॥ २१५.३१॥ २१५.३२/१पानानि च सुगन्धीनि शीतलान्युदकानि च । २१५.३२/२तान् याचमानांस्ते याम्या भर्त्सयन्तस्तदाब्रुवन् । २१५.३२/३वचोभिः परुषैर्भीमाः क्रोधरक्तान्तलोचनाः ॥ २१५.३२॥ २१५.३३/१याम्या ऊचुः । न भवद्भिर्हुतं काले न दत्तं ब्राह्मणेषु च । २१५.३३/२प्रसभं दीयमानं च वारितं च द्विजातिषु ॥ २१५.३३॥ २१५.३४/१तस्य पापस्य च फलं भवतां समुपागतम् । २१५.३४/२नाग्नौ दग्धं जले नष्टं न हृतं नृपतस्करैः ॥ २१५.३४॥ २१५.३५/१कुतो वा साम्प्रतं विप्रे यन् न दत्तं पुराधमाः । २१५.३५/२यैर्दत्तानि तु दानानि साधुभिः सात्त्विकानि तु ॥ २१५.३५॥ २१५.३६/१तेषामेते प्रदृश्यन्ते कल्पिता ह्यन्नपर्वताः । २१५.३६/२भक्ष्यभोज्याश्च पेयाश्च लेह्याश्चोष्याश्च संवृताः ॥ २१५.३६॥ २१५.३७/१न यूयमभिलप्स्यध्वे न दत्तं च कथंचन । २१५.३७/२यैस्तु दत्तं हुतं चेष्टं ब्राह्मणाश्चैव पूजिताः ॥ २१५.३७॥ २१५.३८/१तेषामन्नं समानीय इह निक्षिप्यते सदा । २१५.३८/२परस्वं कथमस्माभिर्दातुं शक्येत नारकाः ॥ २१५.३८॥ २१५.३९/१व्यास उवाच । किंकराणां वचः श्रुत्वा निःस्पृहाः क्षुत्तृषार्दिताः । २१५.३९/२ततस्ते दारुणैश्चास्त्रैः पीड्यन्ते यमकिंकरैः ॥ २१५.३९॥ २१५.४०/१मुद्गरैर्लोहदण्डैश्च शक्तितोमरपट्टिशैः । २१५.४०/२परिघैर्भिन्दिपालैश्च गदापरशुभिः शरैः ॥ २१५.४०॥ २१५.४१/१पृष्ठतो हन्यमान्याश्च यमदूतैः सुनिर्दयैः । २१५.४१/२अग्रतः सिंहव्याघ्राद्यैर्भक्ष्यन्ते पापकारिणः ॥ २१५.४१॥ २१५.४२/१न प्रवेष्टुं न निर्गन्तुं लभन्ते दुःखिता भृशम् । २१५.४२/२स्वकर्मोपहताः पापाः क्रन्दमानाः सुदारुणाः ॥ २१५.४२॥ २१५.४३/१तत्र सम्पीड्य सुभृशं प्रवेशं यमकिंकरैः । २१५.४३/२नीयन्ते पापिनस्तत्र यत्र तिष्ठेत् स्वयं यमः ॥ २१५.४३॥ २१५.४४/१धर्मात्मा धर्मकृद् देवः सर्वसंयमनो यमः । २१५.४४/२एवं पथातिकष्टेन प्राप्ताः प्रेतपुरं नराः ॥ २१५.४४॥ २१५.४५/१प्रज्ञापितास्तदा दूतैर्निवेश्यन्ते यमाग्रतः । २१५.४५/२ततस्ते पापकर्माणस्तं पश्यन्ति भयानकम् ॥ २१५.४५॥ २१५.४६/१पापापविद्धनयना विपरीतात्मबुद्धयः । २१५.४६/२दंष्ट्राकरालवदनं भ्रुकूटीकुटिलेक्षणम् ॥ २१५.४६॥ २१५.४७/१ऊर्ध्वकेशं महाश्मश्रुं प्रस्फुरदधरोत्तरम् । २१५.४७/२अष्टादशभुजं क्रुद्धं नीलाञ्जनचयोपमम् ॥ २१५.४७॥ २१५.४८/१सर्वायुधोद्यतकरं तीव्रदण्डेन संयुतम् । २१५.४८/२महामहिषमारूढं दीप्ताग्निसमलोचनम् ॥ २१५.४८॥ २१५.४९/१रक्तमाल्याम्बरधरं महामेघमिवोच्छ्रितम् । २१५.४९/२प्रलयाम्बुदनिर्घोषं पिबन्न् इव महोदधिम् ॥ २१५.४९॥ २१५.५०/१ग्रसन्तमिव त्रैलोक्यमुद्गिरन्तमिवानलम् । २१५.५०/२मृत्युं च तत्समीपस्थं कालानलसमप्रभम् ॥ २१५.५०॥ २१५.५१/१प्रलयानलसंकाशं कृतान्तं च भयानकम् । २१५.५१/२मारीचोग्रा महामारी कालरात्री च दारुणा ॥ २१५.५१॥ २१५.५२/१विविधा व्याधयः कष्टा नानारूपा भयावहाः । २१५.५२/२शक्तिशूलाङ्कुशधराः पाशचक्रासिधारिणः ॥ २१५.५२॥ २१५.५३/१वज्रदण्डधरा रौद्राः क्षुरतूणधनुर्धराः । २१५.५३/२असंख्याता महावीर्याः क्रूराश्चाञ्जनसप्रभाः ॥ २१५.५३॥ २१५.५४/१सर्वायुधोद्यतकरा यमदूता भयानकाः । २१५.५४/२अनेन परिवारेण महाघोरेण संवृतम् ॥ २१५.५४॥ २१५.५५/१यमं पश्यन्ति पापिष्ठाश्चित्रगुप्तं विभीषणम् । २१५.५५/२निर्भर्त्सयति चात्यर्थं यमस्तान् पापकारिणः ॥ २१५.५५॥ २१५.५६/१चित्रगुप्तस्तु भगवान् धर्मवाक्यैः प्रबोधयन् ॥ २१५.५६॥ २१५.५७/१चित्रगुप्त उवाच । भो भो दुष्कृतकर्माणः परद्रव्यापहारिणः । २१५.५७/२गर्विता रूपवीर्येण परदारविमर्दकाः ॥ २१५.५७॥ २१५.५८/१यत् स्वयं क्रियते कर्म तत् स्वयं भुज्यते पुनः । २१५.५८/२तत् किमात्मोपघातार्थं भवद्भिर्दुष्कृतं कृतम् ॥ २१५.५८॥ २१५.५९/१इदानीं किं नु शोचध्वं पीड्यमानाः स्वकर्मभिः । २१५.५९/२भुञ्जध्वं स्वानि दुःखानि नहि दोषोऽस्ति कस्यचित् ॥ २१५.५९॥ २१५.६०/१य एते पृथिवीपालाः सम्प्राप्ता मत्समीपतः । २१५.६०/२स्वकीयैः कर्मभिर्घोरैर्दुष्प्रज्ञा बलगर्विताः ॥ २१५.६०॥ २१५.६१/१भो भो नृपा दुराचाराः प्रजाविध्वंसकारिणः । २१५.६१/२अल्पकालस्य राज्यस्य कृते किं दुष्कृतं कृतम् ॥ २१५.६१॥ २१५.६२/१राज्यलोभेन मोहेन बलाद् अन्यायतः प्रजाः । २१५.६२/२यद् दण्डिताः फलं तस्य भुञ्जध्वमधुना नृपाः ॥ २१५.६२॥ २१५.६३/१कुतो राज्यं कलत्रं च यदर्थमशुभं कृतम् । २१५.६३/२तत् सर्वं सम्परित्यज्य यूयमेकाकिनः स्थिताः ॥ २१५.६३॥ २१५.६४/१पश्यामो न बलं सर्वं येन विध्वंसिताः प्रजाः । २१५.६४/२यमदूतैः पाट्यमाना अधुना कीदृशं फलम् ॥ २१५.६४॥ २१५.६५/१व्यास उवाच । एवं बहुविधैर्वाक्यैरुपालब्धा यमेन ते । २१५.६५/२शोचन्तः स्वानि कर्माणि तूष्णीं तिष्ठन्ति पार्थिवाः ॥ २१५.६५॥ २१५.६६/१इति कर्म समादिश्य नृपाणां धर्मराट् स्वयम् । २१५.६६/२तत्पातकविशुद्ध्यर्थमिदं वचनमब्रवीत् ॥ २१५.६६॥ २१५.६७/१यम उवाच । भो भोश्चण्ड महाचण्ड गृहीत्वा नृपतीन् इमान् । २१५.६७/२विशोधयध्वं पापेभ्यः क्रमेण नरकाग्निषु ॥ २१५.६७॥ २१५.६८/१व्यास उवाच । ततः शीघ्रं समुत्थाय नृपान् संगृह्य पादयोः । २१५.६८/२भ्रामयित्वा तु वेगेन क्षिप्त्वा चोर्ध्वं प्रगृह्य च ॥ २१५.६८॥ २१५.६९/१तत्तत्पापप्रमाणेन यमदूताः शिलातले । २१५.६९/२आस्फोटयन्ति तरसा वज्रेणेव महाद्रुमम् ॥ २१५.६९॥ २१५.७०/१ततस्तु रक्तं स्रोतोभिः स्रवते जर्जरीकृतः । २१५.७०/२निःसंज्ञः स तदा देही निश्चेष्टश्च प्रजायते ॥ २१५.७०॥ २१५.७१/१ततः स वायुना स्पृष्टः शनैरुज्जीवते पुनः । २१५.७१/२ततः पापविशुद्ध्यर्थं क्षिपन्ति नरकार्णवे ॥ २१५.७१॥ २१५.७२/१अन्यांश्च ते तदा दूताः पापकर्मरतान् नरान् । २१५.७२/२निवेदयन्ति विप्रेन्द्रा यमाय भृशदुःखितान् ॥ २१५.७२॥ २१५.७३/१यमदूता ऊचुः । एष देव तवादेशाद् अस्माभिर्मोहितो भृशम् । २१५.७३/२आनीतो धर्मविमुखः सदा पापरतः परः ॥ २१५.७३॥ २१५.७४/१एष लुब्धो दुराचारो महापातकसंयुतः । २१५.७४/२उपपातककर्ता च सदा हिंसारतो शुचिः ॥ २१५.७४॥ २१५.७५/१अगम्यागामी दुष्टात्मा परद्रव्यापहारकः । २१५.७५/२कन्याक्रयी कूटसाक्षी कृतघ्नो मित्रवञ्चकः ॥ २१५.७५॥ २१५.७६/१अनेन मदमत्तेन सदा धर्मो विनिन्दितः । २१५.७६/२पापमाचरितं कर्म मर्त्यलोके दुरात्मना ॥ २१५.७६॥ २१५.७७/१इदानीमस्य देवेश निग्रहानुग्रहौ वद । २१५.७७/२प्रभुरस्य क्रियायोगे वयं वा परिपन्थिनः ॥ २१५.७७॥ २१५.७८/१व्यास उवाच । इति विज्ञाप्य देवेशं न्यस्याग्रे पापकारिणम् । २१५.७८/२नरकाणां सहस्रेषु लक्षकोटिशतेषु च ॥ २१५.७८॥ २१५.७९/१किंकरास्ते ततो यान्ति ग्रहीतुमपरान् नरान् । २१५.७९/२प्रतिपन्ने कृते दोषे यमो वै पापकारिणाम् ॥ २१५.७९॥ २१५.८०/१समादिशति तान् घोरान् निग्रहाय स्वकिंकरान् । २१५.८०/२यथा यस्य विनिर्दिष्टो वसिष्ठाद्यैर्विनिग्रहः ॥ २१५.८०॥ २१५.८१/१पापस्य तद् भृशं क्रुद्धाः कुर्वन्ति यमकिंकराः । २१५.८१/२अङ्कुशैर्मुद्गरैर्दण्डैः क्रकचैः शक्तितोमरैः ॥ २१५.८१॥ २१५.८२/१खड्गशूलनिपातैश्च भिद्यन्ते पापकारिणः । २१५.८२/२नरकाणां सहस्रेषु लक्षकोटिशतेषु च ॥ २१५.८२॥ २१५.८३/१स्वकर्मोपार्जितैर्दोषैः पीड्यन्ते यमकिंकरैः । २१५.८३/२श‍ृणुध्वं नरकाणां च स्वरूपं च भयंकरम् ॥ २१५.८३॥ २१५.८४/१नामानि च प्रमाणं च येन यान्ति नराश्च तान् । २१५.८४/२महावाचीति विख्यातं नरकं शोणितप्लुतम् ॥ २१५.८४॥ २१५.८५/१वज्रकण्टकसम्मिश्रं योजनायुतविस्तृतम् । २१५.८५/२तत्र सम्पीड्यते मग्नो भिद्यते वज्रकण्टके ॥ २१५.८५॥ २१५.८६/१वर्षलक्षं महाघोरं गोघाती नरके नरः । २१५.८६/२योजनानां शतं लक्षं कुम्भीपाकं सुदारुणम् ॥ २१५.८६॥ २१५.८७/१ताम्रकुम्भवती दीप्ता वालुकाङ्गारसंवृता । २१५.८७/२ब्रह्महा भूमिहर्ता च निक्षेपस्यापहारकः ॥ २१५.८७॥ २१५.८८/१दह्यन्ते तत्र संक्षिप्ता यावद् आभूतसम्प्लवम् । २१५.८८/२रौरवो वज्रनाराचैः प्रज्वलद्भिः समावृतः ॥ २१५.८८॥ २१५.८९/१योजनानां सहस्राणि षष्टिरायामविस्तरैः । २१५.८९/२भिद्यन्ते तत्र नाराचैः सज्वालैर्नरके नराः ॥ २१५.८९॥ २१५.९०/१इक्षुवत् तत्र पीड्यन्ते ये नराः कूटसाक्षिणः । २१५.९०/२अयोमयं प्रज्वलितं मञ्जूषं नरकं स्मृतम् ॥ २१५.९०॥ २१५.९१/१निक्षिप्तास्तत्र दह्यन्ते बन्दिग्राहकृताश्च ये । २१५.९१/२अप्रतिष्ठेति नरकं पूयमूत्रपुरीषकम् ॥ २१५.९१॥ २१५.९२/१अधोमुखः पतेत् तत्र ब्राह्मणस्योपपीडकः । २१५.९२/२लाक्षाप्रज्वलितं घोरं नरकं तु विलेपकम् ॥ २१५.९२॥ २१५.९३/१निमग्नास्तत्र दह्यन्ते मद्यपाने द्विजोत्तमाः । २१५.९३/२महाप्रभेति नरकं दीप्तशूलमहोच्छ्रयम् ॥ २१५.९३॥ २१५.९४/१तत्र शूलेन भिद्यन्ते पतिभार्योपभेदिनः । २१५.९४/२नरकं च महाघोरं जयन्ती चायसी शिला ॥ २१५.९४॥ २१५.९५/१तया चाक्रम्यते पापः परदारोपसेवकः । २१५.९५/२नरकं शाल्मलाख्यं तु प्रदीप्तदृढकण्टकम् ॥ २१५.९५॥ २१५.९६/१तया लिङ्गति दुःखार्ता नारी बहुनरंगमा । २१५.९६/२ये वदन्ति सदासत्यं परमर्मावकर्तनम् ॥ २१५.९६॥ २१५.९७/१जिह्वा चोच्छ्रियते तेषां सदस्यैर्यमकिंकरैः । २१५.९७/२ये तु रागैः कटाक्षैश्च वीक्षन्ते परयोषितम् ॥ २१५.९७॥ २१५.९८/१तेषां चक्षूंषि नाराचैर्विध्यन्ते यमकिंकरैः ॥ २१५.९८॥ २१५.९९/१मातरं येऽपि गच्छन्ति भगिनीं दुहितरं स्नुषाम् । २१५.९९/२स्त्रीबालवृद्धहन्तारो यावद् इन्द्राश्चतुर्दश । २१५.९९/३ज्वालामालाकुलं रौद्रं महारौरवसंज्ञितम् ॥ २१५.९९॥ २१५.१००/१नरकं योजनानां च सहस्राणि चतुर्दश । २१५.१००/२पुरं क्षेत्रं गृहं ग्रामं यो दीपयति वह्निना ॥ २१५.१००॥ २१५.१०१/१स तत्र दह्यते मूढो यावत् कल्पस्थितिर्नरः । २१५.१०१/२तामिस्रमिति विख्यातं लक्षयोजनविस्तृतम् ॥ २१५.१०१॥ २१५.१०२/१निपतद्भिः सदा रौद्रः खड्गपट्टिशमुद्गरैः । २१५.१०२/२तत्र चौरा नराः क्षिप्तास्ताड्यन्ते यमकिंकरैः ॥ २१५.१०२॥ २१५.१०३/१शूलशक्तिगदाखड्गैर्यावत् कल्पशतत्रयम् । २१५.१०३/२तामिस्राद् द्विगुणं प्रोक्तं महातामिस्रसंज्ञितम् ॥ २१५.१०३॥ २१५.१०४/१जलौकासर्पसम्पूर्णां निरालोकं सुदुःखदम् । २१५.१०४/२मातृहा पितृहा चैव मित्रविस्रम्भघातकः ॥ २१५.१०४॥ २१५.१०५/१तिष्ठन्ति तक्ष्यमाणाश्च यावत् तिष्ठति मेदिनी । २१५.१०५/२असिपत्त्रवनं नाम नरकं भूरिदुःखदम् ॥ २१५.१०५॥ २१५.१०६/१योजनायुतविस्तारं ज्वलत्खड्गैः समाकुलम् । २१५.१०६/२पातितस्तत्र तैः खड्गैः शतधा तु समाहतः ॥ २१५.१०६॥ २१५.१०७/१मित्रघ्नः कृत्यते तावद् यावद् आभूतसम्प्लवम् । २१५.१०७/२करम्भवालुका नाम नरकं योजनायुतम् ॥ २१५.१०७॥ २१५.१०८/१कूपाकारं वृतं दीप्तैर्वालुकाङ्गारकण्टकैः । २१५.१०८/२दह्यते भिद्यते वर्ष+ ।लक्षायुतशतत्रयम् ॥ २१५.१०८॥ २१५.१०९/१येन दग्धो जनो नित्यं मिथ्योपायैः सुदारुणैः । २१५.१०९/२काकोलं नाम नरकं कृमिपूयपरिप्लुतम् ॥ २१५.१०९॥ २१५.११०/१क्षिप्यते तत्र दुष्टात्मा एकाकी मिष्टभुङ् नरः । २१५.११०/२कुड्मलं नाम नरकं पूर्णं विण्मूत्रशोणितैः ॥ २१५.११०॥ २१५.१११/१पञ्चयज्ञक्रियाहीनाः क्षिप्यन्ते तत्र वै नराः । २१५.१११/२सुदुर्गन्धं महाभीमं मांसशोणितसंकुलम् ॥ २१५.१११॥ २१५.११२/१अभक्ष्यान्ने रतास्तेऽत्र निपतन्ति नराधमाः । २१५.११२/२क्रिमिकीटसमाकीर्णं शवपूर्णं महावटम् ॥ २१५.११२॥ २१५.११३/१अधोमुखः पतेत् तत्र कन्याविक्रयकृन् नरः । २१५.११३/२नाम्ना वै तिलपाकेति नरकं दारुणं स्मृतम् ॥ २१५.११३॥ २१५.११४/१तिलवत् तत्र पीड्यन्ते परपीडारताश्च ये । २१५.११४/२नरकं तैलपाकेति ज्वलत्तैलमहीप्लवम् ॥ २१५.११४॥ २१५.११५/१पच्यते तत्र मित्रघ्नो हन्ता च शरणागतम् । २१५.११५/२नाम्ना वज्रकपाटेति वज्रश‍ृङ्खलयान्वितम् ॥ २१५.११५॥ २१५.११६/१पीड्यन्ते निर्दयं तत्र यैः कृतः क्षीरविक्रयः । २१५.११६/२निरुच्छ्वास इति प्रोक्तं तमोन्धं वातवर्जितम् ॥ २१५.११६॥ २१५.११७/१निश्चेष्टं क्षिप्यते तत्र विप्रदाननिरोधकृत् । २१५.११७/२अङ्गारोपचयं नाम दीप्ताङ्गारसमुज्ज्वलम् ॥ २१५.११७॥ २१५.११८/१दह्यते तत्र येनोक्तं दानं विप्राय नार्पितम् । २१५.११८/२महापायीति नरकं लक्षयोजनमायतम् ॥ २१५.११८॥ २१५.११९/१पात्यन्तेऽधोमुखास्तत्र ये जल्पन्ति सदानृतम् । २१५.११९/२महाज्वालेति नरकं ज्वालाभास्वरभीषणम् ॥ २१५.११९॥ २१५.१२०/१दह्यते तत्र सुचिरं यः पापे बुद्धिकृन् नरः । २१५.१२०/२नरकं क्रकचाख्यातं पीड्यन्ते तत्र वै नराः ॥ २१५.१२०॥ २१५.१२१/१क्रकचैर्वज्रधारोग्रैरगम्यागमने रताः । २१५.१२१/२नरकं गुडपाकेति ज्वलद्गुडह्रदैर्वृतम् ॥ २१५.१२१॥ २१५.१२२/१निक्षिप्तो दह्यते तस्मिन् वर्णसंकरकृन् नरः । २१५.१२२/२क्षुरधारेति नरकं तीक्ष्णक्षुरसमावृतम् ॥ २१५.१२२॥ २१५.१२३/१छिद्यन्ते तत्र कल्पान्तं विप्रभूमिहरा नराः । २१५.१२३/२नरकं चाम्बरीषाख्यं प्रलयानलदीपितम् ॥ २१५.१२३॥ २१५.१२४/१कल्पकोटिशतं तत्र दह्यते स्वर्णहारकः । २१५.१२४/२नाम्ना वज्रकुठारेति नरकं वज्रसंकुलम् ॥ २१५.१२४॥ २१५.१२५/१छिद्यन्ते तत्र छेत्तारो द्रुमाणां पापकारिणः । २१५.१२५/२नरकं परितापाख्यं प्रलयानलदीपितम् ॥ २१५.१२५॥ २१५.१२६/१गरदो मधुहर्ता च पच्यते तत्र पापकृत् । २१५.१२६/२नरकं कालसूत्रं च वज्रसूत्रविनिर्मितम् ॥ २१५.१२६॥ २१५.१२७/१भ्रमन्तस्तत्र च्छिद्यन्ते परसस्योपलुण्ठकाः । २१५.१२७/२नरकं कश्मलं नाम श्लेष्मशिङ्घाणकावृतम् ॥ २१५.१२७॥ २१५.१२८/१तत्र संक्षिप्यते कल्पं सदा मांसरुचिर्नरः । २१५.१२८/२नरकं चोग्रगन्धेति लालामूत्रपुरीषवत् ॥ २१५.१२८॥ २१५.१२९/१क्षिप्यन्ते तत्र नरके पितृपिण्डाप्रयच्छकाः । २१५.१२९/२नरकं दुर्धरं नाम जलौकावृश्चिकाकुलम् ॥ २१५.१२९॥ २१५.१३०/१उत्कोचभक्षकस्तत्र तिष्ठते वर्षकायुतम् । २१५.१३०/२यच्च वज्रमहापीडा नरकं वज्रनिर्मितम् ॥ २१५.१३०॥ २१५.१३१/१तत्र प्रक्षिप्य दह्यन्ते पीड्यन्ते यमकिंकरैः । २१५.१३१/२धनं धान्यं हिरण्यं वा परकीयं हरन्ति ये ॥ २१५.१३१॥ २१५.१३२/१यमदूतैश्च चौरास्ते छिद्यन्ते लवशः क्षुरैः । २१५.१३२/२ये हत्वा प्राणिनं मूढाः खादन्ते काकगृध्रवत् ॥ २१५.१३२॥ २१५.१३३/१भोज्यन्ते च स्वमांसं ते कल्पान्तं यमकिंकरैः । २१५.१३३/२आसनं शयनं वस्त्रं परकीयं हरन्ति ये ॥ २१५.१३३॥ २१५.१३४/१यमदूतैश्च ते मूढा भिद्यन्ते शक्तितोमरैः । २१५.१३४/२फलं पत्त्रं नृणां वापि हृतं यैस्तु कुबुद्धिभिः ॥ २१५.१३४॥ २१५.१३५/१यमदूतैश्च ते क्रुद्धैर्दह्यन्ते तृणवह्निभिः । २१५.१३५/२परद्रव्ये कलत्रे च यः सदा दुष्टधीर्नरः ॥ २१५.१३५॥ २१५.१३६/१यमदूतैर्ज्वलत् तस्य हृदि शूलं निखन्यते । २१५.१३६/२कर्मणा मनसा वाचा ये धर्मविमुखा नराः ॥ २१५.१३६॥ २१५.१३७/१यमलोके तु ते घोरा लभन्ते परियातनाः । २१५.१३७/२एवं शतसहस्राणि लक्षकोटिशतानि च ॥ २१५.१३७॥ २१५.१३८/१नरकाणि नरैस्तत्र भुज्यन्ते पापकारिभिः । २१५.१३८/२इह कृत्वा स्वल्पमपि नरः कर्माशुभात्मकम् ॥ २१५.१३८॥ २१५.१३९/१प्राप्नोति नरके घोरे यमलोकेषु यातनाम् । २१५.१३९/२न श‍ृण्वन्ति नरा मूढा धर्मोक्तं साधु भाषितम् ॥ २१५.१३९॥ २१५.१४०/१दृष्टं केनेति प्रत्यक्षं प्रत्युक्त्यैवं वदन्ति ते । २१५.१४०/२दिवा रात्रौ प्रयत्नेन पापं कुर्वन्ति ये नराः ॥ २१५.१४०॥ २१५.१४१/१नाचरन्ति हि ते धर्मं प्रमादेनापि मोहिताः । २१५.१४१/२इहैव फलभोक्तारः परत्र विमुखाश्च ये ॥ २१५.१४१॥ २१५.१४२/१ते पतन्ति सुघोरेषु नरकेषु नराधमाः । २१५.१४२/२दारुणो नरके वासः स्वर्गवासः सुखप्रदः । २१५.१४२/३नरैः सम्प्राप्यते तत्र कर्म कृत्वा शुभाशुभम् ॥ २१५.१४२॥ २१६.१/१मुनय ऊचुः । अहोऽतिदुःखं घोरं च यममार्गे त्वयोदितम् । २१६.१/२नरकाणि च घोराणि द्वारं याम्यं च सत्तम ॥ २१६.१॥ २१६.२/१अस्त्युपायो न वा ब्रह्मन् यममार्गेऽतिभीषणे । २१६.२/२ब्रूहि येन नरा यान्ति सुखेन यमसादनम् ॥ २१६.२॥ २१६.३/१व्यास उवाच । इह ये धर्मसंयुक्तास्त्वहिंसानिरता नराः । २१६.३/२गुरुशुश्रूषणे युक्ता देवब्राह्मणपूजकाः ॥ २१६.३॥ २१६.४/१यस्मिन् मनुष्यलोकास्ते सभार्याः ससुतास्तथा । २१६.४/२तमध्वानं च गच्छन्ति यथा तत् कथयामि वः ॥ २१६.४॥ २१६.५/१विमानैर्विविधैर्दिव्यैः काञ्चनध्वजशोभितैः । २१६.५/२धर्मराजपुरं यान्ति सेवमानाप्सरोगणैः ॥ २१६.५॥ २१६.६/१ब्राह्मणेभ्यस्तु दानानि नानारूपाणि भक्तितः । २१६.६/२ये प्रयच्छन्ति ते यान्ति सुखेनैव महापथे ॥ २१६.६॥ २१६.७/१अन्नं ये तु प्रयच्छन्ति ब्राह्मणेभ्यः सुसंकृतम् । २१६.७/२श्रोत्रियेभ्यो विशेषेण भक्त्या परमया युताः ॥ २१६.७॥ २१६.८/१तरुणीभिर्वरस्त्रीभिः सेव्यमानाः प्रयत्नतः । २१६.८/२धर्मराजपुरं यान्ति विमानैरभ्यलंकृतैः ॥ २१६.८॥ २१६.९/१ये च सत्यं प्रभाषन्ते बहिरन्तश्च निर्मलाः । २१६.९/२तेऽपि यान्त्यमरप्रख्या विमानैर्यममन्दिरम् ॥ २१६.९॥ २१६.१०/१गोदानानि पवित्राणि विष्णुमुद्दिश्य साधुषु । २१६.१०/२ये प्रयच्छन्ति धर्मज्ञाः कृशेषु कृशवृत्तिषु ॥ २१६.१०॥ २१६.११/१ते यान्ति दिव्यवर्णाभैर्विमानैर्मणिचित्रितैः । २१६.११/२धर्मराजपुरं श्रीमान् सेव्यमानाप्सरोगणैः ॥ २१६.११॥ २१६.१२/१उपानद्युगलं छत्त्रं शय्यासनमथापि वा । २१६.१२/२ये प्रयच्छन्ति वस्त्राणि तथैवाभरणानि च ॥ २१६.१२॥ २१६.१३/१ते यान्त्यश्वै रथैश्चैव कुञ्जरैश्चाप्यलंकृताः । २१६.१३/२धर्मराजपुरं दिव्यं छत्त्रैः सौवर्णराजतैः ॥ २१६.१३॥ २१६.१४/१ये च भक्त्या प्रयच्छन्ति गुडपानकमर्चितम् । २१६.१४/२ओदनं च द्विजाग्र्येभ्यो विशुद्धेनान्तरात्मना ॥ २१६.१४॥ २१६.१५/१ते यान्ति काञ्चनैर्यानैर्विविधैस्तु यमालयम् । २१६.१५/२वरस्त्रीभिर्यथाकामं सेव्यमानाः पुनः पुनः ॥ २१६.१५॥ २१६.१६/१ये च क्षीरं प्रयच्छन्ति घृतं दधि गुडं मधु । २१६.१६/२ब्राह्मणेभ्यः प्रयत्नेन शुद्ध्योपेतं सुसंस्कृतम् ॥ २१६.१६॥ २१६.१७/१चक्रवाकप्रयुक्तैश्च विमानैस्तु हिरण्मयैः । २१६.१७/२यान्ति गन्धर्ववादित्रैः सेव्यमाना यमालयम् ॥ २१६.१७॥ २१६.१८/१ये फलानि प्रयच्छन्ति पुष्पाणि सुरभीणि च । २१६.१८/२हंसयुक्तैर्विमानैस्तु यान्ति धर्मपुरं नराः ॥ २१६.१८॥ २१६.१९/१ये तिलांस्तिलधेनुं च घृतधेनुमथापि वा । २१६.१९/२श्रोत्रियेभ्यः प्रयच्छन्ति विप्रेभ्यः श्रद्धयान्विताः ॥ २१६.१९॥ २१६.२०/१सोममण्डलसंकाशैर्यानैस्ते यान्ति निर्मलैः । २१६.२०/२गन्धर्वैरुपगीयन्ते पुरे वैवस्वतस्य ते ॥ २१६.२०॥ २१६.२१/१येषां वाप्यश्च कूपाश्च तडागानि सरांसि च । २१६.२१/२दीर्घिकाः पुष्करिण्यश्च शीतलाश्च जलाशयाः ॥ २१६.२१॥ २१६.२२/१यानैस्ते हेमचन्द्राभैर्दिव्यघण्टानिनादितैः । २१६.२२/२व्यजनैस्तालवृन्तैश्च वीज्यमाना महाप्रभाः ॥ २१६.२२॥ २१६.२३/१येषां देवकुलान्यत्र चित्राण्यायतनानि च । २१६.२३/२रत्नैः प्रस्फुरमाणानि मनोज्ञानि शुभानि च ॥ २१६.२३॥ २१६.२४/१ते यान्ति लोकपालैस्तु विमानैर्वातरंहसैः । २१६.२४/२धर्मराजपुरं दिव्यं नानाजनसमाकुलम् ॥ २१६.२४॥ २१६.२५/१पानीयं ये प्रयच्छन्ति सर्वप्राण्युपजीवितम् । २१६.२५/२ते वितृष्णाः सुखं यान्ति विमानैस्तं महापथम् ॥ २१६.२५॥ २१६.२६/१काष्ठपादुकयानानि पीठकान्यासनानि च । २१६.२६/२यैर्दत्तानि द्विजातिभ्यस्तेऽध्वानं यान्ति वै सुखम् ॥ २१६.२६॥ २१६.२७/१सौवर्णमणिपीठेषु पादौ कृत्वोत्तमेषु च । २१६.२७/२ते प्रयान्ति विमानैस्तु अप्सरोगणमण्डितैः ॥ २१६.२७॥ २१६.२८/१आरामाणि विचित्राणि पुष्पाढ्यानीह मानवाः । २१६.२८/२रोपयन्ति फलाढ्यानि नराणामुपकारिणः ॥ २१६.२८॥ २१६.२९/१वृक्षच्छायासु रम्यासु शीतलासु स्वलंकृताः । २१६.२९/२वरस्त्रीगीतवाद्यैश्च सेव्यमाना व्रजन्ति ते ॥ २१६.२९॥ २१६.३०/१सुवर्णं रजतं वापि विद्रुमं मौक्तिकं तथा । २१६.३०/२ये प्रयच्छन्ति ते यान्ति विमानैः कनकोज्ज्वलैः ॥ २१६.३०॥ २१६.३१/१भूमिदा दीप्यमानाश्च सर्वकामैस्तु तर्पिताः । २१६.३१/२उदितादित्यसंकाशैर्विमानैर्भृशनादितैः ॥ २१६.३१॥ २१६.३२/१कन्यां तु ये प्रयच्छन्ति ब्रह्मदेयामलंकृताम् । २१६.३२/२दिव्यकन्यावृता यान्ति विमानैस्ते यमालयम् ॥ २१६.३२॥ २१६.३३/१सुगन्धागुरुकर्पूरान् पुष्पधूपान् द्विजोत्तमाः । २१६.३३/२प्रयच्छन्ति द्विजातिभ्यो भक्त्या परमयान्विताः ॥ २१६.३३॥ २१६.३४/१ते सुगन्धाः सुवेशाश्च सुप्रभाः सुविभूषिताः । २१६.३४/२यान्ति धर्मपुरं यानैर्विचित्रैरभ्यलंकृताः ॥ २१६.३४॥ २१६.३५/१दीपदा यान्ति यानैश्च दीपयन्तो दिशो दश । २१६.३५/२आदित्यसदृशैर्यानैर्दीप्यमाना यथाग्नयः ॥ २१६.३५॥ २१६.३६/१गृहावसथदातारो गृहैः काञ्चनमण्डितैः । २१६.३६/२व्रजन्ति बालार्कनिभैर्धर्मराजगृहं नराः ॥ २१६.३६॥ २१६.३७/१जलभाजनदातारः कुण्डिकाकरकप्रदाः । २१६.३७/२पूजमानाप्सरोभिश्च यान्ति दृप्ता महागजैः ॥ २१६.३७॥ २१६.३८/१पादाभ्यङ्गं शिरोभ्यङ्गं स्नानपानोदकं तथा । २१६.३८/२ये प्रयच्छन्ति विप्रेभ्यस्ते यान्त्यश्वैर्यमालयम् ॥ २१६.३८॥ २१६.३९/१विश्रामयन्ति ये विप्राञ् श्रान्तान् अध्वनि कर्शितान् । २१६.३९/२चक्रवाकप्रयुक्तेन यान्ति यानेन ते सुखम् ॥ २१६.३९॥ २१६.४०/१स्वागतेन च यो विप्रं पूजयेद् आसनेन च । २१६.४०/२स गच्छति तमध्वानं सुखं परमनिर्वृतः ॥ २१६.४०॥ २१६.४१/१नमो ब्रह्मण्यदेवेति यो हरिं चाभिवादयेत् । २१६.४१/२गां च पापहरेत्युक्त्वा सुखं यान्ति च तत् पथम् ॥ २१६.४१॥ २१६.४२/१अनन्तराशिनो ये च दम्भानृतविवर्जिताः । २१६.४२/२तेऽपि सारसयुक्तैस्तु यान्ति यानैश्च तत् पथम् ॥ २१६.४२॥ २१६.४३/१वर्तन्ते ह्येकभक्तेन शाठ्यदम्भविवर्जिताः । २१६.४३/२हंसयुक्तैर्विमानैस्तु सुखं यान्ति यमालयम् ॥ २१६.४३॥ २१६.४४/१चतुर्थेनैकभक्तेन वर्तन्ते ये जितेन्द्रियाः । २१६.४४/२ते यान्ति धर्मनगरं यानैर्बर्हिणयोजितैः ॥ २१६.४४॥ २१६.४५/१तृतीये दिवसे ये तु भुञ्जते नियतव्रताः । २१६.४५/२तेऽपि हस्तिरथैर्दिव्यैर्यान्ति यानैश्च तत् पदम् ॥ २१६.४५॥ २१६.४६/१षष्ठेऽन्नभक्षको यस्तु शौचनित्यो जितेन्द्रियः । २१६.४६/२स याति कुञ्जरस्थस्तु शचीपतिरिव स्वयम् ॥ २१६.४६॥ २१६.४७/१धर्मराजपुरं दिव्यं नानामणिविभूषितम् । २१६.४७/२नानास्वरसमायुक्तं जयशब्दरवैर्युतम् ॥ २१६.४७॥ २१६.४८/१पक्षोपवासिनो यान्ति यानैः शार्दूलयोजितैः । २१६.४८/२पुरं तद् धर्मराजस्य सेव्यमानाः सुरासुरैः ॥ २१६.४८॥ २१६.४९/१ये च मासोपवासं तु कुर्वते संयतेन्द्रियाः । २१६.४९/२तेऽपि सूर्यप्रदीप्तैस्तु यान्ति यानैर्यमालयम् ॥ २१६.४९॥ २१६.५०/१महाप्रस्थानमेकाग्रो यः प्रयाति दृढव्रतः । २१६.५०/२सेव्यमानस्तु गन्धर्वैर्याति यानैर्यमालयम् ॥ २१६.५०॥ २१६.५१/१शरीरं साधयेद् यस्तु वैष्णवेनान्तरात्मना । २१६.५१/२स रथेनाग्निवर्णेन यातीह त्रिदशालयम् ॥ २१६.५१॥ २१६.५२/१अग्निप्रवेशं यः कुर्यान् नारायणपरायणः । २१६.५२/२स यात्यग्निप्रकाशेन विमानेन यमालयम् ॥ २१६.५२॥ २१६.५३/१प्राणांस्त्यजति यो मर्त्यः स्मरन् विष्णुं सनातनम् । २१६.५३/२यानेनार्कप्रकाशेन याति धर्मपुरं नरः ॥ २१६.५३॥ २१६.५४/१प्रविष्टोऽन्तर्जलं यस्तु प्राणांस्त्यजति मानवः । २१६.५४/२सोममण्डलकल्पेन याति यानेन वै सुखम् ॥ २१६.५४॥ २१६.५५/१स्वशरीरं हि गृध्रेभ्यो वैष्णवो यः प्रयच्छति । २१६.५५/२स याति रथमुख्येन काञ्चनेन यमालयम् ॥ २१६.५५॥ २१६.५६/१स्त्रीग्रहे गोग्रहे वापि युद्धे मृत्युमुपैति यः । २१६.५६/२स यात्यमरकन्याभिः सेव्यमानो रविप्रभः ॥ २१६.५६॥ २१६.५७/१वैष्णवा ये च कुर्वन्ति तीर्थयात्रां जितेन्द्रियाः । २१६.५७/२तत् पथं यान्ति ते घोरं सुखयानैरलंकृताः ॥ २१६.५७॥ २१६.५८/१ये यजन्ति द्विजश्रेष्ठाः क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः । २१६.५८/२तप्तहाटकसंकाशैर्विमानैर्यान्ति ते सुखम् ॥ २१६.५८॥ २१६.५९/१परपीडामकुर्वन्तो भृत्यानां भरणादिकम् । २१६.५९/२कुर्वन्ति ते सुखं यान्ति विमानैः कनकोज्ज्वलैः ॥ २१६.५९॥ २१६.६०/१ये क्षान्ताः सर्वभूतेषु प्राणिनामभयप्रदाः । २१६.६०/२क्रोधमोहविनिर्मुक्ता निर्मदाः संयतेन्द्रियाः ॥ २१६.६०॥ २१६.६१/१पूर्णचन्द्रप्रकाशेन विमानेन महाप्रभाः । २१६.६१/२यान्ति वैवस्वतपुरं देवगन्धर्वसेविताः ॥ २१६.६१॥ २१६.६२/१एकभावेन ये विष्णुं ब्रह्माणं त्र्यम्बकं रविम् । २१६.६२/२पूजयन्ति हि ते यान्ति विमानैर्भास्करप्रभैः ॥ २१६.६२॥ २१६.६३/१ये च मांसं न खादन्ति सत्यशौचसमन्विताः । २१६.६३/२तेऽपि यान्ति सुखेनैव धर्मराजपुरं नराः ॥ २१६.६३॥ २१६.६४/१मांसान् मिष्टतरं नास्ति भक्ष्यभोज्यादिकेषु च । २१६.६४/२तस्मान् मांसं न भुञ्जीत नास्ति मिष्टैः सुखोदयः ॥ २१६.६४॥ २१६.६५/१गोसहस्रं तु यो दद्याद् यस्तु मांसं न भक्षयेत् । २१६.६५/२समावेतौ पुरा प्राह ब्रह्मा वेदविदां वरः ॥ २१६.६५॥ २१६.६६/१सर्वतीर्थेषु यत् पुण्यं सर्वयज्ञेषु यत् फलम् । २१६.६६/२अमांसभक्षणे विप्रास्तच्च तच्च च तत्समम् ॥ २१६.६६॥ २१६.६७/१एवं सुखेन ते यान्ति यमलोकं च धार्मिकाः । २१६.६७/२दानव्रतपरा यानैर्यत्र देवो रवेः सुतः ॥ २१६.६७॥ २१६.६८/१दृष्ट्वा तान् धार्मिकान् देवः स्वयं सम्मानयेद् यमः । २१६.६८/२स्वागतासनदानेन पाद्यार्घ्येण प्रियेण तु ॥ २१६.६८॥ २१६.६९/१धन्या यूयं महात्मान आत्मनो हितकारिणः । २१६.६९/२येन दिव्यसुखार्थाय भवद्भिः सुकृतं कृतम् ॥ २१६.६९॥ २१६.७०/१इदं विमानमारुह्य दिव्यस्त्रीभोगभूषिताः । २१६.७०/२स्वर्गं गच्छध्वमतुलं सर्वकामसमन्वितम् ॥ २१६.७०॥ २१६.७१/१तत्र भुक्त्वा महाभोगान् अन्ते पुण्यपरिक्षयात् । २१६.७१/२यत् किंचिद् अल्पमशुभं फलं तद् इह भोक्ष्यथ ॥ २१६.७१॥ २१६.७२/१ये तु तं धर्मराजानं नराः पुण्यानुभावतः । २१६.७२/२पश्यन्ति सौम्यमनसं पितृभूतमिवात्मनः ॥ २१६.७२॥ २१६.७३/१तस्माद् धर्मः सेवितव्यः सदा मुक्तिफलप्रदः । २१६.७३/२धर्माद् अर्थस्तथा कामो मोक्षश्च परिकीर्त्यते ॥ २१६.७३॥ २१६.७४/१धर्मो माता पिता भ्राता धर्मो नाथः सुहृत् तथा । २१६.७४/२धर्मः स्वामी सखा गोप्ता तथा धाता च पोषकः ॥ २१६.७४॥ २१६.७५/१धर्माद् अर्थोऽर्थतः कामः कामाद् भोगः सुखानि च । २१६.७५/२धर्माद् ऐश्वर्यमेकाग्र्यं धर्मात् स्वर्गगतिः परा ॥ २१६.७५॥ २१६.७६/१धर्मस्तु सेवितो विप्रास्त्रायते महतो भयात् । २१६.७६/२देवत्वं च द्विजत्वं च धर्मात् प्राप्नोत्यसंशयम् ॥ २१६.७६॥ २१६.७७/१यदा च क्षीयते पापं नराणां पूर्वसंचितम् । २१६.७७/२तदैषां भजते बुद्धिर्धर्मं चात्र द्विजोत्तमाः ॥ २१६.७७॥ २१६.७८/१जन्मान्तरसहस्रेषु मानुष्यं प्राप्य दुर्लभम् । २१६.७८/२यो हि नाचरते धर्मं भवेत् स खलु वञ्चितः ॥ २१६.७८॥ २१६.७९/१कुत्सिता ये दरिद्राश्च विरूपा व्याधितास्तथा । २१६.७९/२परप्रेष्याश्च मूर्खाश्च ज्ञेया धर्मविवर्जिताः ॥ २१६.७९॥ २१६.८०/१ये हि दीर्घायुषः शूराः पण्डिता भोगिनोऽर्थिनः । २१६.८०/२अरोगा रूपवन्तश्च तैस्तु धर्मः पुरा कृतः ॥ २१६.८०॥ २१६.८१/१एवं धर्मरता विप्रा गच्छन्ति गतिमुत्तमाम् । २१६.८१/२अधर्मं सेवमानास्तु तिर्यग्योनिं व्रजन्ति ते ॥ २१६.८१॥ २१६.८२/१ये नरा नरकध्वंसि+ ।वासुदेवमनुव्रताः । २१६.८२/२ते स्वप्नेऽपि न पश्यन्ति यमं वा नरकाणि वा ॥ २१६.८२॥ २१६.८३/१अनादिनिधनं देवं दैत्यदानवदारणम् । २१६.८३/२ये नमन्ति नरा नित्यं नहि पश्यन्ति ते यमम् ॥ २१६.८३॥ २१६.८४/१कर्मणा मनसा वाचा येऽच्युतं शरणं गताः । २१६.८४/२न समर्थो यमस्तेषां ते मुक्तिफलभागिनः ॥ २१६.८४॥ २१६.८५/१ये जना जगतां नाथं नित्यं नारायणं द्विजाः । २१६.८५/२नमन्ति नहि ते विष्णोः स्थानाद् अन्यत्र गामिनः ॥ २१६.८५॥ २१६.८६/१न ते दूतान् न तन् मार्गं न यमं न च तां पुरीम् । २१६.८६/२प्रणम्य विष्णुं पश्यन्ति नरकाणि कथंचन ॥ २१६.८६॥ २१६.८७/१कृत्वापि बहुशः पापं नरा मोहसमन्विताः । २१६.८७/२न यान्ति नरकं नत्वा सर्वपापहरं हरिम् ॥ २१६.८७॥ २१६.८८/१शाठ्येनापि नरा नित्यं ये स्मरन्ति जनार्दनम् । २१६.८८/२तेऽपि यान्ति तनुं त्यक्त्वा विष्णुलोकमनामयम् ॥ २१६.८८॥ २१६.८९/१अत्यन्तक्रोधसक्तोऽपि कदाचित् कीर्तयेद् धरिम् । २१६.८९/२सोऽपि दोषक्षयान् मुक्तिं लभेच्चेदिपतिर्यथा ॥ २१६.८९॥ २१७.१/१लोमहर्षण उवाच । श्रुत्वैवं यममार्गं ते नरकेषु च यातनाम् । २१७.१/२पप्रच्छुश्च पुनर्व्यासं संशयं मुनिसत्तमाः ॥ २१७.१॥ २१७.२/१मुनय ऊचुः । भगवन् सर्वधर्मज्ञ सर्वशास्त्रविशारद । २१७.२/२मर्त्यस्य कः सहायो वै पिता माता सुतो गुरुः ॥ २१७.२॥ २१७.३/१ज्ञातिसम्बन्धिवर्गश्च मित्रवर्गस्तथैव च । २१७.३/२गृहं शरीरमुत्सृज्य काष्ठलोष्टसमं जनाः । २१७.३/३गच्छन्त्यमुत्र लोके वै कश्च तान् अनुगच्छति ॥ २१७.३॥ २१७.४/१व्यास उवाच । एकः प्रसूयते विप्रा एक एव हि नश्यति । २१७.४/२एकस्तरति दुर्गाणि गच्छत्येकस्तु दुर्गतिम् ॥ २१७.४॥ २१७.५/१असहायः पिता माता तथा भ्राता सुतो गुरुः । २१७.५/२ज्ञातिसम्बन्धिवर्गश्च मित्रवर्गस्तथैव च ॥ २१७.५॥ २१७.६/१मृतं शरीरमुत्सृज्य काष्ठलोष्टसमं जनाः । २१७.६/२मुहूर्तमिव रोदित्वा ततो यान्ति पराङ्मुखाः ॥ २१७.६॥ २१७.७/१तैस्तच्छरीरमुत्सृष्टं धर्म एकोऽनुगच्छति । २१७.७/२तस्माद् धर्मः सहायश्च सेवितव्यः सदा नृभिः ॥ २१७.७॥ २१७.८/१प्राणी धर्मसमायुक्तो गच्छेत् स्वर्गगतिं पराम् । २१७.८/२तथैवाधर्मसंयुक्तो नरकं चोपपद्यते ॥ २१७.८॥ २१७.९/१तस्मात् पापागतैरर्थैर्नानुरज्येत पण्डितः । २१७.९/२धर्म एको मनुष्याणां सहायः परिकीर्तितः ॥ २१७.९॥ २१७.१०/१लोभान् मोहाद् अनुक्रोशाद् भयाद् वाथ बहुश्रुतः । २१७.१०/२नरः करोत्यकार्याणि परार्थे लोभमोहितः ॥ २१७.१०॥ २१७.११/१धर्मश्चार्थश्च कामश्च त्रितयं जीवतः फलम् । २१७.११/२एतत् त्रयमवाप्तव्यमधर्मपरिवर्जितम् ॥ २१७.११॥ २१७.१२/१मुनय ऊचुः । श्रुतं भगवतो वाक्यं धर्मयुक्तं परं हितम् । २१७.१२/२शरीरनिचयं ज्ञातुं बुद्धिर्नोऽत्र प्रजायते ॥ २१७.१२॥ २१७.१३/१मृतं शरीरं हि नृणां सूक्ष्ममव्यक्ततां गतम् । २१७.१३/२अचक्षुर्विषयं प्राप्तं कथं धर्मोऽनुगच्छति ॥ २१७.१३॥ २१७.१४/१व्यास उवाच । पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिर्मनोन्तरम् । २१७.१४/२बुद्धिरात्मा च सहिता धर्मं पश्यन्ति नित्यदा ॥ २१७.१४॥ २१७.१५/१प्राणिनामिह सर्वेषां साक्षिभूता दिवानिशम् । २१७.१५/२एतैश्च सह धर्मो हि तं जीवमनुगच्छति ॥ २१७.१५॥ २१७.१६/१त्वग् अस्थि मांसं शुक्रं च शोणितं च द्विजोत्तमाः । २१७.१६/२शरीरं वर्जयन्त्येते जीवितेन विवर्जितम् ॥ २१७.१६॥ २१७.१७/१ततो धर्मसमायुक्तः स जीवः सुखमेधते । २१७.१७/२इहलोके परे चैव किं भूयः कथयामि वः ॥ २१७.१७॥ २१७.१८/१मुनय ऊचुः । तद् दर्शितं भगवता यथा धर्मोऽनुगच्छति । २१७.१८/२एतत् तु ज्ञातुमिच्छामः कथं रेतः प्रवर्तते ॥ २१७.१८॥ २१७.१९/१व्यास उवाच । अन्नमश्नन्ति ये देवाः शरीरस्था द्विजोत्तमाः । २१७.१९/२पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिर्मनस्तथा ॥ २१७.१९॥ २१७.२०/१ततस्तृप्तेषु भो विप्रास्तेषु भूतेषु पञ्चसु । २१७.२०/२मनःषष्ठेषु शुद्धात्मा रेतः सम्पद्यते महत् ॥ २१७.२०॥ २१७.२१/१ततो गर्भः सम्भवति श्लेष्मा स्त्रीपुंसयोर्द्विजाः । २१७.२१/२एतद् वः सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छथ ॥ २१७.२१॥ २१७.२२/१मुनय ऊचुः । आख्यातं नो भगवता गर्भः संजायते यथा । २१७.२२/२यथा जातस्तु पुरुषः प्रपद्यते तद् उच्यताम् ॥ २१७.२२॥ २१७.२३/१व्यास उवाच । आसन्नमात्रपुरुषस्तैर्भूतैरभिभूयते । २१७.२३/२विप्रयुक्तस्तु तैर्भूतैः पुनर्यात्यपरां गतिम् ॥ २१७.२३॥ २१७.२४/१स च भूतसमायुक्तः प्राप्नोति जीवमेव हि । २१७.२४/२ततोऽस्य कर्म पश्यन्ति शुभं वा यदि वाशुभम् । २१७.२४/३देवताः पञ्चभूतस्थाः किं भूयः श्रोतुमिच्छथ ॥ २१७.२४॥ २१७.२५/१मुनय ऊचुः । त्वग् अस्थि मांसमुत्सृज्य तैस्तु भूतैर्विवर्जितः । २१७.२५/२जीवः स भगवन् क्वस्थः सुखदुःखे समश्नुते ॥ २१७.२५॥ २१७.२६/१व्यास उवाच । जीवः कर्मसमायुक्तः शीघ्रं रेतःसमागतः । २१७.२६/२स्त्रीणां पुष्पं समासाद्य ततः कालेन भो द्विजाः ॥ २१७.२६॥ २१७.२७/१यमस्य पुरुषैः क्लेशो यमस्य पुरुषैर्वधः । २१७.२७/२दुःखं संसारचक्रं च नरः क्लेशं च विन्दति ॥ २१७.२७॥ २१७.२८/१इह लोके स तु प्राणी जन्मप्रभृति भो द्विजाः । २१७.२८/२सुकृतं कर्म वै भुङ्क्ते धर्मस्य फलमाश्रितः ॥ २१७.२८॥ २१७.२९/१यदि धर्मं समायुज्य जन्मप्रभृति सेवते । २१७.२९/२ततः स पुरुषो भूत्वा सेवते नित्यदा सुखम् ॥ २१७.२९॥ २१७.३०/१अथान्तरान्तरं धर्ममधर्ममुपसेवते । २१७.३०/२सुखस्यानन्तरं दुःखं स जीवोऽप्यधिगच्छति ॥ २१७.३०॥ २१७.३१/१अधर्मेण समायुक्तो यमस्य विषयं गतः । २१७.३१/२महादुःखं समासाद्य तिर्यग्योनौ प्रजायते ॥ २१७.३१॥ २१७.३२/१कर्मणा येन येनेह यस्यां योनौ प्रजायते । २१७.३२/२जीवो मोहसमायुक्तस्तन् मे श‍ृणुत साम्प्रतम् ॥ २१७.३२॥ २१७.३३/१यद् एतद् उच्यते शास्त्रैः सेतिहासैश्च छन्दसि । २१७.३३/२यमस्य विषयं घोरं मर्त्यलोकं प्रवर्तते ॥ २१७.३३॥ २१७.३४/१इह स्थानानि पुण्यानि देवतुल्यानि भो द्विजाः । २१७.३४/२तिर्यग्योन्यतिरिक्तानि गतिमन्ति च सर्वशः ॥ २१७.३४॥ २१७.३५/१यमस्य भवने दिव्ये ब्रह्मलोकसमे गुणैः । २१७.३५/२कर्मभिर्नियतैर्बद्धो जन्तुर्दुःखान्युपाश्नुते ॥ २१७.३५॥ २१७.३६/१येन येन हि भावेन येन वै कर्मणा गतिम् । २१७.३६/२प्रयाति पुरुषो घोरां तथा वक्ष्याम्यतः परम् ॥ २१७.३६॥ २१७.३७/१अधीत्य चतुरो वेदान् द्विजो मोहसमन्वितः । २१७.३७/२पतितात् प्रतिगृह्याथ खरयोनौ प्रजायते ॥ २१७.३७॥ २१७.३८/१खरो जीवति वर्षाणि दश पञ्च च भो द्विजाः । २१७.३८/२खरो मृतो बलीवर्दः सप्त वर्षाणि जीवति ॥ २१७.३८॥ २१७.३९/१बलीवर्दो मृतश्चापि जायते ब्रह्मराक्षसः । २१७.३९/२ब्रह्मरक्षस्तु मासांस्त्रींस्ततो जायेत ब्राह्मणः ॥ २१७.३९॥ २१७.४०/१पतितं याजयित्वा तु कृमियोनौ प्रजायते । २१७.४०/२तत्र जीवति वर्षाणि दश पञ्च च भो द्विजाः ॥ २१७.४०॥ २१७.४१/१क्रिमिभावाद् विनिर्मुक्तस्ततो जायेत गर्दभः । २१७.४१/२गर्दभः पञ्च वर्षाणि पञ्च वर्षाणि शूकरः ॥ २१७.४१॥ २१७.४२/१कुक्कुटः पञ्च वर्षाणि पञ्च वर्षाणि जम्बुकः । २१७.४२/२श्वा वर्षमेकं भवति ततो जायेत मानवः ॥ २१७.४२॥ २१७.४३/१उपाध्यायस्य यः पापं शिष्यः कुर्याद् अबुद्धिमान् । २१७.४३/२स जन्मानीह संसारे त्रीन् आप्नोति न संशयः ॥ २१७.४३॥ २१७.४४/१प्राक् श्वा भवति भो विप्रास्ततः क्रव्यात् ततः खरः । २१७.४४/२प्रेत्य च परिक्लिष्टेषु पश्चाज्जायेत ब्राह्मणः ॥ २१७.४४॥ २१७.४५/१मनसापि गुरोर्भार्यां यः शिष्यो याति पापकृत् । २१७.४५/२उदग्रान् प्रैति संसारान् अधर्मेणेह चेतसा ॥ २१७.४५॥ २१७.४६/१श्वयोनौ तु स सम्भूतस्त्रीणि वर्षाणि जीवति । २१७.४६/२तत्रापि निधनं प्राप्तः क्रिमियोनौ प्रजायते ॥ २१७.४६॥ २१७.४७/१कृमिभावमनुप्राप्तो वर्षमेकं तु जीवति । २१७.४७/२ततस्तु निधनं प्राप्य ब्रह्मयोनौ प्रजायते ॥ २१७.४७॥ २१७.४८/१यदि पुत्रसमं शिष्यं गुरुर्हन्याद् अकारणम् । २१७.४८/२आत्मनः कामकारेण सोऽपि हिंस्रः प्रजायते ॥ २१७.४८॥ २१७.४९/१पितरं मातरं चैव यस्तु पुत्रोऽवमन्यते । २१७.४९/२सोऽपि विप्रा मृतो जन्तुः पूर्वं जायेत गर्दभः ॥ २१७.४९॥ २१७.५०/१गर्दभत्वं तु सम्प्राप्य दश वर्षाणि जीवति । २१७.५०/२संवत्सरं तु कुम्भीरस्ततो जायेत मानवः ॥ २१७.५०॥ २१७.५१/१पुत्रस्य मातापितरौ यस्य रुष्टावुभावपि । २१७.५१/२गुर्वपध्यानतः सोऽपि मृतो जायेत गर्दभः ॥ २१७.५१॥ २१७.५२/१खरो जीवति मासांश्च दश चापि चतुर्दश । २१७.५२/२बिडालः सप्त मासांस्तु ततो जायेत मानवः ॥ २१७.५२॥ २१७.५३/१मातापितरावाक्रुश्य सारीकः सम्प्रजायते । २१७.५३/२ताडयित्वा तु तावेव जायते कच्छपो द्विजाः ॥ २१७.५३॥ २१७.५४/१कच्छपो दश वर्षाणि त्रीणि वर्षाणि शल्यकः । २१७.५४/२व्यालो भूत्वा तु षण् मासांस्ततो जायेत मानुषः ॥ २१७.५४॥ २१७.५५/१भर्तृपिण्डमुपाश्नीनो राजद्विष्टानि सेवते । २१७.५५/२सोऽपि मोहसमापन्नो मृतो जायेत वानरः ॥ २१७.५५॥ २१७.५६/१वानरो दश वर्षाणि सप्त वर्षाणि मूषकः । २१७.५६/२श्वा च भूत्वा तु षण् मासांस्ततो जायेत मानवः ॥ २१७.५६॥ २१७.५७/१न्यासापहर्ता तु नरो यमस्य विषयं गतः । २१७.५७/२संसाराणां शतं गत्वा कृमियोनौ प्रजायते ॥ २१७.५७॥ २१७.५८/१तत्र जीवति वर्षाणि दश पञ्च च भो द्विजाः । २१७.५८/२दुष्कृतस्य क्षयं कृत्वा ततो जायेत मानुषः ॥ २१७.५८॥ २१७.५९/१असूयको नरश्चापि मृतो जायेत शार्ङ्गकः । २१७.५९/२विश्वासहर्ता च नरो मीनो जायेत दुर्मतिः ॥ २१७.५९॥ २१७.६०/१भूत्वा मीनोऽष्ट वर्षाणि मृगो जायेत भो द्विजाः । २१७.६०/२मृगस्तु चतुरो मासांस्ततश्छागः प्रजायते ॥ २१७.६०॥ २१७.६१/१छागस्तु निधनं प्राप्य पूर्णे संवत्सरे ततः । २१७.६१/२कीटः संजायते जन्तुस्ततो जायेत मानुषः ॥ २१७.६१॥ २१७.६२/१धान्यान् यवांस्तिलान् माषान् कुलित्थान् सर्षपांश्चणान् । २१७.६२/२कलायान् अथ मुद्गांश्च गोधूमान् अतसीस्तथा ॥ २१७.६२॥ २१७.६३/१सस्यान्यन्यानि हर्ता च मर्त्यो मोहाद् अचेतनः । २१७.६३/२संजायते मुनिश्रेष्ठा मूषिको निरपत्रपः ॥ २१७.६३॥ २१७.६४/१ततः प्रेत्य मुनिश्रेष्ठा मृतो जायेत शूकरः । २१७.६४/२शूकरो जातमात्रस्तु रोगेण म्रियते पुनः ॥ २१७.६४॥ २१७.६५/१श्वा ततो जायते मूकः कर्मणा तेन मानवः । २१७.६५/२भूत्वा श्वा पञ्च वर्षाणि ततो जायेत मानवः ॥ २१७.६५॥ २१७.६६/१परदाराभिमर्शं तु कृत्वा जायेत वै वृकः । २१७.६६/२श्वा श‍ृगालस्ततो गृध्रो व्यालः कङ्को बकस्तथा ॥ २१७.६६॥ २१७.६७/१भ्रातुर्भार्यां तु पापात्मा यो धर्षयति मोहितः । २१७.६७/२पुंस्कोकिलत्वमाप्नोति सोऽपि संवत्सरं द्विजाः ॥ २१७.६७॥ २१७.६८/१सखिभार्यां गुरोर्भार्यां राजभार्यां तथैव च । २१७.६८/२प्रधर्षयित्वा कामात्मा मृतो जायेत शूकरः ॥ २१७.६८॥ २१७.६९/१शूकरः पञ्च वर्षाणि दश वर्षाणि वै बकः । २१७.६९/२पिपीलिकस्तु मासांस्त्रीन् कीटः स्यान् मासमेव च ॥ २१७.६९॥ २१७.७०/१एतान् आसाद्य संसारान् कृमियोनौ प्रजायते । २१७.७०/२तत्र जीवति मासांस्तु कृमियोनौ चतुर्दश ॥ २१७.७०॥ २१७.७१/१नरोऽधर्मक्षयं कृत्वा ततो जायेत मानुषः । २१७.७१/२पूर्वं दत्त्वा तु यः कन्यां द्वितीये दातुमिच्छति ॥ २१७.७१॥ २१७.७२/१सोऽपि विप्रा मृतो जन्तुः क्रिमियोनौ प्रजायते । २१७.७२/२तत्र जीवति वर्षाणि त्रयोदश द्विजोत्तमाः ॥ २१७.७२॥ २१७.७३/१अधर्मसंक्षये मुक्तस्ततो जायेत मानुषः । २१७.७३/२देवकार्यमकृत्वा तु पितृकार्यमथापि वा ॥ २१७.७३॥ २१७.७४/१अनिर्वाप्य पितृन् देवान् मृतो जायेत वायसः । २१७.७४/२वायसः शतवर्षाणि ततो जायेत कुक्कुटः ॥ २१७.७४॥ २१७.७५/१जायते व्यालकश्चापि मासं तस्मात् तु मानुषः । २१७.७५/२ज्येष्ठं पितृसमं चापि भ्रातरं योऽवमन्यते ॥ २१७.७५॥ २१७.७६/१सोऽपि मृत्युमुपागम्य क्रौञ्चयोनौ प्रजायते । २१७.७६/२क्रौञ्चो जीवति वर्षाणि दश जायेत जीवकः ॥ २१७.७६॥ २१७.७७/१ततो निधनमाप्नोति मानुषत्वमवाप्नुयात् । २१७.७७/२वृषलो ब्राह्मणीं गत्वा कृमियोनौ प्रजायते ॥ २१७.७७॥ २१७.७८/१ततः सम्प्राप्य निधनं जायते शूकरः पुनः । २१७.७८/२शूकरो जातमात्रस्तु रोगेण म्रियते द्विजाः ॥ २१७.७८॥ २१७.७९/१श्वा च वै जायते मूढः कर्मणा तेन भो द्विजाः । २१७.७९/२श्वा भूत्वा कृतकर्मासौ जायते मानुषस्ततः ॥ २१७.७९॥ २१७.८०/१तत्रापत्यं समुत्पाद्य मृतो जायेत मूषिकः । २१७.८०/२कृतघ्नस्तु मृतो विप्रा यमस्य विषयं गतः ॥ २१७.८०॥ २१७.८१/१यमस्य विषये क्रूरैर्बद्धः प्राप्नोति वेदनाम् । २१७.८१/२दण्डकं मुद्गरं शूलमग्निदण्डं च दारुणम् ॥ २१७.८१॥ २१७.८२/१असिपत्त्रवनं घोरं वालुकां कूटशाल्मलीम् । २१७.८२/२एताश्चान्याश्च बहवो यमस्य विषयं गताः ॥ २१७.८२॥ २१७.८३/१यातनाः प्राप्य घोरास्तु ततो याति च भो द्विजाः । २१७.८३/२संसारचक्रमासाद्य क्रिमियोनौ प्रजायते ॥ २१७.८३॥ २१७.८४/१क्रिमिर्भवति वर्षाणि दश पञ्च च भो द्विजाः । २१७.८४/२ततो गर्भं समासाद्य तत्रैव म्रियते नरः ॥ २१७.८४॥ २१७.८५/१ततो गर्भशतैर्जन्तुर्बहुशः सम्प्रपद्यते । २१७.८५/२संसारान् सुबहून् गत्वा ततस्तिर्यक् प्रजायते ॥ २१७.८५॥ २१७.८६/१ततो दुःखमनुप्राप्य बहुवर्षगणानि वै । २१७.८६/२स पुनर्भवसंयुक्तस्ततः कूर्मः प्रजायते ॥ २१७.८६॥ २१७.८७/१दधि हृत्वा बकश्चापि प्लवो मत्स्यान् असंस्कृतान् । २१७.८७/२चोरयित्वा तु दुर्बुद्धिर्मधुदंशः प्रजायते ॥ २१७.८७॥ २१७.८८/१फलं वा मूलकं हृत्वा पूपं वापि पिपीलिकः । २१७.८८/२चोरयित्वा तु निष्पावं जायते फलमूषकः ॥ २१७.८८॥ २१७.८९/१पायसं चोरयित्वा तु तित्तिरत्वमवाप्नुयात् । २१७.८९/२हृत्वा पिष्टमयं पूपं कुम्भोलूकः प्रजायते ॥ २१७.८९॥ २१७.९०/१अपो हृत्वा तु दुर्बुद्धिर्वायसो जायते नरः । २१७.९०/२कांस्यं हृत्वा तु दुर्बुद्धिर्हारीतो जायते नरः ॥ २१७.९०॥ २१७.९१/१राजतं भाजनं हृत्वा कपोतः सम्प्रजायते । २१७.९१/२हृत्वा तु काञ्चनं भाण्डं कृमियोनौ प्रजायते ॥ २१७.९१॥ २१७.९२/१पत्त्रोर्णं चोरयित्वा तु कुररत्वं नियच्छति । २१७.९२/२कोशकारं ततो हृत्वा नरो जायेत नर्तकः ॥ २१७.९२॥ २१७.९३/१अंशुकं चोरयित्वा तु शुको जायेत मानवः । २१७.९३/२चोरयित्वा दुकूलं तु मृतो हंसः प्रजायते ॥ २१७.९३॥ २१७.९४/१क्रौञ्चः कार्पासिकं हृत्वा मृतो जायेत मानवः । २१७.९४/२चोरयित्वा नरः पट्टं त्वाविकं चैव भो द्विजाः ॥ २१७.९४॥ २१७.९५/१क्षौमं च वस्त्रमाहृत्य शशो जन्तुः प्रजायते । २१७.९५/२चूर्णं तु हृत्वा पुरुषो मृतो जायेत बर्हिणः ॥ २१७.९५॥ २१७.९६/१हृत्वा रक्तानि वस्त्राणि जायते जीवजीवकः । २१७.९६/२वर्णकादींस्तथा गन्धांश्चोरयित्वेह मानवः ॥ २१७.९६॥ २१७.९७/१चुच्छुन्दरित्वमाप्नोति विप्रो लोभपरायणः । २१७.९७/२तत्र जीवति वर्षाणि ततो दश च पञ्च च ॥ २१७.९७॥ २१७.९८/१अधर्मस्य क्षयं कृत्वा ततो जायेत मानवः । २१७.९८/२चोरयित्वा पयश्चापि बलाका सम्प्रजायते ॥ २१७.९८॥ २१७.९९/१यस्तु चोरयते तैलं नरो मोहसमन्वितः । २१७.९९/२सोऽपि विप्रा मृतो जन्तुस्तैलपायी प्रजायते ॥ २१७.९९॥ २१७.१००/१अशस्त्रं पुरुषं हत्वा सशस्त्रः पुरुषाधमः । २१७.१००/२अर्थार्थं यदि वा वैरी मृतो जायेत वै खरः ॥ २१७.१००॥ २१७.१०१/१खरो जीवति वर्षे द्वे ततः शस्त्रेण वध्यते । २१७.१०१/२स मृतो मृगयोनौ तु नित्योद्विग्नोऽभिजायते ॥ २१७.१०१॥ २१७.१०२/१मृगो विध्येत शस्त्रेण गते संवत्सरे ततः । २१७.१०२/२हतो मृगस्ततो मीनः सोऽपि जालेन बध्यते ॥ २१७.१०२॥ २१७.१०३/१मासे चतुर्थे सम्प्राप्ते श्वापदः सम्प्रजायते । २१७.१०३/२श्वापदो दश वर्षाणि द्वीपी वर्षाणि पञ्च च ॥ २१७.१०३॥ २१७.१०४/१ततस्तु निधनं प्राप्तः कालपर्यायचोदितः । २१७.१०४/२अधर्मस्य क्षयं कृत्वा मानुषत्वमवाप्नुयात् ॥ २१७.१०४॥ २१७.१०५/१वाद्यं हृत्वा तु पुरुषो लोमशः सम्प्रजायते । २१७.१०५/२तथा पिण्याकसम्मिश्रमन्नं यश्चोरयेन् नरः ॥ २१७.१०५॥ २१७.१०६/१स जायते बभ्रुसटो दारुणो मूषिको नरः । २१७.१०६/२दशन् वै मानुषान् नित्यं पापात्मा स द्विजोत्तमाः ॥ २१७.१०६॥ २१७.१०७/१घृतं हृत्वा तु दुर्बुद्धिः काको मद्गुः प्रजायते । २१७.१०७/२मत्स्यमांसमथो हृत्वा काको जायेत मानवः ॥ २१७.१०७॥ २१७.१०८/१लवणं चोरयित्वा तु चिरिकाकः प्रजायते । २१७.१०८/२विश्वासेन तु निक्षिप्तं योऽपनिह्नोति मानवः ॥ २१७.१०८॥ २१७.१०९/१स गतायुर्नरस्तेन मत्स्ययोनौ प्रजायते । २१७.१०९/२मत्स्ययोनिमनुप्राप्य मृतो जायेत मानुषः ॥ २१७.१०९॥ २१७.११०/१मानुषत्वमनुप्राप्य क्षीणायुरुपजायते । २१७.११०/२पापानि तु नरः कृत्वा तिर्यग् जायेत भो द्विजाः ॥ २१७.११०॥ २१७.१११/१न चात्मनः प्रमाणं तु धर्मं जानाति किंचन । २१७.१११/२ये पापानि नराः कृत्वा निरस्यन्ति व्रतैः सदा ॥ २१७.१११॥ २१७.११२/१सुखदुःखसमायुक्ता व्याधिमन्तो भवन्त्युत । २१७.११२/२असंवीताः प्रजायन्ते म्लेच्छाश्चापि न संशयः ॥ २१७.११२॥ २१७.११३/१नराः पापसमाचारा लोभमोहसमन्विताः । २१७.११३/२वर्जयन्ति हि पापानि जन्मप्रभृति ये नराः ॥ २१७.११३॥ २१७.११४/१अरोगा रूपवन्तश्च धनिनस्ते भवन्त्युत । २१७.११४/२स्त्रियोऽप्येतेन कल्पेन कृत्वा पापमवाप्नुयुः ॥ २१७.११४॥ २१७.११५/१एतेषामेव पापानां भार्यात्वमुपयान्ति ताः । २१७.११५/२प्रायेण हरणे दोषाः सर्व एव प्रकीर्तिताः ॥ २१७.११५॥ २१७.११६/१एतद् वै लेशमात्रेण कथितं वो द्विजर्षभाः । २१७.११६/२अपरस्मिन् कथायोगे भूयः श्रोष्यथ भो द्विजाः ॥ २१७.११६॥ २१७.११७/१एतन् मया महाभागा ब्रह्मणो वदतः पुरा । २१७.११७/२सुरर्षीणां श्रुतं मध्ये पृष्टं चापि यथा तथा ॥ २१७.११७॥ २१७.११८/१मयापि तुभ्यं कार्त्स्न्येन यथावद् अनुवर्णितम् । २१७.११८/२एतच्छ्रुत्वा मुनिश्रेष्ठा धर्मे कुरुत मानसम् ॥ २१७.११८॥ २१८.१/१मुनय ऊचुः । अधर्मस्य गतिर्ब्रह्मन् कथिता नस्त्वयानघ । २१८.१/२धर्मस्य च गतिं श्रोतुमिच्छामो वदतां वर ॥ २१८.१॥ २१८.२/१कृत्वा पापानि कर्माणि कथं यान्त्यशुभां गतिम् । २१८.२/२कर्मणा च कृतेनेह केन यान्ति शुभां गतिम् ॥ २१८.२॥ २१८.३/१व्यास उवाच । कृत्वा पापानि कर्माणि त्वधर्मवशमागतः । २१८.३/२मनसा विपरीतेन निरयं प्रतिपद्यते ॥ २१८.३॥ २१८.४/१मोहाद् अधर्मं यः कृत्वा पुनः समनुतप्यते । २१८.४/२मनःसमाधिसंयुक्तो न स सेवेत दुष्कृतम् ॥ २१८.४॥ २१८.५/१यदि विप्राः कथयते विप्राणां धर्मवादिनाम् । २१८.५/२ततोऽधर्मकृतात् क्षिप्रमपराधात् प्रमुच्यते ॥ २१८.५॥ २१८.६/१यथा यथा नरः सम्यग् अधर्ममनुभाषते । २१८.६/२समाहितेन मनसा विमुञ्चति तथा तथा ॥ २१८.६॥ २१८.७/१यथा यथा मनस्तस्य दुष्कृतं कर्म गर्हते । २१८.७/२तथा तथा शरीरं तु तेनाधर्मेण मुच्यते ॥ २१८.७॥ २१८.८/१भुजंग इव निर्मोकान् पूर्वभुक्ताञ् जहाति तान् । २१८.८/२दत्त्वा विप्रस्य दानानि विविधानि समाहितः ॥ २१८.८॥ २१८.९/१मनःसमाधिसंयुक्तः स्वर्गतिं प्रतिपद्यते । २१८.९/२दानानि तु प्रवक्ष्यामि यानि दत्त्वा द्विजोत्तमाः ॥ २१८.९॥ २१८.१०/१नरः कृत्वाप्यकार्याणि ततो धर्मेण युज्यते । २१८.१०/२सर्वेषामेव दानानामन्नं श्रेष्ठमुदाहृतम् ॥ २१८.१०॥ २१८.११/१सर्वमन्नं प्रदातव्यम् ऋजुना धर्ममिच्छता । २१८.११/२प्राणा ह्यन्नं मनुष्याणां तस्माज्जन्तुः प्रजायते ॥ २१८.११॥ २१८.१२/१अन्ने प्रतिष्ठिता लोकास्तस्माद् अन्नं प्रशस्यते । २१८.१२/२अन्नमेव प्रशंसन्ति देवर्षिपितृमानवाः ॥ २१८.१२॥ २१८.१३/१अन्नस्य हि प्रदानेन स्वर्गमाप्नोति मानवः । २१८.१३/२न्यायलब्धं प्रदातव्यं द्विजातिभ्योऽन्नमुत्तमम् ॥ २१८.१३॥ २१८.१४/१स्वाध्यायसमुपेतेभ्यः प्रहृष्टेनान्तरात्मना । २१८.१४/२यस्य त्वन्नमुपाश्नन्ति ब्राह्मणाश्च सकृद् दश ॥ २१८.१४॥ २१८.१५/१हृष्टेन मनसा दत्तं न स तिर्यग्गतिर्भवेत् । २१८.१५/२ब्राह्मणानां सहस्राणि दशाभोज्य द्विजोत्तमाः ॥ २१८.१५॥ २१८.१६/१नरोऽधर्मात् प्रमुच्येत पापेष्वभिरतः सदा । २१८.१६/२भैक्षेणान्नं समाहृत्य विप्रो वेदपुरस्कृतः ॥ २१८.१६॥ २१८.१७/१स्वाध्यायनिरते विप्रे दत्त्वेह सुखमेधते । २१८.१७/२अहिंसन् ब्राह्मणस्वानि न्यायेन परिपाल्य च ॥ २१८.१७॥ २१८.१८/१क्षत्रियस्तरसा प्राप्तमन्नं यो वै प्रयच्छति । २१८.१८/२द्विजेभ्यो वेदमुख्येभ्यः प्रयतः सुसमाहितः ॥ २१८.१८॥ २१८.१९/१तेनापोहति धर्मात्मा दुष्कृतं कर्म भो द्विजाः । २१८.१९/२षड्भागपरिशुद्धं च कृषेर्भागमुपार्जितम् ॥ २१८.१९॥ २१८.२०/१वैश्यो ददद् द्विजातिभ्यः पापेभ्यः परिमुच्यते । २१८.२०/२अवाप्य प्राणसंदेहं कार्कश्येन समार्जितम् ॥ २१८.२०॥ २१८.२१/१अन्नं दत्त्वा द्विजातिभ्यः शूद्रः पापात् प्रमुच्यते । २१८.२१/२औरसेन बलेनान्नमर्जयित्वा विहिंसकः ॥ २१८.२१॥ २१८.२२/१यः प्रयच्छति विप्रेभ्यो न स दुर्गाणि सेवते । २१८.२२/२न्यायेनावाप्तमन्नं तु नरो हर्षसमन्वितः ॥ २१८.२२॥ २१८.२३/१द्विजेभ्यो वेदवृद्धेभ्यो दत्त्वा पापात् प्रमुच्यते । २१८.२३/२अन्नमूर्जस्करं लोके दत्त्वोर्जस्वी भवेन् नरः ॥ २१८.२३॥ २१८.२४/१सतां पन्थानमावृत्य सर्वपापैः प्रमुच्यते । २१८.२४/२दानविद्भिः कृतः पन्था येन यान्ति मनीषिणः ॥ २१८.२४॥ २१८.२५/१तेष्वप्यन्नस्य दातारस्तेभ्यो धर्मः सनातनः । २१८.२५/२सर्वावस्थं मनुष्येण न्यायेनान्नमुपार्जितम् ॥ २१८.२५॥ २१८.२६/१कार्यान् न्यायागतं नित्यमन्नं हि परमा गतिः । २१८.२६/२अन्नस्य हि प्रदानेन नरो याति परां गतिम् ॥ २१८.२६॥ २१८.२७/१सर्वकामसमायुक्तः प्रेत्य चाप्यश्नुते सुखम् । २१८.२७/२एवं पुण्यसमायुक्तो नरः पापैः प्रमुच्यते ॥ २१८.२७॥ २१८.२८/१तस्माद् अन्नं प्रदातव्यमन्यायपरिवर्जितम् । २१८.२८/२यस्तु प्राणाहुतीपूर्वमन्नं भुङ्क्ते गृही सदा ॥ २१८.२८॥ २१८.२९/१अवन्ध्यं दिवसं कुर्याद् अन्नदानेन मानवः । २१८.२९/२भोजयित्वा शतं नित्यं नरो वेदविदां वरम् ॥ २१८.२९॥ २१८.३०/१न्यायविद्धर्मविदुषामितिहासविदां तथा । २१८.३०/२न याति नरकं घोरं संसारं न च सेवते ॥ २१८.३०॥ २१८.३१/१सर्वकामसमायुक्तः प्रेत्य चाप्यश्नुते सुखम् । २१८.३१/२एवं कर्मसमायुक्तो रमते विगतज्वरः ॥ २१८.३१॥ २१८.३२/१रूपवान् कीर्तिमांश्चैव धनवांश्चोपजायते । २१८.३२/२एतद् वः सर्वमाख्यातमन्नदानफलं महत् । २१८.३२/३मूलमेतत् तु धर्माणां प्रदानानां च भो द्विजाः ॥ २१८.३२॥ २१९.१/१मुनय ऊचुः । परलोकगतानां तु स्वकर्मस्थानवासिनाम् । २१९.१/२तेषां श्राद्धं कथं ज्ञेयं पुत्रैश्चान्यैश्च बन्धुभिः ॥ २१९.१॥ २१९.२/१व्यास उवाच । नमस्कृत्य जगन्नाथं वाराहं लोकभावनम् । २१९.२/२श‍ृणुध्वं सम्प्रवक्ष्यामि श्राद्धकल्पं यथोदितम् ॥ २१९.२॥ २१९.३/१पुरा कोकाजले मग्नान् पितृन् उद्धृतवान् विभुः । २१९.३/२श्राद्धं कृत्वा तदा देवो यथा तत्र द्विजोत्तमाः ॥ २१९.३॥ २१९.४/१मुनय ऊचुः । किमर्थं ते तु कोकायां निमग्नाः पितरोऽम्भसि । २१९.४/२कथं तेनोद्धृतास्ते वै वाराहेण द्विजोत्तम ॥ २१९.४॥ २१९.५/१तस्मिन् कोकामुखे तीर्थे भुक्तिमुक्तिफलप्रदे । २१९.५/२श्रोतुमिच्छामहे ब्रूहि परं कौतूहलं हि नः ॥ २१९.५॥ २१९.६/१व्यास उवाच । त्रेताद्वापरयोः संधौ पितरो दिव्यमानुषाः । २१९.६/२पुरा मेरुगिरेः पृष्ठे विश्वैर्देवैः सह स्थिताः ॥ २१९.६॥ २१९.७/१तेषां समुपविष्टानां पितृणां सोमसम्भवा । २१९.७/२कन्या कान्तिमती दिव्या पुरतः प्राञ्जलिः स्थिता । २१९.७/३तामूचुः पितरो दिव्या ये तत्रासन् समागताः ॥ २१९.७॥ २१९.८/१पितर ऊचुः । कासि भद्रे प्रभुः को वा भवत्या वक्तुमर्हसि ॥ २१९.८॥ २१९.९/१व्यास उवाच । सा प्रोवाच पितृन् देवान् कला चान्द्रमसीति ह । २१९.९/२प्रभुत्वे भवतामेव वरयामि यदीच्छथ ॥ २१९.९॥ २१९.१०/१ऊर्जा नामास्ति प्रथमं स्वधा च तदनन्तरम् । २१९.१०/२भवद्भिश्चाद्यैव कृतं नाम कोकेति भावितम् ॥ २१९.१०॥ २१९.११/१ते हि तस्या वचः श्रुत्वा पितरो दिव्यमानुषाः । २१९.११/२तस्या मुखं निरीक्षन्तो न तृप्तिमधिजग्मिरे ॥ २१९.११॥ २१९.१२/१विश्वेदेवाश्च ताञ् ज्ञात्वा कन्यामुखनिरीक्षकान् । २१९.१२/२योगच्युतान् निरीक्ष्यैव विहाय त्रिदिवं गताः ॥ २१९.१२॥ २१९.१३/१भगवान् अपि शीतांशुरूर्जां नापश्यद् आत्मजाम् । २१९.१३/२समाकुलमना दध्यौ क्व गतेति महायशाः ॥ २१९.१३॥ २१९.१४/१स विवेद तदा सोमः प्राप्तां पितृंश्च कामतः । २१९.१४/२तैश्चावलोकितां हार्दात् स्वीकृतां च तपोबलात् ॥ २१९.१४॥ २१९.१५/१ततः क्रोधपरीतात्मा पितृञ् शशधरो द्विजाः । २१९.१५/२शशाप निपतिष्यध्वं योगभ्रष्टा विचेतसः ॥ २१९.१५॥ २१९.१६/१यस्माद् अदत्तां मत्कन्यां कामयध्वं सुबालिशाः । २१९.१६/२यस्माद् धृतवती चेयं पतीन् पितृमती सती ॥ २१९.१६॥ २१९.१७/१स्वतन्त्रा धर्ममुत्सृज्य तस्माद् भवतु निम्नगा । २१९.१७/२कोकेति प्रथिता लोके शिशिराद्रिसमाश्रिता ॥ २१९.१७॥ २१९.१८/१इत्थं शप्ताश्चन्द्रमसा पितरो दिव्यमानुषाः । २१९.१८/२योगभ्रष्टा निपतिता हिमवत्पादभूतले ॥ २१९.१८॥ २१९.१९/१ऊर्जा तत्रैव पतिता गिरिराजस्य विस्तृते । २१९.१९/२प्रस्थे तीर्थं समासाद्य सप्तसामुद्रमुत्तमम् ॥ २१९.१९॥ २१९.२०/१कोका नाम ततो वेगान् नदी तीर्थशताकुला । २१९.२०/२प्लावयन्ती गिरेः श‍ृङ्गं सर्पणात् तु सरित् स्मृता ॥ २१९.२०॥ २१९.२१/१अथ ते पितरो विप्रा योगहीना महानदीम् । २१९.२१/२ददृशुः शीतसलिलां न विदुस्तां सुलोचनाम् ॥ २१९.२१॥ २१९.२२/१ततस्तु गिरिराड् दृष्ट्वा पितृंस्तांस्तु क्षुधार्दितान् । २१९.२२/२बदरीमादिदेशाथ धेनुं चैकां मधुस्रवाम् ॥ २१९.२२॥ २१९.२३/१क्षीरं मधु च तद् दिव्यं कोकाम्भो बदरीफलम् । २१९.२३/२इदं गिरिवरेणैषां पोषणाय निरूपितम् ॥ २१९.२३॥ २१९.२४/१तया वृत्त्या तु वसतां पितृणां मुनिसत्तमाः । २१९.२४/२दश वर्षसहस्राणि ययुरेकमहो यथा ॥ २१९.२४॥ २१९.२५/१एवं लोके विपितरि तथैव विगतस्वधे । २१९.२५/२दैत्या बभूवुर्बलिनो यातुधानाश्च राक्षसाः ॥ २१९.२५॥ २१९.२६/१ते तान् पितृगणान् दैत्या यातुधानाश्च वेगिताः । २१९.२६/२विश्वैर्देवैर्विरहितान् सर्वतः समुपाद्रवन् ॥ २१९.२६॥ २१९.२७/१दैतेयान् यातुधानांश्च दृष्ट्वैवापततो द्विजाः । २१९.२७/२कोकातटस्थामुत्तुङ्गां शिलां ते जगृहू रुषा ॥ २१९.२७॥ २१९.२८/१गृहीतायां शिलायां तु कोका वेगवती पितृन् । २१९.२८/२छादयामास तोयेन प्लावयन्ती हिमाचलम् ॥ २१९.२८॥ २१९.२९/१पितृन् अन्तर्हितान् दृष्ट्वा दैतेया राक्षसास्तथा । २१९.२९/२विभीतकं समारुह्य निराहारास्तिरोहिताः ॥ २१९.२९॥ २१९.३०/१सलिलेन विषीदन्तः पितरः क्षुद्भ्रमातुराः । २१९.३०/२विषीदमानमात्मानं समीक्ष्य सलिलाशयाः । २१९.३०/३जगुर्जनार्दनं देवं पितरः शरणं हरिम् ॥ २१९.३०॥ २१९.३१/१पितर ऊचुः । जयस्व गोविन्द जगन्निवास । २१९.३१/२जयोऽस्तु नः केशव ते प्रसादात् । २१९.३१/३जनार्दनास्मान् सलिलान्तरस्थान् । २१९.३१/४उद्धर्तुमर्हस्यनघप्रताप ॥ २१९.३१॥ २१९.३२/१निशाचरैर्दारुणदर्शनैः प्रभो । २१९.३२/२वरेण्य वैकुण्ठ वराह विष्णो । २१९.३२/३नारायणाशेषमहेश्वरेश । २१९.३२/४प्रयाहि भीताञ् जय पद्मनाभ ॥ २१९.३२॥ २१९.३३/१उपेन्द्र योगिन् मधुकैटभघ्न । २१९.३३/२विष्णो अनन्ताच्युत वासुदेव । २१९.३३/३श्रीशार्ङ्गचक्राम्बुजशङ्खपाणे । २१९.३३/४रक्षस्व देवेश्वर राक्षसेभ्यः ॥ २१९.३३॥ २१९.३४/१त्वं पिता जगतः शम्भो नान्यः शक्तः प्रबाधितुम् । २१९.३४/२निशाचरगणं भीममतस्त्वां शरणं गताः ॥ २१९.३४॥ २१९.३५/१त्वन्नामसंकीर्तनतो निशाचरा । २१९.३५/२द्रवन्ति भूतान्यपयान्ति चारयः । २१९.३५/३नाशं तथा सम्प्रति यान्ति विष्णो । २१९.३५/४धर्मादि सत्यं भवतीह मुख्यम् ॥ २१९.३५॥ २१९.३६/१व्यास उवाच । इत्थं स्तुतः स पितृभिर्धरणीधरस्तु । २१९.३६/२तुष्टस्तदाविष्कृतदिव्यमूर्तिः । २१९.३६/३कोकामुखे पितृगणं सलिले निमग्नम् । २१९.३६/४देवो ददर्श शिरसाथ शिलां वहन्तम् ॥ २१९.३६॥ २१९.३७/१तं दृष्ट्वा सलिले मग्नं क्रोडरूपी जनार्दनः । २१९.३७/२भीतं पितृगणं विष्णुरुद्धर्तुं मतिरादधे ॥ २१९.३७॥ २१९.३८/१दंष्ट्राग्रेण समाहत्य शिलां चिक्षेप शूकरः । २१९.३८/२पितृन् आदाय च विभुरुज्जहार शिलातलात् ॥ २१९.३८॥ २१९.३९/१वराहदंष्ट्रासंलग्नाः पितरः कनकोज्ज्वलाः । २१९.३९/२कोकामुखे गतभयाः कृता देवेन विष्णुना ॥ २१९.३९॥ २१९.४०/१उद्धृत्य च पितृन् देवो विष्णुतीर्थे तु शूकरः । २१९.४०/२ददौ समाहितस्तेभ्यो विष्णुर्लोहार्गले जलम् ॥ २१९.४०॥ २१९.४१/१ततः स्वरोमसम्भूतान् कुशान् आदाय केशवः । २१९.४१/२स्वेदोद्भवांस्तिलांश्चैव चक्रे चोल्मुकमुत्तमम् ॥ २१९.४१॥ २१९.४२/१ज्योतिः सूर्यप्रभं कृत्वा पात्रं तीर्थं च कामिकम् । २१९.४२/२स्थितः कोटिवटस्याधो वारि गङ्गाधरं शुचि ॥ २१९.४२॥ २१९.४३/१तुङ्गकूटात् समादाय यज्ञीयान् ओषधीरसान् । २१९.४३/२मधुक्षीररसान् गन्धान् पुष्पधूपानुलेपनान् ॥ २१९.४३॥ २१९.४४/१आदाय धेनुं सरसो रत्नान्यादाय चार्णवात् । २१९.४४/२दंष्ट्रयोल्लिख्य धरणीमभ्युक्ष्य सलिलेन च ॥ २१९.४४॥ २१९.४५/१घर्मोद्भवेनोपलिप्य कुशैरुल्लिख्य तां पुनः । २१९.४५/२परिणीयोल्मुकेनैनामभ्युक्ष्य च पुनः पुनः ॥ २१९.४५॥ २१९.४६/१कुशान् आदाय प्रागग्रांल्लोमकूपान्तरस्थितान् । २१९.४६/२ऋषीन् आहूय पप्रच्छ करिष्ये पितृतर्पणम् ॥ २१९.४६॥ २१९.४७/१तैरप्युक्ते कुरुष्वेति विश्वान् देवांस्ततो विभुः । २१९.४७/२आहूय मन्त्रतस्तेषां विष्टराणि ददौ प्रभुः ॥ २१९.४७॥ २१९.४८/१आहूय मन्त्रतस्तेषां वेदोक्तविधिना हरिः । २१९.४८/२अक्षतैर्दैवतारक्षां चक्रे चक्रगदाधरः ॥ २१९.४८॥ २१९.४९/१अक्षतास्तु यवौषध्यः सर्वदेवांशसम्भवाः । २१९.४९/२रक्षन्ति सर्वत्र दिशो रक्षार्थं निर्मिता हि ते ॥ २१९.४९॥ २१९.५०/१देवदानवदैत्येषु यक्षरक्षःसु चैव हि । २१९.५०/२नहि कश्चित् क्षयं तेषां कर्तुं शक्तश्चराचरे ॥ २१९.५०॥ २१९.५१/१न केनचित् कृतं यस्मात् तस्मात् ते ह्यक्षताः कृताः । २१९.५१/२देवानां ते हि रक्षार्थं नियुक्ता विष्णुना पुरा ॥ २१९.५१॥ २१९.५२/१कुशगन्धयवैः पुष्पैरर्घ्यं कृत्वा च शूकरः । २१९.५२/२विश्वेभ्यो देवेभ्य इति ततस्तान् पर्यपृच्छत ॥ २१९.५२॥ २१९.५३/१पितृन् आवाहयिष्यामि ये दिव्या ये च मानुषाः । २१९.५३/२आवाहयस्वेति च तैरुक्तस्त्वावाहयेच्छुचिः ॥ २१९.५३॥ २१९.५४/१श्लिष्टमूलाग्रदर्भांस्तु सतिलान् वेद वेदवित् । २१९.५४/२जानावारोप्य हस्तं तु ददौ सव्येन चासनम् ॥ २१९.५४॥ २१९.५५/१तथैव जानुसंस्थेन करेणैकेन तान् पितृन् । २१९.५५/२वाराहः पितृविप्राणामायान्तु न इतीरयन् ॥ २१९.५५॥ २१९.५६/१अपहतेत्युवाचैव रक्षणं चापसव्यतः । २१९.५६/२कृत्वा चावाहनं चक्रे पितृणां नामगोत्रतः ॥ २१९.५६॥ २१९.५७/१तत् पितरो मनोजरान् आगच्छत इतीरयन् । २१९.५७/२संवत्सरैरित्युदीर्य ततोऽर्घ्यं तेषु विन्यसेत् ॥ २१९.५७॥ २१९.५८/१यास्तिष्ठन्त्यमृता वाचो यन् मैति च पितुः पितुः । २१९.५८/२यन् मे पितामहाइत्येवं ददावर्घ्यं पितामह ॥ २१९.५८॥ २१९.५९/१यन् मे प्रपितामहाइति ददौ च प्रपितामहे । २१९.५९/२कुशगन्धतिलोन्मिश्रं सपुष्पमपसव्यतः ॥ २१९.५९॥ २१९.६०/१तद्वन् मातामहेभ्यस्तु विधिं चक्रे जनार्दनः । २१९.६०/२तान् अर्च्य भूयो गन्धाद्यैर्धूपं दत्त्वा तु भक्तितः ॥ २१९.६०॥ २१९.६१/१आदित्या वसवो रुद्रा इत्युच्चार्य जगत्प्रभुः । २१९.६१/२ततश्चान्नं समादाय सर्पिस्तिलकुशाकुलम् ॥ २१९.६१॥ २१९.६२/१विधाय पात्रे तच्चैव पर्यपृच्छत् ततो मुनीन् । २१९.६२/२अग्नौ करिष्य इति तैः कुरुष्वेति च चोदितः ॥ २१९.६२॥ २१९.६३/१आहुतित्रितयं दद्यात् सोमायाग्नेर्यमाय च । २१९.६३/२ये मामकाइति च जपेद् यजुःसप्तकमच्युतम् ॥ २१९.६३॥ २१९.६४/१हुतावशिष्टं च ददौ नामगोत्रसमन्वितम् । २१९.६४/२त्रिराहुतिकमेकैकं पितरं तु प्रति द्विजाः ॥ २१९.६४॥ २१९.६५/१अतोऽवशिष्टमन्नाद्यं पिण्डपात्रे तु निक्षिपेत् । २१९.६५/२ततोऽन्नं सरसं स्वादु ददौ पायसपूर्वकम् ॥ २१९.६५॥ २१९.६६/१प्रत्यग्रमेकदा स्विन्नमपर्युषितमुत्तमम् । २१९.६६/२अल्पशाकं बहुफलं षड्रसममृतोपमम् ॥ २१९.६६॥ २१९.६७/१यद् ब्राह्मणेषु प्रददौ पिण्डपात्रे पितृंस्तथा । २१९.६७/२वेदपूर्वं पितृस्वन्नमाज्यप्लुतं मधूक्षितम् ॥ २१९.६७॥ २१९.६८/१मन्त्रितं पृथिवीत्येवं मधुवातातृचं जगौ । २१९.६८/२भुञ्जानेषु तु विप्रेषु जपन् वै मन्त्रपञ्चकम् ॥ २१९.६८॥ २१९.६९/१यत् ते प्रकारमारभ्य नाधिकं ते ततो जगौ । २१९.६९/२त्रिमधु त्रिसुपर्णं च बृहदारण्यकं तथा ॥ २१९.६९॥ २१९.७०/१जजाप वैषां जाप्यं तु सूक्तं सौरं सपौरुषम् । २१९.७०/२भुक्तवत्सु च विप्रेषु पृष्ट्वा तृप्ता स्थ इत्युत ॥ २१९.७०॥ २१९.७१/१तृप्ताः स्मेति सकृत् तोयं ददौ मौनविमोचनम् । २१९.७१/२पिण्डपात्रं समादाय *च्छायायै प्रददौ ततः ॥ २१९.७१॥ २१९.७२/१सा तद् अन्नं द्विधा कृत्वा त्रिधैकैकमथाकरोत् । २१९.७२/२वाराहो भूमथोल्लिख्य समाच्छाद्य कुशैरपि ॥ २१९.७२॥ २१९.७३/१दक्षिणाग्रान् कुशान् कृत्वा तेषामुपरि चासनम् । २१९.७३/२सतिलेषु समूलेषु कुशेष्वेव तु संश्रयः ॥ २१९.७३॥ २१९.७४/१गन्धपुष्पादिकं कृत्वा ततः पिण्डं तु भक्तितः । २१९.७४/२पृथिवी दधीरित्युक्त्वा ततः पिण्डं प्रदत्तवान् ॥ २१९.७४॥ २१९.७५/१पितामहाः प्रपितामहास्तथेति चान्तरिक्षतः । २१९.७५/२मातामहानामप्येवं ददौ पिण्डान् स शूकरः ॥ २१९.७५॥ २१९.७६/१पिण्डनिर्वापणोच्छिष्टमन्नं लेपभुजेष्वदात् । २१९.७६/२एतद् वः पितरित्युक्त्वा ददौ वासांसि भक्तितः ॥ २१९.७६॥ २१९.७७/१द्व्यङ्गुलजानि शुक्लानि धौतान्यभिनवानि च । २१९.७७/२गन्धपुष्पादिकं दत्त्वा कृत्वा चैषां प्रदक्षिणाम् ॥ २१९.७७॥ २१९.७८/१आचम्याचामयेद् विप्रान् पैत्रान् आदौ ततः सुरान् । २१९.७८/२ततस्त्वभ्युक्ष्य तां भूमिं दत्त्वापः सुमनोक्षतान् ॥ २१९.७८॥ २१९.७९/१सतिलाम्बु पितृष्वादौ दत्त्वा देवेषु साक्षतम् । २१९.७९/२अक्षय्यं नस्त्विति पितृन् प्रीयतामिति देवताः ॥ २१९.७९॥ २१९.८०/१प्रीणयित्वा परावृत्य त्रिर्जपेच्चाघमर्षणम् । २१९.८०/२ततो निवृत्य तु जपेद् यन् मे नाम इतीरयन् ॥ २१९.८०॥ २१९.८१/१गृहान् नः पितरो दत्त धनधान्यप्रपूरितान् । २१९.८१/२अर्घ्यपात्राणि पिण्डानामन्तरे स पवित्रकान् ॥ २१९.८१॥ २१९.८२/१निक्षिप्योर्जं वहन्तीति कोकातोयमथोऽजपत् । २१९.८२/२हिमक्षीरं मधुतिलान् पितृणां तर्पणं ददौ ॥ २१९.८२॥ २१९.८३/१स्वस्तीत्युक्ते पैतृकैस्तु सोराह्ने प्नावतर्पयन् । २१९.८३/२रजतं दक्षिणां दत्त्वा विप्रान् देवो गदाधरः ॥ २१९.८३॥ २१९.८४/१संविभागं मनुष्येभ्यो ददौ स्वद् इति चाब्रुवन् । २१९.८४/२कश्चित् सम्पन्नमित्युक्त्वा प्रत्युक्तस्तैर्द्विजोत्तमाः ॥ २१९.८४॥ २१९.८५/१अभिरम्यतामित्युवाच प्रोचुस्तेऽभिरताः स्म वै । २१९.८५/२शिष्टमन्नं च पप्रच्छ तैरिष्टैः सह चोदितः ॥ २१९.८५॥ २१९.८६/१पाणावादाय तान् विप्रान् कुर्याद् अनुगतस्तदा । २१९.८६/२वाजे वाजे इति पठन् बहिर्वेदि विनिर्गतः ॥ २१९.८६॥ २१९.८७/१कोटितीर्थजलेनासावपसव्यं समुत्क्षिपन् । २१९.८७/२अलग्नान् विपुलान् वालान् प्रार्थयामास चाशिषम् ॥ २१९.८७॥ २१९.८८/१दातारो नोऽभिवर्धन्तां तैस्तथेति समीरितः । २१९.८८/२प्रदक्षिणमुपावृत्य कृत्वा पादाभिवादनम् ॥ २१९.८८॥ २१९.८९/१आसनानि ददौ चैषां छादयामास शूकरः । २१९.८९/२विश्राम्यतां प्रविश्याथ पिण्डं जग्राह मध्यमम् ॥ २१९.८९॥ २१९.९०/१छायामयी मही पत्नी तस्यै पिण्डमदात् प्रभुः । २१९.९०/२आधत्त पितरो गर्भमित्युक्त्वा सापि रूपिणी ॥ २१९.९०॥ २१९.९१/१पिण्डं गृहीत्वा विप्राणां चक्रे पादाभिवन्दनम् । २१९.९१/२विसर्जनं पितृणां स कर्तुकामश्च शूकरः ॥ २१९.९१॥ २१९.९२/१कोका च पितरश्चैव प्रोचुः स्वार्थकरं वचः । २१९.९२/२शप्ताश्च भगवन् पूर्वं दिवस्था हिमभानुना ॥ २१९.९२॥ २१९.९३/१योगभ्रष्टा भविष्यध्वं सर्व एव दिवश्च्युताः । २१९.९३/२तद् एवं भवता त्राताः प्रविशन्तो रसातलम् ॥ २१९.९३॥ २१९.९४/१योगभ्रष्टांश्च विश्वेशास्तत्यजुर्योगरक्षिणः । २१९.९४/२तत् ते भूयोऽभिरक्षन्तु विश्वे देवा हि नः सदा ॥ २१९.९४॥ २१९.९५/१स्वर्गं यास्यामश्च विभो प्रसादात् तव शूकर । २१९.९५/२सोमोऽधिदेवोऽस्माकं च भवत्वच्युत योगधृक् ॥ २१९.९५॥ २१९.९६/१योगाधारस्तथा सोमस्त्रायते न कदाचन । २१९.९६/२दिवि भूमौ सदा वासो भवत्वस्मासु योगतः ॥ २१९.९६॥ २१९.९७/१अन्तरिक्षे च केषांचिन् मासं पुष्टिस्तथास्तु नः । २१९.९७/२ऊर्जा चेयं हि नः पत्नी स्वधानाम्ना तु विश्रुता ॥ २१९.९७॥ २१९.९८/१भवत्वेषैव योगाढ्या योगमाता च खेचरी । २१९.९८/२इत्येवमुक्तः पितृभिर्वाराहो भूतभावनः ॥ २१९.९८॥ २१९.९९/१प्रोवाचाथ पितृन् विष्णुस्तां च कोकां महानदीम् । २१९.९९/२यद् उक्तं तु भवद्भिर्मे सर्वमेतद् भविष्यति ॥ २१९.९९॥ २१९.१००/१यमोऽधिदेवो भवतां सोमः स्वाध्याय ईरितः । २१९.१००/२अधियज्ञस्तथैवाग्निर्भवतां कल्पना त्वियम् ॥ २१९.१००॥ २१९.१०१/१अग्निर्वायुश्च सूर्यश्च स्थानं हि भवतामिति । २१९.१०१/२ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च भवतामधिपूरुषाः ॥ २१९.१०१॥ २१९.१०२/१आदित्या वसवो रुद्रा भवतां मूर्तयस्त्विमाः । २१९.१०२/२योगिनो योगदेहाश्च योगधाराश्च सुव्रताः ॥ २१९.१०२॥ २१९.१०३/१कामतो विचरिष्यध्वं फलदाः सर्वजन्तुषु । २१९.१०३/२स्वर्गस्थान् नरकस्थांश्च भूमिस्थांश्च चराचरान् ॥ २१९.१०३॥ २१९.१०४/१निजयोगबलेनैव *आप्याययिष्यध्वमुत्तमाः । २१९.१०४/२इयमूर्जा शशिसुता कीलालमधुविग्रहा ॥ २१९.१०४॥ २१९.१०५/१भविष्यति महाभागा दक्षस्य दुहिता स्वधा । २१९.१०५/२तत्रेयं भवतां पत्नी भविष्यति वरानना ॥ २१९.१०५॥ २१९.१०६/१कोकानदीति विख्याता गिरिराजसमाश्रिता । २१९.१०६/२तीर्थकोटिमहापुण्या मद्रूपपरिपालिता ॥ २१९.१०६॥ २१९.१०७/१अस्यामद्य प्रभृति वै निवत्स्याम्यघनाशकृत् । २१९.१०७/२वराहदर्शनं पुण्यं पूजनं भुक्तिमुक्तिदम् ॥ २१९.१०७॥ २१९.१०८/१कोकासलिलपानं च महापातकनाशनम् । २१९.१०८/२तीर्थेष्वाप्लवनं पुण्यमुपवासश्च स्वर्गदः ॥ २१९.१०८॥ २१९.१०९/१दानमक्षय्यमुदितं जन्ममृत्युजरापहम् । २१९.१०९/२माघे मास्यसिते पक्षे भवद्भिरुडुपक्षये ॥ २१९.१०९॥ २१९.११०/१कोकामुखमुपागम्य स्थातव्यं दिनपञ्चकम् । २१९.११०/२तस्मिन् काले तु यः श्राद्धं पितृणां निर्वपिष्यति ॥ २१९.११०॥ २१९.१११/१प्रागुक्तफलभागी स भविष्यति न संशयः । २१९.१११/२एकादशीं द्वादशीं च स्थेयमत्र मया सदा ॥ २१९.१११॥ २१९.११२/१यस्तत्रोपवसेद् धीमान् स प्रागुक्तफलं लभेत् । २१९.११२/२तद् व्रजध्वं महाभागाः स्थानमिष्टं यथेष्टतः ॥ २१९.११२॥ २१९.११३/१अहमप्यत्र वत्स्यामीत्युक्त्वा सोऽन्तरधीयत । २१९.११३/२गते वराहे पितरः कोकामामन्त्र्य ते ययुः ॥ २१९.११३॥ २१९.११४/१कोकापि तीर्थसहिता संस्थिता गिरिराजनि । २१९.११४/२छाया महीमयी क्रोडी पिण्डप्राशनबृंहिता ॥ २१९.११४॥ २१९.११५/१गर्भमादाय सश्रद्धा वाराहस्यैव सुन्दरी । २१९.११५/२ततोऽस्याः प्राभवत् पुत्रो भौमस्तु नरकासुरः । २१९.११५/३प्राग्ज्योतिषं च नगरमस्य दत्तं च विष्णुना ॥ २१९.११५॥ २१९.११६/१एवं मयोक्तं वरदस्य विष्णोः । २१९.११६/२कोकामुखे दिव्यवराहरूपम् । २१९.११६/३श्रुत्वा नरस्त्यक्तमलो विपाप्मा । २१९.११६/४दशाश्वमेधेष्टिफलं लभेत ॥ २१९.११६॥ २२०.१/१मुनय ऊचुः । भूयः प्रब्रूहि भगवञ् श्राद्धकल्पं सुविस्तरात् । २२०.१/२कथं क्व च कदा केषु कैस्तद् ब्रूहि तपोधन ॥ २२०.१॥ २२०.२/१व्यास उवाच । श‍ृणुध्वं मुनिशार्दूलाः श्राद्धकल्पं सुविस्तरात् । २२०.२/२यथा यत्र यदा येषु यैर्द्रव्यैस्तद् वदाम्यहम् ॥ २२०.२॥ २२०.३/१ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैः श्राद्धं स्ववरणोदितम् । २२०.३/२कुलधर्ममनुतिष्ठद्भिर्दातव्यं मन्त्रपूर्वकम् ॥ २२०.३॥ २२०.४/१स्त्रीभिर्वर्णावरैः शूद्रैर्विप्राणामनुशासनात् । २२०.४/२अमन्त्रकं विधिपूर्वं वह्नियागविवर्जितम् ॥ २२०.४॥ २२०.५/१पुष्करादिषु तीर्थेषु पुण्येष्वायतनेषु च । २२०.५/२शिखरेषु गिरीन्द्राणां पुण्यदेशेषु भो द्विजाः ॥ २२०.५॥ २२०.६/१सरित्सु पुण्यतोयासु नदेषु च सरःसु च । २२०.६/२संगमेषु नदीनां च समुद्रेषु च सप्तसु ॥ २२०.६॥ २२०.७/१स्वनुलिप्तेषु गेहेषु स्वेष्वनुज्ञापितेषु च । २२०.७/२दिव्यपादपमूलेषु यज्ञियेषु ह्रदेषु च ॥ २२०.७॥ २२०.८/१श्राद्धमेतेषु दातव्यं वर्ज्यमेतेषु चोच्यते । २२०.८/२किरातेषु कलिङ्गेषु कोङ्कणेषु कृमिष्वपि ॥ २२०.८॥ २२०.९/१दशार्णेषु कुमार्येषु तङ्गणेषु क्रथेष्वपि । २२०.९/२सिन्धोरुत्तरकूलेषु नर्मदायाश्च दक्षिणे ॥ २२०.९॥ २२०.१०/१पूर्वेषु करतोयाया न देयं श्राद्धमुच्यते । २२०.१०/२श्राद्धं देयमुशन्तीह मासि मास्युडुपक्षये ॥ २२०.१०॥ २२०.११/१पौर्णमासेषु श्राद्धं च कर्तव्यम् ऋक्षगोचरे । २२०.११/२नित्यश्राद्धमदैवं च मनुष्यैः सह गीयते ॥ २२०.११॥ २२०.१२/१नैमित्तिकं सुरैः सार्धं नित्यं नैमित्तिकं तथा । २२०.१२/२काम्यान्यन्यानि श्राद्धानि प्रतिसंवत्सरं द्विजैः ॥ २२०.१२॥ २२०.१३/१वृद्धिश्राद्धं च कर्तव्यं जातकर्मादिकेषु च । २२०.१३/२तत्र युग्मान् द्विजान् आहुर्मन्त्रपूर्वं तु वै द्विजाः ॥ २२०.१३॥ २२०.१४/१कन्यां गते सवितरि दिनानि दश पञ्च च । २२०.१४/२पूर्वेणैवेह विधिना श्राद्धं तत्र विधीयते ॥ २२०.१४॥ २२०.१५/१प्रतिपद्धनलाभाय द्वितीया द्विपदप्रदा । २२०.१५/२पुत्रार्थिनी तृतीया तु चतुर्थी शत्रुनाशिनी ॥ २२०.१५॥ २२०.१६/१श्रियं प्राप्नोति पञ्चम्यां षष्ठ्यां पूज्यो भवेन् नरः । २२०.१६/२गणाधिपत्यं सप्तम्यामष्टम्यां बुद्धिमुत्तमाम् ॥ २२०.१६॥ २२०.१७/१स्त्रियो नवम्यां प्राप्नोति दशम्यां पूर्णकामताम् । २२०.१७/२वेदांस्तथाप्नुयात् सर्वान् एकादश्यां क्रियापरः ॥ २२०.१७॥ २२०.१८/१द्वादश्यां जयलाभं च प्राप्नोति पितृपूजकः । २२०.१८/२प्रजावृद्धिं पशुं मेधां स्वातन्त्र्यं पुष्टिमुत्तमाम् ॥ २२०.१८॥ २२०.१९/१दीर्घायुरथवैश्वर्यं कुर्वाणस्तु त्रयोदशीम् । २२०.१९/२अवाप्नोति न संदेहः श्राद्धं श्रद्धासमन्वितः ॥ २२०.१९॥ २२०.२०/१यथासम्भविनान्नेन श्राद्धं श्रद्धासमन्वितः । २२०.२०/२युवानः पितरो यस्य मृताः शस्त्रेण वा हताः ॥ २२०.२०॥ २२०.२१/१तेन कार्यं चतुर्दश्यां तेषां तृप्तिमभीप्सता । २२०.२१/२श्राद्धं कुर्वन्न् अमावास्यां यत्नेन पुरुषः शुचिः ॥ २२०.२१॥ २२०.२२/१सर्वान् कामान् अवाप्नोति स्वर्गं चानन्तमश्नुते । २२०.२२/२अतःपरं मुनिश्रेष्ठाः श‍ृणुध्वं वदतो मम ॥ २२०.२२॥ २२०.२३/१पितृणां प्रीतये यत्र यद् देयं प्रीतिकारिणा । २२०.२३/२मासं तृप्तिः पितृणां तु हविष्यान्नेन जायते ॥ २२०.२३॥ २२०.२४/१मासद्वयं मत्स्यमांसैस्तृप्तिं यान्ति पितामहाः । २२०.२४/२त्रीन् मासान् हारिणं मांसं विज्ञेयं पितृतृप्तये ॥ २२०.२४॥ २२०.२५/१पुष्णाति चतुरो मासाञ् शशस्य पिशितं पितृन् । २२०.२५/२शाकुनं पञ्च वै मासान् षण् मासाञ् शूकरामिषम् ॥ २२०.२५॥ २२०.२६/१छागलं सप्त वै मासान् ऐणेयं चाष्टमासकान् । २२०.२६/२करोति तृप्तिं नव वै रुरुमांसं न संशयः ॥ २२०.२६॥ २२०.२७/१गव्यं मांसं पितृतृप्तिं करोति दशमासिकीम् । २२०.२७/२तथैकादश मासांस्तु औरभ्रं पितृतृप्तिदम् ॥ २२०.२७॥ २२०.२८/१संवत्सरं तथा गव्यं पयः पायसमेव च । २२०.२८/२वाध्रीनमामिषं लोहं कालशाकं तथा मधु ॥ २२०.२८॥ २२०.२९/१रोहितामिषमन्नं च दत्तान्यात्मकुलोद्भवैः । २२०.२९/२अनन्तं वै प्रयच्छन्ति तृप्तियोगं सुतांस्तथा ॥ २२०.२९॥ २२०.३०/१पितृणां नात्र संदेहो गयाश्राद्धं च भो द्विजाः । २२०.३०/२यो ददाति गुडोन्मिश्रांस्तिलान् वा श्राद्धकर्मणि ॥ २२०.३०॥ २२०.३१/१मधु वा मधुमिश्रं वा अक्षयं सर्वमेव तत् । २२०.३१/२अपि नः स कुले भूयाद् यो नो दद्याज्जलाञ्जलिम् ॥ २२०.३१॥ २२०.३२/१पायसं मधुसंयुक्तं वर्षासु च मघासु च । २२०.३२/२एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येकोऽपि गयां व्रजेत् ॥ २२०.३२॥ २२०.३३/१गौरीं वाप्युद्वहेत् कन्यां नीलं वा वृषमुत्सृजेत् । २२०.३३/२कृत्तिकासु पितृन् अर्च्य स्वर्गमाप्नोति मानवः ॥ २२०.३३॥ २२०.३४/१अपत्यकामो रोहिण्यां सौम्ये तेजस्वितां लभेत् । २२०.३४/२शौर्यमार्द्रासु चाप्नोति क्षेत्राणि च पुनर्वसौ ॥ २२०.३४॥ २२०.३५/१पुष्ये तु धनमक्षय्यमाश्लेषे चायुरुत्तमम् । २२०.३५/२मघासु च प्रजां पुष्टिं सौभाग्यं फाल्गुनीषु च ॥ २२०.३५॥ २२०.३६/१प्रधानशीलो भवति सापत्यश्चोत्तरासु च । २२०.३६/२प्रयाति श्रेष्ठतां शास्त्रे हस्ते श्राद्धप्रदो नरः ॥ २२०.३६॥ २२०.३७/१रूपं तेजश्च चित्रासु तथापत्यमवाप्नुयात् । २२०.३७/२वाणिज्यलाभदा स्वाती विशाखा पुत्रकामदा ॥ २२०.३७॥ २२०.३८/१कुर्वन्तां चानुराधासु ता दद्युश्चक्रवर्तिताम् । २२०.३८/२आधिपत्यं च ज्येष्ठासु मूले चारोग्यमुत्तमम् ॥ २२०.३८॥ २२०.३९/१आषाढासु यशःप्राप्तिरुत्तरासु विशोकता । २२०.३९/२श्रवणेन शुभांल्लोकान् धनिष्ठासु धनं महत् ॥ २२०.३९॥ २२०.४०/१वेदवित्त्वमभिजिति भिषक्सिद्धिं च वारुणे । २२०.४०/२अजाविकं प्रौष्ठपद्यां विन्देद् गावस्तथोत्तरे ॥ २२०.४०॥ २२०.४१/१रेवतीषु तथा कुप्यमश्विनीषु तुरंगमान् । २२०.४१/२श्राद्धं कुर्वंस्तथाप्नोति भरणीष्वायुरुत्तमम् ॥ २२०.४१॥ २२०.४२/१एवं फलमवाप्नोति ऋक्षेष्वेतेषु तत्त्ववित् । २२०.४२/२तस्मात् काम्यानि श्राद्धानि देयानि विधिवद् द्विजाः ॥ २२०.४२॥ २२०.४३/१कन्याराशिगते सूर्ये फलमत्यन्तमिच्छता । २२०.४३/२यान् यान् कामान् अभिध्यायन् कन्याराशिगते रवौ ॥ २२०.४३॥ २२०.४४/१श्राद्धं कुर्वन्ति मनुजास्तांस्तान् कामांल्लभन्ति ते । २२०.४४/२नान्दीमुखानां कर्तव्यं कन्याराशिगते रवौ ॥ २२०.४४॥ २२०.४५/१पौर्णमास्यां तु कर्तव्यं वाराहवचनं यथा । २२०.४५/२दिव्यभौमान्तरिक्षाणि स्थावराणि चराणि च ॥ २२०.४५॥ २२०.४६/१पिण्डमिच्छन्ति पितरः कन्याराशिगते रवौ । २२०.४६/२कन्यां गते सवितरि यान्यहानि तु षोडश ॥ २२०.४६॥ २२०.४७/१क्रतुभिस्तानि तुल्यानि देवो नारायणोऽब्रवीत् । २२०.४७/२राजसूयाश्वमेधाभ्यां य इच्छेद् दुर्लभं फलम् ॥ २२०.४७॥ २२०.४८/१अप्यम्बुशाकमूलाद्यैः पितृन् कन्यागतेऽर्चयेत् । २२०.४८/२उत्तराहस्तनक्षत्र+ ।गते तीक्ष्णांशुमालिनि ॥ २२०.४८॥ २२०.४९/१योऽर्चयेत् स्वपितृन् भक्त्या तस्य वासस्त्रिविष्टपे । २२०.४९/२हस्तर्क्षगे दिनकरे पितृराजानुशासनात् ॥ २२०.४९॥ २२०.५०/१तावत् पितृपुरी शून्या यावद् वृश्चिकदर्शनम् । २२०.५०/२वृश्चिके समतिक्रान्ते पितरो दैवतैः सह ॥ २२०.५०॥ २२०.५१/१निःश्वस्य प्रतिगच्छन्ति शापं दत्त्वा सुदुःसहम् । २२०.५१/२अष्टकासु च कर्तव्यं श्राद्धं मन्वन्तरासु वै ॥ २२०.५१॥ २२०.५२/१अन्वष्टकासु क्रमशो मातृपूर्वं तद् इष्यते । २२०.५२/२ग्रहणे च व्यतीपाते रविचन्द्रसमागमे ॥ २२०.५२॥ २२०.५३/१जन्मर्क्षे ग्रहपीडायां श्राद्धं पार्वणमुच्यते । २२०.५३/२अयनद्वितये श्राद्धं विषुवद्वितये तथा ॥ २२०.५३॥ २२०.५४/१संक्रान्तिषु च कर्तव्यं श्राद्धं विधिवद् उत्तमम् । २२०.५४/२एषु कार्यं द्विजाः श्राद्धं पिण्डनिर्वापणाद् ऋते ॥ २२०.५४॥ २२०.५५/१वैशाखस्य तृतीयायां नवम्यां कार्त्तिकस्य च । २२०.५५/२श्राद्धं कार्यं तु शुक्लायां संक्रान्तिविधिना नरैः ॥ २२०.५५॥ २२०.५६/१त्रयोदश्यां भाद्रपदे माघे चन्द्रक्षयेऽहनि । २२०.५६/२श्राद्धं कार्यं पायसेन । २२०.५६/३दक्षिणायनवच्च तत् ॥ २२०.५६॥ २२०.५७/१यदा च श्रोत्रियोऽभ्येति गेहं वेदविद् अग्निमान् । २२०.५७/२तेनैकेन च कर्तव्यं श्राद्धं विधिवद् उत्तमम् ॥ २२०.५७॥ २२०.५८/१श्राद्धीयद्रव्यसम्प्राप्तिर्यदा स्यात् साधुसम्मता । २२०.५८/२पार्वणेन विधानेन श्राद्धं कार्यं तथा द्विजैः ॥ २२०.५८॥ २२०.५९/१प्रतिसंवत्सरं कार्यं मातापित्रोर्मृतेऽहनि । २२०.५९/२पितृव्यस्याप्यपुत्रस्य भ्रातुर्ज्येष्ठस्य चैव हि ॥ २२०.५९॥ २२०.६०/१पार्वणं देवपूर्वं स्याद् एकोद्दिष्टं सुरैर्विना । २२०.६०/२द्वौ दैवे पितृकार्ये त्रीन् एकैकमुभयत्र वा ॥ २२०.६०॥ २२०.६१/१मातामहानामप्येवं सर्वमूहेन कीर्तितम् । २२०.६१/२प्रेतीभूतस्य सततं भुवि पिण्डं जलं तथा ॥ २२०.६१॥ २२०.६२/१सतिलं सकुशं दद्याद् बहिर्जलसमीपतः । २२०.६२/२तृतीयेऽह्नि च कर्तव्यं प्रेतास्थिचयनं द्विजैः ॥ २२०.६२॥ २२०.६३/१दशाहे ब्राह्मणः शुद्धो द्वादशाहेन क्षत्रियः । २२०.६३/२वैश्यः पञ्चदशाहेन शूद्रो मासेन शुध्यति ॥ २२०.६३॥ २२०.६४/१सूतकान्ते गृहे श्राद्धमेकोद्दिष्टं प्रचक्षते । २२०.६४/२द्वादशेऽहनि मासे च त्रिपक्षे च ततः परम् ॥ २२०.६४॥ २२०.६५/१मासि मासि च कर्तव्यं यावत् संवत्सरं द्विजाः । २२०.६५/२तत परतरं कार्यं सपिण्डीकरणं क्रमात् ॥ २२०.६५॥ २२०.६६/१कृते सपिण्डीकरणे पार्वणं प्रोच्यते पुनः । २२०.६६/२ततः प्रभृति निर्मुक्ताः प्रेतत्वात् पितृतां गताः ॥ २२०.६६॥ २२०.६७/१अमूर्ता मूर्तिमन्तश्च पितरो द्विविधाः स्मृताः । २२०.६७/२नान्दीमुखास्त्वमूर्ताः स्युर्मूर्तिमन्तोऽथ पार्वणाः । २२०.६७/३एकोद्दिष्टाशिनः प्रेताः पितृणां निर्णयस्त्रिधा ॥ २२०.६७॥ २२०.६८/१मुनय ऊचुः । कथं सपिण्डीकरणं कर्तव्यं द्विजसत्तम । २२०.६८/२प्रेतीभूतस्य विधिवद् ब्रूहि नो वदतां वर ॥ २२०.६८॥ २२०.६९/१व्यास उवाच । सपिण्डीकरणं विप्राः श‍ृणुध्वं वदतो मम । २२०.६९/२तच्चापि देवरहितमेकार्घैकपवित्रकम् ॥ २२०.६९॥ २२०.७०/१नैवाग्नौ करणं तत्र तच्चावाहनवर्जितम् । २२०.७०/२अपसव्यं च तत्रापि भोजयेद् अयुजो द्विजान् ॥ २२०.७०॥ २२०.७१/१विशेषस्तत्र चान्योऽस्ति प्रतिमासक्रियादिकः । २२०.७१/२तं कथ्यमानमेकाग्राः श‍ृणुध्वं मे द्विजोत्तमाः ॥ २२०.७१॥ २२०.७२/१तिलगन्धोदकैर्युक्तं तत्र पात्रचतुष्टयम् । २२०.७२/२कुर्यात् पितृणां त्रितयमेकं प्रेतस्य च द्विजाः ॥ २२०.७२॥ २२०.७३/१पात्रत्रये प्रेतपात्राद् अर्घं चैव प्रसेचयेत् । २२०.७३/२ये समाना इति जपन् पूर्ववच्छेषमाचरेत् ॥ २२०.७३॥ २२०.७४/१स्त्रीणामप्येवमेव स्याद् एकोद्दिष्टमुदाहृतम् । २२०.७४/२सपिण्डीकरणं तासां पुत्राभावे न विद्यते ॥ २२०.७४॥ २२०.७५/१प्रतिसंवत्सरं कार्यमेकोद्दिष्टं नरैः स्त्रियाः । २२०.७५/२मृताहनि च तत् कार्यं पितृणां विधिचोदितम् ॥ २२०.७५॥ २२०.७६/१पुत्राभावे सपिण्डास्तु तदभावे सहोदराः । २२०.७६/२कुर्युरेतं विधिं सम्यक् पुत्रस्य च सुताः सुताः ॥ २२०.७६॥ २२०.७७/१कुर्यान् मातामहानां तु पुत्रिकातनयस्तथा । २२०.७७/२द्व्यामुष्यायणसंज्ञास्तु मातामहपितामहान् ॥ २२०.७७॥ २२०.७८/१पूजयेयुर्यथान्यायं श्राद्धैर्नैमित्तिकैरपि । २२०.७८/२सर्वाभावे स्त्रियः कुर्युः स्वभर्तृणाममन्त्रकम् ॥ २२०.७८॥ २२०.७९/१तदभावे च नृपतिः कारयेत् त्वकुटुम्बिनाम् । २२०.७९/२तज्जातीयैर्नरैः सम्यग् वाहाद्याः सकलाः क्रियाः ॥ २२०.७९॥ २२०.८०/१सर्वेषामेव वर्णानां बान्धवो नृपतिर्यतः । २२०.८०/२एता वः कथिता विप्रा नित्या नैमित्तिकास्तथा ॥ २२०.८०॥ २२०.८१/१वक्ष्ये श्राद्धाश्रयामन्यां नित्यनैमित्तिकां क्रियाम् । २२०.८१/२दर्शस्तत्र निमित्तं तु विद्याद् इन्दुक्षयान्वितः ॥ २२०.८१॥ २२०.८२/१नित्यस्तु नियतः कालस्तस्मिन् कुर्याद् यथोदितम् । २२०.८२/२सपिण्डीकरणाद् ऊर्ध्वं पितुर्यः प्रपितामहः ॥ २२०.८२॥ २२०.८३/१स तु लेपभुजं याति प्रलुप्तः पितृपिण्डतः । २२०.८३/२तेषां हि यश्चतुर्थोऽन्यः स तु लेपभुजो भवेत् ॥ २२०.८३॥ २२०.८४/१सोऽपि सम्बन्धतो हीनमुपभोगं प्रपद्यते । २२०.८४/२पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः ॥ २२०.८४॥ २२०.८५/१पिण्डसम्बन्धिनो ह्येते विज्ञेयाः पुरुषास्त्रयः । २२०.८५/२लेपसम्बन्धिनश्चान्ये पितामहपितामहात् ॥ २२०.८५॥ २२०.८६/१प्रभृत्युक्तास्त्रयस्तेषां यजमानश्च सप्तमः । २२०.८६/२इत्येष मुनिभिः प्रोक्तः सम्बन्धः साप्तपौरुषः ॥ २२०.८६॥ २२०.८७/१यजमानात् प्रभृत्यूर्ध्वमनुलेपभुजस्तथा । २२०.८७/२ततोऽन्ये पूर्वजाः सर्वे ये चान्ये नरकौकसः ॥ २२०.८७॥ २२०.८८/१येऽपि तिर्यक्त्वमापन्ना ये च भूतादिसंस्थिताः । २२०.८८/२तान् सर्वान् यजमानो वै श्राद्धं कुर्वन् यथाविधि ॥ २२०.८८॥ २२०.८९/१स समाप्यायते विप्रा येन येन वदामि तत् । २२०.८९/२अन्नप्रकिरणं यत् तु मनुष्यैः क्रियते भुवि ॥ २२०.८९॥ २२०.९०/१तेन तृप्तिमुपायान्ति ये पिशाचत्वमागताः । २२०.९०/२यद् अम्बु स्नानवस्त्रोत्थं भूमौ पतति भो द्विजाः ॥ २२०.९०॥ २२०.९१/१तेन ये तरुतां प्राप्तास्तेषां तृप्तिः प्रजायते । २२०.९१/२यास्तु गन्धाम्बुकणिकाः पतन्ति धरणीतले ॥ २२०.९१॥ २२०.९२/१ताभिराप्यायनं तेषां देवत्वं ये कुले गताः । २२०.९२/२उद्धृतेष्वथ पिण्डेषु याश्चाम्बुकणिका भुवि ॥ २२०.९२॥ २२०.९३/१ताभिराप्यायनं तेषां ये तिर्यक्त्वं कुले गताः । २२०.९३/२ये चादन्ताः कुले बालाः क्रियायोगाद् बहिष्कृताः ॥ २२०.९३॥ २२०.९४/१विपन्नास्त्वनधिकाराः सम्मार्जितजलाशिनः । २२०.९४/२भुक्त्वा चाचामतां यच्च यज्जलं चाङ्घ्रिशौचजम् ॥ २२०.९४॥ २२०.९५/१ब्राह्मणानां तथैवान्यत् तेन तृप्तिं प्रयान्ति वै । २२०.९५/२एवं यो यजमानस्य यश्च तेषां द्विजन्मनाम् ॥ २२०.९५॥ २२०.९६/१कश्चिज्जलान्नविक्षेपः शुचिरुच्छिष्ट एव वा । २२०.९६/२तेनान्नेन कुले तत्र ये च योन्यन्तरं गताः ॥ २२०.९६॥ २२०.९७/१प्रयान्त्याप्यायनं विप्राः सम्यक् श्राद्धक्रियावताम् । २२०.९७/२अन्यायोपार्जितैरर्थैर्यच्छ्राद्धं क्रियते नरैः ॥ २२०.९७॥ २२०.९८/१तृप्यन्ते ते न चाण्डाल+ ।पुल्कसाद्यासु योनिषु । २२०.९८/२एवमाप्यायनं विप्रा बहूनामेव बान्धवैः ॥ २२०.९८॥ २२०.९९/१श्राद्धं कुर्वद्भिरत्राम्बु+ ।विक्षेपैः सम्प्रजायते । २२०.९९/२तस्माच्छ्राद्धं नरो भक्त्या शाकेनापि यथाविधि ॥ २२०.९९॥ २२०.१००/१कुर्वीत कुर्वतः श्राद्धं कुले कश्चिन् न सीदति । २२०.१००/२श्राद्धं देयं तु विप्रेषु संयतेष्वग्निहोत्रिषु ॥ २२०.१००॥ २२०.१०१/१अवदातेषु विद्वत्सु श्रोत्रियेषु विशेषतः । २२०.१०१/२त्रिणाचिकेतस्त्रिमधुस्त्रिसुपर्णः षडङ्गवित् ॥ २२०.१०१॥ २२०.१०२/१मातापितृपरश्चैव स्वस्रीयः सामवेदवित् । २२०.१०२/२ऋत्विक्पुरोहिताचार्यमुपाध्यायं च भोजयेत् ॥ २२०.१०२॥ २२०.१०३/१मातुलः श्वशुरः श्यालः सम्बन्धी द्रोणपाठकः । २२०.१०३/२मण्डलब्राह्मणो यस्तु पुराणार्थविशारदः ॥ २२०.१०३॥ २२०.१०४/१अकल्पः कल्पसंतुष्टः प्रतिग्रहविवर्जितः । २२०.१०४/२एते श्राद्धे नियोक्तव्या ब्राह्मणाः पङ्क्तिपावनाः ॥ २२०.१०४॥ २२०.१०५/१निमन्त्रयेत पूर्वेद्युः पूर्वोक्तान् द्विजसत्तमान् । २२०.१०५/२दैवे नियोगे पित्र्ये च तांस्तथैवोपकल्पयेत् ॥ २२०.१०५॥ २२०.१०६/१तैश्च संयमिभिर्भाव्यं यस्तु श्राद्धं करिष्यति । २२०.१०६/२श्राद्धं दत्त्वा च भुक्त्वा च मैथुनं योऽधिगच्छति ॥ २२०.१०६॥ २२०.१०७/१पितरस्तस्य वै मासं तस्मिन् रेतसि शेरते । २२०.१०७/२गत्वा च योषितं श्राद्धे यो भुङ्क्ते यस्तु गच्छति ॥ २२०.१०७॥ २२०.१०८/१रेतोमूत्रकृताहारास्तं मासं पितरस्तयोः । २२०.१०८/२तस्मात् त्वप्रथमं कार्यं प्राज्ञेनोपनिमन्त्रणम् ॥ २२०.१०८॥ २२०.१०९/१अप्राप्तौ तद्दिने वापि वर्ज्या योषित्प्रसङ्गिनः । २२०.१०९/२भिक्षार्थमागतांश्चापि कालेन संयतान् यतीन् ॥ २२०.१०९॥ २२०.११०/१भोजयेत् प्रणिपाताद्यैः प्रसाद्य यतमानसः । २२०.११०/२योगिनश्च तदा श्राद्धे भोजनीया विपश्चिता ॥ २२०.११०॥ २२०.१११/१योगाधारा हि पितरस्तस्मात् तान् पूजयेत् सदा । २२०.१११/२ब्राह्मणानां सहस्राणि एको योगी भवेद् यदि ॥ २२०.१११॥ २२०.११२/१यजमानं च भोक्तृंश्च नौरिवाम्भसि तारयेत् । २२०.११२/२पितृगाथा तथैवात्र गीयते ब्रह्मवादिभिः ॥ २२०.११२॥ २२०.११३/१या गीता पितृभिः पूर्वमैलस्यासीन् महीपतेः । २२०.११३/२कदा नः संततावग्र्यः कस्यचिद् भविता सुतः ॥ २२०.११३॥ २२०.११४/१यो योगिभुक्तशेषान् नो भुवि पिण्डान् प्रदास्यति । २२०.११४/२गयायामथवा पिण्डं खड्गमांसं तथा हविः ॥ २२०.११४॥ २२०.११५/१कालशाकं तिलाज्यं च तृप्तये कृसरं च नः । २२०.११५/२वैश्वदेवं च सौम्यं च खड्गमांसं परं हविः ॥ २२०.११५॥ २२०.११६/१विषाणवर्जं शिरस आ पादाद् आशिषामहे । २२०.११६/२दद्याच्छ्राद्धं त्रयोदश्यां मघासु च यथाविधि ॥ २२०.११६॥ २२०.११७/१मधुसर्पिःसमायुक्तं पायसं दक्षिणायने । २२०.११७/२तस्मात् सम्पूजयेद् भक्त्या स्वपितृन् विधिवन् नरः ॥ २२०.११७॥ २२०.११८/१कामान् अभीप्सन् सकलान् पापाद् आत्मविमोचनम् । २२०.११८/२वसून् रुद्रांस्तथादित्यान् नक्षत्रग्रहतारकाः ॥ २२०.११८॥ २२०.११९/१प्रीणयन्ति मनुष्याणां पितरः श्राद्धतर्पिताः । २२०.११९/२आयुः प्रजां धनं विद्यां स्वर्गं मोक्षं सुखानि च ॥ २२०.११९॥ २२०.१२०/१प्रयच्छन्ति तथा राज्यं पितरः श्राद्धतर्पिताः । २२०.१२०/२तथापराह्णः पूर्वाह्णात् पितृणामतिरिच्यते ॥ २२०.१२०॥ २२०.१२१/१सम्पूज्य स्वागतेनैतान् सदनेऽभ्यागतान् द्विजान् । २२०.१२१/२पवित्रपाणिराचान्तान् आसनेषूपवेशयेत् ॥ २२०.१२१॥ २२०.१२२/१श्राद्धं कृत्वा विधानेन सम्भोज्य च द्विजोत्तमान् । २२०.१२२/२विसर्जयेत् प्रियाण्युक्त्वा प्रणिपत्य च भक्तितः ॥ २२०.१२२॥ २२०.१२३/१आद्वारमनुगच्छेच्च आगच्छेद् अनुमोदितः । २२०.१२३/२ततो नित्यक्रियां कुर्याद् भोजयेच्च तथातिथीन् ॥ २२०.१२३॥ २२०.१२४/१नित्यक्रियां पितृणां च केचिद् इच्छन्ति सत्तमाः । २२०.१२४/२न पितृणां तथैवान्ये शेषं पूर्ववद् आचरेत् ॥ २२०.१२४॥ २२०.१२५/१पृथक्त्वेन वदन्त्यन्ये केचित् पूर्वं च पूर्ववत् । २२०.१२५/२ततस्तद् अन्नं भुञ्जीत सह भृत्यादिभिर्नरः ॥ २२०.१२५॥ २२०.१२६/१एवं कुर्वीत धर्मज्ञः श्राद्धं पित्र्यं समाहितः । २२०.१२६/२यथा च विप्रमुख्यानां परितोषोऽभिजायते ॥ २२०.१२६॥ २२०.१२७/१इदानीं सम्प्रवक्ष्यामि वर्जनीयान् द्विजाधमान् । २२०.१२७/२मित्रध्रुक् कुनखी क्लीबः क्षयी शुक्ली वणिक्पथः ॥ २२०.१२७॥ २२०.१२८/१श्यावदन्तोऽथ खल्वाटः काणोऽन्धो बधिरो जडः । २२०.१२८/२मूकः पङ्गुः कुणिः षण्ढो दुश्चर्मा व्यङ्गकेकरौ ॥ २२०.१२८॥ २२०.१२९/१कुष्ठी रक्तेक्षणः कुब्जो वामनो विकटोऽलसः । २२०.१२९/२मित्रशत्रुर्दुष्कुलीनः पशुपालो निराकृतिः ॥ २२०.१२९॥ २२०.१३०/१परिवित्तिः परिवेत्ता परिवेदनिकासुतः । २२०.१३०/२वृषलीपतिस्तत्सुतश्च न भवेच्छ्राद्धभुग् द्विजः ॥ २२०.१३०॥ २२०.१३१/१वृषलीपुत्रसंस्कर्ता अनूढो दिधिषूपतिः । २२०.१३१/२भृतकाध्यापको यस्तु भृतकाध्यापितश्च यः ॥ २२०.१३१॥ २२०.१३२/१सूतकान्नोपजीवी च मृगयुः सोमविक्रयी । २२०.१३२/२अभिशस्तस्तथा स्तेनः पतितो वार्द्धुषिः शठः ॥ २२०.१३२॥ २२०.१३३/१पिशुनो वेदसंत्यागी दानाग्नित्यागनिष्ठुरः । २२०.१३३/२राज्ञः पुरोहितो भृत्यो विद्याहीनोऽथ मत्सरी ॥ २२०.१३३॥ २२०.१३४/१वृद्धद्विड् दुर्धरः क्रूरो मूढो देवलकस्तथा । २२०.१३४/२नक्षत्रसूचकश्चैव पर्वकारश्च गर्हितः ॥ २२०.१३४॥ २२०.१३५/१अयाज्ययाजकः षण्ढो गर्हिता ये च येऽधमाः । २२०.१३५/२न ते श्राद्धे नियोक्तव्या दृष्ट्वामी पङ्क्तिदूषकाः ॥ २२०.१३५॥ २२०.१३६/१असतां प्रग्रहो यत्र सतां चैवावमानना । २२०.१३६/२दण्डो देवकृतस्तत्र सद्यः पतति दारुणः ॥ २२०.१३६॥ २२०.१३७/१हित्वागमं सुविहितं बालिशं यस्तु भोजयेत् । २२०.१३७/२आदिधर्मं समुत्सृज्य दाता तत्र विनश्यति ॥ २२०.१३७॥ २२०.१३८/१यस्त्वाश्रितं द्विजं त्यक्त्वा अन्यमानीय भोजयेत् । २२०.१३८/२तन्निःश्वासाग्निनिर्दग्धस्तत्र दाता विनश्यति ॥ २२०.१३८॥ २२०.१३९/१वस्त्राभावे क्रिया नास्ति यज्ञा वेदास्तपांसि च । २२०.१३९/२तस्माद् वासांसि देयानि श्राद्धकाले विशेषतः ॥ २२०.१३९॥ २२०.१४०/१कौशेयं क्षौमकार्पासं दुकूलमहतं तथा । २२०.१४०/२श्राद्धे त्वेतानि यो दद्यात् कामान् आप्नोति चोत्तमान् ॥ २२०.१४०॥ २२०.१४१/१यथा गोषु प्रभूतासु वत्सो विन्दति मातरम् । २२०.१४१/२तथान्नं तत्र विप्राणां जन्तुर्यत्रावतिष्ठते ॥ २२०.१४१॥ २२०.१४२/१नामगोत्रं च मन्त्रांश्च दत्तमन्नं न यन्ति ते । २२०.१४२/२अपि ये निधनं प्राप्तास्तृप्तिस्तान् उपतिष्ठते ॥ २२०.१४२॥ २२०.१४३/१देवताभ्यः पितृभ्यश्च महायोगिभ्य एव च । २२०.१४३/२नमः स्वाहायै स्वधायै नित्यमेव भवन्त्विति ॥ २२०.१४३॥ २२०.१४४/१आद्यावसाने श्राद्धस्य त्रिरावृत्त्या जपेत् तदा । २२०.१४४/२पिण्डनिर्वपणे वापि जपेद् एवं समाहितः ॥ २२०.१४४॥ २२०.१४५/१क्षिप्रमायान्ति पितरो राक्षसाः प्रद्रवन्ति च । २२०.१४५/२प्रीयन्ते त्रिषु लोकेषु मन्त्रोऽयं तारयत्युत ॥ २२०.१४५॥ २२०.१४६/१क्षौमसूत्रं नवं दद्याच्छाणं कार्पासिकं तथा । २२०.१४६/२पत्त्रोर्णं पट्टसूत्रं च कौशेयं च विवर्जयेत् ॥ २२०.१४६॥ २२०.१४७/१वर्जयेच्चादशं प्राज्ञो यद्यप्यव्याहतं भवेत् । २२०.१४७/२न प्रीणयन्त्यथैतानि दातुश्चाप्यनयो भवेत् ॥ २२०.१४७॥ २२०.१४८/१न निवेद्यो भवेत् पिण्डः पितृणां यस्तु जीवति । २२०.१४८/२इष्टेनान्नेन भक्ष्येण भोजयेत् तं यथाविधि ॥ २२०.१४८॥ २२०.१४९/१पिण्डमग्नौ सदा दद्याद् भोगार्थी सततं नरः । २२०.१४९/२पत्न्यै दद्यात् प्रजार्थी च मध्यमं मन्त्रपूर्वकम् ॥ २२०.१४९॥ २२०.१५०/१उत्तमां द्युतिमन्विच्छन् पिण्डं गोषु प्रयच्छति । २२०.१५०/२प्रज्ञां चैव यशः कीर्तिमप्सु चैव निवेदयेत् ॥ २२०.१५०॥ २२०.१५१/१प्रार्थयन् दीर्घमायुश्च वायसेभ्यः प्रयच्छति । २२०.१५१/२कुमारशालामन्विच्छन् कुक्कुटेभ्यः प्रयच्छति ॥ २२०.१५१॥ २२०.१५२/१एके विप्राः पुनः प्राहुः पिण्डोद्धरणमग्रतः । २२०.१५२/२अनुज्ञातस्तु विप्रैस्तैः काममुद्ध्रियतामिति ॥ २२०.१५२॥ २२०.१५३/१तस्माच्छ्राद्धं तथा कार्यं यथोक्तम् ऋषिभिः पुरा । २२०.१५३/२अन्यथा तु भवेद् दोषः पितृणां नोपतिष्ठति ॥ २२०.१५३॥ २२०.१५४/१यवैर्व्रीहितिलैर्माषैर्गोधूमैश्चणकैस्तथा । २२०.१५४/२संतर्पयेत् पितृन् मुद्गैः श्यामाकैः सर्षपद्रवैः ॥ २२०.१५४॥ २२०.१५५/१नीवारैर्हस्तिश्यामाकैः प्रियङ्गुभिस्तथार्घयेत् । २२०.१५५/२प्रसातिकां सतूलिकां दद्याच्छ्राद्धे विचक्षणः ॥ २२०.१५५॥ २२०.१५६/१आम्रमाम्रातकं बिल्वं दाडिमं बीजपूरकम् । २२०.१५६/२प्राचीनामलकं क्षीरं नारिकेलं परूषकम् ॥ २२०.१५६॥ २२०.१५७/१नारङ्गं च सखर्जूरं द्राक्षानीलकपित्थकम् । २२०.१५७/२पटोलं च प्रियालं च कर्कन्धूबदराणि च ॥ २२०.१५७॥ २२०.१५८/१विकङ्कतं वत्सकं च कस्त्वारुर् वारकान् अपि । २२०.१५८/२एतानि फलजातानि श्राद्धे देयानि यत्नतः ॥ २२०.१५८॥ २२०.१५९/१गुडशर्करमत्स्यण्डी देयं फाणितमूर्मुरम् । २२०.१५९/२गव्यं पयो दधि घृतं तैलं च तिलसम्भवम् ॥ २२०.१५९॥ २२०.१६०/१सैन्धवं सागरोत्थं च लवणं सारसं तथा । २२०.१६०/२निवेदयेच्छुचीन् गन्धांश्चन्दनागुरुकुङ्कुमान् ॥ २२०.१६०॥ २२०.१६१/१कालशाकं तन्दुलीयं वास्तुकं मूलकं तथा । २२०.१६१/२शाकमारण्यकं चापि दद्यात् पुष्पाण्यमूनि च ॥ २२०.१६१॥ २२०.१६२/१जातिचम्पकलोध्राश्च मल्लिकाबाणबर्बरी । २२०.१६२/२वृन्ताशोकाटरूषं च तुलसी तिलकं तथा ॥ २२०.१६२॥ २२०.१६३/१पावन्तीं शतपत्त्रां च गन्धशेफालिकामपि । २२०.१६३/२कुब्जकं तगरं चैव मृगमारण्यकेतकीम् ॥ २२०.१६३॥ २२०.१६४/१यूथिकामतिमुक्तं च श्राद्धयोग्यानि भो द्विजाः । २२०.१६४/२कमलं कुमुदं पद्मं पुण्डरीकं च यत्नतः ॥ २२०.१६४॥ २२०.१६५/१इन्दीवरं कोकनदं कह्लारं च नियोजयेत् । २२०.१६५/२कुष्ठं मांसी वालकं च कुक्कुटी जातिपत्त्रकम् ॥ २२०.१६५॥ २२०.१६६/१नलिकोशीरमुस्तं च ग्रन्थिपर्णी च सुन्दरी । २२०.१६६/२पुनरप्येवमादीनि गन्धयोग्यानि चक्षते ॥ २२०.१६६॥ २२०.१६७/१गुग्गुलुं चन्दनं चैव श्रीवासमगुरुं तथा । २२०.१६७/२धूपानि पितृयोग्यानि ऋषिगुग्गुलमेव च ॥ २२०.१६७॥ २२०.१६८/१राजमाषांश्च चणकान् मसूरान् कोरदूषकान् । २२०.१६८/२विप्रुषान् मर्कटांश्चैव कोद्रवांश्चैव वर्जयेत् ॥ २२०.१६८॥ २२०.१६९/१माहिषं चामरं मार्गमाविकैकशफोद्भवम् । २२०.१६९/२स्त्रैणमौष्ट्रमाविकं च दधि क्षीरं घृतं त्यजेत् ॥ २२०.१६९॥ २२०.१७०/१तालं वरुणकाकोलौ बहुपत्त्रार्जुनीफलम् । २२०.१७०/२जम्बीरं रक्तबिल्वं च शालस्यापि फलं त्यजेत् ॥ २२०.१७०॥ २२०.१७१/१मत्स्यसूकरकूर्माश्च गावो वर्ज्या विशेषतः । २२०.१७१/२पूतिकं मृगनाभिं च रोचनां पद्मचन्दनम् ॥ २२०.१७१॥ २२०.१७२/१कालेयकं तूग्रगन्धं तुरुष्कं चापि वर्जयेत् । २२०.१७२/२पालङ्कं च कुमारीं च किरातं पिण्डमूलकम् ॥ २२०.१७२॥ २२०.१७३/१गृञ्जनं चुक्रिकां चुक्रं वरुमां चनपत्त्रिकाम् । २२०.१७३/२जीवं च शतपुष्पां च नालिकां गन्धशूकरम् ॥ २२०.१७३॥ २२०.१७४/१हलभृत्यं सर्षपं च पलाण्डुं लशुनं त्यजेत् । २२०.१७४/२मानकन्दं विषकन्दं वज्रकन्दं गदास्थिकम् ॥ २२०.१७४॥ २२०.१७५/१पुरुषाल्वं सपिण्डालुं श्राद्धकर्मणि वर्जयेत् । २२०.१७५/२अलाबुं तिक्तपर्णां च कूष्माण्डं कटुकत्रयम् ॥ २२०.१७५॥ २२०.१७६/१वार्ताकं शिवजातं च लोमशानि वटानि च । २२०.१७६/२कालीयं रक्तवाणां च बलाका लकुचं तथा ॥ २२०.१७६॥ २२०.१७७/१श्राद्धकर्मणि वर्ज्यानि विभीतकफलं तथा । २२०.१७७/२आरनालं च शुक्तं च शीर्णं पर्युषितं तथा ॥ २२०.१७७॥ २२०.१७८/१नोग्रगन्धं च दातव्यं कोविदारकशिग्रुकौ । २२०.१७८/२अत्यम्लं पिच्छिलं सूक्ष्मं यातयामं च सत्तमाः ॥ २२०.१७८॥ २२०.१७९/१न च देयं गतरसं मद्यगन्धं च यद् भवेत् । २२०.१७९/२हिङ्गूग्रगन्धं फणिशं भूनिम्बं निम्बराजिके ॥ २२०.१७९॥ २२०.१८०/१कुस्तुम्बुरुं कलिङ्गोत्थं वर्जयेद् अम्लवेतसम् । २२०.१८०/२दाडिमं मागधीं चैव नागरार्द्रकतित्तिडीः ॥ २२०.१८०॥ २२०.१८१/१आम्रातकं जीवकं च तुम्बुरुं च नियोजयेत् । २२०.१८१/२पायसं शाल्मलीमुद्गान् मोदकादींश्च भक्तितः ॥ २२०.१८१॥ २२०.१८२/१पानकं च रसालं च गोक्षीरं च निवेदयेत् । २२०.१८२/२यानि चाभ्यवहार्याणि स्वादुस्निग्धानि भो द्विजाः ॥ २२०.१८२॥ २२०.१८३/१ईषदम्लकटून्येव देयानि श्राद्धकर्मणि । २२०.१८३/२अत्यम्लं चातिलवणमतिरिक्तकटूनि च ॥ २२०.१८३॥ २२०.१८४/१आसुराणीह भोज्यानि तान्यतो दूरतस्त्यजेत् । २२०.१८४/२मृष्टस्निग्धानि यानि स्युरीषत्कट्वम्लकानि च ॥ २२०.१८४॥ २२०.१८५/१स्वादूनि देवभोज्यानि तानि श्राद्धे नियोजयेत् । २२०.१८५/२छागमांसं वार्तिकं च तैत्तिरं शशकामिषम् ॥ २२०.१८५॥ २२०.१८६/१शिवालावकराजीव+ ंआंसं श्राद्धे नियोजयेत् । २२०.१८६/२वाघ्रीणसं रक्तशिवं लोहं शल्कसमन्वितम् ॥ २२०.१८६॥ २२०.१८७/१सिंहतुण्डं च खड्गं च श्राद्धे योज्यं तथोच्यते । २२०.१८७/२यद् अप्युक्तं हि मनुना रोहितं प्रतियोजयेत् ॥ २२०.१८७॥ २२०.१८८/१योक्तव्यं हव्यकव्येषु तथा न विप्रयोजयेत् । २२०.१८८/२एवमुक्तं मया विप्रा वाराहेणावलोकितम् ॥ २२०.१८८॥ २२०.१८९/१मया निषिद्धं भुञ्जानो रौरवं नरकं व्रजेत् । २२०.१८९/२एतानि च निषिद्धानि वाराहेण तपोधनाः ॥ २२०.१८९॥ २२०.१९०/१अभक्ष्याणि द्विजातीनां न देयानि पितृष्वपि । २२०.१९०/२रोहितं शूकरं कूर्मं गोधाहंसं च वर्जयेत् ॥ २२०.१९०॥ २२०.१९१/१चक्रवाकं च मद्गुं च शल्कहीनांश्च मत्स्यकान् । २२०.१९१/२कुररं च निरस्थिं च वासहातं च कुक्कुटान् ॥ २२०.१९१॥ २२०.१९२/१कलविङ्कमयूरांश्च भारद्वाजांश्च शार्ङ्गकान् । २२०.१९२/२नकुलोलूकमार्जारांल्लोपान् अन्यान् सुदुर्ग्रहान् ॥ २२०.१९२॥ २२०.१९३/१टिट्टिभान् सार्धजम्बूकान् व्याघ्रर्क्षतरक्षुकान् । २२०.१९३/२एतान् अन्यांश्च संदुष्टान् यो भक्षयति दुर्मतिः ॥ २२०.१९३॥ २२०.१९४/१स महापापकारी तु रौरवं नरकं व्रजेत् । २२०.१९४/२पितृष्वेतांस्तु यो दद्यात् पापात्मा गर्हितामिषान् ॥ २२०.१९४॥ २२०.१९५/१स स्वर्गस्थान् अपि पितृन् नरके पातयिष्यति । २२०.१९५/२कुसुम्भशाकं जम्बीरं सिग्रुकं कोविदारकम् ॥ २२०.१९५॥ २२०.१९६/१पिण्याकं विप्रुषं चैव मसूरं गृञ्जनं शणम् । २२०.१९६/२कोद्रवं कोकिलाक्षं च चुक्रं कम्बुकपद्मकम् ॥ २२०.१९६॥ २२०.१९७/१चकोरश्येनमांसं च वर्तुलालाबुतालिनीम् । २२०.१९७/२फलं तालतरूणां च भुक्त्या नरकम् ऋच्छति ॥ २२०.१९७॥ २२०.१९८/१दत्त्वा पितृषु तैः सार्धं व्रजेत् पूयवहं नरः । २२०.१९८/२तस्मात् सर्वप्रयत्नेन नाहरेत् तु विचक्षणः ॥ २२०.१९८॥ २२०.१९९/१निषिद्धानि वराहेण स्वयं पित्रर्थमादरात् । २२०.१९९/२वरमेवात्ममांसस्य भक्षणं मुनयः कृतम् ॥ २२०.१९९॥ २२०.२००/१न त्वेव हि निषिद्धानामादानं पुम्भिरादरात् । २२०.२००/२अज्ञानाद् वा प्रमादाद् वा सकृद् एतानि च द्विजाः ॥ २२०.२००॥ २२०.२०१/१भक्षितानि निषिद्धानि प्रायश्चित्तं ततश्चरेत् । २२०.२०१/२फलमूलदधिक्षीर+ ।तक्रगोमूत्रयावकैः ॥ २२०.२०१॥ २२०.२०२/१भोज्यान्नभोज्यसम्भुक्ते प्रत्येकं दिनसप्तकम् । २२०.२०२/२एवं निषिद्धाचरणे कृते सकृद् अपि द्विजैः ॥ २२०.२०२॥ २२०.२०३/१शुद्धिं नेयं शरीरं तु विष्णुभक्तैर्विशेषतः । २२०.२०३/२निषिद्धं वर्जयेद् द्रव्यं यथोक्तं च द्विजोत्तमाः ॥ २२०.२०३॥ २२०.२०४/१समाहृत्य ततः श्राद्धं कर्तव्यं निजशक्तितः । २२०.२०४/२एवं विधानतः श्राद्धं कृत्वा स्वविभवोचितम् । २२०.२०४/३आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं जगत् प्रीणाति मानवः ॥ २२०.२०४॥ २२०.२०५/१मुनय ऊचुः । पिता जीवति यस्याथ मृतौ द्वौ पितरौ पितुः । २२०.२०५/२कथं श्राद्धं हि कर्तव्यमेतद् विस्तरशो वद ॥ २२०.२०५॥ २२०.२०६/१व्यास उवाच । यस्मै दद्यात् पिता श्राद्धं तस्मै दद्यात् सुतः स्वयम् । २२०.२०६/२एवं न हीयते धर्मो लौकिको वैदिकस्तथा ॥ २२०.२०६॥ २२०.२०७/१मुनय ऊचुः । मृतः पिता जीवति च यस्य ब्रह्मन् पितामहः । २२०.२०७/२स हि श्राद्धं कथं कुर्याद् एतत् त्वं वक्तुमर्हसि ॥ २२०.२०७॥ २२०.२०८/१व्यास उवाच । पितुः पिण्डं प्रदद्याच्च भोजयेच्च पितामहम् । २२०.२०८/२प्रपितामहस्य पिण्डं वै ह्ययं शास्त्रेषु निर्णयः ॥ २२०.२०८॥ २२०.२०९/१मृतेषु पिण्डं दातव्यं जीवन्तं चापि भोजयेत् । २२०.२०९/२सपिण्डीकरणं नास्ति न च पार्वणमिष्यते ॥ २२०.२०९॥ २२०.२१०/१आचारमाचरेद् यस्तु पितृमेधाश्रितं नरः । २२०.२१०/२आयुषा धनपुत्रैश्च वर्धत्याशु न संशयः ॥ २२०.२१०॥ २२०.२११/१पितृमेधाध्यायमिमं श्राद्धकालेषु यः पठेत् । २२०.२११/२तद् अन्नमस्य पितरोऽश्नन्ति च त्रियुगं द्विजाः ॥ २२०.२११॥ २२०.२१२/१एवं मयोक्तः पितृमेधकल्पः । २२०.२१२/२पापापहः पुण्यविवर्धनश्च । २२०.२१२/३श्रोतव्य एष प्रयतैर्नरैश्च । २२०.२१२/४श्राद्धेषु चैवाप्यनुकीर्तयेत ॥ २२०.२१२॥ २२१.१/१व्यास उवाच । एवं सम्यग् गृहस्थेन देवताः पितरस्तथा । २२१.१/२सम्पूज्या हव्यकव्याभ्यामन्नेनातिथिबान्धवाः ॥ २२१.१॥ २२१.२/१भूतानि भृत्याः सकलाः पशुपक्षिपिपीलिकाः । २२१.२/२भिक्षवो याचमानाश्च ये चान्ये पान्थका गृहे ॥ २२१.२॥ २२१.३/१सदाचाररता विप्राः साधुना गृहमेधिना । २२१.३/२पापं भुङ्क्ते समुल्लङ्घ्य नित्यनैमित्तिकीः क्रियाः ॥ २२१.३॥ २२१.४/१मुनय ऊचुः । कथितं भवता विप्र नित्यनैमित्तिकं च यत् । २२१.४/२नित्यं नैमित्तिकं काम्यं त्रिविधं कर्म पौरुषम् ॥ २२१.४॥ २२१.५/१सदाचारं मुने श्रोतुमिच्छामो वदतस्तव । २२१.५/२यं कुर्वन् सुखमाप्नोति परत्रेह च मानवः ॥ २२१.५॥ २२१.६/१व्यास उवाच । गृहस्थेन सदा कार्यमाचारपरिरक्षणम् । २२१.६/२न ह्याचारविहीनस्य भद्रमत्र परत्र वा ॥ २२१.६॥ २२१.७/१यज्ञदानतपांसीह पुरुषस्य न भूतये । २२१.७/२भवन्ति यः सदाचारं समुल्लङ्घ्य प्रवर्तते ॥ २२१.७॥ २२१.८/१दुराचारो हि पुरुषो नेहायुर्विन्दते महत् । २२१.८/२कार्यो धर्मः सदाचार आचारस्यैव लक्षणम् ॥ २२१.८॥ २२१.९/१तस्य स्वरूपं वक्ष्यामि सदाचारस्य भो द्विजाः । २२१.९/२आत्मनैकमना भूत्वा तथैव परिपालयेत् ॥ २२१.९॥ २२१.१०/१त्रिवर्गसाधने यत्नः कर्तव्यो गृहमेधिना । २२१.१०/२तत्संसिद्धौ गृहस्थस्य सिद्धिरत्र परत्र च ॥ २२१.१०॥ २२१.११/१पादेनाप्यस्य पारत्र्यं कुर्याच्छ्रेयः स्वमात्मवान् । २२१.११/२अर्धेन चात्मभरणं नित्यनैमित्तिकानि च ॥ २२१.११॥ २२१.१२/१पादेनैव तथाप्यस्य मूलभूतं विवर्धयेत् । २२१.१२/२एवमाचरतो विप्रा अर्थः साफल्यम् ऋच्छति ॥ २२१.१२॥ २२१.१३/१तद्वत् पापनिषेधार्थं धर्मः कार्यो विपश्चिता । २२१.१३/२परत्रार्थस्तथैवान्यः कार्योऽत्रैव फलप्रदः ॥ २२१.१३॥ २२१.१४/१प्रत्यवायभयात् कामस्तथान्यश्चाविरोधवान् । २२१.१४/२द्विधा कामोऽपि रचितस्त्रिवर्गायाविरोधकृत् ॥ २२१.१४॥ २२१.१५/१परस्परानुबन्धांश्च सर्वान् एतान् विचिन्तयेत् । २२१.१५/२विपरीतानुबन्धांश्च बुध्यध्वं तान् द्विजोत्तमाः ॥ २२१.१५॥ २२१.१६/१धर्मो धर्मानुबन्धार्थो धर्मो नात्मार्थपीडकः । २२१.१६/२उभाभ्यां च द्विधा कामं तेन तौ च द्विधा पुनः ॥ २२१.१६॥ २२१.१७/१ब्राह्मे मुहूर्ते बुध्येत धर्मार्थावनुचिन्तयेत् । २२१.१७/२समुत्थाय तथाचम्य प्रस्नातो नियतः शुचिः ॥ २२१.१७॥ २२१.१८/१पूर्वां संध्यां सनक्षत्रां पश्चिमां सदिवाकराम् । २२१.१८/२उपासीत यथान्यायं नैनां जह्याद् अनापदि ॥ २२१.१८॥ २२१.१९/१असत्प्रलापमनृतं वाक्पारुष्यं च वर्जयेत् । २२१.१९/२असच्छास्त्रमसद्वादमसत्सेवां च वै द्विजाः ॥ २२१.१९॥ २२१.२०/१सायम्प्रातस्तथा होमं कुर्वीत नियतात्मवान् । २२१.२०/२नोदयास्तमने चैवमुदीक्षेत विवस्वतः ॥ २२१.२०॥ २२१.२१/१केशप्रसाधनादर्श+ ।दन्तधावनमञ्जनम् । २२१.२१/२पूर्वाह्ण एव कार्याणि देवतानां च तर्पणम् ॥ २२१.२१॥ २२१.२२/१ग्रामावसथतीर्थानां क्षेत्राणां चैव वर्त्मनि । २२१.२२/२न विण्मूत्रमनुष्ठेयं न च कृष्टे न गोव्रजे ॥ २२१.२२॥ २२१.२३/१नग्नां परस्त्रियं नेक्षेन् न पश्येद् आत्मनः शकृत् । २२१.२३/२उदक्यादर्शनस्पर्शमेवं सम्भाषणं तथा ॥ २२१.२३॥ २२१.२४/१नाप्सु मूत्रं पुरीषं वा मैथुनं वा समाचरेत् । २२१.२४/२नाधितिष्ठेच्छकृन्मूत्रे केशभस्मसपालिकाः ॥ २२१.२४॥ २२१.२५/१तुषाङ्गारविशीर्णानि रज्जुवस्त्रादिकानि च । २२१.२५/२नाधितिष्ठेत् तथा प्राज्ञः पथि वस्त्राणि वा भुवि ॥ २२१.२५॥ २२१.२६/१पितृदेवमनुष्याणां भूतानां च तथार्चनम् । २२१.२६/२कृत्वा विभवतः पश्चाद् गृहस्थो भोक्तुमर्हति ॥ २२१.२६॥ २२१.२७/१प्राङ्मुखोदङ्मुखो वापि स्वाचान्तो वाग्यतः शुचिः । २२१.२७/२भुञ्जीत चान्नं तच्चित्तो ह्यन्तर्जानुः सदा नरः ॥ २२१.२७॥ २२१.२८/१उपघातम् ऋते दोषान् नान्नस्योदीरयेद् बुधः । २२१.२८/२प्रत्यक्षलवणं वर्ज्यमन्नमुच्छिष्टमेव च ॥ २२१.२८॥ २२१.२९/१न गच्छन् न च तिष्ठन् वै विण्मूत्रोत्सर्गमात्मवान् । २२१.२९/२कुर्वीत चैवमुच्छिष्टं न किंचिद् अपि भक्षयेत् ॥ २२१.२९॥ २२१.३०/१उच्छिष्टो नालपेत् किंचित् स्वाध्यायं च विवर्जयेत् । २२१.३०/२न पश्येच्च रविं चेन्दुं नक्षत्राणि च कामतः ॥ २२१.३०॥ २२१.३१/१भिन्नासनं च शय्यां च भाजनं च विवर्जयेत् । २२१.३१/२गुरूणामासनं देयमभ्युत्थानादिसत्कृतम् ॥ २२१.३१॥ २२१.३२/१अनुकूलं तथालापमभिकुर्वीत बुद्धिमान् । २२१.३२/२तत्रानुगमनं कुर्यात् प्रतिकूलं न संचरेत् ॥ २२१.३२॥ २२१.३३/१नैकवस्त्रश्च भुञ्जीत न कुर्याद् देवतार्चनम् । २२१.३३/२नावाहयेद् द्विजान् अग्नौ होमं कुर्वीत बुद्धिमान् ॥ २२१.३३॥ २२१.३४/१न स्नायीत नरो नग्नो न शयीत कदाचन । २२१.३४/२न पाणिभ्यामुभाभ्यां तु कण्डूयेत शिरस्तथा ॥ २२१.३४॥ २२१.३५/१न चाभीक्ष्णं शिरःस्नानं कार्यं निष्कारणं बुधैः । २२१.३५/२शिरःस्नातश्च तैलेन नाङ्गं किंचिद् उपस्पृशेत् ॥ २२१.३५॥ २२१.३६/१अनध्यायेषु सर्वेषु स्वाध्यायं च विवर्जयेत् । २२१.३६/२ब्राह्मणानलगोसूर्यान् नावमन्येत् कदाचन ॥ २२१.३६॥ २२१.३७/१उदङ्मुखो दिवा रात्रावुत्सर्गं दक्षिणामुखः । २२१.३७/२आबाधासु यथाकामं कुर्यान् मूत्रपुरीषयोः ॥ २२१.३७॥ २२१.३८/१दुष्कृतं न गुरोर्ब्रूयात् क्रुद्धं चैनं प्रसादयेत् । २२१.३८/२परिवादं न श‍ृणुयाद् अन्येषामपि कुर्वताम् ॥ २२१.३८॥ २२१.३९/१पन्था देयो ब्राह्मणानां राज्ञो दुःखातुरस्य च । २२१.३९/२विद्याधिकस्य गर्भिण्या रोगार्तस्य महीयतः ॥ २२१.३९॥ २२१.४०/१मूकान्धबधिराणां च मत्तस्योन्मत्तकस्य च । २२१.४०/२देवालयं चैद्यतरुं तथैव च चतुष्पथम् ॥ २२१.४०॥ २२१.४१/१विद्याधिकं गुरुं चैव बुधः कुर्यात् प्रदक्षिणम् । २२१.४१/२उपानद्वस्त्रमाल्यादि धृतमन्यैर्न धारयेत् ॥ २२१.४१॥ २२१.४२/१चतुर्दश्यां तथाष्टम्यां पञ्चदश्यां च पर्वसु । २२१.४२/२तैलाभ्यङ्गं तथा भोगं योषितश्च विवर्जयेत् ॥ २२१.४२॥ २२१.४३/१नोत्क्षिप्तबाहुजङ्घश्च प्राज्ञस्तिष्ठेत् कदाचन । २२१.४३/२न चापि विक्षिपेत् पादौ पादं पादेन नाक्रमेत् ॥ २२१.४३॥ २२१.४४/१पुंश्चल्याः कृतकार्यस्य बालस्य पतितस्य च । २२१.४४/२मर्माभिघातमाक्रोशं पैशुन्यं च विवर्जयेत् ॥ २२१.४४॥ २२१.४५/१दम्भाभिमानं तैक्ष्ण्यं च न कुर्वीत विचक्षणः । २२१.४५/२मूर्खोन्मत्तव्यसनिनो विरूपान् अपि वा तथा ॥ २२१.४५॥ २२१.४६/१न्यूनाङ्गांश्चाधनांश्चैव नोपहासेन दूषयेत् । २२१.४६/२परस्य दण्डं नोद्यच्छेच्छिक्षार्थं शिष्यपुत्रयोः ॥ २२१.४६॥ २२१.४७/१तद्वन् नोपविशेत् प्राज्ञः पादेनाकृष्य चासनम् । २२१.४७/२संयावं कृशरं मांसं नात्मार्थमुपसाधयेत् ॥ २२१.४७॥ २२१.४८/१सायं प्रातश्च भोक्तव्यं कृत्वा चातिथिपूजनम् । २२१.४८/२प्राङ्मुखोदङ्मुखो वापि वाग्यतो दन्तधावनम् ॥ २२१.४८॥ २२१.४९/१कुर्वीत सततं विप्रा वर्जयेद् वर्ज्यवीरुधम् । २२१.४९/२नोदक्षिराः स्वपेज्जातु न च प्रत्यक्षिरा नरः ॥ २२१.४९॥ २२१.५०/१शिरस्त्वागस्त्यामाधाय शयीताथ पुरंदरीम् । २२१.५०/२न तु गन्धवतीष्वप्सु शयीत न तथोषसि ॥ २२१.५०॥ २२१.५१/१उपरागे परं स्नानम् ऋते दिनमुदाहृतम् । २२१.५१/२अपमृज्यान् न वस्त्रान्तैर्गात्राण्यम्बरपाणिभिः ॥ २२१.५१॥ २२१.५२/१न चावधूनयेत् केशान् वाससी न च निर्धुनेत् । २२१.५२/२अनुलेपनमादद्यान् नास्नातः कर्हिचिद् बुधः ॥ २२१.५२॥ २२१.५३/१न चापि रक्तवासाः स्याच्चित्रासितधरोऽपि वा । २२१.५३/२न च कुर्याद् विपर्यासं वाससोर्नापि भूषयोः ॥ २२१.५३॥ २२१.५४/१वर्ज्यं च विदशं वस्त्रमत्यन्तोपहतं च यत् । २२१.५४/२कीटकेशावपन्नं च तथा श्वभिरवेक्षितम् ॥ २२१.५४॥ २२१.५५/१अवलीढं शुना चैव सारोद्धरणदूषितम् । २२१.५५/२पृष्ठमांसं वृथामांसं वर्ज्यमांसं च वर्जयेत् ॥ २२१.५५॥ २२१.५६/१न भक्षयेच्च सततं प्रत्यक्षं लवणं नरः । २२१.५६/२वर्ज्यं चिरोषितं विप्राः शुष्कं पर्युषितं च यत् ॥ २२१.५६॥ २२१.५७/१पिष्टशाकेक्षुपयसां विकारा द्विजसत्तमाः । २२१.५७/२तथा मांसविकाराश्च नैव वर्ज्याश्चिरोषिताः ॥ २२१.५७॥ २२१.५८/१उदयास्तमने भानोः शयनं च विवर्जयेत् । २२१.५८/२नास्नातो नैव संविष्टो न चैवान्यमना नरः ॥ २२१.५८॥ २२१.५९/१न चैव शयने नोर्व्यामुपविष्टो न शब्दकृत् । २२१.५९/२प्रेष्याणामप्रदायाथ न भुञ्जीत कदाचन ॥ २२१.५९॥ २२१.६०/१भुञ्जीत पुरुषः स्नातः सायम्प्रातर्यथाविधि । २२१.६०/२परदारा न गन्तव्याः पुरुषेण विपश्चिता ॥ २२१.६०॥ २२१.६१/१इष्टापूर्तायुषां हन्त्री परदारगतिर्नृणाम् । २२१.६१/२नहीदृशमनायुष्यं लोके किंचन विद्यते ॥ २२१.६१॥ २२१.६२/१यादृशं पुरुषस्येह परदाराभिमर्शनम् । २२१.६२/२देवाग्निपितृकार्याणि तथा गुर्वभिवादनम् ॥ २२१.६२॥ २२१.६३/१कुर्वीत सम्यग् आचम्य तद्वद् अन्नभुजिक्रियाम् । २२१.६३/२अफेनशब्दगन्धाभिरद्भिरच्छाभिरादरात् ॥ २२१.६३॥ २२१.६४/१आचामेच्चैव तद्वच्च प्राङ्मुखोदङ्मुखोऽपि वा । २२१.६४/२अन्तर्जलाद् आवसथाद् वल्मीकान् मूषिकास्थलात् ॥ २२१.६४॥ २२१.६५/१कृतशौचावशिष्टाश्च वर्जयेत् पञ्च वै मृदः । २२१.६५/२प्रक्षाल्य हस्तौ पादौ च समभ्युक्ष्य समाहितः ॥ २२१.६५॥ २२१.६६/१अन्तर्जानुस्तथाचामेत् त्रिश्चतुर्वापि वै नरः । २२१.६६/२परिमृज्य द्विरावर्त्य खानि मूर्धानमेव च ॥ २२१.६६॥ २२१.६७/१सम्यग् आचम्य तोयेन क्रियां कुर्वीत वै शुचिः । २२१.६७/२क्षुतेऽवलीढे वाते च तथा निष्ठीवनादिषु ॥ २२१.६७॥ २२१.६८/१कुर्याद् आचमनं स्पर्शे वास्पृष्टस्यार्कदर्शनम् । २२१.६८/२कुर्वीतालम्भनं चापि दक्षिणश्रवणस्य च ॥ २२१.६८॥ २२१.६९/१यथाविभवतो ह्येतत् पूर्वाभावे ततः परम् । २२१.६९/२न विद्यमाने पूर्वोक्त उत्तरप्राप्तिरिष्यते ॥ २२१.६९॥ २२१.७०/१न कुर्याद् दन्तसंघर्षं नात्मनो देहताडनम् । २२१.७०/२स्वापेऽध्वनि तथा भुञ्जन् स्वाध्यायं च विवर्जयेत् ॥ २२१.७०॥ २२१.७१/१संध्यायां मैथुनं चापि तथा प्रस्थानमेव च । २२१.७१/२तथापराह्णे कुर्वीत श्रद्धया पितृतर्पणम् ॥ २२१.७१॥ २२१.७२/१शिरःस्नानं च कुर्वीत दैवं पित्र्यमथापि च । २२१.७२/२प्राङ्मुखोदङ्मुखो वापि श्मश्रुकर्म च कारयेत् ॥ २२१.७२॥ २२१.७३/१व्यङ्गिनीं वर्जयेत् कन्यां कुलजां वाप्यरोगिणीम् । २२१.७३/२उद्वहेत् पितृमात्रोश्च सप्तमीं पञ्चमीं तथा ॥ २२१.७३॥ २२१.७४/१रक्षेद् दारांस्त्यजेद् ईर्ष्यां तथाह्नि स्वप्नमैथुने । २२१.७४/२परोपतापकं कर्म जन्तुपीडां च सर्वदा ॥ २२१.७४॥ २२१.७५/१उदक्या सर्ववर्णानां वर्ज्या रात्रिचतुष्टयम् । २२१.७५/२स्त्रीजन्मपरिहारार्थं पञ्चमीं चापि वर्जयेत् ॥ २२१.७५॥ २२१.७६/१ततः षष्ठ्यां व्रजेद् रात्र्यां ज्येष्ठयुग्मासु रात्रिषु । २२१.७६/२युग्मासु पुत्रा जायन्ते स्त्रियोऽयुग्मासु रात्रिषु ॥ २२१.७६॥ २२१.७७/१विधर्मिणो वै पर्वादौ संध्याकालेषु षण्ढकाः । २२१.७७/२क्षुरकर्मणि रिक्तां वै वर्जयीत विचक्षणः ॥ २२१.७७॥ २२१.७८/१ब्रुवतामविनीतानां न श्रोतव्यं कदाचन । २२१.७८/२न चोत्कृष्टासनं देयमनुत्कृष्टस्य चादरात् ॥ २२१.७८॥ २२१.७९/१क्षुरकर्मणि चान्ते च स्त्रीसम्भोगे च भो द्विजाः । २२१.७९/२स्नायीत चैलवान् प्राज्ञः कटभूमिमुपेत्य च ॥ २२१.७९॥ २२१.८०/१देववेदद्विजातीनां साधुसत्यमहात्मनाम् । २२१.८०/२गुरोः पतिव्रतानां च ब्रह्मयज्ञतपस्विनाम् ॥ २२१.८०॥ २२१.८१/१परिवादं न कुर्वीत परिहासं च भो द्विजाः । २२१.८१/२धवलाम्बरसंवीतः सितपुष्पविभूषितः ॥ २२१.८१॥ २२१.८२/१सदा माङ्गल्यवेषः स्यान् न वामाङ्गल्यवान् भवेत् । २२१.८२/२नोद्धतोन्मत्तमूढैश्च नाविनीतैश्च पण्डितः ॥ २२१.८२॥ २२१.८३/१गच्छेन् मैत्रीमशीलेन न वयोजातिदूषितैः । २२१.८३/२न चातिव्ययशीलैश्च पुरुषैर्नैव वैरिभिः ॥ २२१.८३॥ २२१.८४/१कार्याक्षमैर्निन्दितैर्न न चैव विटसङ्गिभिः । २२१.८४/२निस्वैर्न वादैकपरैर्नरैश्चान्यैस्तथाधमैः ॥ २२१.८४॥ २२१.८५/१सुहृद्दीक्षितभूपाल+ ।स्नातकश्वशुरैः सह । २२१.८५/२उत्तिष्ठेद् विभवाच्चैनान् अर्चयेद् गृहमागतान् ॥ २२१.८५॥ २२१.८६/१यथाविभवतो विप्राः प्रतिसंवत्सरोषितान् । २२१.८६/२सम्यग् गृहेऽर्चनं कृत्वा यथास्थानमनुक्रमात् ॥ २२१.८६॥ २२१.८७/१सम्पूजयेत् तथा वह्नौ प्रदद्याच्चाहुतीः क्रमात् । २२१.८७/२प्रथमां ब्रह्मणे दद्यात् प्रजानां पतये ततः ॥ २२१.८७॥ २२१.८८/१तृतीयां चैव गृह्येभ्यः कश्यपाय तथापराम् । २२१.८८/२ततोऽनुमतये दद्याद् दद्याद् बहुबलिं ततः ॥ २२१.८८॥ २२१.८९/१पूर्वं ख्याता मया या तु नित्यक्रमविधौ क्रिया । २२१.८९/२वैश्वदेवं ततः कुर्याद् वदत श‍ृणुत द्विजाः ॥ २२१.८९॥ २२१.९०/१यथास्थानविभागं तु देवान् उद्दिश्य वै पृथक् । २२१.९०/२पर्जन्यापोधरित्रीणां दद्यात् तु मणिके त्रयम् ॥ २२१.९०॥ २२१.९१/१वायवे च प्रतिदिशं दिग्भ्यः प्राच्यादिषु क्रमात् । २२१.९१/२ब्रह्मणे चान्तरिक्षाय सूर्याय च यथाक्रमात् ॥ २२१.९१॥ २२१.९२/१विश्वेभ्यश्चैव देवेभ्यो विश्वभूतेभ्य एव च । २२१.९२/२उषसे भूतपतये दद्याद् वोत्तरतः शुचिः ॥ २२१.९२॥ २२१.९३/१स्वधा च नम इत्युक्त्वा पितृभ्यश्चैव दक्षिणे । २२१.९३/२कृत्वापसव्यं वायव्यां यक्ष्मैतत् तैति संवदन् ॥ २२१.९३॥ २२१.९४/१अन्नावशेषमिश्रं वै तोयं दद्याद् यथाविधि । २२१.९४/२देवानां च ततः कुर्याद् ब्राह्मणानां नमस्क्रियाम् ॥ २२१.९४॥ २२१.९५/१अङ्गुष्ठोत्तरतो रेखा पाणेर्या दक्षिणस्य च । २२१.९५/२एतद् ब्राह्ममिति ख्यातं तीर्थमाचमनाय वै ॥ २२१.९५॥ २२१.९६/१तर्जन्यङ्गुष्ठयोरन्तः पित्र्यं तीर्थमुदाहृतम् । २२१.९६/२पितृणां तेन तोयानि दद्यान् नान्दीमुखाद् ऋते ॥ २२१.९६॥ २२१.९७/१अङ्गुल्यग्रे तथा दैवं तेन दिव्यक्रियाविधिः । २२१.९७/२तीर्थं कनिष्ठिकामूले कायं तत्र प्रजापतेः ॥ २२१.९७॥ २२१.९८/१एवमेभिः सदा तीर्थैर्विधानं पितृभिः सह । २२१.९८/२सदा कार्याणि कुर्वीत नान्यतीर्थः कदाचन ॥ २२१.९८॥ २२१.९९/१ब्राह्मेणाचमनं शस्तं पैत्र्यं पित्र्येण सर्वदा । २२१.९९/२देवतीर्थेन देवानां प्राजापत्यं जितेन च ॥ २२१.९९॥ २२१.१००/१नान्दीमुखानां कुर्वीत प्राज्ञः पिण्डोदकक्रियाम् । २२१.१००/२प्राजापत्येन तीर्थेन यच्च किंचित् प्रजापतेः ॥ २२१.१००॥ २२१.१०१/१युगपज्जलमग्निं च बिभृयान् न विचक्षणः । २२१.१०१/२गुरुदेवपितृन् विप्रान् न च पादौ प्रसारयेत् ॥ २२१.१०१॥ २२१.१०२/१नाचक्षीत धयन्तीं गां जलं नाञ्जलिना पिबेत् । २२१.१०२/२शौचकालेषु सर्वेषु गुरुष्वल्पेषु वा पुनः । २२१.१०२/३न विलम्बेत मेधावी न मुखेनानलं धमेत् ॥ २२१.१०२॥ २२१.१०३/१तत्र विप्रा न वस्तव्यं यत्र नास्ति चतुष्टयम् । २२१.१०३/२ऋणप्रदाता वैद्यश्च श्रोत्रियः सजला नदी ॥ २२१.१०३॥ २२१.१०४/१जितभृत्यो नृपो यत्र बलवान् धर्मतत्परः । २२१.१०४/२तत्र नित्यं वसेत् प्राज्ञः कुतः कुनृपतौ सुखम् ॥ २२१.१०४॥ २२१.१०५/१पौराः सुसंहता यत्र सततं न्यायवर्तिनः । २२१.१०५/२शान्तामत्सरिणो लोकास्तत्र वासः सुखोदयः ॥ २२१.१०५॥ २२१.१०६/१यस्मिन् कृषीवला राष्ट्रे प्रायशो नातिमानिनः । २२१.१०६/२यत्रौषधान्यशेषाणि वसेत् तत्र विचक्षणः ॥ २२१.१०६॥ २२१.१०७/१तत्र विप्रा न वस्तव्यं यत्रैतत् त्रितयं सदा । २२१.१०७/२जिगीषुः पूर्ववैरश्च जनश्च सततोत्सवः ॥ २२१.१०७॥ २२१.१०८/१वसेन् नित्यं सुशीलेषु सहचारिषु पण्डितः । २२१.१०८/२यत्राप्रधृष्यो नृपतिर्यत्र सस्यप्रदा मही ॥ २२१.१०८॥ २२१.१०९/१इत्येतत् कथितं विप्रा मया वो हितकाम्यया । २२१.१०९/२अतःपरं प्रवक्ष्यामि भक्ष्यभोज्यविधिक्रियाम् ॥ २२१.१०९॥ २२१.११०/१भोज्यमन्नं पर्युषितं स्नेहाक्तं चिरसम्भृतम् । २२१.११०/२अस्नेहा अपि गोधूम+ ।यवगोरसविक्रियाः ॥ २२१.११०॥ २२१.१११/१शशकः कच्छपो गोधा श्वाविन् मत्स्योऽथ शल्यकः । २२१.१११/२भक्ष्याश्चैते तथा वर्ज्यौ ग्रामशूकरकुक्कुटौ ॥ २२१.१११॥ २२१.११२/१पितृदेवादिशेषं च श्राद्धे ब्राह्मणकाम्यया । २२१.११२/२प्रोक्षितं चौषधार्थं च खादन् मांसं न दुष्यति ॥ २२१.११२॥ २२१.११३/१शङ्खाश्मस्वर्णरूप्याणां रज्जूनामथ वाससाम् । २२१.११३/२शाकमूलफलानां च तथा विदलचर्मणाम् ॥ २२१.११३॥ २२१.११४/१मणिवस्त्रप्रवालानां तथा मुक्ताफलस्य च । २२१.११४/२पात्राणां चमसानां च अम्बुना शौचमिष्यते ॥ २२१.११४॥ २२१.११५/१तथाश्मकानां तोयेन अश्मसंघर्षणेन च । २२१.११५/२सस्नेहानां च पात्राणां शुद्धिरुष्णेन वारिणा ॥ २२१.११५॥ २२१.११६/१शूर्पाणामजिनानां च मुशलोलूखलस्य च । २२१.११६/२संहतानां च वस्त्राणां प्रोक्षणात् संचयस्य च ॥ २२१.११६॥ २२१.११७/१वल्कलानामशेषाणामम्बुमृच्छौचमिष्यते । २२१.११७/२आविकानां समस्तानां केशानां चैवमिष्यते ॥ २२१.११७॥ २२१.११८/१सिद्धार्थकानां कल्केन तिलकल्केन वा पुनः । २२१.११८/२शोधनं चैव भवति उपघातवतां सदा ॥ २२१.११८॥ २२१.११९/१तथा कार्पासिकानां च शुद्धिः स्याज्जलभस्मना । २२१.११९/२दारुदन्तास्थिश‍ृङ्गाणां तक्षणाच्छुद्धिरिष्यते ॥ २२१.११९॥ २२१.१२०/१पुनः पाकेन भाण्डानां पार्थिवानाममेध्यता । २२१.१२०/२शुद्धं भैक्ष्यं कारुहस्तः पण्यं योषिन्मुखं तथा ॥ २२१.१२०॥ २२१.१२१/१रथ्यागमनविज्ञानं दासवर्गेण संस्कृतम् । २२१.१२१/२प्राक्प्रशस्तं चिरातीतमनेकान्तरितं लघु ॥ २२१.१२१॥ २२१.१२२/१अन्तः प्रभूतं बालं च वृद्धान्तरविचेष्टितम् । २२१.१२२/२कर्मान्तागारशालाश्च स्तनद्वयं शुचि स्त्रियाः ॥ २२१.१२२॥ २२१.१२३/१शुचयश्च तथैवापः स्रवन्त्यो गन्धवर्जिताः । २२१.१२३/२भूमिर्विशुध्यते कालाद् दाहमार्जनगोकुलैः ॥ २२१.१२३॥ २२१.१२४/१लेपाद् उल्लेखनात् सेकाद् वेश्म सम्मार्जनादिना । २२१.१२४/२केशकीटावपन्ने च गोघ्राते मक्षिकान्विते ॥ २२१.१२४॥ २२१.१२५/१मृदम्बु भस्म चाप्यन्ने प्रक्षेप्तव्यं विशुद्धये । २२१.१२५/२औदुम्बराणामम्लेन वारिणा त्रपुसीसयोः ॥ २२१.१२५॥ २२१.१२६/१भस्माम्बुभिश्च कांस्यानां शुद्धिः प्लावो द्रवस्य च । २२१.१२६/२अमेध्याक्तस्य मृत्तोयैर्गन्धापहरणेन च ॥ २२१.१२६॥ २२१.१२७/१अन्येषां चैव द्रव्याणां वर्णगन्धांश्च हारयेत् । २२१.१२७/२शुचि मांसं तु चाण्डाल+ ।क्रव्यादैर्विनिपातितम् ॥ २२१.१२७॥ २२१.१२८/१रथ्यागतं च तैलादि शुचि गोतृप्तिदं पयः । २२१.१२८/२रजोऽग्निरश्वगोछाया रश्मयः पवनो मही ॥ २२१.१२८॥ २२१.१२९/१विप्लुषो मक्षिकाद्याश्च दुष्टसङ्गाद् अदोषिणः । २२१.१२९/२अजाश्वं मुखतो मेध्यं न गोर्वत्सस्य चाननम् ॥ २२१.१२९॥ २२१.१३०/१मातुः प्रस्रवणे मेध्यं शकुनिः फलपातने । २२१.१३०/२आसनं शयनं यानं तटौ नद्यास्तृणानि च ॥ २२१.१३०॥ २२१.१३१/१सोमसूर्यांशुपवनैः शुध्यन्ते तानि पण्यवत् । २२१.१३१/२रथ्यापसर्पणे स्नाने क्षुत्पानानां च कर्मसु ॥ २२१.१३१॥ २२१.१३२/१आचामेत यथान्यायं वाससः परिधापने । २२१.१३२/२स्पृष्टानामथ संस्पर्शैर्द्विरथ्याकर्दमाम्भसि ॥ २२१.१३२॥ २२१.१३३/१पक्वेष्टकचितानां च मेध्यता वायुसंश्रयात् । २२१.१३३/२प्रभूतोपहताद् अन्नाद् अग्रमुद्धृत्य संत्यजेत् ॥ २२१.१३३॥ २२१.१३४/१शेषस्य प्रोक्षणं कुर्याद् आचम्याद्भिस्तथा मृदा । २२१.१३४/२उपवासस्त्रिरात्रं तु दुष्टभक्ताशिनो भवेत् ॥ २२१.१३४॥ २२१.१३५/१अज्ञाने ज्ञानपूर्वे तु तद्दोषोपशमे न तु । २२१.१३५/२उदक्यां वावलग्नां च सूतिकान्त्यावसायिनः ॥ २२१.१३५॥ २२१.१३६/१स्पृष्ट्वा स्नायीत शौचार्थं तथैव मृतहारिणः । २२१.१३६/२नारं स्पृष्ट्वास्थि सस्नेहं स्नात्वा विप्रो विशुध्यति ॥ २२१.१३६॥ २२१.१३७/१आचम्यैव तु निःस्नेहं गामालभ्यार्कमीक्ष्य वा । २२१.१३७/२न लङ्घयेत् तथैवाथ ष्ठीवनोद्वर्तनानि च ॥ २२१.१३७॥ २२१.१३८/१गृहाद् उच्छिष्टविण्मूत्रं पादाम्भस्तत् क्षिपेद् बहिः । २२१.१३८/२पञ्चपिण्डान् अनुद्धृत्य न स्नायात् परवारिणि ॥ २२१.१३८॥ २२१.१३९/१स्नायीत देवखातेषु गङ्गाह्रदसरित्सु च । २२१.१३९/२नोद्यानादौ विकालेषु प्राज्ञस्तिष्ठेत् कदाचन ॥ २२१.१३९॥ २२१.१४०/१नालपेज्जनविद्विष्टान् वीरहीनास्तथा स्त्रियः । २२१.१४०/२देवतापितृसच्छास्त्र+ ।यज्विसंन्यासिनिन्दकैः ॥ २२१.१४०॥ २२१.१४१/१कृत्वा तु स्पर्शनालापं शुध्यत्यर्कावलोकनात् । २२१.१४१/२अवलोक्य तथोदक्यां संन्यस्तं पतितं शवम् ॥ २२१.१४१॥ २२१.१४२/१विधर्मिसूतिकाषण्ढ+ ।विवस्त्रान्त्यावसायिनः । २२१.१४२/२मृतनिर्यातकांश्चैव परदाररताश्च ये ॥ २२१.१४२॥ २२१.१४३/१एतद् एव हि कर्तव्यं प्राज्ञैः शोधनमात्मनः । २२१.१४३/२अभोज्यभिक्षुपाखण्ड+ ंआर्जारखरकुक्कुटान् ॥ २२१.१४३॥ २२१.१४४/१पतितापविद्धचाण्डाल+ ंऋताहारांश्च धर्मवित् । २२१.१४४/२संस्पृश्य शुध्यते स्नानाद् उदक्याग्रामशूकरौ ॥ २२१.१४४॥ २२१.१४५/१तद्वच्च सूतिकाशौच+ ।दूषितौ पुरुषावपि । २२१.१४५/२यस्य चानुदिनं हानिर्गृहे नित्यस्य कर्मणः ॥ २२१.१४५॥ २२१.१४६/१यश्च ब्राह्मणसंत्यक्तः किल्बिषाशी नराधमः । २२१.१४६/२नित्यस्य कर्मणो हानिं न कुर्वीत कदाचन ॥ २२१.१४६॥ २२१.१४७/१तस्य त्वकरणं वक्ष्ये केवलं मृतजन्मसु । २२१.१४७/२दशाहं ब्राह्मणस्तिष्ठेद् दानहोमविवर्जितः ॥ २२१.१४७॥ २२१.१४८/१क्षत्रियो द्वादशाहं च वैश्यो मासार्धमेव च । २२१.१४८/२शूद्रश्च मासमासीत निजकर्मविवर्जितः ॥ २२१.१४८॥ २२१.१४९/१ततः परं निजं कर्म कुर्युः सर्वे यथोचितम् । २२१.१४९/२प्रेताय सलिलं देयं बहिर्गत्वा तु गोत्रकैः ॥ २२१.१४९॥ २२१.१५०/१प्रथमेऽह्नि चतुर्थे च सप्तमे नवमे तथा । २२१.१५०/२तस्यास्थिसंचयः कार्यश्चतुर्थेऽहनि गोत्रकैः ॥ २२१.१५०॥ २२१.१५१/१ऊर्ध्वं संचयनात् तेषामङ्गस्पर्शो विधीयते । २२१.१५१/२गोत्रकैस्तु क्रियाः सर्वाः कार्याः संचयनात् परम् ॥ २२१.१५१॥ २२१.१५२/१स्पर्श एव सपिण्डानां मृताहनि तथोभयोः । २२१.१५२/२अन्वर्थमिच्छया शस्त्र+ ।रज्जुबन्धनवह्निषु ॥ २२१.१५२॥ २२१.१५३/१विषप्रतापादिमृते प्रायानाशकयोरपि । २२१.१५३/२बाले देशान्तरस्थे च तथा प्रव्रजिते मृते ॥ २२१.१५३॥ २२१.१५४/१सद्यः शौचं मनुष्याणां त्र्यहमुक्तमशौचकम् । २२१.१५४/२सपिण्डानां सपिण्डस्तु मृतेऽन्यस्मिन् मृतो यदि ॥ २२१.१५४॥ २२१.१५५/१पूर्वशौचं समाख्यातं कार्यास्तत्र दिनक्रियाः । २२१.१५५/२एष एव विधिर्दृष्टो जन्मन्यपि हि सूतके ॥ २२१.१५५॥ २२१.१५६/१सपिण्डानां सपिण्डेषु यथावत् सोदकेषु च । २२१.१५६/२पुत्रे जाते पितुः स्नानं सचैलस्य विधीयते ॥ २२१.१५६॥ २२१.१५७/१तत्रापि यदि वान्यस्मिन्न् अनुयातस्ततः परम् । २२१.१५७/२तत्रापि शुद्धिरुदिता पूर्वजन्मवतो दिनैः ॥ २२१.१५७॥ २२१.१५८/१दशद्वादशमासार्ध+ ंआससंख्यैर्दिनैर्गतैः । २२१.१५८/२स्वाः स्वाः कर्मक्रियाः कुर्युः सर्वे वर्णा यथाविधि ॥ २२१.१५८॥ २२१.१५९/१प्रेतमुद्दिश्य कर्तव्यमेकोद्दिष्टमतः परम् । २२१.१५९/२दानानि चैव देयानि ब्राह्मणेभ्यो मनीषिभिः ॥ २२१.१५९॥ २२१.१६०/१यद् यद् इष्टतमं लोके यच्चास्य दयितं गृहे । २२१.१६०/२तत् तद् गुणवते देयं तद् एवाक्षयमिच्छता ॥ २२१.१६०॥ २२१.१६१/१पूर्णैस्तु दिवसैः स्पृष्ट्वा सलिलं वाहनायुधैः । २२१.१६१/२दत्तप्रेतोदपिण्डाश्च सर्वे वर्णाः कृतक्रियाः ॥ २२१.१६१॥ २२१.१६२/१कुर्युः समग्राः शुचिनः परत्रेह च भूतये । २२१.१६२/२अध्येतव्या त्रयी नित्यं भवितव्यं विपश्चिता ॥ २२१.१६२॥ २२१.१६३/१धर्मतो धनमाहार्यं यष्टव्यं चापि यत्नतः । २२१.१६३/२येन प्रकुपितो नात्मा जुगुप्सामेति भो द्विजाः ॥ २२१.१६३॥ २२१.१६४/१तत् कर्तव्यमशङ्केन यन् न गोप्यं महाजनैः । २२१.१६४/२एवमाचरतो विप्राः पुरुषस्य गृहे सतः ॥ २२१.१६४॥ २२१.१६५/१धर्मार्थकामं सम्प्राप्य परत्रेह च शोभनम् । २२१.१६५/२इदं रहस्यमायुष्यं धन्यं बुद्धिविवर्धनम् ॥ २२१.१६५॥ २२१.१६६/१सर्वपापहरं पुण्यं श्रीपुष्ट्यारोग्यदं शिवम् । २२१.१६६/२यशःकीर्तिप्रदं नृणां तेजोबलविवर्धनम् ॥ २२१.१६६॥ २२१.१६७/१अनुष्ठेयं सदा पुम्भिः स्वर्गसाधनमुत्तमम् । २२१.१६७/२ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैः शूद्रैश्च मुनिसत्तमाः ॥ २२१.१६७॥ २२१.१६८/१ज्ञातव्यं सुप्रयत्नेन सम्यक् श्रेयोभिकाङ्क्षिभिः । २२१.१६८/२ज्ञात्वैव यः सदा कालमनुष्ठानं करोति वै ॥ २२१.१६८॥ २२१.१६९/१सर्वपापविनिर्मुक्तः स्वर्गलोके महीयते । २२१.१६९/२सारात् सारतरं चेदमाख्यातं द्विजसत्तमाः ॥ २२१.१६९॥ २२१.१७०/१श्रुतिस्मृत्युदितं धर्मं न देयं यस्य कस्यचित् । २२१.१७०/२न नास्तिकाय दातव्यं न दुष्टमतये द्विजाः । २२१.१७०/३न दाम्भिकाय मूर्खाय न कुतर्कप्रलापिने ॥ २२१.१७०॥ २२२.१/१मुनय ऊचुः । श्रोतुमिच्छामहे ब्रह्मन् वर्णधर्मान् विशेषतः । २२२.१/२चतुराश्रमधर्मांश्च द्विजवर्य ब्रवीहि तान् ॥ २२२.१॥ २२२.२/१व्यास उवाच । ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च यथाक्रमम् । २२२.२/२श‍ृणुध्वं संयता भूत्वा वर्णधर्मान् मयोदितान् ॥ २२२.२॥ २२२.३/१दानदयातपोदेव+ ।यज्ञस्वाध्यायतत्परः । २२२.३/२नित्योदकी भवेद् विप्रः कुर्याच्चाग्निपरिग्रहम् ॥ २२२.३॥ २२२.४/१वृत्त्यर्थं याजयेत् त्वन्यान् द्विजान् अध्यापयेत् तथा । २२२.४/२कुर्यात् प्रतिग्रहादानं यज्ञार्थं ज्ञानतो द्विजाः ॥ २२२.४॥ २२२.५/१सर्वलोकहितं कुर्यान् नाहितं कस्यचिद् द्विजाः । २२२.५/२मैत्री समस्तसत्त्वेषु ब्राह्मणस्योत्तमं धनम् ॥ २२२.५॥ २२२.६/१गवि रत्ने च पारक्ये समबुद्धिर्भवेद् द्विजाः । २२२.६/२ऋतावभिगमः पत्न्यां शस्यते वास्य भो द्विजाः ॥ २२२.६॥ २२२.७/१दानानि दद्याद् इच्छातो द्विजेभ्यः क्षत्रियोऽपि हि । २२२.७/२यजेच्च विविधैर्यज्ञैरधीयीत च भो द्विजाः ॥ २२२.७॥ २२२.८/१शस्त्राजीवो महीरक्षा प्रवरा तस्य जीविका । २२२.८/२तस्यापि प्रथमे कल्पे पृथिवीपरिपालनम् ॥ २२२.८॥ २२२.९/१धरित्रीपालनेनैव कृतकृत्या नराधिपाः । २२२.९/२भवन्ति नृपते रक्षा यतो यज्ञादिकर्मणाम् ॥ २२२.९॥ २२२.१०/१दुष्टानां शासनाद् राजा शिष्टानां परिपालनात् । २२२.१०/२प्राप्नोत्यभिमतांल्लोकान् वर्णसंस्थापको नृपः ॥ २२२.१०॥ २२२.११/१पाशुपाल्यं वणिज्यां च कृषिं च मुनिसत्तमाः । २२२.११/२वैश्याय जीविकां ब्रह्मा ददौ लोकपितामहः ॥ २२२.११॥ २२२.१२/१तस्याप्यध्ययनं यज्ञो दानं धर्मश्च शस्यते । २२२.१२/२नित्यनैमित्तिकादीनामनुष्ठानं च कर्मणाम् ॥ २२२.१२॥ २२२.१३/१द्विजातिसंश्रयं कर्म तदर्थं तेन पोषणम् । २२२.१३/२क्रयविक्रयजैर्वापि धनैः कारुभवैस्तु वा ॥ २२२.१३॥ २२२.१४/१दानं दद्याच्च शूद्रोऽपि पाकयज्ञैर्यजेत च । २२२.१४/२पित्र्यादिकं च वै सर्वं शूद्रः कुर्वीत तेन वै ॥ २२२.१४॥ २२२.१५/१भृत्यादिभरणार्थाय सर्वेषां च परिग्रहाः । २२२.१५/२ऋतुकालाभिगमनं स्वदारेषु द्विजोत्तमाः ॥ २२२.१५॥ २२२.१६/१दया समस्तभूतेषु तितिक्षा नाभिमानिता । २२२.१६/२सत्यं शौचमनायासो मङ्गलं प्रियवादिता ॥ २२२.१६॥ २२२.१७/१मैत्री चैवास्पृहा तद्वद् अकार्पण्यं द्विजोत्तमाः । २२२.१७/२अनसूया च सामान्या वर्णानां कथिता गुणाः ॥ २२२.१७॥ २२२.१८/१आश्रमाणां च सर्वेषामेते सामान्यलक्षणाः । २२२.१८/२गुणास्तथोपधर्माश्च विप्रादीनामिमे द्विजाः ॥ २२२.१८॥ २२२.१९/१क्षात्रं कर्म द्विजस्योक्तं वैश्यकर्म तथापदि । २२२.१९/२राजन्यस्य च वैश्योक्तं शूद्रकर्माणि चैतयोः ॥ २२२.१९॥ २२२.२०/१ससामर्थ्ये सति त्याज्यमुभाभ्यामपि च द्विजाः । २२२.२०/२तद् एवापदि कर्तव्यं न कुर्यात् कर्मसंकरम् ॥ २२२.२०॥ २२२.२१/१इत्येते कथिता विप्रा वर्णधर्मा मयाद्य वै । २२२.२१/२धर्ममाश्रमिणां सम्यग् ब्रुवतोऽपि निबोधत ॥ २२२.२१॥ २२२.२२/१बालः कृतोपनयनो वेदाहरणतत्परः । २२२.२२/२गुरोर्गेहे वसन् विप्रा ब्रह्मचारी समाहितः ॥ २२२.२२॥ २२२.२३/१शौचाचाररतस्तत्र कार्यं शुश्रूषणं गुरोः । २२२.२३/२व्रतानि चरता ग्राह्यो वेदश्च कृतबुद्धिना ॥ २२२.२३॥ २२२.२४/१उभे संध्ये रविं विप्रास्तथैवाग्निं समाहितः । २२२.२४/२उपतिष्ठेत् तथा कुर्याद् गुरोरप्यभिवादनम् ॥ २२२.२४॥ २२२.२५/१स्थिते तिष्ठेद् व्रजेद् याति नीचैरासीत चासिते । २२२.२५/२शिष्यो गुरौ द्विजश्रेष्ठाः प्रतिकूलं च संत्यजेत् ॥ २२२.२५॥ २२२.२६/१तेनैवोक्तं पठेद् वेदं नान्यचित्तः पुरस्थितः । २२२.२६/२अनुज्ञातं च भिक्षान्नमश्नीयाद् गुरुणा ततः ॥ २२२.२६॥ २२२.२७/१अवगाहेद् अपः पूर्वमाचार्येणावगाहिताः । २२२.२७/२समिज्जलादिकं चास्य कल्यकल्यमुपानयेत् ॥ २२२.२७॥ २२२.२८/१गृहीतग्राह्यवेदश्च ततोऽनुज्ञामवाप्य वै । २२२.२८/२गार्हस्थ्यमावसेत् प्राज्ञो निष्पन्नगुरुनिष्कृतिः ॥ २२२.२८॥ २२२.२९/१विधिनावाप्तदारस्तु धनं प्राप्य स्वकर्मणा । २२२.२९/२गृहस्थकार्यमखिलं कुर्याद् विप्राः स्वशक्तितः ॥ २२२.२९॥ २२२.३०/१निर्वापेण पितृन् अर्च्य यज्ञैर्देवांस्तथातिथीन् । २२२.३०/२अन्नैर्मुनींश्च स्वाध्यायैरपत्येन प्रजापतिम् ॥ २२२.३०॥ २२२.३१/१बलिकर्मणा भूतानि वाक्सत्येनाखिलं जगत् । २२२.३१/२प्राप्नोति लोकान् पुरुषो निजकर्मसमार्जितान् ॥ २२२.३१॥ २२२.३२/१भिक्षाभुजश्च ये केचित् परिव्राड् ब्रह्मचारिणः । २२२.३२/२तेऽप्यत्र प्रतितिष्ठन्ति गार्हस्थ्यं तेन वै परम् ॥ २२२.३२॥ २२२.३३/१वेदाहरणकार्येण तीर्थस्नानाय च द्विजाः । २२२.३३/२अटन्ति वसुधां विप्राः पृथिवीदर्शनाय च ॥ २२२.३३॥ २२२.३४/१अनिकेता ह्यनाहारा ये तु सायंगृहास्तु ते । २२२.३४/२तेषां गृहस्थः सततं प्रतिष्ठा योनिरुच्यते ॥ २२२.३४॥ २२२.३५/१तेषां स्वागतदानानि वक्तव्यं मधुरं सदा । २२२.३५/२गृहागतानां दद्याच्च शयनासनभोजनम् ॥ २२२.३५॥ २२२.३६/१अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात् प्रतिनिवर्तते । २२२.३६/२स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यमादाय गच्छति ॥ २२२.३६॥ २२२.३७/१अवज्ञानमहंकारो दम्भश्चापि गृहे सतः । २२२.३७/२परिवादोपघातौ च पारुष्यं च न शस्यते ॥ २२२.३७॥ २२२.३८/१यश्च सम्यक् करोत्येवं गृहस्थः परमं विधिम् । २२२.३८/२सर्वबन्धविनिर्मुक्तो लोकान् आप्नोति चोत्तमान् ॥ २२२.३८॥ २२२.३९/१वयःपरिणतौ विप्राः कृतकृत्यो गृहाश्रमी । २२२.३९/२पुत्रेषु भार्यां निक्षिप्य वनं गच्छेत् सहैव वा ॥ २२२.३९॥ २२२.४०/१पर्णमूलफलाहारः केशश्मश्रुजटाधरः । २२२.४०/२भूमिशायी भवेत् तत्र मुनिः सर्वातिथिर्द्विजाः ॥ २२२.४०॥ २२२.४१/१चर्मकाशकुशैः कुर्यात् परिधानोत्तरीयके । २२२.४१/२तद्वत् त्रिषवणं स्नानं शस्तमस्य द्विजोत्तमाः ॥ २२२.४१॥ २२२.४२/१देवताभ्यर्चनं होमः सर्वाभ्यागतपूजनम् । २२२.४२/२भिक्षा बलिप्रदानं तु शस्तमस्य प्रशस्यते ॥ २२२.४२॥ २२२.४३/१वन्यस्नेहेन गात्राणामभ्यङ्गश्चापि शस्यते । २२२.४३/२तपस्या तस्य विप्रेन्द्राः शीतोष्णादिसहिष्णुता ॥ २२२.४३॥ २२२.४४/१यस्त्वेता नियतश्चर्या वानप्रस्थश्चरेन् मुनिः । २२२.४४/२स दहत्यग्निवद् दोषाञ् जयेल्लोकांश्च शाश्वतान् ॥ २२२.४४॥ २२२.४५/१चतुर्थश्चाश्रमो भिक्षोः प्रोच्यते यो मनीषिभिः । २२२.४५/२तस्य स्वरूपं गदतो बुध्यध्वं मम सत्तमाः ॥ २२२.४५॥ २२२.४६/१पुत्रद्रव्यकलत्रेषु त्यजेत् स्नेहं द्विजोत्तमाः । २२२.४६/२चतुर्थमाश्रमस्थानं गच्छेन् निर्धूतमत्सरः ॥ २२२.४६॥ २२२.४७/१त्रैवर्णिकांस्त्यजेत् सर्वान् आरम्भान् द्विजसत्तमाः । २२२.४७/२मित्रादिषु समो मैत्रः समस्तेष्वेव जन्तुषु ॥ २२२.४७॥ २२२.४८/१जरायुजाण्डजादीनां वाङ्मनःकर्मभिः क्वचित् । २२२.४८/२युक्तः कुर्वीत न द्रोहं सर्वसङ्गांश्च वर्जयेत् ॥ २२२.४८॥ २२२.४९/१एकरात्रस्थितिर्ग्रामे पञ्चरात्रस्थितिः पुरे । २२२.४९/२तथा प्रीतिर्न तिर्यक्षु द्वेषो वा नास्य जायते ॥ २२२.४९॥ २२२.५०/१प्राणयात्रानिमित्तं च व्यङ्गारेऽभुक्तवज्जने । २२२.५०/२काले प्रशस्तवर्णानां भिक्षार्थी पर्यटेद् गृहान् ॥ २२२.५०॥ २२२.५१/१अलाभे न विषादी स्याल्लाभे नैव च हर्षयेत् । २२२.५१/२प्राणयात्रिकमात्रः स्यान् मात्रासङ्गाद् विनिर्गतः ॥ २२२.५१॥ २२२.५२/१अतिपूजितलाभांस्तु जुगुप्सं चैव सर्वतः । २२२.५२/२अतिपूजितलाभैस्तु यतिर्मुक्तोऽपि बध्यते ॥ २२२.५२॥ २२२.५३/१कामः क्रोधस्तथा दर्पो लोभमोहादयश्च ये । २२२.५३/२तांस्तु दोषान् परित्यज्य परिव्राण् निर्ममो भवेत् ॥ २२२.५३॥ २२२.५४/१अभयं सर्वसत्त्वेभ्यो दत्त्वा यश्चरते महीम् । २२२.५४/२तस्य देहाद् विमुक्तस्य भयं नोत्पद्यते क्वचित् ॥ २२२.५४॥ २२२.५५/१कृत्वाग्निहोत्रं स्वशरीरसंस्थम् । २२२.५५/२शारीरमग्निं स्वमुखे जुहोति । २२२.५५/३विप्रस्तु भिक्षोपगतैर्हविर्भिश् । २२२.५५/४चिताग्निना स व्रजति स्म लोकान् ॥ २२२.५५॥ २२२.५६/१मोक्षाश्रमं यश्चरते यथोक्तम् । २२२.५६/२शुचिश्च संकल्पितबुद्धियुक्तः । २२२.५६/३अनिन्धनं ज्योतिरिव प्रशान्तम् । २२२.५६/४स ब्रह्मलोकं व्रजति द्विजातिः ॥ २२२.५६॥ २२३.१/१मुनय ऊचुः । सर्वज्ञस्त्वं महाभाग सर्वभूतहिते रतः । २२३.१/२भूतं भव्यं भविष्यं च न तेऽस्त्यविदितं मुने ॥ २२३.१॥ २२३.२/१कर्मणा केन वर्णानामधमा जायते गतिः । २२३.२/२उत्तमा च भवेत् केन ब्रूहि तेषां महामते ॥ २२३.२॥ २२३.३/१शूद्रस्तु कर्मणा केन ब्राह्मणत्वं च गच्छति । २२३.३/२श्रोतुमिच्छामहे केन ब्राह्मणः शूद्रतामियात् ॥ २२३.३॥ २२३.४/१व्यास उवाच । हिमवच्छिखरे रम्ये नानाधातुविभूषिते । २२३.४/२नानाद्रुमलताकीर्णे नानाश्चर्यसमन्विते ॥ २२३.४॥ २२३.५/१तत्र स्थितं महादेवं त्रिपुरघ्नं त्रिलोचनम् । २२३.५/२शैलराजसुता देवी प्रणिपत्य सुरेश्वरम् ॥ २२३.५॥ २२३.६/१इमं प्रश्नं पुरा विप्रा अपृच्छच्चारुलोचना । २२३.६/२तद् अहं सम्प्रवक्ष्यामि श‍ृणुध्वं मम सत्तमाः ॥ २२३.६॥ २२३.७/१उमोवाच । भगवन् भगनेत्रघ्न पूष्णो दन्तविनाशन । २२३.७/२दक्षक्रतुहर त्र्यक्ष संशयो मे महान् अयम् ॥ २२३.७॥ २२३.८/१चातुर्वर्ण्यं भगवता पूर्वं सृष्टं स्वयम्भुवा । २२३.८/२केन कर्मविपाकेन वैश्यो गच्छति शूद्रताम् ॥ २२३.८॥ २२३.९/१वैश्यो वा क्षत्रियः केन द्विजो वा क्षत्रियो भवेत् । २२३.९/२प्रतिलोमे कथं देव शक्यो धर्मो निवर्तितुम् ॥ २२३.९॥ २२३.१०/१केन वा कर्मणा विप्रः शूद्रयोनौ प्रजायते । २२३.१०/२क्षत्रियः शूद्रतामेति केन वा कर्मणा विभो ॥ २२३.१०॥ २२३.११/१एतं मे संशयं देव वद भूतपतेऽनघ । २२३.११/२त्रयो वर्णाः प्रकृत्येह कथं ब्राह्मण्यमाप्नुयुः ॥ २२३.११॥ २२३.१२/१शिव उवाच । ब्राह्मण्यं देवि दुष्प्रापं निसर्गाद् ब्राह्मणः शुभे । २२३.१२/२क्षत्रियो वैश्यशूद्रौ वा निसर्गाद् इति मे मतिः ॥ २२३.१२॥ २२३.१३/१कर्मणा दुष्कृतेनेह स्थानाद् भ्रश्यति स द्विजः । २२३.१३/२श्रेष्ठं वर्णमनुप्राप्य तस्माद् आक्षिप्यते पुनः ॥ २२३.१३॥ २२३.१४/१स्थितो ब्राह्मणधर्मेण ब्राह्मण्यमुपजीवति । २२३.१४/२क्षत्रियो वाथ वैश्यो वा ब्रह्मभूयं स गच्छति ॥ २२३.१४॥ २२३.१५/१यश्च विप्रत्वमुत्सृज्य क्षत्रधर्मान् निषेवते । २२३.१५/२ब्राह्मण्यात् स परिभ्रष्टः क्षत्रयोनौ प्रजायते ॥ २२३.१५॥ २२३.१६/१वैश्यकर्म च यो विप्रो लोभमोहव्यपाश्रयः । २२३.१६/२ब्राह्मण्यं दुर्लभं प्राप्य करोत्यल्पमतिः सदा ॥ २२३.१६॥ २२३.१७/१स द्विजो वैश्यतामेति वैश्यो वा शूद्रतामियात् । २२३.१७/२स्वधर्मात् प्रच्युतो विप्रस्ततः शूद्रत्वमाप्नुयात् ॥ २२३.१७॥ २२३.१८/१तत्रासौ निरयं प्राप्तो वर्णभ्रष्टो बहिष्कृतः । २२३.१८/२ब्रह्मलोकात् परिभ्रष्टः शूद्रयोनौ प्रजायते ॥ २२३.१८॥ २२३.१९/१क्षत्रियो वा महाभागे वैश्यो वा धर्मचारिणि । २२३.१९/२स्वानि कर्माण्यपाकृत्य शूद्रकर्म निषेवते ॥ २२३.१९॥ २२३.२०/१स्वस्थानात् स परिभ्रष्टो वर्णसंकरतां गतः । २२३.२०/२ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रत्वं याति तादृशः ॥ २२३.२०॥ २२३.२१/१यस्तु शूद्रः स्वधर्मेण ज्ञानविज्ञानवाञ् शुचिः । २२३.२१/२धर्मज्ञो धर्मनिरतः स धर्मफलमश्नुते ॥ २२३.२१॥ २२३.२२/१इदं चैवापरं देवि ब्रह्मणा समुदाहृतम् । २२३.२२/२अध्यात्मं नैष्ठिकी सिद्धिर्धर्मकामैर्निषेव्यते ॥ २२३.२२॥ २२३.२३/१उग्रान्नं गर्हितं देवि गणान्नं श्राद्धसूतकम् । २२३.२३/२घुष्टान्नं नैव भोक्तव्यं शूद्रान्नं नैव वा क्वचित् ॥ २२३.२३॥ २२३.२४/१शूद्रान्नं गर्हितं देवि सदा देवैर्महात्मभिः । २२३.२४/२पितामहमुखोत्सृष्टं प्रमाणमिति मे मतिः ॥ २२३.२४॥ २२३.२५/१शूद्रान्नेनावशेषेण जठरे म्रियते द्विजः । २२३.२५/२आहिताग्निस्तथा यज्वा स शूद्रगतिभाग् भवेत् ॥ २२३.२५॥ २२३.२६/१तेन शूद्रान्नशेषेण ब्रह्मस्थानाद् अपाकृतः । २२३.२६/२ब्राह्मणः शूद्रतामेति नास्ति तत्र विचारणा ॥ २२३.२६॥ २२३.२७/१यस्यान्नेनावशेषेण जठरे म्रियते द्विजः । २२३.२७/२तां तां योनिं व्रजेद् विप्रो यस्यान्नमुपजीवति ॥ २२३.२७॥ २२३.२८/१ब्राह्मणत्वं सुखं प्राप्य दुर्लभं योऽवमन्यते । २२३.२८/२अभोज्यान्नानि वाश्नाति स द्विजत्वात् पतेत वै ॥ २२३.२८॥ २२३.२९/१सुरापो ब्रह्महा स्तेयी चौरो भग्नव्रतोऽशुचिः । २२३.२९/२स्वाध्यायवर्जितः पापो लुब्धो नैकृतिकः शठः ॥ २२३.२९॥ २२३.३०/१अव्रती वृषलीभर्ता कुण्डाशी सोमविक्रयी । २२३.३०/२विहीनसेवी विप्रो हि पतते ब्रह्मयोनितः ॥ २२३.३०॥ २२३.३१/१गुरुतल्पी गुरुद्वेषी गुरुकुत्सारतिश्च यः । २२३.३१/२ब्रह्मद्विड् वापि पतति ब्राह्मणो ब्रह्मयोनितः ॥ २२३.३१॥ २२३.३२/१एभिस्तु कर्मभिर्देवि शुभैराचरितैस्तथा । २२३.३२/२शूद्रो ब्राह्मणतां गच्छेद् वैश्यः क्षत्रियतां व्रजेत् ॥ २२३.३२॥ २२३.३३/१शूद्रः कर्माणि सर्वाणि यथान्यायं यथाविधि । २२३.३३/२सर्वातिथ्यमुपातिष्ठञ् शेषान्नकृतभोजनः ॥ २२३.३३॥ २२३.३४/१शुश्रूषां परिचर्यां यो ज्येष्ठवर्णे प्रयत्नतः । २२३.३४/२कुर्याद् अविमनाः श्रेष्ठः सततं सत्पथे स्थितः ॥ २२३.३४॥ २२३.३५/१देवद्विजातिसत्कर्ता सर्वातिथ्यकृतव्रतः । २२३.३५/२ऋतुकालाभिगामी च नियतो नियताशनः ॥ २२३.३५॥ २२३.३६/१दक्षः शिष्टजनान्वेषी शेषान्नकृतभोजनः । २२३.३६/२वृथा मांसं न भुञ्जीत शूद्रो वैश्यत्वम् ऋच्छति ॥ २२३.३६॥ २२३.३७/१ऋतवाग् अनहंवादी निर्द्वंद्वः सामकोविदः । २२३.३७/२यजते नित्ययज्ञैश्च स्वाध्यायपरमः शुचिः ॥ २२३.३७॥ २२३.३८/१दान्तो ब्राह्मणसत्कर्ता सर्ववर्णानसूयकः । २२३.३८/२गृहस्थव्रतमातिष्ठन् द्विकालकृतभोजनः ॥ २२३.३८॥ २२३.३९/१शेषाशी विजिताहारो निष्कामो निरहंवदः । २२३.३९/२अग्निहोत्रमुपासीनो जुह्वानश्च यथाविधि ॥ २२३.३९॥ २२३.४०/१सर्वातिथ्यमुपातिष्ठञ् शेषान्नकृतभोजनः । २२३.४०/२त्रेताग्निमात्रविहितं वैश्यो भवति च द्विजः ॥ २२३.४०॥ २२३.४१/१स वैश्यः क्षत्रियकुले शुचिर्महति जायते । २२३.४१/२स वैश्यः क्षत्रियो जातो जन्मप्रभृति संस्कृतः ॥ २२३.४१॥ २२३.४२/१उपनीतो व्रतपरो द्विजो भवति संस्कृतः । २२३.४२/२ददाति यजते यज्ञैः समृद्धैराप्तदक्षिणैः ॥ २२३.४२॥ २२३.४३/१अधीत्य स्वर्गमन्विच्छंस्त्रेताग्निशरणः सदा । २२३.४३/२आर्द्रहस्तप्रदो नित्यं प्रजा धर्मेण पालयन् ॥ २२३.४३॥ २२३.४४/१सत्यः सत्यानि कुरुते नित्यं यः शुद्धिदर्शनः । २२३.४४/२धर्मदण्डेन निर्दग्धो धर्मकामार्थसाधकः ॥ २२३.४४॥ २२३.४५/१यन्त्रितः कार्यकरणैः षड्भागकृतलक्षणः । २२३.४५/२ग्राम्यधर्मान् न सेवेत स्वच्छन्देनार्थकोविदः ॥ २२३.४५॥ २२३.४६/१ऋतुकाले तु धर्मात्मा पत्नीमुपाश्रयेत् सदा । २२३.४६/२सदोपवासी नियतः स्वाध्यायनिरतः शुचिः ॥ २२३.४६॥ २२३.४७/१वहिस्कान्तरिते नित्यं शयानोऽस्ति सदा गृहे । २२३.४७/२सर्वातिथ्यं त्रिवर्गस्य कुर्वाणः सुमनाः सदा ॥ २२३.४७॥ २२३.४८/१शूद्राणां चान्नकामानां नित्यं सिद्धमिति ब्रुवन् । २२३.४८/२स्वार्थाद् वा यदि वा कामान् न किंचिद् उपलक्षयेत् ॥ २२३.४८॥ २२३.४९/१पितृदेवातिथिकृते साधनं कुरुते च यत् । २२३.४९/२स्ववेश्मनि यथान्यायमुपास्ते भैक्ष्यमेव च ॥ २२३.४९॥ २२३.५०/१द्विकालमग्निहोत्रं च जुह्वानो वै यथाविधि । २२३.५०/२गोब्राह्मणहितार्थाय रणे चाभिमुखो हतः ॥ २२३.५०॥ २२३.५१/१त्रेताग्निमन्त्रपूतेन समाविश्य द्विजो भवेत् । २२३.५१/२ज्ञानविज्ञानसम्पन्नः संस्कृतो वेदपारगः ॥ २२३.५१॥ २२३.५२/१वैश्यो भवति धर्मात्मा क्षत्रियः स्वेन कर्मणा । २२३.५२/२एतैः कर्मफलैर्देवि न्यूनजातिकुलोद्भवः ॥ २२३.५२॥ २२३.५३/१शूद्रोऽप्यागमसम्पन्नो द्विजो भवति संस्कृतः । २२३.५३/२ब्राह्मणो वाप्यसद्वृत्तः सर्वसंकरभोजनः ॥ २२३.५३॥ २२३.५४/१स ब्राह्मण्यं समुत्सृज्य शूद्रो भवति तादृशः । २२३.५४/२कर्मभिः शुचिभिर्देवी शुद्धात्मा विजितेन्द्रियः ॥ २२३.५४॥ २२३.५५/१शूद्रोऽपि द्विजवत् सेव्य इति ब्रह्माब्रवीत् स्वयम् । २२३.५५/२स्वभावकर्मणा चैव यत्र शूद्रोऽधितिष्ठति ॥ २२३.५५॥ २२३.५६/१विशुद्धः स द्विजातिभ्यो विज्ञेय इति मे मतिः । २२३.५६/२न योनिर्नापि संस्कारो न श्रुतिर्न च संततिः ॥ २२३.५६॥ २२३.५७/१कारणानि द्विजत्वस्य वृत्तमेव तु कारणम् । २२३.५७/२सर्वोऽयं ब्राह्मणो लोके वृत्तेन तु विधीयते ॥ २२३.५७॥ २२३.५८/१वृत्ते स्थितश्च शूद्रोऽपि ब्राह्मणत्वं च गच्छति । २२३.५८/२ब्रह्मस्वभावः सुश्रोणि समः सर्वत्र मे मतः ॥ २२३.५८॥ २२३.५९/१निर्गुणं निर्मलं ब्रह्म यत्र तिष्ठति स द्विजः । २२३.५९/२एते ये विमला देवि स्थानभावनिदर्शकाः ॥ २२३.५९॥ २२३.६०/१स्वयं च वरदेनोक्ता ब्रह्मणा सृजता प्रजाः । २२३.६०/२ब्रह्मणो हि महत् क्षेत्रं लोके चरति पादवत् ॥ २२३.६०॥ २२३.६१/१यत् तत्र बीजं पतति सा कृषिः प्रेत्य भाविनी । २२३.६१/२संतुष्टेन सदा भाव्यं सत्पथालम्बिना सदा ॥ २२३.६१॥ २२३.६२/१ब्राह्मं हि मार्गमाक्रम्य वर्तितव्यं बुभूषता । २२३.६२/२संहिताध्यायिना भाव्यं गृहे वै गृहमेधिना ॥ २२३.६२॥ २२३.६३/१नित्यं स्वाध्याययुक्तेन न चाध्ययनजीविना । २२३.६३/२एवम्भूतो हि यो विप्रः सततं सत्पथे स्थितः ॥ २२३.६३॥ २२३.६४/१आहिताग्निरधीयानो ब्रह्मभूयाय कल्पते । २२३.६४/२ब्राह्मण्यं देवि सम्प्राप्य रक्षितव्यं यतात्मना ॥ २२३.६४॥ २२३.६५/१योनिप्रतिग्रहादानैः कर्मभिश्च शुचिस्मिते । २२३.६५/२एतत् ते गुह्यमाख्यातं यथा शूद्रो भवेद् द्विजः । २२३.६५/३ब्राह्मणो वा च्युतो धर्माद् यथा शूद्रत्वमाप्नुयात् ॥ २२३.६५॥ २२४.१/१उमोवाच । भगवन् सर्वभूतेश सुरासुरनमस्कृत । २२४.१/२धर्माधर्मे नृणां देव ब्रूहि मे संशयं विभो ॥ २२४.१॥ २२४.२/१कर्मणा मनसा वाचा त्रिविधैर्देहिनः सदा । २२४.२/२बध्यन्ते बन्धनैः कैर्वा मुच्यन्ते वा कथं वद ॥ २२४.२॥ २२४.३/१केन शीलेन वै देव कर्मणा कीदृशेन वा । २२४.३/२समाचारैर्गुणैः कैर्वा स्वर्गं यान्तीह मानवाः ॥ २२४.३॥ २२४.४/१शिव उवाच । देवि धर्मार्थतत्त्वज्ञे धर्मनित्ये उमे सदा । २२४.४/२सर्वप्राणिहितः प्रश्नः श्रूयतां बुद्धिवर्धनः ॥ २२४.४॥ २२४.५/१सत्यधर्मरताः शान्ताः सर्वलिङ्गविवर्जिताः । २२४.५/२नाधर्मेण न धर्मेण बध्यन्ते छिन्नसंशयाः ॥ २२४.५॥ २२४.६/१प्रलयोत्पत्तितत्त्वज्ञाः सर्वज्ञाः सर्वदर्शिनः । २२४.६/२वीतरागा विमुच्यन्ते पुरुषाः कर्मबन्धनैः ॥ २२४.६॥ २२४.७/१कर्मणा मनसा वाचा ये न हिंसन्ति किंचन । २२४.७/२ये न मज्जन्ति कस्मिंश्चित् ते न बध्नन्ति कर्मभिः ॥ २२४.७॥ २२४.८/१प्राणातिपाताद् विरताः शीलवन्तो दयान्विताः । २२४.८/२तुल्यद्वेष्यप्रिया दान्ता मुच्यन्ते कर्मबन्धनैः ॥ २२४.८॥ २२४.९/१सर्वभूतदयावन्तो विश्वास्याः सर्वजन्तुषु । २२४.९/२त्यक्तहिंस्रसमाचारास्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ २२४.९॥ २२४.१०/१परस्वनिर्ममा नित्यं परदारविवर्जिकाः । २२४.१०/२धर्मलब्धार्थभोक्तारस्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ २२४.१०॥ २२४.११/१मातृवत् स्वसृवच्चैव नित्यं दुहितृवच्च ये । २२४.११/२परदारेषु वर्तन्ते ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ २२४.११॥ २२४.१२/१स्वदारनिरता ये च ऋतुकालाभिगामिनः । २२४.१२/२अग्राम्यसुखभोगाश्च ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ २२४.१२॥ २२४.१३/१स्तैन्यान् निवृत्ताः सततं संतुष्टाः स्वधनेन च । २२४.१३/२स्वभाग्यान्युपजीवन्ति ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ २२४.१३॥ २२४.१४/१परदारेषु ये नित्यं चारित्रावृतलोचनाः । २२४.१४/२जितेन्द्रियाः शीलपरास्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ २२४.१४॥ २२४.१५/१एष दैवकृतो मार्गः सेवितव्यः सदा नरैः । २२४.१५/२अकषायकृतश्चैव मार्गः सेव्यः सदा बुधैः ॥ २२४.१५॥ २२४.१६/१अवृथापकृतश्चैव मार्गः सेव्यः सदा बुधैः । २२४.१६/२दानकर्मतपोयुक्तः शीलशौचदयात्मकः । २२४.१६/३स्वर्गमार्गमभीप्सद्भिर्न सेव्यस्त्वत उत्तरः ॥ २२४.१६॥ २२४.१७/१उमोवाच । वाचा तु बध्यते येन मुच्यते ह्यथवा पुनः । २२४.१७/२तानि कर्माणि मे देव वद भूतपतेऽनघ ॥ २२४.१७॥ २२४.१८/१शिव उवाच । आत्महेतोः परार्थे वा अधर्माश्रितमेव च । २२४.१८/२ये मृषा न वदन्तीह ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ २२४.१८॥ २२४.१९/१वृत्त्यर्थं धर्महेतोर्वा कामकारात् तथैव च । २२४.१९/२अनृतं ये न भाषन्ते ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ २२४.१९॥ २२४.२०/१श्लक्ष्णां वाणीं स्वच्छवर्णां मधुरां पापवर्जिताम् । २२४.२०/२स्वगतेनाभिभाषन्ते ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ २२४.२०॥ २२४.२१/१परुषं ये न भाषन्ते कटुकं निष्ठुरं तथा । २२४.२१/२न पैशुन्यरताः सन्तस्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ २२४.२१॥ २२४.२२/१पिशुनं न प्रभाषन्ते मित्रभेदकरं तथा । २२४.२२/२परपीडाकरं चैव ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ २२४.२२॥ २२४.२३/१ये वर्जयन्ति परुषं परद्रोहं च मानवाः । २२४.२३/२सर्वभूतसमा दान्तास्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ २२४.२३॥ २२४.२४/१शठप्रलापाद् विरता विरुद्धपरिवर्जकाः । २२४.२४/२सौम्यप्रलापिनो नित्यं ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ २२४.२४॥ २२४.२५/१न कोपाद् व्याहरन्ते ये वाचं हृदयदारिणीम् । २२४.२५/२शान्तिं विन्दन्ति ये क्रुद्धास्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ २२४.२५॥ २२४.२६/१एष वाणीकृतो देवि धर्मः सेव्यः सदा नरैः । २२४.२६/२शुभसत्यगुणैर्नित्यं वर्जनीया मृषा बुधैः ॥ २२४.२६॥ २२४.२७/१उमोवाच । मनसा बध्यते येन कर्मणा पुरुषः सदा । २२४.२७/२तन् मे ब्रूहि महाभाग देवदेव पिनाकधृक् ॥ २२४.२७॥ २२४.२८/१महेश्वर उवाच । मानसेनेह धर्मेण संयुक्ताः पुरुषाः सदा । २२४.२८/२स्वर्गं गच्छन्ति कल्याणि तन् मे कीर्तयतः श‍ृणु ॥ २२४.२८॥ २२४.२९/१दुष्प्रणीतेन मनसा दुष्प्रणीतान्तराकृतिः । २२४.२९/२नरो बध्येत येनेह श‍ृणु वा तं शुभानने ॥ २२४.२९॥ २२४.३०/१अरण्ये विजने न्यस्तं परस्वं दृश्यते यदा । २२४.३०/२मनसापि न गृह्णन्ति ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ २२४.३०॥ २२४.३१/१तथैव परदारान् ये कामवृत्ता रहोगताः । २२४.३१/२मनसापि न हिंसन्ति ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ २२४.३१॥ २२४.३२/१शत्रुं मित्रं च ये नित्यं तुल्येन मनसा नराः । २२४.३२/२भजन्ति मैत्र्यं संगम्य ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ २२४.३२॥ २२४.३३/१श्रुतवन्तो दयावन्तः शुचयः सत्यसंगराः । २२४.३३/२स्वैरर्थैः परिसंतुष्टास्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ २२४.३३॥ २२४.३४/१अवैरा ये त्वनायासा मैत्रचित्तरताः सदा । २२४.३४/२सर्वभूतदयावन्तस्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ २२४.३४॥ २२४.३५/१ज्ञातवन्तः क्रियावन्तः क्षमावन्तः सुहृत्प्रियाः । २२४.३५/२धर्माधर्मविदो नित्यं ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ २२४.३५॥ २२४.३६/१शुभानामशुभानां च कर्मणां फलसंचये । २२४.३६/२निराकाङ्क्षाश्च ये देवि ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ २२४.३६॥ २२४.३७/१पापोपेतान् वर्जयन्ति देवद्विजपराः सदा । २२४.३७/२समुत्थानमनुप्राप्तास्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ २२४.३७॥ २२४.३८/१शुभैः कर्मफलैर्देवि मयैते परिकीर्तिताः । २२४.३८/२स्वर्गमार्गपरा भूयः किं त्वं श्रोतुमिहेच्छसि ॥ २२४.३८॥ २२४.३९/१उमोवाच । महान् मे संशयः कश्चिन् मर्त्यान् प्रति महेश्वर । २२४.३९/२तस्मात् त्वं निपुणेनाद्य मम व्याख्यातुमर्हसि ॥ २२४.३९॥ २२४.४०/१केनायुर्लभते दीर्घं कर्मणा पुरुषः प्रभो । २२४.४०/२तपसा वापि देवेश केनायुर्लभते महत् ॥ २२४.४०॥ २२४.४१/१क्षीणायुः केन भवति कर्मणा भुवि मानवः । २२४.४१/२विपाकं कर्मणां देव वक्तुमर्हस्यनिन्दित ॥ २२४.४१॥ २२४.४२/१अपरे च महाभाग्या मन्दभाग्यास्तथा परे । २२४.४२/२अकुलीनाः कुलीनाश्च सम्भवन्ति तथा परे ॥ २२४.४२॥ २२४.४३/१दुर्दर्शाः केचिद् आभान्ति नराः काष्ठमया इव । २२४.४३/२प्रियदर्शास्तथा चान्ये दर्शनाद् एव मानवाः ॥ २२४.४३॥ २२४.४४/१दुष्प्रज्ञाः केचिद् आभान्ति केचिद् आभान्ति पण्डिताः । २२४.४४/२महाप्रज्ञास्तथा चान्ये ज्ञानविज्ञानभाविनः ॥ २२४.४४॥ २२४.४५/१अल्पवाचास्तथा केचिन् महावाचास्तथा परे । २२४.४५/२दृश्यन्ते पुरुषा देव ततो व्याख्यातुमर्हसि ॥ २२४.४५॥ २२४.४६/१शिव उवाच । हन्त तेऽहं प्रवक्ष्यामि देवि कर्मफलोदयम् । २२४.४६/२मर्त्यलोके नरः सर्वो येन स्वं फलमश्नुते ॥ २२४.४६॥ २२४.४७/१प्राणातिपाती योगीन्द्रो दण्डहस्तो नरः सदा । २२४.४७/२नित्यमुद्यतशस्त्रश्च हन्ति भूतगणान् नरः ॥ २२४.४७॥ २२४.४८/१निर्दयः सर्वभूतेभ्यो नित्यमुद्वेगकारकः । २२४.४८/२अपि कीटपतंगानामशरण्यः सुनिर्घृणः ॥ २२४.४८॥ २२४.४९/१एवम्भूतो नरो देवि निरयं प्रतिपद्यते । २२४.४९/२विपरीतस्तु धर्मात्मा स्वरूपेणाभिजायते ॥ २२४.४९॥ २२४.५०/१निरयं याति हिंसात्मा याति स्वर्गमहिंसकः । २२४.५०/२यातनां निरये रौद्रां सकृच्छ्रां लभते नरः ॥ २२४.५०॥ २२४.५१/१यः कश्चिन् निरयात् तस्मात् समुत्तरति कर्हिचित् । २२४.५१/२मानुष्यं लभते वापि हीनायुस्तत्र जायते ॥ २२४.५१॥ २२४.५२/१पापेन कर्मणा देवि युक्तो हिंसादिभिर्यतः । २२४.५२/२अहितः सर्वभूतानां हीनायुरुपजायते ॥ २२४.५२॥ २२४.५३/१शुभेन कर्मणा देवि प्राणिघातविवर्जितः । २२४.५३/२शुभेन कर्मणा देवि प्राणिघातविवर्जितः । २२४.५३/३निक्षिप्तशस्त्रो निर्दण्डो न हिंसति कदाचन ॥ २२४.५३॥ २२४.५४/१न घातयति नो हन्ति घ्नन्तं नैवानुमोदते । २२४.५४/२सर्वभूतेषु सस्नेहो यथात्मनि तथा परे ॥ २२४.५४॥ २२४.५५/१ईदृशः पुरुषो नित्यं देवि देवत्वमश्नुते । २२४.५५/२उपपन्नान् सुखान् भोगान् सदाश्नाति मुदा युतः ॥ २२४.५५॥ २२४.५६/१अथ चेन् मानुषे लोके कदाचिद् उपपद्यते । २२४.५६/२एष दीर्घायुषां मार्गः सुवृत्तानां सुकर्मणाम् । २२४.५६/३प्राणिहिंसाविमोक्षेण ब्रह्मणा समुदीरितः ॥ २२४.५६॥ २२५.१/१उमोवाच । किंशीलः किंसमाचारः पुरुषः कैश्च कर्मभिः । २२५.१/२स्वर्गं समभिपद्येत सम्प्रदानेन केन वा ॥ २२५.१॥ २२५.२/१महेश्वर उवाच । दाता ब्राह्मणसत्कर्ता दीनार्तकृपणादिषु । २२५.२/२भक्षभोज्यान्नपानानां वाससां च महामतिः ॥ २२५.२॥ २२५.३/१प्रतिश्रयान् सभाः कुर्यात् प्रपाः पुष्करिणीस्तथा । २२५.३/२नित्यकादीनि कर्माणि करोति प्रयतः शुचिः ॥ २२५.३॥ २२५.४/१आसनं शयनं यानं गृहं रत्नं धनं तथा । २२५.४/२सस्यजातानि सर्वाणि सक्षेत्राण्यथ योषितः ॥ २२५.४॥ २२५.५/१सुप्रशान्तमना नित्यं यः प्रयच्छति मानवः । २२५.५/२एवम्भूतो नरो देवि देवलोकेऽभिजायते ॥ २२५.५॥ २२५.६/१तत्रोष्य सुचिरं कालं भुक्त्वा भोगान् अनुत्तमान् । २२५.६/२सहाप्सरोभिर्मुदितो रमित्वा नन्दनादिषु ॥ २२५.६॥ २२५.७/१तस्माच्च्युतो महेशानि मानुषेषूपजायते । २२५.७/२महाभागकुले देवि धनधान्यसमाचिते ॥ २२५.७॥ २२५.८/१तत्र कामगुणैः सर्वैः समुपेतो मुदान्वितः । २२५.८/२महाकार्यो महाभोगो धनी भवति मानवः ॥ २२५.८॥ २२५.९/१एते देवि महाभागाः प्राणिनो दानशालिनः । २२५.९/२ब्रह्मणा वै पुरा प्रोक्ताः सर्वस्य प्रियदर्शनाः ॥ २२५.९॥ २२५.१०/१अपरे मानवा देवि प्रदानकृपणा द्विजाः । २२५.१०/२येऽन्नानि न प्रयच्छन्ति विद्यमानेऽप्यबुद्धयः ॥ २२५.१०॥ २२५.११/१दीनान्धकृपणान् दृष्ट्वा भिक्षुकान् अतिथीन् अपि । २२५.११/२याच्यमाना निवर्तन्ते जिह्वालोभसमन्विताः ॥ २२५.११॥ २२५.१२/१न धनानि न वासांसि न भोगान् न च काञ्चनम् । २२५.१२/२न गाश्च नान्नविकृतिं प्रयच्छन्ति कदाचन ॥ २२५.१२॥ २२५.१३/१अप्रलुब्धाश्च ये लुब्धा नास्तिका दानवर्जितः । २२५.१३/२एवम्भूता नरा देवि निरयं यान्त्यबुद्धयः ॥ २२५.१३॥ २२५.१४/१ते वै मनुष्यतां यान्ति यदा कालस्य पर्ययात् । २२५.१४/२धनरिक्ते कुले जन्म लभन्ते स्वल्पबुद्धयः ॥ २२५.१४॥ २२५.१५/१क्षुत्पिपासापरीताश्च सर्वलोकबहिष्कृताः । २२५.१५/२निराशाः सर्वभोगेभ्यो जीवन्त्यधर्मजीविकाः ॥ २२५.१५॥ २२५.१६/१अल्पभोगकुले जाता अल्पभोगरता नराः । २२५.१६/२अनेन कर्मणा देवि भवन्त्यधनिनो नराः ॥ २२५.१६॥ २२५.१७/१अपरे दम्भिनो नित्यं मानिनः परतो रताः । २२५.१७/२आसनार्हस्य ये पीठं न यच्छन्त्यल्पचेतसः ॥ २२५.१७॥ २२५.१८/१मार्गार्हस्य च ये मार्गं न प्रयच्छन्त्यबुद्धयः । २२५.१८/२अर्घार्हान् न च संस्कारैरर्चयन्ति यथाविधि ॥ २२५.१८॥ २२५.१९/१पाद्यमाचमनीयं वा प्रयच्छन्त्यभिबुद्धयः । २२५.१९/२शुभं चाभिमतं प्रेम्णा गुरुं नाभिवदन्ति ये ॥ २२५.१९॥ २२५.२०/१अभिमानप्रवृद्धेन लोभेन सममास्थिताः । २२५.२०/२सम्मान्यांश्चावमन्यन्ते वृद्धान् परिभवन्ति च ॥ २२५.२०॥ २२५.२१/१एवंविधा नरा देवि सर्वे निरयगामिनः । २२५.२१/२ते चेद् यदि नरास्तस्मान् निरयाद् उत्तरन्ति च ॥ २२५.२१॥ २२५.२२/१वर्षपूगैस्ततो जन्म लभन्ते कुत्सिते कुले । २२५.२२/२श्वपाकपुल्कसादीनां कुत्सितानामचेतसाम् ॥ २२५.२२॥ २२५.२३/१कुलेषु तेऽभिजायन्ते गुरुवृद्धोपतापिनः । २२५.२३/२न दम्भी न च मानी यो देवतातिथिपूजकः ॥ २२५.२३॥ २२५.२४/१लोकपूज्यो नमस्कर्ता प्रसूतो मधुरं वचः । २२५.२४/२सर्वकर्मप्रियकरः सर्वभूतप्रियः सदा ॥ २२५.२४॥ २२५.२५/१अद्वेषी सुमुखः श्लक्ष्णः स्निग्धवाणीप्रदः सदा । २२५.२५/२स्वागतेनैव सर्वेषां भूतानामविहिंसकः ॥ २२५.२५॥ २२५.२६/१यथार्थं सत्क्रियापूर्वमर्चयन्न् अवतिष्ठते । २२५.२६/२मार्गार्हाय ददन् मार्गं गुरुमभ्यर्चयन् सदा ॥ २२५.२६॥ २२५.२७/१अतिथिप्रग्रहरतस्तथाभ्यागतपूजकः । २२५.२७/२एवम्भूतो नरो देवि स्वर्गतिं प्रतिपद्यते ॥ २२५.२७॥ २२५.२८/१ततो मानुष्यमासाद्य विशिष्टकुलजो भवेत् । २२५.२८/२तत्रासौ विपुलैर्भोगैः सर्वरत्नसमायुतः ॥ २२५.२८॥ २२५.२९/१यथार्हदाता चार्हेषु धर्मचर्यापरो भवेत् । २२५.२९/२सम्मतः सर्वभूतानां सर्वलोकनमस्कृतः ॥ २२५.२९॥ २२५.३०/१स्वकर्मफलमाप्नोति स्वयमेव नरः सदा । २२५.३०/२एष धर्मो मया प्रोक्तो विधात्रा स्वयमीरितः ॥ २२५.३०॥ २२५.३१/१यस्तु रौद्रसमाचारः सर्वसत्त्वभयंकरः । २२५.३१/२हस्ताभ्यां यदि वा पद्भ्यां रज्ज्वा दण्डेन वा पुनः ॥ २२५.३१॥ २२५.३२/१लोष्टैः स्तम्भैरुपायैर्वा जन्तून् बाधेत शोभने । २२५.३२/२हिंसार्थं निष्कृतिप्रज्ञः प्रोद्वेजयति चैव हि ॥ २२५.३२॥ २२५.३३/१उपक्रामति जन्तूंश्च उद्वेगजननः सदा । २२५.३३/२एवं शीलसमाचारो निरयं प्रतिपद्यते ॥ २२५.३३॥ २२५.३४/१स चेन् मनुष्यतां गच्छेद् यदि कालस्य पर्ययात् । २२५.३४/२बह्वाबाधापरिक्लिष्टे कुले जयति सोऽधमे ॥ २२५.३४॥ २२५.३५/१लोकद्विष्टोऽधमः पुंसां स्वयं कर्मकृतैः फलैः । २२५.३५/२एष देवि मनुष्येषु बोद्धव्यो ज्ञातिबन्धुषु ॥ २२५.३५॥ २२५.३६/१अपरः सर्वभूतानि दयावान् अनुपश्यति । २२५.३६/२मैत्री दृष्टिः पितृसमो निर्वैरो नियतेन्द्रियः ॥ २२५.३६॥ २२५.३७/१नोद्वेजयति भूतानि न च हन्ति दयापरः । २२५.३७/२हस्तपादैश्च नियतैर्विश्वास्यः सर्वजन्तुषु ॥ २२५.३७॥ २२५.३८/१न रज्ज्वा न च दण्डेन न लोष्टैर्नायुधेन च । २२५.३८/२उद्वेजयति भूतानि शुभकर्मा दयापरः ॥ २२५.३८॥ २२५.३९/१एवं शीलसमाचारः स्वर्गे समुपजायते । २२५.३९/२तत्रासौ भवने दिव्ये मुदा वसति देववत् ॥ २२५.३९॥ २२५.४०/१स चेत् स्वर्गक्षयान् मर्त्यो मनुष्येषूपजायते । २२५.४०/२अल्पायासो निरातङ्कः स जातः सुखमेधते ॥ २२५.४०॥ २२५.४१/१सुखभागी निरायासो निरुद्वेगः सदा नरः । २२५.४१/२एष देवि सतां मार्गो बाधा यत्र न विद्यते ॥ २२५.४१॥ २२५.४२/१उमोवाच । इमे मनुष्या दृश्यन्ते ऊहापोहविशारदाः । २२५.४२/२ज्ञानविज्ञानसम्पन्नाः प्रज्ञावन्तोऽर्थकोविदाः ॥ २२५.४२॥ २२५.४३/१दुष्प्रज्ञाश्चापरे देव ज्ञानविज्ञानवर्जिताः । २२५.४३/२केन कर्मविपाकेन प्रज्ञावान् पुरुषो भवेत् ॥ २२५.४३॥ २२५.४४/१अल्पप्रज्ञो विरूपाक्ष कथं भवति मानवः । २२५.४४/२एवं त्वं संशयं छिन्धि सर्वधर्मभृतां वर ॥ २२५.४४॥ २२५.४५/१जात्यन्धाश्चापरे देव रोगार्ताश्चापरे तथा । २२५.४५/२नराः क्लीबाश्च दृश्यन्ते कारणं ब्रूहि तत्र वै ॥ २२५.४५॥ २२५.४६/१महेश्वर उवाच । ब्राह्मणान् वेदविदुषः सिद्धान् धर्मविदस्तथा । २२५.४६/२परिपृच्छन्त्यहरहः कुशलाकुशलं सदा ॥ २२५.४६॥ २२५.४७/१वर्जयन्तोऽशुभं कर्म सेवमानाः शुभं तथा । २२५.४७/२लभन्ते स्वर्गतिं नित्यमिह लोके यथासुखम् ॥ २२५.४७॥ २२५.४८/१स चेन् मनुष्यतां याति मेधावी तत्र जायते । २२५.४८/२श्रुतं यज्ञानुगं यस्य कल्याणमुपजायते ॥ २२५.४८॥ २२५.४९/१परदारेषु ये चापि चक्षुर्दुष्टं प्रयुञ्जते । २२५.४९/२तेन दुष्टस्वभावेन जात्यन्धास्ते भवन्ति हि ॥ २२५.४९॥ २२५.५०/१मनसापि प्रदुष्टेन नग्नां पश्यन्ति ये स्त्रियम् । २२५.५०/२रोगार्तास्ते भवन्तीह नरा दुष्कृतकारिणः ॥ २२५.५०॥ २२५.५१/१ये तु मूढा दुराचारा वियोनौ मैथुने रताः । २२५.५१/२पुरुषेषु सुदुष्प्रज्ञाः क्लीबत्वमुपयान्ति ते ॥ २२५.५१॥ २२५.५२/१पशूंश्च ये वै बध्नन्ति ये चैव गुरुतल्पगाः । २२५.५२/२प्रकीर्णमैथुना ये च क्लीबा जायन्ति वै नराः ॥ २२५.५२॥ २२५.५३/१उमोवाच । अवद्यं किं तु वै कर्म निरवद्यं तथैव च । २२५.५३/२श्रेयः कुर्वन्न् अवाप्नोति मानवो देवसत्तम ॥ २२५.५३॥ २२५.५४/१महेश्वर उवाच । श्रेयांसं मार्गमन्विच्छन् सदा यः पृच्छति द्विजान् । २२५.५४/२धर्मान्वेषी गुणाकाङ्क्षी स स्वर्गं समुपाश्नुते ॥ २२५.५४॥ २२५.५५/१यदि मानुष्यतां देवि कदाचित् संनियच्छति । २२५.५५/२मेधावी धारणायुक्तः प्राज्ञस्तत्रापि जायते ॥ २२५.५५॥ २२५.५६/१एष देवि सतां धर्मो गन्तव्यो भूतिकारकः । २२५.५६/२नृणां हितार्थाय सदा मया चैवमुदाहृतः ॥ २२५.५६॥ २२५.५७/१उमोवाच । अपरे स्वल्पविज्ञाना धर्मविद्वेषिणो नराः । २२५.५७/२ब्राह्मणान् वेदविदुषो नेच्छन्ति परिसर्पितुम् ॥ २२५.५७॥ २२५.५८/१व्रतवन्तो नराः केचिच्छ्रद्धादमपरायणाः । २२५.५८/२अव्रता भ्रष्टनियमास्तथान्ये राक्षसोपमाः ॥ २२५.५८॥ २२५.५९/१यज्वानश्च तथैवान्ये निर्मोहाश्च तथा परे । २२५.५९/२केन कर्मविपाकेन भवन्तीह वदस्व मे ॥ २२५.५९॥ २२५.६०/१महेश्वर उवाच । आगमालोकधर्माणां मर्यादाः पूर्वनिर्मिताः । २२५.६०/२प्रमाणेनानुवर्तन्ते दृश्यन्ते ह दृढव्रताः ॥ २२५.६०॥ २२५.६१/१अधर्मं धर्ममित्याहुर्ये च मोहवशं गताः । २२५.६१/२अव्रता नष्टमर्यादास्ते नरा ब्रह्मराक्षसाः ॥ २२५.६१॥ २२५.६२/१ये वै कालकृतोद्योगात् सम्भवन्तीह मानवाः । २२५.६२/२निर्होमा निर्वषट्कारास्ते भवन्ति नराधमाः ॥ २२५.६२॥ २२५.६३/१एष देवि मया सर्व+ ।संशयच्छेदनाय ते । २२५.६३/२कुशलाकुशलो नृणां व्याख्यातो धर्मसागरः ॥ २२५.६३॥ २२६.१/१व्यास उवाच । श्रुत्वैवं सा जगन्माता भर्तुर्वचनमादितः । २२६.१/२हृष्टा बभूव सुप्रीता विस्मिता च तदा द्विजाः ॥ २२६.१॥ २२६.२/१ये तत्रासन् मुनिवरास्त्रिपुरारेः समीपतः । २२६.२/२तीर्थयात्राप्रसङ्गेन गतास्तस्मिन् गिरौ द्विजाः ॥ २२६.२॥ २२६.३/१तेऽपि सम्पूज्य तं देवं शूलपाणिं प्रणम्य च । २२६.३/२पप्रच्छुः संशयं चैव लोकानां हितकाम्यया ॥ २२६.३॥ २२६.४/१मुनय ऊचुः । त्रिलोचन नमस्तेऽस्तु दक्षक्रतुविनाशन । २२६.४/२पृच्छामस्त्वां जगन्नाथ संशयं हृदि संस्थितम् ॥ २२६.४॥ २२६.५/१संसारेऽस्मिन् महाघोरे भैरवे लोमहर्षणे । २२६.५/२भ्रमन्ति सुचिरं कालं पुरुषाश्चाल्पमेधसः ॥ २२६.५॥ २२६.६/१येनोपायेन मुच्यन्ते जन्मसंसारबन्धनात् । २२६.६/२ब्रूहि तच्छ्रोतुमिच्छामः परं कौतूहलं हि नः ॥ २२६.६॥ २२६.७/१महेश्वर उवाच । कर्मपाशनिबद्धानां नराणां दुःखभागिनाम् । २२६.७/२नान्योपायं प्रपश्यामि वासुदेवात् परं द्विजाः ॥ २२६.७॥ २२६.८/१ये पूजयन्ति तं देवं शङ्खचक्रगदाधरम् । २२६.८/२वाङ्मनःकर्मभिः सम्यक् ते यान्ति परमां गतिम् ॥ २२६.८॥ २२६.९/१किं तेषां जीवितेनेह पशुवच्चेष्टितेन च । २२६.९/२येषां न प्रवणं चित्तं वासुदेवे जगन्मये ॥ २२६.९॥ २२६.१०/१ऋषय ऊचुः । पिनाकिन् भगनेत्रघ्न सर्वलोकनमस्कृत । २२६.१०/२माहात्म्यं वासुदेवस्य श्रोतुमिच्छाम शंकर ॥ २२६.१०॥ २२६.११/१महेश्वर उवाच । पितामहाद् अपि वरः शाश्वतः पुरुषो हरिः । २२६.११/२कृष्णो जाम्बूनदाभासो व्यभ्रे सूर्य इवोदितः ॥ २२६.११॥ २२६.१२/१दशबाहुर्महातेजा देवतारिनिषूदनः । २२६.१२/२श्रीवत्साङ्को हृषीकेशः सर्वदैवतयूथपः ॥ २२६.१२॥ २२६.१३/१ब्रह्मा तस्योदरभवस्तस्याहं च शिरोभवः । २२६.१३/२शिरोरुहेभ्यो ज्योतींषि रोमभ्यश्च सुरासुराः ॥ २२६.१३॥ २२६.१४/१ऋषयो देहसम्भूतास्तस्य लोकाश्च शाश्वताः । २२६.१४/२पितामहगृहं साक्षात् सर्वदेवगृहं च सः ॥ २२६.१४॥ २२६.१५/१सोऽस्याः पृथिव्याः कृत्स्नायाः स्रष्टा त्रिभुवनेश्वरः । २२६.१५/२संहर्ता चैव भूतानां स्थावरस्य चरस्य च ॥ २२६.१५॥ २२६.१६/१स हि देवदेवः साक्षाद् देवनाथः परंतपः । २२६.१६/२सर्वज्ञः सर्वसंस्रष्टा सर्वगः सर्वतोमुखः ॥ २२६.१६॥ २२६.१७/१न तस्मात् परमं भूतं त्रिषु लोकेषु किंचन । २२६.१७/२सनातनो महाभागो गोविन्द इति विश्रुतः ॥ २२६.१७॥ २२६.१८/१स सर्वान् पार्थिवान् संख्ये घातयिष्यति मानदः । २२६.१८/२सुरकार्यार्थमुत्पन्नो मानुष्यं वपुरास्थितः ॥ २२६.१८॥ २२६.१९/१नहि देवगणाः शक्तास्त्रिविक्रमविनाकृताः । २२६.१९/२भुवने देवकार्याणि कर्तुं नायकवर्जितः ॥ २२६.१९॥ २२६.२०/१नायकः सर्वभूतानां सर्वभूतनमस्कृतः । २२६.२०/२एतस्य देवनाथस्य कार्यस्य च परस्य च ॥ २२६.२०॥ २२६.२१/१ब्रह्मभूतस्य सततं ब्रह्मर्षिशरणस्य च । २२६.२१/२ब्रह्मा वसति नाभिस्थः शरीरेऽहं च संस्थितः ॥ २२६.२१॥ २२६.२२/१सर्वाः सुखं संस्थिताश्च शरीरे तस्य देवताः । २२६.२२/२स देवः पुण्डरीकाक्षः श्रीगर्भः श्रीसहोषितः ॥ २२६.२२॥ २२६.२३/१शार्ङ्गचक्रायुधः खड्गी सर्वनागरिपुध्वजः । २२६.२३/२उत्तमेन सुशीलेन शौचेन च दमेन च ॥ २२६.२३॥ २२६.२४/१पराक्रमेण वीर्येण वपुषा दर्शनेन च । २२६.२४/२आरोहणप्रमाणेन वीर्येणार्जवसम्पदा ॥ २२६.२४॥ २२६.२५/१आनृशंस्येन रूपेण बलेन च समन्वितः । २२६.२५/२अस्त्रैः समुदितः सर्वैर्दिव्यैरद्भुतदर्शनैः ॥ २२६.२५॥ २२६.२६/१योगमायासहस्राक्षो विरूपाक्षो महामनाः । २२६.२६/२वाचा मित्रजनश्लाघी ज्ञातिबन्धुजनप्रियः ॥ २२६.२६॥ २२६.२७/१क्षमावांश्चानहंवादी स देवो ब्रह्मदायकः । २२६.२७/२भयहर्ता भयार्तानां मित्रानन्दविवर्धनः ॥ २२६.२७॥ २२६.२८/१शरण्यः सर्वभूतानां दीनानां पालने रतः । २२६.२८/२श्रुतवान् अथ सम्पन्नः सर्वभूतनमस्कृतः ॥ २२६.२८॥ २२६.२९/१समाश्रितानामुपकृच्छत्रूणां भयकृत् तथा । २२६.२९/२नीतिज्ञो नीतिसम्पन्नो ब्रह्मवादी जितेन्द्रियः ॥ २२६.२९॥ २२६.३०/१भवार्थमेव देवानां बुद्ध्या परमया युतः । २२६.३०/२प्राजापत्ये शुभे मार्गे मानवे धर्मसंस्कृते ॥ २२६.३०॥ २२६.३१/१समुत्पत्स्यति गोविन्दो मनोर्वंशे महात्मनः । २२६.३१/२अंशो नाम मनोः पुत्रो ह्यन्तर्धामा ततः परम् ॥ २२६.३१॥ २२६.३२/१अन्तर्धाम्नो हविर्धामा प्रजापतिरनिन्दितः । २२६.३२/२प्राचीनबर्हिर्भविता हविर्धाम्नः सुतो द्विजाः ॥ २२६.३२॥ २२६.३३/१तस्य प्रचेतःप्रमुखा भविष्यन्ति दशात्मजाः । २२६.३३/२प्राचेतसस्तथा दक्षो भवितेह प्रजापतिः ॥ २२६.३३॥ २२६.३४/१दाक्षायण्यस्तथादित्यो मनुरादित्यतस्ततः । २२६.३४/२मनोश्च वंशज इला सुद्युम्नश्च भविष्यति ॥ २२६.३४॥ २२६.३५/१बुधात् पुरूरवाश्चापि तस्माद् आयुर्भविष्यति । २२६.३५/२नहुषो भविता तस्माद् ययातिस्तस्य चात्मजः ॥ २२६.३५॥ २२६.३६/१यदुस्तस्मान् महासत्त्वः क्रोष्टा तस्माद् भविष्यति । २२६.३६/२क्रोष्टुश्चैव महान् पुत्रो वृजिनीवान् भविष्यति ॥ २२६.३६॥ २२६.३७/१वृजिनीवतश्च भविता उषङ्गुरपराजितः । २२६.३७/२उषङ्गोर्भविता पुत्रः शूरश्चित्ररथस्तथा ॥ २२६.३७॥ २२६.३८/१तस्य त्ववरजः पुत्रः शूरो नाम भविष्यति । २२६.३८/२तेषां विख्यातवीर्याणां चारित्रगुणशालिनाम् ॥ २२६.३८॥ २२६.३९/१यज्विनां च विशुद्धानां वंशे ब्राह्मणसत्तमाः । २२६.३९/२स शूरः क्षत्रियश्रेष्ठो महावीर्यो महायशाः ॥ २२६.३९॥ २२६.४०/१स्ववंशविस्तारकरं जनयिष्यति मानदम् । २२६.४०/२वसुदेवमिति ख्यातं पुत्रमानकदुन्दुभिम् ॥ २२६.४०॥ २२६.४१/१तस्य पुत्रश्चतुर्बाहुर्वासुदेवो भविष्यति । २२६.४१/२दाता ब्राह्मणसत्कर्ता ब्रह्मभूतो द्विजप्रियः ॥ २२६.४१॥ २२६.४२/१राज्ञो बद्धान् स सर्वान् वै मोक्षयिष्यति यादवः । २२६.४२/२जरासंधं तु राजानं निर्जित्य गिरिगह्वरे ॥ २२६.४२॥ २२६.४३/१सर्वपार्थिवरत्नाढ्यो भविष्यति स वीर्यवान् । २२६.४३/२पृथिव्यामप्रतिहतो वीर्येणापि भविष्यति ॥ २२६.४३॥ २२६.४४/१विक्रमेण च सम्पन्नः सर्वपार्थिवपार्थिवः । २२६.४४/२शूरः संहननो भूतो द्वारकायां वसन् प्रभुः ॥ २२६.४४॥ २२६.४५/१पालयिष्यति गां देवीं विनिर्जित्य दुराशयान् । २२६.४५/२तं भवन्तः समासाद्य ब्राह्मणैरर्हणैर्वरैः ॥ २२६.४५॥ २२६.४६/१अर्चयन्तु यथान्यायं ब्रह्माणमिव शाश्वतम् । २२६.४६/२यो हि मां द्रष्टुमिच्छेत ब्रह्माणं च पितामहम् ॥ २२६.४६॥ २२६.४७/१द्रष्टव्यस्तेन भगवान् वासुदेवः प्रतापवान् । २२६.४७/२दृष्टे तस्मिन्न् अहं दृष्टो न मेऽत्रास्ति विचारणा ॥ २२६.४७॥ २२६.४८/१पितामहो वासुदेव इति वित्त तपोधनाः । २२६.४८/२स यस्य पुण्डरीकाक्षः प्रीतियुक्तो भविष्यति ॥ २२६.४८॥ २२६.४९/१तस्य देवगणः प्रीतो ब्रह्मपूर्वो भविष्यति । २२६.४९/२यस्तु तं मानवो लोके संश्रयिष्यति केशवम् ॥ २२६.४९॥ २२६.५०/१तस्य कीर्तिर्यशश्चैव स्वर्गश्चैव भविष्यति । २२६.५०/२धर्माणां देशिकः साक्षाद् भविष्यति स धर्मवान् ॥ २२६.५०॥ २२६.५१/१धर्मविद्भिः स देवेशो नमस्कार्यः सदाच्युतः । २२६.५१/२धर्म एव सदा हि स्याद् अस्मिन्न् अभ्यर्चिते विभौ ॥ २२६.५१॥ २२६.५२/१स हि देवो महातेजाः प्रजाहितचिकीर्षया । २२६.५२/२धर्मार्थं पुरुषव्याघ्र ऋषिकोटीः ससर्ज च ॥ २२६.५२॥ २२६.५३/१ताः सृष्टास्तेन विधिना पर्वते गन्धमादने । २२६.५३/२सनत्कुमारप्रमुखास्तिष्ठन्ति तपसान्विताः ॥ २२६.५३॥ २२६.५४/१तस्मात् स वाग्मी धर्मज्ञो नमस्यो द्विजपुंगवाः । २२६.५४/२वन्दितो हि स वन्देत मानितो मानयीत च ॥ २२६.५४॥ २२६.५५/१दृष्टः पश्येद् अहरहः संश्रितः प्रतिसंश्रयेत् । २२६.५५/२अर्चितश्चार्चयेन् नित्यं स देवो द्विजसत्तमाः ॥ २२६.५५॥ २२६.५६/१एवं तस्यानवद्यस्य विष्णोर्वै परमं तपः । २२६.५६/२आदिदेवस्य महतः सज्जनाचरितं सदा ॥ २२६.५६॥ २२६.५७/१भुवनेऽभ्यर्चितो नित्यं देवैरपि सनातनः । २२६.५७/२अभयेनानुरूपेण प्रपद्य तमनुव्रताः ॥ २२६.५७॥ २२६.५८/१कर्मणा मनसा वाचा स नमस्यो द्विजैः सदा । २२६.५८/२यत्नवद्भिरुपस्थाय द्रष्टव्यो देवकीसुतः ॥ २२६.५८॥ २२६.५९/१एष वै विहितो मार्गो मया वै मुनिसत्तमाः । २२६.५९/२तं दृष्ट्वा सर्वदेवेशं दृष्टाः स्युः सुरसत्तमाः ॥ २२६.५९॥ २२६.६०/१महावराहं तं देवं सर्वलोकपितामहम् । २२६.६०/२अहं चैव नमस्यामि नित्यमेव जगत्पतिम् ॥ २२६.६०॥ २२६.६१/१तत्र च त्रितयं दृष्टं भविष्यति न संशयः । २२६.६१/२समस्ता हि वयं देवास्तस्य देहे वसामहे ॥ २२६.६१॥ २२६.६२/१तस्यैव चाग्रजो भ्राता सिताद्रिनिचयप्रभः । २२६.६२/२हली बल इति ख्यातो भविष्यति धराधरः ॥ २२६.६२॥ २२६.६३/१त्रिशिरास्तस्य देवस्य दृष्टोऽनन्त इति प्रभोः । २२६.६३/२सुपर्णो यस्य वीर्येण कश्यपस्यात्मजो बली ॥ २२६.६३॥ २२६.६४/१अन्तं नैवाशकद् द्रष्टुं देवस्य परमात्मनः । २२६.६४/२स च शेषो विचरते परया वै मुदा युतः ॥ २२६.६४॥ २२६.६५/१अन्तर्वसति भोगेन परिरभ्य वसुंधराम् । २२६.६५/२य एष विष्णुः सोऽनन्तो भगवान् वसुधाधरः ॥ २२६.६५॥ २२६.६६/१यो रामः स हृषीकेशोऽच्युतः सर्वधराधरः । २२६.६६/२तावुभौ पुरुषव्याघ्रौ दिव्यौ दिव्यपराक्रमौ ॥ २२६.६६॥ २२६.६७/१द्रष्टव्यौ माननीयौ च चक्रलाङ्गलधारिणौ । २२६.६७/२एष वोऽनुग्रहः प्रोक्तो मया पुण्यस्तपोधनाः । २२६.६७/३तद् भवन्तो यदुश्रेष्ठं पूजयेयुः प्रयत्नतः ॥ २२६.६७॥ २२७.१/१मुनय ऊचुः । अहो कृष्णस्य माहात्म्यं श्रुतमस्माभिरद्भुतम् । २२७.१/२सर्वपापहरं पुण्यं धन्यं संसारनाशनम् ॥ २२७.१॥ २२७.२/१सम्पूज्य विधिवद् भक्त्या वासुदेवं महामुने । २२७.२/२कां गतिं यान्ति मनुजा वासुदेवार्चने रताः ॥ २२७.२॥ २२७.३/१किं प्राप्नुवन्ति ते मोक्षं किं वा स्वर्गं महामुने । २२७.३/२अथवा किं मुनिश्रेष्ठ प्राप्नुवन्त्युभयं फलम् ॥ २२७.३॥ २२७.४/१छेत्तुमर्हसि सर्वज्ञ संशयं नो हृदि स्थितम् । २२७.४/२छेत्ता नान्योऽस्ति लोकेऽस्मिंस्त्वदृते मुनिसत्तम ॥ २२७.४॥ २२७.५/१व्यास उवाच । साधु साधु मुनिश्रेष्ठा भवद्भिर्यद् उदाहृतम् । २२७.५/२श‍ृणुध्वमानुपूर्व्येण वैष्णवानां सुखावहम् ॥ २२७.५॥ २२७.६/१दीक्षामात्रेण कृष्णस्य नरा मोक्षं व्रजन्ति वै । २२७.६/२किं पुनर्ये सदा भक्त्या पूजयन्त्यच्युतं द्विजाः ॥ २२७.६॥ २२७.७/१न तेषां दुर्लभः स्वर्गो मोक्षश्च मुनिसत्तमाः । २२७.७/२लभन्ते वैष्णवाः कामान् यान् यान् वाञ्छन्ति दुर्लभान् ॥ २२७.७॥ २२७.८/१रत्नपर्वतमारुह्य नरो रत्नं यथाददेत् । २२७.८/२स्वेच्छया मुनिशार्दूलास्तथा कृष्णान् मनोरथान् ॥ २२७.८॥ २२७.९/१कल्पवृक्षं समासाद्य फलानि स्वेच्छया यथा । २२७.९/२गृह्णाति पुरुषो विप्रास्तथा कृष्णान् मनोरथान् ॥ २२७.९॥ २२७.१०/१श्रद्धया विधिवत् पूज्य वासुदेवं जगद्गुरुम् । २२७.१०/२धर्मार्थकाममोक्षाणां प्राप्नुवन्ति नराः फलम् ॥ २२७.१०॥ २२७.११/१आराध्य तं जगन्नाथं विशुद्धेनान्तरात्मना । २२७.११/२प्राप्नुवन्ति नराः कामान् सुराणामपि दुर्लभान् ॥ २२७.११॥ २२७.१२/१येऽर्चयन्ति सदा भक्त्या वासुदेवाख्यमव्ययम् । २२७.१२/२न तेषां दुर्लभं किंचिद् विद्यते भुवनत्रये ॥ २२७.१२॥ २२७.१३/१धन्यास्ते पुरुषा लोके येऽर्चयन्ति सदा हरिम् । २२७.१३/२सर्वपापहरं देवं सर्वकामफलप्रदम् ॥ २२७.१३॥ २२७.१४/१ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः स्त्रियः शूद्रान्त्यजातयः । २२७.१४/२सम्पूज्य तं सुरवरं प्राप्नुवन्ति परां गतिम् ॥ २२७.१४॥ २२७.१५/१तस्माच्छृणुध्वं मुनयो यत् पृच्छत ममानघाः । २२७.१५/२प्रवक्ष्यामि समासेन गतिं तेषां महात्मनाम् ॥ २२७.१५॥ २२७.१६/१त्यक्त्वा मानुष्यकं देहं रोगायतनमध्रुवम् । २२७.१६/२जरामरणसंयुक्तं जलबुद्बुदसंनिभम् ॥ २२७.१६॥ २२७.१७/१मांसशोणितदुर्गन्धं विष्ठामूत्रादिभिर्युतम् । २२७.१७/२अस्थिस्थूणममेध्यं च स्नायुचर्मशिरान्वितम् ॥ २२७.१७॥ २२७.१८/१कामगेन विमानेन दिव्यगन्धर्वनादिना । २२७.१८/२तरुणादित्यवर्णेन किङ्किणीजालमालिना ॥ २२७.१८॥ २२७.१९/१उपगीयमाना गन्धर्वैरप्सरोभिरलंकृताः । २२७.१९/२व्रजन्ति लोकपालानां भवनं तु पृथक् पृथक् ॥ २२७.१९॥ २२७.२०/१मन्वन्तरप्रमाणं तु भुक्त्वा कालं पृथक् पृथक् । २२७.२०/२भुवनानि पृथक् तेषां सर्वभोगैरलंकृताः ॥ २२७.२०॥ २२७.२१/१ततोऽन्तरिक्षं लोकं ते यान्ति सर्वसुखप्रदम् । २२७.२१/२तत्र भुक्त्वा वरान् भोगान् दशमन्वन्तरं द्विजाः ॥ २२७.२१॥ २२७.२२/१तस्माद् गन्धर्वलोकं तु यान्ति वै वैष्णवा द्विजाः । २२७.२२/२विंशन्मन्वन्तरं कालं तत्र भुक्त्वा मनोरमान् ॥ २२७.२२॥ २२७.२३/१भोगान् आदित्यलोकं तु तस्माद् यान्ति सुपूजिताः । २२७.२३/२त्रिंशन्मन्वन्तरं तत्र भोगान् भुक्त्वातिदैवतान् ॥ २२७.२३॥ २२७.२४/१तस्माद् व्रजन्ति ते विप्राश्चन्द्रलोकं सुखप्रदम् । २२७.२४/२मन्वन्तराणां ते तत्र चत्वारिंशद् गुणान्वितम् ॥ २२७.२४॥ २२७.२५/१कालं भुक्त्वा शुभान् भोगाञ् जरामरणवर्जिताः । २२७.२५/२तस्मान् नक्षत्रलोकं तु विमानैः समलंकृतम् ॥ २२७.२५॥ २२७.२६/१व्रजन्ति ते मुनिश्रेष्ठा गुणैः सर्वैरलंकृताः । २२७.२६/२मन्वन्तराणां पञ्चाशद् भुक्त्वा भोगान् यथेप्सितान् ॥ २२७.२६॥ २२७.२७/१तस्माद् व्रजन्ति ते विप्रा देवलोकं सुदुर्लभम् । २२७.२७/२षष्टिमन्वन्तरं यावत् तत्र भुक्त्वा सुदुर्लभान् ॥ २२७.२७॥ २२७.२८/१भोगान् नानाविधान् विप्रा ऋग्द्व्यष्टकसमन्वितान् । २२७.२८/२शक्रलोकं पुनस्तस्माद् गच्छन्ति सुरपूजिताः ॥ २२७.२८॥ २२७.२९/१मन्वन्तराणां तत्रैव भुक्त्वा कालं च सप्ततिम् । २२७.२९/२भोगान् उच्चावचान् दिव्यान् मनसः प्रीतिवर्धनान् ॥ २२७.२९॥ २२७.३०/१तस्माद् व्रजन्ति ते लोकं प्राजापत्यमनुत्तमम् । २२७.३०/२भुक्त्वा तत्रेप्सितान् भोगान् सर्वकामगुणान्वितान् ॥ २२७.३०॥ २२७.३१/१मन्वन्तरमशीतिं च कालं सर्वसुखप्रदम् । २२७.३१/२तस्मात् पैतामहं लोकं यान्ति ते वैष्णवा द्विजाः ॥ २२७.३१॥ २२७.३२/१मन्वन्तराणां नवति क्रीडित्वा तत्र वै सुखम् । २२७.३२/२इहागत्य पुनस्तस्माद् विप्राणां प्रवरे कुले ॥ २२७.३२॥ २२७.३३/१जायन्ते योगिनो विप्रा वेदशास्त्रार्थपारगाः । २२७.३३/२एवं सर्वेषु लोकेषु भुक्त्वा भोगान् यथेप्सितान् ॥ २२७.३३॥ २२७.३४/१इहागत्य पुनर्यान्ति उपर्युपरि च क्रमात् । २२७.३४/२सम्भवे सम्भवे ते तु शतवर्षं द्विजोत्तमाः ॥ २२७.३४॥ २२७.३५/१भुक्त्वा यथेप्सितान् भोगान् यान्ति लोकान्तरं ततः । २२७.३५/२दशजन्म यदा तेषां क्रमेणैवं प्रपूर्यते ॥ २२७.३५॥ २२७.३६/१तदा लोकं हरेर्दिव्यं ब्रह्मलोकाद् व्रजन्ति ते । २२७.३६/२गत्वा तत्राक्षयान् भोगान् भुक्त्वा सर्वगुणान्वितान् ॥ २२७.३६॥ २२७.३७/१मन्वन्तरशतं यावज्जन्ममृत्युविवर्जिताः । २२७.३७/२गच्छन्ति भुवनं पश्चाद् वाराहस्य द्विजोत्तमाः ॥ २२७.३७॥ २२७.३८/१दिव्यदेहाः कुण्डलिनो महाकाया महाबलाः । २२७.३८/२क्रीडन्ति तत्र विप्रेन्द्राः कृत्वा रूपं चतुर्भुजम् ॥ २२७.३८॥ २२७.३९/१दश कोटिसहस्राणि वर्षाणां द्विजसत्तमाः । २२७.३९/२तिष्ठन्ति शाश्वते भावे सर्वैर्देवैर्नमस्कृताः ॥ २२७.३९॥ २२७.४०/१ततो यान्ति तु ते धीरा नरसिंहगृहं द्विजाः । २२७.४०/२क्रीडन्ते तत्र मुदिता वर्षकोट्ययुतानि च ॥ २२७.४०॥ २२७.४१/१तदन्ते वैष्णवं यान्ति पुरं सिद्धनिषेवितम् । २२७.४१/२क्रीडन्ते तत्र सौख्येन वर्षाणामयुतानि च ॥ २२७.४१॥ २२७.४२/१ब्रह्मलोके पुनर्विप्रा गच्छन्ति साधकोत्तमाः । २२७.४२/२तत्र स्थित्वा चिरं कालं वर्षकोटिशतान् बहून् ॥ २२७.४२॥ २२७.४३/१नारायणपुरं यान्ति ततस्ते साधकेश्वराः । २२७.४३/२भुक्त्वा भोगांश्च विविधान् वर्षकोट्यर्बुदानि च ॥ २२७.४३॥ २२७.४४/१अनिरुद्धपुरं पश्चाद् दिव्यरूपा महाबलाः । २२७.४४/२गच्छन्ति साधकवराः स्तूयमानाः सुरासुरैः ॥ २२७.४४॥ २२७.४५/१तत्र कोटिसहस्राणि वर्षाणां च चतुर्दश । २२७.४५/२तिष्ठन्ति वैष्णवास्तत्र जरामरणवर्जिताः ॥ २२७.४५॥ २२७.४६/१प्रद्युम्नस्य पुरं पश्चाद् गच्छन्ति विगतज्वराः । २२७.४६/२तत्र तिष्ठन्ति ते विप्रा लक्षकोटिशतत्रयम् ॥ २२७.४६॥ २२७.४७/१स्वच्छन्दगामिनो हृष्टा बलशक्तिसमन्विताः । २२७.४७/२गच्छन्ति योगिनः पश्चाद् यत्र संकर्षणः प्रभुः ॥ २२७.४७॥ २२७.४८/१तत्रोषित्वा चिरं कालं भुक्त्वा भोगान् सहस्रशः । २२७.४८/२विशन्ति वासुदेवैति विरूपाख्ये निरञ्जने ॥ २२७.४८॥ २२७.४९/१विनिर्मुक्ताः परे तत्त्वे जरामरणवर्जिते । २२७.४९/२तत्र गत्वा विमुक्तास्ते भवेयुर्नात्र संशयः ॥ २२७.४९॥ २२७.५०/१एवं क्रमेण भुक्तिं ते प्राप्नुवन्ति मनीषिणः । २२७.५०/२मुक्तिं च मुनिशार्दूला वासुदेवार्चने रताः ॥ २२७.५०॥ २२८.१/१व्यास उवाच । एकादश्यामुभे पक्षे निराहारः समाहितः । २२८.१/२स्नात्वा सम्यग् विधानेन धौतवासा जितेन्द्रियः ॥ २२८.१॥ २२८.२/१सम्पूज्य विधिवद् विष्णुं श्रद्धया सुसमाहितः । २२८.२/२पुष्पैर्गन्धैस्तथा दीपैर्धूपैर्नैवेद्यकैस्तथा ॥ २२८.२॥ २२८.३/१उपहारैर्बहुविधैर्जप्यैर्होमप्रदक्षिणैः । २२८.३/२स्तोत्रैर्नानाविधैर्दिव्यैर्गीतवाद्यैर्मनोहरैः ॥ २२८.३॥ २२८.४/१दण्डवत्प्रणिपातैश्च जयशब्दैस्तथोत्तमैः । २२८.४/२एवं सम्पूज्य विधिवद् रात्रौ कृत्वा प्रजागरम् ॥ २२८.४॥ २२८.५/१कथां वा गीतिकां विष्णोर्गायन् विष्णुपरायणः । २२८.५/२याति विष्णोः परं स्थानं नरो नास्त्यत्र संशयः ॥ २२८.५॥ २२८.६/१मुनय ऊचुः । प्रजागरे गीतिकायाः फलं विष्णोर्महामुने । २२८.६/२ब्रूहि तच्छ्रोतुमिच्छामः परं कौतूहलं हि नः ॥ २२८.६॥ २२८.७/१व्यास उवाच । श‍ृणुध्वं मुनिशार्दूलाः प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः । २२८.७/२गीतिकायाः फलं विष्णोर्जागरे यद् उदाहृतम् ॥ २२८.७॥ २२८.८/१अवन्ती नाम नगरी बभूव भुवि विश्रुता । २२८.८/२तत्रास्ते भगवान् विष्णुः शङ्खचक्रगदाधरः ॥ २२८.८॥ २२८.९/१तस्या नगर्याः पर्यन्ते चाण्डालो गीतिकोविदः । २२८.९/२सद्वृत्त्योत्पादितधनो भृत्यानां भरणे रतः ॥ २२८.९॥ २२८.१०/१विष्णुभक्तः स चाण्डालो मासि मासि दृढव्रतः । २२८.१०/२एकादश्यां समागम्य सोपवासोऽथ गायति ॥ २२८.१०॥ २२८.११/१गीतिका विष्णुनामाङ्काः प्रादुर्भावसमाश्रिताः । २२८.११/२गान्धारषड्जनैषाद+ ।स्वरपञ्चमधैवतैः ॥ २२८.११॥ २२८.१२/१रात्रिजागरणे विष्णुं गाथाभिरुपगायति । २२८.१२/२प्रभाते च प्रणम्येशं द्वादश्यां गृहमेत्य च ॥ २२८.१२॥ २२८.१३/१जामातृभागिनेयांश्च भोजयित्वा सकन्यकाः । २२८.१३/२ततः सपरिवारस्तु पश्चाद् भुङ्क्ते द्विजोत्तमाः ॥ २२८.१३॥ २२८.१४/१एवं तस्यासतस्तत्र कुर्वतो विष्णुप्रीणनम् । २२८.१४/२गीतिकाभिर्विचित्राभिर्वयः प्रतिगतं बहु ॥ २२८.१४॥ २२८.१५/१एकदा चैत्रमासे तु कृष्णैकादशिगोचरे । २२८.१५/२विष्णुशुश्रूषणार्थाय ययौ वनमनुत्तमम् ॥ २२८.१५॥ २२८.१६/१वनजातानि पुष्पाणि ग्रहीतुं भक्तितत्परः । २२८.१६/२क्षिप्रातटे महारण्ये विभीतकतरोरधः ॥ २२८.१६॥ २२८.१७/१दृष्टः स राक्षसेनाथ गृहीतश्चापि भक्षितुम् । २२८.१७/२चाण्डालस्तमथोवाच नाद्य भक्ष्यस्त्वया ह्यहम् ॥ २२८.१७॥ २२८.१८/१प्रातर्भोक्ष्यसि कल्याण सत्यमेष्याम्यहं पुनः । २२८.१८/२अद्य कार्यं मम महत् तस्मान् मुञ्चस्व राक्षस ॥ २२८.१८॥ २२८.१९/१श्वः सत्येन समेष्यामि ततः खादसि मामिति । २२८.१९/२विष्णुशुश्रूषणार्थाय रात्रिजागरणं मया । २२८.१९/३कार्यं न व्रतविघ्नं मे कर्तुमर्हसि राक्षस ॥ २२८.१९॥ २२८.२०/१व्यास उवाच । तं राक्षसः प्रत्युवाच दशरात्रमभोजनम् । २२८.२०/२ममाभूद् अद्य च भवान् मया लब्धो मतङ्गज ॥ २२८.२०॥ २२८.२१/१न मोक्ष्ये भक्षयिष्यामि क्षुधया पीडितो भृशम् । २२८.२१/२निशाचरवचः श्रुत्वा मातङ्गस्तमुवाच ह । २२८.२१/३सान्त्वयञ् श्लक्ष्णया वाचा स सत्यवचनैर्दृढैः ॥ २२८.२१॥ २२८.२२/१मातङ्ग उवाच । सत्यमूलं जगत् सर्वं ब्रह्मराक्षस तच्छृणु । २२८.२२/२सत्येनाहं शपिष्यामि पुनरागमनाय च ॥ २२८.२२॥ २२८.२३/१आदित्यश्चन्द्रमा वह्निर्वायुर्भूर्द्यौर्जलं मनः । २२८.२३/२अहोरात्रं यमः संध्ये द्वे विदुर्नरचेष्टितम् ॥ २२८.२३॥ २२८.२४/१परदारेषु यत् पापं यत् परद्रव्यहारिषु । २२८.२४/२यच्च ब्रह्महनः पापं सुरापे गुरुतल्पगे ॥ २२८.२४॥ २२८.२५/१वन्ध्यापतेश्च यत् पापं यत् पापं वृषलीपतेः । २२८.२५/२यच्च देवलके पापं मत्स्यमांसाशिनश्च यत् ॥ २२८.२५॥ २२८.२६/१क्रोडमांसाशिनो यच्च कूर्ममांसाशिनश्च यत् । २२८.२६/२वृथा मांसाशिनो यच्च पृष्ठमांसाशिनश्च यत् ॥ २२८.२६॥ २२८.२७/१कृतघ्ने मित्रघातके यत् पापं दिधिषूपतौ । २२८.२७/२सूतकस्य च यत् पापं यत् पापं क्रूरकर्मणः ॥ २२८.२७॥ २२८.२८/१कृपणस्य च यत् पापं यच्च वन्ध्यातिथेरपि । २२८.२८/२अमावास्याष्टमी षष्ठी कृष्णशुक्लचतुर्दशी ॥ २२८.२८॥ २२८.२९/१तासु यद् गमनात् पापं यद् विप्रो व्रजति स्त्रियम् । २२८.२९/२रजस्वलां तथा पश्चाच्छ्राद्धं कृत्वा स्त्रियं व्रजेत् ॥ २२८.२९॥ २२८.३०/१सर्वस्वस्नातभोज्यानां यत् पापं मलभोजने । २२८.३०/२मित्रभार्यां गच्छतां च यत् पापं पिशुनस्य च ॥ २२८.३०॥ २२८.३१/१दम्भमायानुरक्ते च यत् पापं मधुघातिनः । २२८.३१/२ब्राह्मणस्य प्रतिश्रुत्य यत् पापं तदयच्छतः ॥ २२८.३१॥ २२८.३२/१यच्च कन्यानृते पापं यच्च गोश्वतरानृते । २२८.३२/२स्त्रीबालहन्तुर्यत् पापं यच्च मिथ्याभिभाषिणः ॥ २२८.३२॥ २२८.३३/१देववेदद्विजनृप+ ।पुत्रमित्रसतीस्त्रियः । २२८.३३/२यच्च निन्दयतां पापं गुरुमिथ्यापचारतः ॥ २२८.३३॥ २२८.३४/१अग्नित्यागिषु यत् पापमग्निदायिषु यद् वने । २२८.३४/२गृहेष्ट्या पातके यच्च यद् गोघ्ने यद् द्विजाधमे ॥ २२८.३४॥ २२८.३५/१यत् पापं परिवित्ते च यत् पापं परिवेदिनः । २२८.३५/२तयोर्दातृग्रहीत्रोश्च यत् पापं भ्रूणघातिनः ॥ २२८.३५॥ २२८.३६/१किं चात्र बहुभिः प्रोक्तैः शपथैस्तव राक्षस । २२८.३६/२श्रूयतां शपथं भीमं दुर्वाच्यमपि कथ्यते ॥ २२८.३६॥ २२८.३७/१स्वकन्याजीविनः पापं गूढसत्येन साक्षिणः । २२८.३७/२अयाज्ययाजके षण्ढे यत् पापं श्रवणेऽधमे ॥ २२८.३७॥ २२८.३८/१प्रव्रज्यावसिते यच्च ब्रह्मचारिणि कामुके । २२८.३८/२एतैस्तु पापैर्लिप्येऽहं यदि नैष्यामि तेऽन्तिकम् ॥ २२८.३८॥ २२८.३९/१व्यास उवाच । मातङ्गवचनं श्रुत्वा विस्मितो ब्रह्मराक्षसः । २२८.३९/२प्राह गच्छस्व सत्येन समयं चैव पालय ॥ २२८.३९॥ २२८.४०/१इत्युक्तः कुणपाशेन श्वपाकः कुसुमानि तु । २२८.४०/२समादायागमच्चैव विष्णोः स निलयं गतः ॥ २२८.४०॥ २२८.४१/१तानि प्रादाद् ब्राह्मणाय सोऽपि प्रक्षाल्य चाम्भसा । २२८.४१/२विष्णुमभ्यर्च्य निलयं जगाम स तपोधनाः ॥ २२८.४१॥ २२८.४२/१सोऽपि मातङ्गदायादः सोपवासस्तु तां निशाम् । २२८.४२/२गायन् हि बाह्यभूमिष्ठः प्रजागरमुपाकरोत् ॥ २२८.४२॥ २२८.४३/१प्रभातायां तु शर्वर्यां स्नात्वा देवं नमस्य च । २२८.४३/२सत्यं स समयं कर्तुं प्रतस्थे यत्र राक्षसः ॥ २२८.४३॥ २२८.४४/१तं व्रजन्तं पथि नरः प्राह भद्र क्व गच्छसि । २२८.४४/२स तथाकथयत् सर्वं सोऽप्येनं पुनरब्रवीत् ॥ २२८.४४॥ २२८.४५/१धर्मार्थकाममोक्षाणां शरीरं साधनं यतः । २२८.४५/२महता तु प्रयत्नेन शरीरं पालयेद् बुधः ॥ २२८.४५॥ २२८.४६/१जीवधर्मार्थसुखम् । २२८.४६/२नरस्तथाप्नोति मोक्षगतिमग्र्याम् । २२८.४६/३जीवन् कीर्तिमुपैति च । २२८.४६/४भवति मृतस्य का कथा लोके ॥ २२८.४६॥ २२८.४७/१मातङ्गस्तद् वचः श्रुत्वा प्रत्युवाचाथ हेतुमत् ॥ २२८.४७॥ २२८.४८/१मातङ्ग उवाच । भद्र सत्यं पुरस्कृत्य गच्छामि शपथाः कृताः ॥ २२८.४८॥ २२८.४९/१व्यास उवाच । तं भूयः प्रत्युवाचाथ किमेवं मूढधीर्भवान् । २२८.४९/२किं न श्रुतं त्वया साधो मनुना यद् उदीरितम् ॥ २२८.४९॥ २२८.५०/१गोस्त्रीद्विजानां परिरक्षणार्थम् । २२८.५०/२विवाहकाले सुरतप्रसङ्गे । २२८.५०/३प्राणात्यये सर्वधनापहारे । २२८.५०/४पञ्चानृतान्याहुरपातकानि ॥ २२८.५०॥ २२८.५१/१धर्मवाक्यं न च स्त्रीषु न विवाहे तथा रिपौ । २२८.५१/२वञ्चने चार्थहानौ च स्वनाशेऽनृतके तथा । २२८.५१/३एवं तद् वाक्यमाकर्ण्य मातङ्गः प्रत्युवाच ह ॥ २२८.५१॥ २२८.५२/१मातङ्ग उवाच । मैवं वदस्व भद्रं ते सत्यं लोकेषु पूज्यते । २२८.५२/२सत्येनावाप्यते सौख्यं यत् किंचिज्जगतीगतम् ॥ २२८.५२॥ २२८.५३/१सत्येनार्कः प्रतपति सत्येनापो रसात्मिकाः । २२८.५३/२ज्वलत्यग्निश्च सत्येन वाति सत्येन मारुतः ॥ २२८.५३॥ २२८.५४/१धर्मार्थकामसम्प्राप्तिर्मोक्षप्राप्तिश्च दुर्लभा । २२८.५४/२सत्येन जायते पुंसां तस्मात् सत्यं न संत्यजेत् ॥ २२८.५४॥ २२८.५५/१सत्यं ब्रह्म परं लोके सत्यं यज्ञेषु चोत्तमम् । २२८.५५/२सत्यं स्वर्गसमायातं तस्मात् सत्यं न संत्यजेत् ॥ २२८.५५॥ २२८.५६/१व्यास उवाच । इत्युक्त्वा सोऽथ मातङ्गस्तं प्रक्षिप्य नरोत्तमम् । २२८.५६/२जगाम तत्र यत्रास्ते प्राणिहा ब्रह्मराक्षसः ॥ २२८.५६॥ २२८.५७/१तमागतं समीक्ष्यासौ चाण्डालं ब्रह्मराक्षसः । २२८.५७/२विस्मयोत्फुल्लनयनः शिरःकम्पं तमब्रवीत् ॥ २२८.५७॥ २२८.५८/१ब्रह्मराक्षस उवाच । साधु साधु महाभाग सत्यवाक्यानुपालक । २२८.५८/२न मातङ्गमहं मन्ये भवन्तं सत्यलक्षणम् ॥ २२८.५८॥ २२८.५९/१कर्मणानेन मन्ये त्वां ब्राह्मणं शुचिमव्ययम् । २२८.५९/२यत् किंचित् त्वां भद्रमुखं प्रवक्ष्ये धर्मसंश्रयम् । २२८.५९/३किं तत्र भवता रात्रौ कृतं विष्णुगृहे वद ॥ २२८.५९॥ २२८.६०/१व्यास उवाच । तमभ्युवाच मातङ्गः श‍ृणु विष्णुगृहे मया । २२८.६०/२यत् कृतं रजनीभागे यथातथ्यं वदामि ते ॥ २२८.६०॥ २२८.६१/१विष्णोर्देवकुलस्याधः स्थितेनानम्रमूर्तिना । २२८.६१/२प्रजागरः कृतो रात्रौ गायता विष्णुगीतिकाम् ॥ २२८.६१॥ २२८.६२/१तं ब्रह्मराक्षसः प्राह कियन्तं कालमुच्यताम् । २२८.६२/२प्रजागरो विष्णुगृहे कृतं भक्तिमता वद ॥ २२८.६२॥ २२८.६३/१तमभ्युवाच प्रहसन् विंशत्यब्दानि राक्षस । २२८.६३/२एकादश्यां मासि मासि कृतस्तत्र प्रजागरः । २२८.६३/३मातङ्गवचनं श्रुत्वा प्रोवाच ब्रह्मराक्षसः ॥ २२८.६३॥ २२८.६४/१ब्रह्मराक्षस उवाच । यद् अद्य त्वां प्रवक्ष्यामि तद् भवान् वक्तुमर्हति । २२८.६४/२एकरात्रिकृतं साधो मम देहि प्रजागरम् ॥ २२८.६४॥ २२८.६५/१एवं त्वां मोक्षयिष्यामि मोक्षयिष्यामि नान्यथा । २२८.६५/२त्रिः सत्येन महाभाग इत्युक्त्वा विरराम ह ॥ २२८.६५॥ २२८.६६/१व्यास उवाच । मातङ्गस्तमुवाचाथ मयात्मा ते निशाचर । २२८.६६/२निवेदितः किमुक्तेन खादस्व स्वेच्छयापि माम् ॥ २२८.६६॥ २२८.६७/१तमाह राक्षसो भूयो यामद्वयप्रजागरम् । २२८.६७/२सगीतं मे प्रयच्छस्व कृपां कर्तुं त्वमर्हसि ॥ २२८.६७॥ २२८.६८/१मातङ्गो राक्षसं प्राह किमसम्बद्धमुच्यते । २२८.६८/२खादस्व स्वेच्छया मां त्वं न प्रदास्ये प्रजागरम् । २२८.६८/३मातङ्गवचनं श्रुत्वा प्राह तं ब्रह्मराक्षसः ॥ २२८.६८॥ २२८.६९/१ब्रह्मराक्षस उवाच । को हि दुष्टमतिर्मन्दो भवन्तं द्रष्टुमुत्सहेत् । २२८.६९/२धर्षयितुं पीडयितुं रक्षितं धर्मकर्मणा ॥ २२८.६९॥ २२८.७०/१दीनस्य पापग्रस्तस्य विषयैर्मोहितस्य च । २२८.७०/२नरकार्तस्य मूढस्य साधवः स्युर्दयान्विताः ॥ २२८.७०॥ २२८.७१/१तन् मम त्वं महाभाग कृपां कृत्वा प्रजागरम् । २२८.७१/२यामस्यैकस्य मे देहि गच्छ वा निलयं स्वकम् ॥ २२८.७१॥ २२८.७२/१व्यास उवाच । तं पुनः प्राह चाण्डालो न यास्यामि निजं गृहम् । २२८.७२/२न चापि तव दास्यामि कथंचिद् यामजागरम् । २२८.७२/३तं प्रहस्याथ चाण्डालं प्रोवाच ब्रह्मराक्षसः ॥ २२८.७२॥ २२८.७३/१ब्रह्मराक्षस उवाच । रात्र्यवसाने या गीता गीतिका कौतुकाश्रया । २२८.७३/२तस्याः फलं प्रयच्छस्व त्राहि पापात् समुद्धर ॥ २२८.७३॥ २२८.७४/१व्यास उवाच । एवमुच्चारिते तेन मातङ्गस्तमुवाच ह ॥ २२८.७४॥ २२८.७५/१मातङ्ग उवाच । किं पूर्वं भवता कर्म विकृतं कृतमञ्जसा । २२८.७५/२येन त्वं दोषजातेन सम्भूतो ब्रह्मराक्षसः ॥ २२८.७५॥ २२८.७६/१व्यास उवाच । तस्य तद् वाक्यमाकर्ण्य मातङ्गं ब्रह्मराक्षसः । २२८.७६/२प्रोवाच दुःखसंतप्तः संस्मृत्य स्वकृतं कृतम् ॥ २२८.७६॥ २२८.७७/१ब्रह्मराक्षस उवाच । श्रूयतां योऽहमासं वै पूर्वं यच्च मया कृतम् । २२८.७७/२यस्मिन् कृते पापयोनिं गतवान् अस्मि राक्षसीम् ॥ २२८.७७॥ २२८.७८/१सोमशर्म इति ख्यातः पूर्वमासमहं द्विजः । २२८.७८/२पुत्रोऽध्ययनशीलस्य देवशर्मस्य यज्वनः ॥ २२८.७८॥ २२८.७९/१कस्यचिद् यजमानस्य सूत्रमन्त्रबहिष्कृतः । २२८.७९/२नृपस्य कर्मसक्तेन यूपकर्मसुनिष्ठितः ॥ २२८.७९॥ २२८.८०/१आग्नीध्रं चाकरोद् यज्ञे लोभमोहप्रपीडितः । २२८.८०/२तस्मिन् परिसमाप्ते तु मौर्ख्याद् दम्भमनुष्ठितः ॥ २२८.८०॥ २२८.८१/१यष्टुमारब्धवान् अस्मि द्वादशाहं महाक्रतुम् । २२८.८१/२प्रवर्तमाने तस्मिंस्तु कुक्षिशूलोऽभवन् मम ॥ २२८.८१॥ २२८.८२/१सम्पूर्णे दशरात्रे तु न समाप्ते तथा क्रतौ । २२८.८२/२विरूपाक्षस्य दीयन्त्यामाहुत्यां राक्षसे क्षणे ॥ २२८.८२॥ २२८.८३/१मृतोऽहं तेन दोषेण सम्भूतो ब्रह्मराक्षसः । २२८.८३/२मूर्खेण मन्त्रहीनेन सूत्रस्वरविवर्जितम् ॥ २२८.८३॥ २२८.८४/१अजानता यज्ञविद्यां यद् इष्टं याजितं च यत् । २२८.८४/२तेन कर्मविपाकेन सम्भूतो ब्रह्मराक्षसः ॥ २२८.८४॥ २२८.८५/१तन् मां पापमहाम्भोधौ निमग्नं त्वं समुद्धर । २२८.८५/२प्रजागरे गीतिकैकां पश्चिमां दातुमर्हसि ॥ २२८.८५॥ २२८.८६/१व्यास उवाच । तमुवाचाथ चाण्डालो यदि प्राणिवधाद् भवान् । २२८.८६/२निवृत्तिं कुरुते दद्यां ततः पश्चिमगीतिकाम् ॥ २२८.८६॥ २२८.८७/१बाढमित्यवदत् सोऽपि मातङ्गोऽपि ददौ तदा । २२८.८७/२गीतिकाफलमामन्त्र्य मुहूर्तार्धप्रजागरम् ॥ २२८.८७॥ २२८.८८/१तस्मिन् गीतिफले दत्ते मातङ्गं ब्रह्मराक्षसः । २२८.८८/२प्रणम्य प्रययौ हृष्टस्तीर्थवर्यं पृथूदकम् ॥ २२८.८८॥ २२८.८९/१तत्रानशनसंकल्पं कृत्वा प्राणाञ् जहौ द्विजाः । २२८.८९/२राक्षसत्वाद् विनिर्मुक्तो गीतिकाफलबृंहितः ॥ २२८.८९॥ २२८.९०/१पृथूदकप्रभावाच्च ब्रह्मलोकं च दुर्लभम् । २२८.९०/२दश वर्षसहस्राणि निरातङ्कोऽवसत् ततः ॥ २२८.९०॥ २२८.९१/१तस्यान्ते ब्राह्मणो जातो बभूव स्मृतिमान् वशी । २२८.९१/२तस्याहं चरितं भूयः कथयिष्यामि भो द्विजाः ॥ २२८.९१॥ २२८.९२/१मातङ्गस्य कथाशेषं श‍ृणुध्वं गदतो मम । २२८.९२/२राक्षसे तु गते धीमान् गृहमेत्य यतात्मवान् ॥ २२८.९२॥ २२८.९३/१तद्विप्रचरितं स्मृत्वा निर्विण्णः शुचिरप्यसौ । २२८.९३/२पुत्रेषु भार्यां निक्षिप्य ददौ भूम्याः प्रदक्षिणाम् ॥ २२८.९३॥ २२८.९४/१कोकामुखात् समारभ्य यावद् वै स्कन्ददर्शनम् । २२८.९४/२दृष्ट्वा स्कन्दं ययौ धारा+ ॅहक्रे चापि प्रदक्षिणम् ॥ २२८.९४॥ २२८.९५/१ततोऽद्रिवरमागम्य विन्ध्यमुच्चशिलोच्चयम् । २२८.९५/२पापप्रमोचनं तीर्थमाससाद स तु द्विजाः ॥ २२८.९५॥ २२८.९६/१स्नानं पापहरं चक्रे स तु चाण्डालवंशजः । २२८.९६/२विमुक्तपापः सस्मार पूर्वजातीरनेकशः ॥ २२८.९६॥ २२८.९७/१स पूर्वजन्मन्यभवद् भिक्षुः संयतवाङ्मनाः । २२८.९७/२यतकायश्च मतिमान् वेदवेदाङ्गपारगः ॥ २२८.९७॥ २२८.९८/१एकदा गोषु नगराद् ध्रियमाणासु तस्करैः । २२८.९८/२भिक्षावधूता रजसा मुक्ता तेनाथ भिक्षुणा ॥ २२८.९८॥ २२८.९९/१स तेनाधर्मदोषेण चाण्डालीं योनिमागतः । २२८.९९/२पापप्रमोचने स्नातः स मृतो नर्मदातटे ॥ २२८.९९॥ २२८.१००/१मूर्खोऽभूद् ब्राह्मणवरो वाराणस्यां च भो द्विजाः । २२८.१००/२तत्रास्य वसतोऽब्दैस्तु त्रिंशद्भिः सिद्धपूरुषः ॥ २२८.१००॥ २२८.१०१/१विरूपरूपी बभ्राम योगमालाबलान्वितः । २२८.१०१/२तं दृष्ट्वा सोपहासार्थमभिवाद्याभ्युवाच ह ॥ २२८.१०१॥ २२८.१०२/१कुशलं सिद्धपुरुषं कुतस्त्वागम्यते त्वया ॥ २२८.१०२॥ २२८.१०३/१व्यास उवाच । एवं सम्भाषितस्तेन ज्ञातोऽहमिति चिन्त्य तु । २२८.१०३/२प्रत्युवाचाथ वन्द्यस्तं स्वर्गलोकाद् उपागतः ॥ २२८.१०३॥ २२८.१०४/१तं सिद्धं प्राह मूर्खोऽसौ किं त्वं वेत्सि त्रिविष्टपे । २२८.१०४/२नारायणोरुप्रभवामुर्वशीमप्सरोवराम् ॥ २२८.१०४॥ २२८.१०५/१सिद्धस्तमाह तां वेद्मि शक्रचामरधारिणीम् । २२८.१०५/२स्वर्गस्याभरणं मुख्यमुर्वशीं साधुसम्भवाम् ॥ २२८.१०५॥ २२८.१०६/१विप्रः सिद्धमुवाचाथ ऋजुमार्गविवर्जितः । २२८.१०६/२तन् मित्र मत्कृते वार्त्तामुर्वश्या भवतादरात् ॥ २२८.१०६॥ २२८.१०७/१कथनीया यच्च सा ते ब्रूयाद् आख्यास्यते भवान् । २२८.१०७/२बाढमित्यब्रवीत् सिद्धः सोऽपि विप्रो मुदान्वितः ॥ २२८.१०७॥ २२८.१०८/१बभूव सिद्धोऽपि ययौ मेरुपृष्ठं सुरालयम् । २२८.१०८/२समेत्य चोर्वशीं प्राह यद् उक्तोऽसौ द्विजेन तु ॥ २२८.१०८॥ २२८.१०९/१सा प्राह तं सिद्धवरं नाहं काशिपतिं द्विजम् । २२८.१०९/२जानामि सत्यमुक्तं ते न चेतसि मम स्थितम् ॥ २२८.१०९॥ २२८.११०/१इत्युक्तः प्रययौ सोऽपि कालेन बहुना पुनः । २२८.११०/२वाराणसीं ययौ सिद्धो दृष्टो मूर्खेण वै पुनः ॥ २२८.११०॥ २२८.१११/१दृष्टः पृष्टः किल भूयः किमाहोरुभवा तव । २२८.१११/२सिद्धोऽब्रवीन् न जानामि मामुवाचोर्वशी स्वयम् ॥ २२८.१११॥ २२८.११२/१सिद्धवाक्यं ततः श्रुत्वा स्मितभिन्नौष्ठसम्पुटः । २२८.११२/२पुनः प्राह कथं वेत्सीत्येवं वाच्या त्वयोर्वशी ॥ २२८.११२॥ २२८.११३/१बाढमेवं करिष्यामीत्युक्त्वा सिद्धो दिवं गतः । २२८.११३/२ददर्श शक्रभवनान् निष्क्रामन्तीमथोर्वशीम् ॥ २२८.११३॥ २२८.११४/१प्रोवाच तां सिद्धवरः सा च तं सिद्धमब्रवीत् । २२८.११४/२नियमं कंचिद् अपि हि करोतु द्विजसत्तमः ॥ २२८.११४॥ २२८.११५/१येनाहं कर्मणा सिद्ध तं जानामि न चान्यथा । २२८.११५/२तद् उर्वशीवचोऽभ्येत्य तस्मै मूर्खद्विजाय तु ॥ २२८.११५॥ २२८.११६/१कथयामास सिद्धस्तु सोऽपीमं नियमं जगौ । २२८.११६/२तवाग्रे सिद्धपुरुष नियमोऽयं कृतो मया ॥ २२८.११६॥ २२८.११७/१न भोक्ष्येऽद्यप्रभृति वै शकटं सत्यमीरितम् । २२८.११७/२इत्युक्तः प्रययौ सिद्धः स्वर्गे दृष्ट्वोर्वशीमथ ॥ २२८.११७॥ २२८.११८/१प्राहासौ शकटं भोक्ष्ये नाद्यप्रभृति कर्हिचित् । २२८.११८/२तं सिद्धमुर्वशी प्राह ज्ञातोऽसौ साम्प्रतं मया ॥ २२८.११८॥ २२८.११९/१नियमग्रहणाद् एव मूर्खो मामुपहासकः । २२८.११९/२इत्युक्त्वा प्रययौ शीघ्रं वासं नारायणात्मजा ॥ २२८.११९॥ २२८.१२०/१सिद्धोऽपि विचचारासौ कामचारी महीतलम् । २२८.१२०/२उर्वश्यपि वरारोहा गत्वा वाराणसीं पुरीम् ॥ २२८.१२०॥ २२८.१२१/१मत्स्योदरीजले स्नानं चक्रे दिव्यवपुर्धरा । २२८.१२१/२अथासावपि मूर्खस्तु नदीं मत्स्योदरीं मुने ॥ २२८.१२१॥ २२८.१२२/१जगामाथ ददर्शासौ स्नायमानामथोर्वशीम् । २२८.१२२/२तां दृष्ट्वा ववृधेऽथास्य मन्मथः क्षोभकृद् दृढम् ॥ २२८.१२२॥ २२८.१२३/१चकार मूर्खश्चेष्टाश्च तं विवेदोर्वशी स्वयम् । २२८.१२३/२तं मूर्खं सिद्धगदितं ज्ञात्वा सस्मितमाह तम् ॥ २२८.१२३॥ २२८.१२४/१उर्वश्युवाच । किमिच्छसि महाभाग मत्तः शीघ्रमिहोच्यताम् । २२८.१२४/२करिष्यामि वचस्तुभ्यं त्वं विश्रब्धं करिष्यसि ॥ २२८.१२४॥ २२८.१२५/१मूर्खब्राह्मण उवाच । आत्मप्रदानेन मम प्राणान् रक्ष शुचिस्मिते ॥ २२८.१२५॥ २२८.१२६/१व्यास उवाच । तं प्राहाथोर्वशी विप्रं नियमस्थास्मि साम्प्रतम् । २२८.१२६/२त्वं तिष्ठस्व क्षणमथ प्रतीक्षस्वागतं मम ॥ २२८.१२६॥ २२८.१२७/१स्थितोऽस्मीत्यब्रवीद् विप्रः सापि स्वर्गं जगाम ह । २२८.१२७/२मासमात्रेण सायाता ददर्श तं कृशं द्विजम् ॥ २२८.१२७॥ २२८.१२८/१स्थितं मासं नदीतीरे निराहारं सुराङ्गना । २२८.१२८/२तं दृष्ट्वा निश्चययुतं भूत्वा वृद्धवपुस्ततः ॥ २२८.१२८॥ २२८.१२९/१सा चकार नदीतीरे शकटं शर्करावृतम् । २२८.१२९/२घृतेन मधुना चैव नदीं मत्स्योदरीं गता ॥ २२८.१२९॥ २२८.१३०/१स्नात्वाथ भूमौ वसन्ती शकटं च यथार्थतः । २२८.१३०/२तं ब्राह्मणं समाहूय वाक्यमाह सुलोचना ॥ २२८.१३०॥ २२८.१३१/१उर्वश्युवाच । मया तीव्रं व्रतं विप्र चीर्णं सौभाग्यकारणात् । २२८.१३१/२व्रतान्ते निष्कृतिं दद्यां प्रतिगृह्णीष्व भो द्विज ॥ २२८.१३१॥ २२८.१३२/१व्यास उवाच । स प्राह किमिदं लोके दीयते शर्करावृतम् । २२८.१३२/२क्षुत्क्षामकण्ठः पृच्छामि साधु भद्रे समीरय ॥ २२८.१३२॥ २२८.१३३/१सा प्राह शकटो विप्र शर्करापिष्टसंयुतः । २२८.१३३/२इमं त्वं समुपादाय प्राणं तर्पय मा चिरम् ॥ २२८.१३३॥ २२८.१३४/१स तच्छ्रुत्वाथ संस्मृत्य क्षुधया पीडितोऽपि सन् । २२८.१३४/२प्राह भद्रे न गृह्णामि नियमो हि कृतो मया ॥ २२८.१३४॥ २२८.१३५/१पुरतः सिद्धवर्गस्य न भोक्ष्ये शकटं त्विति । २२८.१३५/२परिज्ञानार्थमुर्वश्या ददस्वान्यस्य कस्यचित् ॥ २२८.१३५॥ २२८.१३६/१साब्रवीन् नियमो भद्र कृतः काष्ठमये त्वया । २२८.१३६/२नासौ काष्ठमयो भुङ्क्ष्व क्षुधया चातिपीडितः ॥ २२८.१३६॥ २२८.१३७/१तां ब्राह्मणः प्रत्युवाच न मया तद् विशेषणम् । २२८.१३७/२कृतं भद्रेऽथ नियमः सामान्येनैव मे कृतः ॥ २२८.१३७॥ २२८.१३८/१तं भूयः प्राह सा तन्वी न चेद् भोक्ष्यसि ब्राह्मण । २२८.१३८/२गृहं गृहीत्वा गच्छस्व कुटुम्बं तव भोक्ष्यति ॥ २२८.१३८॥ २२८.१३९/१स तामुवाच सुदति न तावद् यामि मन्दिरम् । २२८.१३९/२इहायाता वरारोहा त्रैलोक्येऽप्यधिका गुणैः ॥ २२८.१३९॥ २२८.१४०/१सा मया मदनार्तेन प्रार्थिताश्वासितस्तया । २२८.१४०/२स्थीयतां क्षणमित्येवं स्थास्यामीति मयोदितम् ॥ २२८.१४०॥ २२८.१४१/१मासमात्रं गतायास्तु तस्या भद्रे स्थितस्य च । २२८.१४१/२मम सत्यानुरक्तस्य संगमाय धृतव्रते ॥ २२८.१४१॥ २२८.१४२/१तस्य सा वचनं श्रुत्वा कृत्वा स्वं रूपमुत्तमम् । २२८.१४२/२विहस्य भावगम्भीरमुर्वशी प्राह तं द्विजम् ॥ २२८.१४२॥ २२८.१४३/१उर्वश्युवाच । साधु सत्यं त्वया विप्र व्रतं निष्ठितचेतसा । २२८.१४३/२निष्पादितं हठाद् एव मम दर्शनमिच्छता ॥ २२८.१४३॥ २२८.१४४/१अहमेवोर्वशी विप्र त्वां जिज्ञासार्थमागता । २२८.१४४/२परीक्षितो निश्चितवान् भवान् सत्यतपा ऋषिः ॥ २२८.१४४॥ २२८.१४५/१गच्छ शूकरवोद्देशं रूपतीर्थेति विश्रुतम् । २२८.१४५/२सिद्धिं यास्यसि विप्रेन्द्र ततस्त्वं मामवाप्स्यसि ॥ २२८.१४५॥ २२८.१४६/१व्यास उवाच । इत्युक्त्वा दिवमुत्पत्य सा जगामोर्वशी द्विजाः । २२८.१४६/२स च सत्यतपा विप्रो रूपतीर्थं जगाम ह ॥ २२८.१४६॥ २२८.१४७/१तत्र शान्तिपरो भूत्वा नियमव्रतधृक् शुचिः । २२८.१४७/२देहोत्सर्गे जगामासौ गान्धर्वं लोकमुत्तमम् ॥ २२८.१४७॥ २२८.१४८/१तत्र मन्वन्तरशतं भोगान् भुक्त्वा यथार्थतः । २२८.१४८/२बभूव सुकुले राजा प्रजारञ्जनतत्परः ॥ २२८.१४८॥ २२८.१४९/१स यज्वा विविधैर्यज्ञैः समाप्तवरदक्षिणैः । २२८.१४९/२पुत्रेषु राज्यं निक्षिप्य ययौ शौकरवं पुनः ॥ २२८.१४९॥ २२८.१५०/१रूपतीर्थे मृतो भूयः शक्रलोकमुपागतः । २२८.१५०/२तत्र मन्वन्तरशतं भोगान् भुक्त्वा ततश्च्युतः ॥ २२८.१५०॥ २२८.१५१/१प्रतिष्ठाने पुरवरे बुधपुत्रः पुरूरवाः । २२८.१५१/२बभूव तत्र चोर्वश्याः संगमाय तपोधनाः ॥ २२८.१५१॥ २२८.१५२/१एवं पुरा सत्यतपा द्विजातिस्- । २२८.१५२/२तीर्थे प्रसिद्धे स हि रूपसंज्ञे । २२८.१५२/३आराध्य जन्मन्यथ चार्च्य विष्णुम् । २२८.१५२/४अवाप्य भोगान् अथ मुक्तिमेति ॥ २२८.१५२॥ २२९.१/१मुनय ऊचुः । श्रुतं फलं गीतिकाया अस्माभिः सुप्रजागरे । २२९.१/२कृष्णस्य येन चाण्डालो गतोऽसौ परमां गतिम् ॥ २२९.१॥ २२९.२/१यथा विष्णौ भवेद् भक्तिस्तन् नो ब्रूहि महामते । २२९.२/२तपसा कर्मणा येन श्रोतुमिच्छाम साम्प्रतम् ॥ २२९.२॥ २२९.३/१व्यास उवाच । श‍ृणुध्वं मुनिशार्दूलाः प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः । २२९.३/२यथा कृष्णे भवेद् भक्तिः पुरुषस्य महाफला ॥ २२९.३॥ २२९.४/१संसारेऽस्मिन् महाघोरे सर्वभूतभयावहे । २२९.४/२महामोहकरे नृणां नानादुःखशताकुले ॥ २२९.४॥ २२९.५/१तिर्यग्योनिसहस्रेषु जायमानः पुनः पुनः । २२९.५/२कथंचिल्लभते जन्म देही मानुष्यकं द्विजाः ॥ २२९.५॥ २२९.६/१मानुषत्वेऽपि विप्रत्वं विप्रत्वेऽपि विवेकिता । २२९.६/२विवेकाद् धर्मबुद्धिस्तु बुद्ध्या तु श्रेयसां ग्रहः ॥ २२९.६॥ २२९.७/१यावत् पापक्षयं पुंसां न भवेज्जन्म संचितम् । २२९.७/२तावन् न जायते भक्तिर्वासुदेवे जगन्मये ॥ २२९.७॥ २२९.८/१तस्माद् वक्ष्यामि भो विप्रा भक्तिः कृष्णे यथा भवेत् । २२९.८/२अन्यदेवेषु या भक्तिः पुरुषस्येह जायते ॥ २२९.८॥ २२९.९/१कर्मणा मनसा वाचा तद्गतेनान्तरात्मना । २२९.९/२तेन तस्य भवेद् भक्तिर्यजने मुनिसत्तमाः ॥ २२९.९॥ २२९.१०/१स करोति ततो विप्रा भक्तिं चाग्नेः समाहितः । २२९.१०/२तुष्टे हुताशने तस्य भक्तिर्भवति भास्करे ॥ २२९.१०॥ २२९.११/१पूजां करोति सततमादित्यस्य ततो द्विजाः । २२९.११/२प्रसन्ने भास्करे तस्य भक्तिर्भवति शंकरे ॥ २२९.११॥ २२९.१२/१पूजां करोति विधिवत् स तु शम्भोः प्रयत्नतः । २२९.१२/२तुष्टे त्रिलोचने तस्य भक्तिर्भवति केशवे ॥ २२९.१२॥ २२९.१३/१सम्पूज्य तं जगन्नाथं वासुदेवाख्यमव्ययम् । २२९.१३/२ततो भुक्तिं च मुक्तिं च स प्राप्नोति द्विजोत्तमाः ॥ २२९.१३॥ २२९.१४/१मुनय ऊचुः । अवैष्णवा नरा ये तु दृश्यन्ते च महामुने । २२९.१४/२किं ते विष्णुं नार्चयन्ति ब्रूहि तत्कारणं द्विज ॥ २२९.१४॥ २२९.१५/१व्यास उवाच । द्वौ भूतसर्गौ विख्यातौ लोकेऽस्मिन् मुनिसत्तमाः । २२९.१५/२आसुरश्च तथा दैवः पुरा सृष्टः स्वयम्भुवा ॥ २२९.१५॥ २२९.१६/१दैवीं प्रकृतिमासाद्य पूजयन्ति ततोऽच्युतम् । २२९.१६/२आसुरीं योनिमापन्ना दूषयन्ति नरा हरिम् ॥ २२९.१६॥ २२९.१७/१मायया हतविज्ञाना विष्णोस्ते तु नराधमाः । २२९.१७/२अप्राप्य तं हरिं विप्रास्ततो यान्त्यधमां गतिम् ॥ २२९.१७॥ २२९.१८/१तस्य या गह्वरी माया दुर्विज्ञेया सुरासुरैः । २२९.१८/२महामोहकरी नृणां दुस्तरा चाकृतात्मभिः ॥ २२९.१८॥ २२९.१९/१मुनय ऊचुः । इच्छामस्तां महामायां ज्ञातुं विष्णोः सुदुस्तराम् । २२९.१९/२वक्तुमर्हसि धर्मज्ञ परं कौतूहलं हि नः ॥ २२९.१९॥ २२९.२०/१व्यास उवाच । स्वप्नेन्द्रजालसंकाशा माया सा लोककर्षणी । २२९.२०/२कः शक्नोति हरेर्मायां ज्ञातुं तां केशवाद् ऋते ॥ २२९.२०॥ २२९.२१/१या वृत्ता ब्राह्मणस्यासीन् मायार्थे नारदस्य च । २२९.२१/२विडम्बनां तु तां विप्राः श‍ृणुध्वं गदतो मम ॥ २२९.२१॥ २२९.२२/१प्राग् आसीन् नृपतिः श्रीमान् आग्नीध्र इति विश्रुतः । २२९.२२/२नगरे कामदमनस्तस्याथ तनयः शुचिः ॥ २२९.२२॥ २२९.२३/१धर्मारामः क्षमाशीलः पितृशुश्रूषणे रतः । २२९.२३/२प्रजानुरञ्जको दक्षः श्रुतिशास्त्रकृतश्रमः ॥ २२९.२३॥ २२९.२४/१पितास्य त्वकरोद् यत्नं विवाहाय न चैच्छत । २२९.२४/२तं पिता प्राह किमिति नेच्छसे दारसंग्रहम् ॥ २२९.२४॥ २२९.२५/१सर्वमेतत् सुखार्थं हि वाञ्छन्ति मनुजाः किल । २२९.२५/२सुखमूला हि दाराश्च तस्मात् तं त्वं समाचर ॥ २२९.२५॥ २२९.२६/१स पितुर्वचनं श्रुत्वा तूष्णीमास्ते च गौरवात् । २२९.२६/२मुहुर्मुहुस्तं च पिता चोदयामास भो द्विजाः ॥ २२९.२६॥ २२९.२७/१अथासौ पितरं प्राह तात नामानुरूपता । २२९.२७/२मया समाश्रिता व्यक्ता वैष्णवी परिपालिनी ॥ २२९.२७॥ २२९.२८/१तं पिता प्राह संगम्य नैष धर्मोऽस्ति पुत्रक । २२९.२८/२न विधारयितव्या स्यात् पुरुषेण विपश्चिता ॥ २२९.२८॥ २२९.२९/१कुरु मद्वचनं पुत्र प्रभुरस्मि पिता तव । २२९.२९/२मा निमज्ज कुलं मह्यं नरके संततिक्षयात् ॥ २२९.२९॥ २२९.३०/१स हि तं पितुरादेशं श्रुत्वा प्राह सुतो वशी । २२९.३०/२प्रीतः संस्मृत्य पौराणीं संसारस्य विचित्रताम् ॥ २२९.३०॥ २२९.३१/१पुत्र उवाच । श‍ृणु तात वचो मह्यं तत्त्ववाक्यं सहेतुकम् । २२९.३१/२नामानुरूपं कर्तव्यं सत्यं भवति पार्थिव ॥ २२९.३१॥ २२९.३२/१मया जन्मसहस्राणि जरामृत्युशतानि च । २२९.३२/२प्राप्तानि दारसंयोग+ ।वियोगानि च सर्वशः ॥ २२९.३२॥ २२९.३३/१तृणगुल्मलतावल्ली+ ।सरीसृपमृगद्विजाः । २२९.३३/२पशुस्त्रीपुरुषाद्यानि प्राप्तानि शतशो मया ॥ २२९.३३॥ २२९.३४/१गणकिंनरगन्धर्व+ ।विद्याधरमहोरगाः । २२९.३४/२यक्षगुह्यकरक्षांसि दानवाप्सरसः सुराः ॥ २२९.३४॥ २२९.३५/१नदीश्वरसहस्रं च प्राप्तं तात पुनः पुनः । २२९.३५/२सृष्टस्तु बहुशः सृष्टौ संहारे चापि संहृतः ॥ २२९.३५॥ २२९.३६/१दारसंयोगयुक्तस्य तातेदृङ् मे विडम्बना । २२९.३६/२इतस्तृतीये यद् वृत्तं मम जन्मनि तच्छृणु । २२९.३६/३कथयामि समासेन तीर्थमाहात्म्यसम्भवम् ॥ २२९.३६॥ २२९.३७/१अतीत्य जन्मानि बहूनि तात । २२९.३७/२नृदेवगन्धर्वमहोरगाणाम् । २२९.३७/३विद्याधराणां खगकिंनराणाम् । २२९.३७/४जातो हि वंशे सुतपा महर्षिः ॥ २२९.३७॥ २२९.३८/१ततो महाभूद् अचला हि भक्तिर्। २२९.३८/२जनार्दने लोकपतौ मधुघ्ने । २२९.३८/३व्रतोपवासैर्विविधैश्च भक्त्या । २२९.३८/४संतोषितश्चक्रगदास्त्रधारी ॥ २२९.३८॥ २२९.३९/१तुष्टोऽभ्यगात् पक्षिपतिं महात्मा । २२९.३९/२विष्णुः समारुह्य वरप्रदो मे । २२९.३९/३प्राहोच्चशब्दं व्रियतां द्विजाते । २२९.३९/४वरो हि यं वाञ्छसि तं प्रदास्ये ॥ २२९.३९॥ २२९.४०/१ततोऽहमूचे हरिमीशितारम् । २२९.४०/२तुष्टोऽसि चेत् केशव तद् वृणोमि । २२९.४०/३या सा त्वदीया परमा हि माया । २२९.४०/४तां वेत्तुमिच्छामि जनार्दनोऽहम् ॥ २२९.४०॥ २२९.४१/१अथाब्रवीन् मे मधुकैटभारिः । २२९.४१/२किं ते तया ब्रह्मन् मायया वै । २२९.४१/३धर्मार्थकामानि ददानि तुभ्यम् । २२९.४१/४पुत्राणि मुख्यानि निरामयत्वम् ॥ २२९.४१॥ २२९.४२/१ततो मुरारिं पुनरुक्तवान् अहम् । २२९.४२/२भूयोऽर्थधर्मार्थजिगीषितैव यत् । २२९.४२/३माया तवेमामिह वेत्तुमिच्छे । २२९.४२/४ममाद्य तां दर्शय पुष्कराक्ष ॥ २२९.४२॥ २२९.४३/१ततोऽभ्युवाचाथ नृसिंहमुख्यः । २२९.४३/२श्रीशः प्रभुर्विष्णुरिदं वचो मे । २२९.४३/३विष्णुरुवाच । मायां मदीयां नहि वेत्ति कश्चिन् । २२९.४३/४न चापि वा वेत्स्यति कश्चिद् एव ॥ २२९.४३॥ २२९.४४/१पूर्वं सुरर्षिर्द्विज नारदाख्यो । २२९.४४/२ब्रह्मात्मजोऽभून् मम भक्तियुक्तः । २२९.४४/३तेनापि पूर्वं भवता यथैव । २२९.४४/४संतोषितो भक्तिमता हि तद्वत् ॥ २२९.४४॥ २२९.४५/१वरं च दत्तं गतवान् अहं च । २२९.४५/२स चापि वव्रे वरमेतद् एव । २२९.४५/३निवारितो मामतिमूढभावाद् । २२९.४५/४भवान् यथैवं वृतवान् वरं च ॥ २२९.४५॥ २२९.४६/१ततो मयोक्तोऽम्भसि नारद त्वम् । २२९.४६/२मायां हि मे वेत्स्यसि संनिमग्नः । २२९.४६/३ततो निमग्नोऽम्भसि नारदोऽसौ । २२९.४६/४कन्या बभौ काशिपतेः सुशीला ॥ २२९.४६॥ २२९.४७/१तां यौवनाढ्यामथ चारुधर्मिणे । २२९.४७/२विदर्भराज्ञस्तनयाय वै ददौ । २२९.४७/३स्वधर्मणे सोऽपि तया समेतः । २२९.४७/४सिषेव कामान् अतुलान् महर्षिः ॥ २२९.४७॥ २२९.४८/१स्वर्गे गतेऽसौ पितरि प्रतापवान् । २२९.४८/२राज्यं क्रमायातमवाप्य हृष्टः । २२९.४८/३विदर्भराष्ट्रं परिपालयानः । २२९.४८/४पुत्रैः सपौत्रैर्बहुभिर्वृतोऽभूत् ॥ २२९.४८॥ २२९.४९/१अथाभवद् भूमिपतेः सुधर्मणः । २२९.४९/२काशीश्वरेणाथ समं सुयुद्धम् । २२९.४९/३तत्र क्षयं प्राप्य सपुत्रपौत्रम् । २२९.४९/४विदर्भराट् काशिपतिश्च युद्धे ॥ २२९.४९॥ २२९.५०/१ततः सुशीला पितरं सपुत्रम् । २२९.५०/२ज्ञात्वा पतिं चापि सपुत्रपौत्रम् । २२९.५०/३पुराद् विनिःसृत्य रणावनिं गता । २२९.५०/४दृष्ट्वा सुशीला कदनं महान्तम् ॥ २२९.५०॥ २२९.५१/१भर्तुर्बले तत्र पितुर्बले च । २२९.५१/२दुःखान्विता सा सुचिरं विलप्य । २२९.५१/३जगाम सा मातरमार्तरूपा । २२९.५१/४भ्रातृन् सुतान् भ्रातृसुतान् सपौत्रान् ॥ २२९.५१॥ २२९.५२/१भर्तारमेषा पितरं च गृह्य । २२९.५२/२महाश्मशाने च महाचितिं सा । २२९.५२/३कृत्वा हुताशं प्रददौ स्वयं च । २२९.५२/४यदा समिद्धो हुतभुग् बभूव ॥ २२९.५२॥ २२९.५३/१तदा सुशीला प्रविवेश वेगाद् । २२९.५३/२धा पुत्र हा पुत्र इति ब्रुवाणा । २२९.५३/३तदा पुनः सा मुनिर्नारदोऽभूत् । २२९.५३/४स चापि वह्निः स्फटिकामलाभः ॥ २२९.५३॥ २२९.५४/१पूर्णं सरोऽभूद् अथ चोत्ततार । २२९.५४/२तस्याग्रतो देववरस्तु केशवः । २२९.५४/३। २२९.५४/४प्रहस्य देवर्षिमुवाच नारदम् ॥ २२९.५४॥ २२९.५५/१कस्ते तु पुत्रो वद मे महर्षे । २२९.५५/२मृतं च कं शोचसि नष्टबुद्धिः । २२९.५५/३व्रीडान्वितोऽभूद् अथ नारदोऽसौ । २२९.५५/४ततोऽहमेनं पुनरेव चाह ॥ २२९.५५॥ २२९.५६/१इतीदृशा नारद कष्टरूपा । २२९.५६/२माया मदीया कमलासनाद्यैः । २२९.५६/३शक्या न वेत्तुं समहेन्द्ररुद्रैः । २२९.५६/४कथं भवान् वेत्स्यति दुर्विभाव्याम् ॥ २२९.५६॥ २२९.५७/१स वाक्यमाकर्ण्य महामहर्षिर्। २२९.५७/२उवाच भक्तिं मम देहि विष्णो । २२९.५७/३प्राप्तेऽथ काले स्मरणं तथैव । २२९.५७/४सदा च संदर्शनमीश तेऽस्तु ॥ २२९.५७॥ २२९.५८/१यत्राहमार्तश्चितिमद्य रूढस्- । २२९.५८/२तत् तीर्थमस्त्वच्युतपापहन्त्रा । २२९.५८/३अधिष्ठितं केशव नित्यमेव । २२९.५८/४त्वया सहासं कमलोद्भवेन ॥ २२९.५८॥ २२९.५९/१ततो मयोक्तो द्विज नारदोऽसौ । २२९.५९/२तीर्थं सितोदे हि चितिस्तवास्तु । २२९.५९/३स्थास्याम्यहं चात्र सदैव विष्णुर्। २२९.५९/४महेश्वरः स्थास्यति चोत्तरेण ॥ २२९.५९॥ २२९.६०/१यदा विरञ्चेर्वदनं त्रिनेत्रः । २२९.६०/२स च्छेत्स्यतेयं च ममोग्रवाचम् । २२९.६०/३तदा कपालस्य तु मोचनाय । २२९.६०/४समेष्यते तीर्थमिदं त्वदीयम् ॥ २२९.६०॥ २२९.६१/१स्नातस्य तीर्थे त्रिपुरान्तकस्य । २२९.६१/२पतिष्यते भूमितले कपालम् । २२९.६१/३ततस्तु तीर्थेति कपालमोचनम् । २२९.६१/४ख्यातं पृथिव्यां च भविष्यते तत् ॥ २२९.६१॥ २२९.६२/१तदा प्रभृत्यम्बुदवाहनोऽसौ । २२९.६२/२न मोक्ष्यते तीर्थवरं सुपुण्यम् । २२९.६२/३न चैव तस्मिन् द्विज सम्प्रचक्षते । २२९.६२/४तत् क्षेत्रमुग्रं त्वथ ब्रह्मवध्या ॥ २२९.६२॥ २२९.६३/१यदा न मोक्षत्यमरारिहन्ता । २२९.६३/२तत् क्षेत्रमुख्यं महद् आप्तपुण्यम् । २२९.६३/३तदा विमुक्तेति सुरै रहस्यम् । २२९.६३/४तीर्थं स्तुतं पुण्यदमव्ययाख्यम् ॥ २२९.६३॥ २२९.६४/१कृत्वा तु पापानि नरो महान्ति । २२९.६४/२तस्मिन् प्रविष्टः शुचिरप्रमादी । २२९.६४/३यदा तु मां चिन्तयते स शुद्धः । २२९.६४/४प्रयाति मोक्षं भगवत्प्रसादात् ॥ २२९.६४॥ २२९.६५/१भूत्वा तस्मिन् रुद्रपिशाचसंज्ञो । २२९.६५/२योन्यन्तरे दुःखमुपाश्नुतेऽसौ । २२९.६५/३विमुक्तपापो बहुवर्षपूगैर्। २२९.६५/४उत्पत्तिमायास्यति विप्रगेहे ॥ २२९.६५॥ २२९.६६/१शुचिर्यतात्मास्य ततोऽन्तकाले । २२९.६६/२रुद्रो हितं तारकमस्य कीर्तयेत् । २२९.६६/३इत्येवमुक्त्वा द्विजवर्य नारदम् । २२९.६६/४गतोऽस्मि दुग्धार्णवमात्मगेहम् ॥ २२९.६६॥ २२९.६७/१स चापि विप्रस्त्रिदिवं चचार । २२९.६७/२गन्धर्वराजेन समर्च्यमानः । २२९.६७/३एतत् तवोक्तं ननु बोधनाय । २२९.६७/४माया मदीया नहि शक्यते सा ॥ २२९.६७॥ २२९.६८/१ज्ञातुं भवान् इच्छति चेत् ततोऽद्य । २२९.६८/२एवं विशस्वाप्सु च वेत्सि येन । २२९.६८/३एवं द्विजातिर्हरिणा प्रबोधितो । २२९.६८/४भाव्यर्थयोगान् निममज्ज तोये ॥ २२९.६८॥ २२९.६९/१कोकामुखे तात ततो हि कन्या । २२९.६९/२चाण्डालवेश्मन्यभवद् द्विजः सः । २२९.६९/३रूपान्विता शीलगुणोपपन्ना । २२९.६९/४अवाप सा यौवनमाससाद ॥ २२९.६९॥ २२९.७०/१चाण्डालपुत्रेण सुबाहुनापि । २२९.७०/२विवाहिता रूपविवर्जितेन । २२९.७०/३पतिर्न तस्या हि मतो बभूव । २२९.७०/४सा तस्य चैवाभिमता बभूव ॥ २२९.७०॥ २२९.७१/१पुत्रद्वयं नेत्रहीनं बभूव । २२९.७१/२कन्या च पश्चाद् बधिरा तथान्या । २२९.७१/३पतिर्दरिद्रस्त्वथ सापि मुग्धा । २२९.७१/४नदीगता रोदिति तत्र नित्यम् ॥ २२९.७१॥ २२९.७२/१गता कदाचित् कलशं गृहीत्वा । २२९.७२/२सान्तर्जलं स्नातुमथ प्रविष्टा । २२९.७२/३यावद् द्विजोऽसौ पुनरेव तावज् । २२९.७२/४जातः क्रियायोगरतः सुशीलः ॥ २२९.७२॥ २२९.७३/१तस्याः स भर्ताथ चिरंगतेति । २२९.७३/२द्रष्टुं जगामाथ नदीं सुपुण्याम् । २२९.७३/३ददर्श कुम्भं न च तां तटस्थाम् । २२९.७३/४ततोऽतिदुःखात् प्ररुरोद नादयन् ॥ २२९.७३॥ २२९.७४/१ततोऽन्धयुग्मं बधिरा च कन्या । २२९.७४/२दुःखान्वितासौ समुपाजगाम । २२९.७४/३ते वै रुदन्तं पितरं च दृष्ट्वा । २२९.७४/४दुःखान्विता वै रुरुदुर्भृशार्ताः ॥ २२९.७४॥ २२९.७५/१ततः स पप्रच्छ नदीतटस्थान् । २२९.७५/२द्विजान् भवद्भिर्यदि योषिद् एका । २२९.७५/३दृष्टा तु तोयार्थमुपाद्रवन्ती । २२९.७५/४आख्यात ते प्रोचुरिमां प्रविष्टा ॥ २२९.७५॥ २२९.७६/१नदीं न भूयस्तु समुत्ततार । २२९.७६/२एतावद् एवेह समीहितं नः । २२९.७६/३स तद्वचो घोरतरं निशम्य । २२९.७६/४रुरोद शोकाश्रुपरिप्लुताक्षः ॥ २२९.७६॥ २२९.७७/१तं वै रुदन्तं ससुतं सकन्यम् । २२९.७७/२दृष्ट्वाहमार्तः सुतरां बभूव । २२९.७७/३आर्तिश्च मेऽभूद् अथ संस्मृतिश्च । २२९.७७/४चाण्डालयोषाहमिति क्षितीश ॥ २२९.७७॥ २२९.७८/१ततोऽब्रवं तं नृपते मतङ्गम् । २२९.७८/२किमर्थमार्तेन हि रुद्यते त्वया । २२९.७८/३तस्या न लाभो भवितातिमौर्ख्याद् । २२९.७८/४आक्रन्दितेनेह वृथा हि किं ते ॥ २२९.७८॥ २२९.७९/१स मामुवाचात्मजयुग्ममन्धम् । २२९.७९/२कन्या चैका बधिरेयं तथैव । २२९.७९/३कथं द्विजाते अधुनार्तमेतम् । २२९.७९/४आश्वासयिष्येऽप्यथ पोषयिष्ये ॥ २२९.७९॥ २२९.८०/१इत्येवमुक्त्वा स सुतैश्च सार्धम् । २२९.८०/२फूत्कृत्य फूत्कृत्य च रोदिति स्म । २२९.८०/३यथा यथा रोदिति स श्वपाकस्- । २२९.८०/४तथा तथा मे ह्यभवत् कृतापि ॥ २२९.८०॥ २२९.८१/१ततोऽहमार्तं तु निवार्य तं वै । २२९.८१/२स्ववंशवृत्तान्तमथाचचक्षे । २२९.८१/३ततः स दुःखात् सह पुत्रकैः । २२९.८१/४संविवेश कोकामुखमार्तरूपः ॥ २२९.८१॥ २२९.८२/१प्रविष्टमात्रे सलिले मतङ्गस्- । २२९.८२/२तीर्थप्रभावाच्च विमुक्तपापः । २२९.८२/३विमानमारुह्य शशिप्रकाशम् । २२९.८२/४ययौ दिवं तात ममोपपश्यतः ॥ २२९.८२॥ २२९.८३/१तस्मिन् प्रविष्टे सलिले मृते च । २२९.८३/२ममार्तिरासीद् अतिमोहकर्त्री । २२९.८३/३ततोऽतिपुण्ये नृपवर्य कोका+ । २२९.८३/४जले प्रविष्टस्त्रिदिवं गतश्च ॥ २२९.८३॥ २२९.८४/१भूयोऽभवं वैश्यकुले व्यथार्तो । २२९.८४/२जातिस्मरस्तीर्थवरप्रसादात् । २२९.८४/३ततोऽतिनिर्विण्णमना गतोऽहम् । २२९.८४/४कोकामुखं संयतवाक्यचित्तः ॥ २२९.८४॥ २२९.८५/१व्रतं समास्थाय कलेवरं स्वम् । २२९.८५/२संशोषयित्वा दिवमारुरोह । २२९.८५/३तस्माच्च्युतस्त्वद्भवने च जातो । २२९.८५/४जातिस्मरस्तात हरिप्रसादात् ॥ २२९.८५॥ २२९.८६/१सोऽहं समाराध्य मुरारिदेवम् । २२९.८६/२कोकामुखे त्यक्तशुभाशुभेच्छः । २२९.८६/३इत्येवमुक्त्वा पितरं प्रणम्य । २२९.८६/४गत्वा च कोकामुखमग्रतीर्थम् । २२९.८६/५विष्णुं समाराध्य वराहरूपम् । २२९.८६/६अवाप सिद्धिं मनुजर्षभोऽसौ ॥ २२९.८६॥ २२९.८७/१इत्थं स कामदमनः सहपुत्रपौत्रः । २२९.८७/२कोकामुखे तीर्थवरे सुपुण्ये । २२९.८७/३त्यक्त्वा तनुं दोषमयीं ततस्तु । २२९.८७/४गतो दिवं सूर्यसमैर्विमानैः ॥ २२९.८७॥ २२९.८८/१एवं मयोक्ता परमेश्वरस्य । २२९.८८/२माया सुराणामपि दुर्विचिन्त्या । २२९.८८/३स्वप्नेन्द्रजालप्रतिमा मुरारेर्। २२९.८८/४यया जगन् मोहमुपैति विप्राः ॥ २२९.८८॥ २३०.१/१मुनय ऊचुः । अस्माभिस्तु श्रुतं व्यास यत् त्वया समुदाहृतम् । २३०.१/२प्रादुर्भावाश्रितं पुण्यं माया विष्णोश्च दुर्विदा ॥ २३०.१॥ २३०.२/१श्रोतुमिच्छामहे त्वत्तो यथावद् उपसंहृतिम् । २३०.२/२महाप्रलयसंज्ञां च कल्पान्ते च महामुने ॥ २३०.२॥ २३०.३/१व्यास उवाच । श्रूयतां भो मुनिश्रेष्ठा यथावद् अनुसंहृतिः । २३०.३/२कल्पान्ते प्राकृते चैव प्रलये जायते यथा ॥ २३०.३॥ २३०.४/१अहोरात्रं पितृणां तु मासोऽब्दं त्रिदिवौकसाम् । २३०.४/२चतुर्युगसहस्रे तु ब्रह्मणोऽहर्द्विजोत्तमाः ॥ २३०.४॥ २३०.५/१कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुर्युगम् । २३०.५/२दैवैर्वर्षसहस्रैस्तु तद् द्वादशाभिरुच्यते ॥ २३०.५॥ २३०.६/१चतुर्युगाण्यशेषाणि सदृशानि स्वरूपतः । २३०.६/२आद्यं कृतयुगं प्रोक्तं मुनयोऽन्त्यं तथा कलिम् ॥ २३०.६॥ २३०.७/१आद्ये कृतयुगे सर्गो ब्रह्मणा क्रियते यतः । २३०.७/२क्रियते चोपसंहारस्तथान्तेऽपि कलौ युगे ॥ २३०.७॥ २३०.८/१मुनय ऊचुः । कलेः स्वरूपं भगवन् विस्तराद् वक्तुमर्हसि । २३०.८/२धर्मश्चतुष्पाद् भगवान् यस्मिन् वैकल्यम् ऋच्छति ॥ २३०.८॥ २३०.९/१व्यास उवाच । कलिस्वरूपं भो विप्रा यत् पृच्छध्वं ममानघाः । २३०.९/२निबोधध्वं समासेन वर्तते यन् महत्तरम् ॥ २३०.९॥ २३०.१०/१वर्णाश्रमाचारवती प्रवृत्तिर्न कलौ नृणाम् । २३०.१०/२न साम+ऋग्यजुर्वेद+ ।विनिष्पादनहैतुकी ॥ २३०.१०॥ २३०.११/१विवाहा न कलौ धर्मा न शिष्या गुरुसंस्थिताः । २३०.११/२न पुत्रा धार्मिकाश्चैव न च वह्निक्रियाक्रमः ॥ २३०.११॥ २३०.१२/१यत्र तत्र कुले जातो बली सर्वेश्वरः कलौ । २३०.१२/२सर्वेभ्य एव वर्णेभ्यो नरः कन्योपजीवनः ॥ २३०.१२॥ २३०.१३/१येन तेनैव योगेन द्विजातिर्दीक्षितः कलौ । २३०.१३/२यैव सैव च विप्रेन्द्राः प्रायश्चित्तक्रिया कलौ ॥ २३०.१३॥ २३०.१४/१सर्वमेव कलौ शास्त्रं यस्य यद् वचनं द्विजाः । २३०.१४/२देवताश्च कलौ सर्वाः सर्वः सर्वस्य चाश्रमः ॥ २३०.१४॥ २३०.१५/१उपवासस्तथायासो वित्तोत्सर्गस्तथा कलौ । २३०.१५/२धर्मो यथाभिरुचितैरनुष्ठानैरनुष्ठितः ॥ २३०.१५॥ २३०.१६/१वित्तेन भविता पुंसां स्वल्पेनैव मदः कलौ । २३०.१६/२स्त्रीणां रूपमदश्चैव केशैरेव भविष्यति ॥ २३०.१६॥ २३०.१७/१सुवर्णमणिरत्नादौ वस्त्रे चोपक्षयं गते । २३०.१७/२कलौ स्त्रियो भविष्यन्ति तदा केशैरलंकृताः ॥ २३०.१७॥ २३०.१८/१परित्यक्ष्यन्ति भर्तारं वित्तहीनं तथा स्त्रियः । २३०.१८/२भर्ता भविष्यति कलौ वित्तवान् एव योषिताम् ॥ २३०.१८॥ २३०.१९/१यो यो ददाति बहुलं स स स्वामी तदा नृणाम् । २३०.१९/२स्वामित्वहेतुसम्बन्धो भविताभिजनस्तदा ॥ २३०.१९॥ २३०.२०/१गृहान्ता द्रव्यसंघाता द्रव्यान्ता च तथा मतिः । २३०.२०/२अर्थाश्चाथोपभोगान्ता भविष्यन्ति तदा कलौ ॥ २३०.२०॥ २३०.२१/१स्त्रियः कलौ भविष्यन्ति स्वैरिण्यो ललितस्पृहाः । २३०.२१/२अन्यायावाप्तवित्तेषु पुरुषेषु स्पृहालवः ॥ २३०.२१॥ २३०.२२/१अभ्यर्थितोऽपि सुहृदा स्वार्थहानिं तु मानवः । २३०.२२/२पणस्यार्धार्धमात्रेऽपि करिष्यति तदा द्विजाः ॥ २३०.२२॥ २३०.२३/१सदा सपौरुषं चेतो भावि विप्र तदा कलौ । २३०.२३/२क्षीरप्रदानसम्बन्धि भाति गोषु च गौरवम् ॥ २३०.२३॥ २३०.२४/१अनावृष्टिभयात् प्रायः प्रजाः क्षुद्भयकातराः । २३०.२४/२भविष्यन्ति तदा सर्वा गगनासक्तदृष्टयः ॥ २३०.२४॥ २३०.२५/१मूलपर्णफलाहारास्तापसा इव मानवाः । २३०.२५/२आत्मानं घातयिष्यन्ति तदावृष्ट्याभिदुःखिताः ॥ २३०.२५॥ २३०.२६/१दुर्भिक्षमेव सततं सदा क्लेशमनीश्वराः । २३०.२६/२प्राप्स्यन्ति व्याहतसुखं प्रमादान् मानवाः कलौ ॥ २३०.२६॥ २३०.२७/१अस्नातभोजिनो नाग्नि+ ।देवतातिथिपूजनम् । २३०.२७/२करिष्यन्ति कलौ प्राप्ते न च पिण्डोदकक्रियाम् ॥ २३०.२७॥ २३०.२८/१लोलुपा ह्रस्वदेहाश्च बह्वन्नादनतत्पराः । २३०.२८/२बहुप्रजाल्पभाग्याश्च भविष्यन्ति कलौ स्त्रियः ॥ २३०.२८॥ २३०.२९/१उभाभ्यामथ पाणिभ्यां शिरःकण्डूयनं स्त्रियः । २३०.२९/२कुर्वत्यो गुरुभर्तृणामाज्ञां भेत्स्यन्त्यनावृताः ॥ २३०.२९॥ २३०.३०/१स्वपोषणपराः क्रुद्धा देहसंस्कारवर्जिताः । २३०.३०/२परुषानृतभाषिण्यो भविष्यन्ति कलौ स्त्रियः ॥ २३०.३०॥ २३०.३१/१दुःशीला दुष्टशीलेषु कुर्वत्यः सततं स्पृहाम् । २३०.३१/२असद्वृत्ता भविष्यन्ति पुरुषेषु कुलाङ्गनाः ॥ २३०.३१॥ २३०.३२/१वेदादानं करिष्यन्ति वडवाश्च तथाव्रताः । २३०.३२/२गृहस्थाश्च न होष्यन्ति न दास्यन्त्युचितान्यपि ॥ २३०.३२॥ २३०.३३/१भवेयुर्वनवासा वै ग्राम्याहारपरिग्रहाः । २३०.३३/२भिक्षवश्चापि पुत्रा हि स्नेहसम्बन्धयन्त्रकाः ॥ २३०.३३॥ २३०.३४/१अरक्षितारो हर्तारः शुल्कव्याजेन पार्थिवाः । २३०.३४/२हारिणो जनवित्तानां सम्प्राप्ते च कलौ युगे ॥ २३०.३४॥ २३०.३५/१यो योऽश्वरथनागाढ्यः स स राजा भविष्यति । २३०.३५/२यश्च यश्चाबलः सर्वः स स भृत्यः कलौ युगे ॥ २३०.३५॥ २३०.३६/१वैश्याः कृषिवणिज्यादि संत्यज्य निजकर्म यत् । २३०.३६/२शूद्रवृत्त्या भविष्यन्ति कारुकर्मोपजीविनः ॥ २३०.३६॥ २३०.३७/१भैक्ष्यव्रतास्तथा शूद्राः प्रव्रज्यालिङ्गिनोऽधमाः । २३०.३७/२पाखण्डसंश्रयां वृत्तिमाश्रयिष्यन्त्यसंस्कृताः ॥ २३०.३७॥ २३०.३८/१दुर्भिक्षकरपीडाभिरतीवोपद्रुता जनाः । २३०.३८/२गोधूमान्नयवान्नाद्यान् देशान् यास्यन्ति दुःखिताः ॥ २३०.३८॥ २३०.३९/१वेदमार्गे प्रलीने च पाखण्डाढ्ये ततो जने । २३०.३९/२अधर्मवृद्ध्या लोकानामल्पमायुर्भविष्यति ॥ २३०.३९॥ २३०.४०/१अशास्त्रविहितं घोरं तप्यमानेषु वै तपः । २३०.४०/२नरेषु नृपदोषेण बालमृत्युर्भविष्यति ॥ २३०.४०॥ २३०.४१/१भवित्री योषितां सूतिः पञ्चषट्सप्तवार्षिकी । २३०.४१/२नवाष्टदशवर्षाणां मनुष्याणां तथा कलौ ॥ २३०.४१॥ २३०.४२/१पलितोद्गमश्च भविता तदा द्वादशवार्षिकः । २३०.४२/२न जीविष्यति वै कश्चित् कलौ वर्षाणि विंशतिम् ॥ २३०.४२॥ २३०.४३/१अल्पप्रज्ञा वृथालिङ्गा दुष्टान्तःकरणाः कलौ । २३०.४३/२यतस्ततो विनश्यन्ति कालेनाल्पेन मानवाः ॥ २३०.४३॥ २३०.४४/१यदा यदा हि पाखण्ड+ ।वृत्तिरत्रोपलक्ष्यते । २३०.४४/२तदा तदा कलेर्वृद्धिरनुमेया विचक्षणैः ॥ २३०.४४॥ २३०.४५/१यदा यदा सतां हानिर्वेदमार्गानुसारिणाम् । २३०.४५/२तदा तदा कलेर्वृद्धिरनुमेया विचक्षणैः ॥ २३०.४५॥ २३०.४६/१प्रारम्भाश्चावसीदन्ति यदा धर्मकृतां नृणाम् । २३०.४६/२तदानुमेयं प्राधान्यं कलेर्विप्रा विचक्षणैः ॥ २३०.४६॥ २३०.४७/१यदा यदा न यज्ञानामीश्वरः पुरुषोत्तमः । २३०.४७/२इज्यते पुरुषैर्यज्ञैस्तदा ज्ञेयं कलेर्बलम् ॥ २३०.४७॥ २३०.४८/१न प्रीतिर्वेदवादेषु पाखण्डेषु यदा रतिः । २३०.४८/२कलेर्वृद्धिस्तदा प्राज्ञैरनुमेया द्विजोत्तमाः ॥ २३०.४८॥ २३०.४९/१कलौ जगत्पतिं विष्णुं सर्वस्रष्टारमीश्वरम् । २३०.४९/२नार्चयिष्यन्ति भो विप्राः पाखण्डोपहता नराः ॥ २३०.४९॥ २३०.५०/१किं देवैः किं द्विजैर्वेदैः किं शौचेनाम्बुजल्पना । २३०.५०/२इत्येवं प्रलपिष्यन्ति पाखण्डोपहता नराः ॥ २३०.५०॥ २३०.५१/१अल्पवृष्टिश्च पर्जन्यः स्वल्पं सस्यफलं तथा । २३०.५१/२फलं तथाल्पसारं च विप्राः प्राप्ते कलौ युगे ॥ २३०.५१॥ २३०.५२/१जानुप्रायाणि वस्त्राणि शमीप्राया महीरुहाः । २३०.५२/२शूद्रप्रायास्तथा वर्णा भविष्यन्ति कलौ युगे ॥ २३०.५२॥ २३०.५३/१अणुप्रायाणि धान्यानि आजप्रायं तथा पयः । २३०.५३/२भविष्यति कलौ प्राप्त औशीरं चानुलेपनम् ॥ २३०.५३॥ २३०.५४/१श्वश्रूश्वशुरभूयिष्ठा गुरवश्च नृणां कलौ । २३०.५४/२शालाद्याहारिभार्याश्च सुहृदो मुनिसत्तमाः ॥ २३०.५४॥ २३०.५५/१कस्य माता पिता कस्य यदा कर्मात्मकः पुमान् । २३०.५५/२इति चोदाहरिष्यन्ति श्वशुरानुगता नराः ॥ २३०.५५॥ २३०.५६/१वाङ्मनःकायजैर्दोषैरभिभूताः पुनः पुनः । २३०.५६/२नराः पापान्यनुदिनं करिष्यन्त्यल्पमेधसः ॥ २३०.५६॥ २३०.५७/१निःसत्यानामशौचानां निर्ह्रीकाणां तथा द्विजाः । २३०.५७/२यद् यद् दुःखाय तत् सर्वं कलिकाले भविष्यति ॥ २३०.५७॥ २३०.५८/१निःस्वाध्यायवषट्कारे स्वधास्वाहाविवर्जिते । २३०.५८/२तदा प्रविरलो विप्रः कश्चिल्लोके भविष्यति ॥ २३०.५८॥ २३०.५९/१तत्राल्पेनैव कालेन पुण्यस्कन्धमनुत्तमम् । २३०.५९/२करोति यः कृतयुगे क्रियते तपसा हि यः ॥ २३०.५९॥ २३०.६०/१मुनय ऊचुः । कस्मिन् कालेऽल्पको धर्मो ददाति सुमहाफलम् । २३०.६०/२वक्तुमर्हस्यशेषेण श्रोतुं वाञ्छा प्रवर्तते ॥ २३०.६०॥ २३०.६१/१व्यास उवाच । धन्ये कलौ भवेद् विप्रास्त्वल्पक्लेशैर्महत् फलम् । २३०.६१/२तथा भवेतां स्त्रीशूद्रौ धन्यौ चान्यन् निबोधत ॥ २३०.६१॥ २३०.६२/१यत् कृते दशभिर्वर्षैस्त्रेतायां हायनेन तत् । २३०.६२/२द्वापरे तच्च मासेन अहोरात्रेण तत् कलौ ॥ २३०.६२॥ २३०.६३/१तपसो ब्रह्मचर्यस्य जपादेश्च फलं द्विजाः । २३०.६३/२प्राप्नोति पुरुषस्तेन कलौ साध्विति भाषितुम् ॥ २३०.६३॥ २३०.६४/१ध्यायन् कृते यजन् यज्ञैस्त्रेतायां द्वापरेऽर्चयन् । २३०.६४/२यद् आप्नोति तद् आप्नोति कलौ संकीर्त्य केशवम् ॥ २३०.६४॥ २३०.६५/१धर्मोत्कर्षमतीवात्र प्राप्नोति पुरुषः कलौ । २३०.६५/२स्वल्पायासेन धर्मज्ञास्तेन तुष्टोऽस्म्यहं कलौ ॥ २३०.६५॥ २३०.६६/१व्रतचर्यापरैर्ग्राह्या वेदाः पूर्वं द्विजातिभिः । २३०.६६/२ततस्तु धर्मसम्प्राप्तैर्यष्टव्यं विधिवद् धनैः ॥ २३०.६६॥ २३०.६७/१वृथा कथा वृथा भोज्यं वृथा स्वं च द्विजन्मनाम् । २३०.६७/२पतनाय तथा भाव्यं तैस्तु संयतिभिः सह ॥ २३०.६७॥ २३०.६८/१असम्यक्करणे दोषास्तेषां सर्वेषु वस्तुषु । २३०.६८/२भोज्यपेयादिकं चैषां नेच्छाप्राप्तिकरं द्विजाः ॥ २३०.६८॥ २३०.६९/१पारतन्त्र्यात् समस्तेषु तेषां कार्येषु वै ततः । २३०.६९/२लोकान् क्लेशेन महता यजन्ति विनयान्विताः ॥ २३०.६९॥ २३०.७०/१द्विजशुश्रूषणेनैव पाकयज्ञाधिकारवान् । २३०.७०/२निजं जयति वै लोकं शूद्रो धन्यतरस्ततः ॥ २३०.७०॥ २३०.७१/१भक्ष्याभक्ष्येषु नाशास्ति येषां पापेषु वा यतः । २३०.७१/२नियमो मुनिशार्दूलास्तेनासौ साध्वितीरितम् ॥ २३०.७१॥ २३०.७२/१स्वधर्मस्याविरोधेन नरैर्लभ्यं धनं सदा । २३०.७२/२प्रतिपादनीयं पात्रेषु यष्टव्यं च यथाविधि ॥ २३०.७२॥ २३०.७३/१तस्यार्जने महान् क्लेशः पालनेन द्विजोत्तमाः । २३०.७३/२तथा सद्विनियोगाय विज्ञेयं गहनं नृणाम् ॥ २३०.७३॥ २३०.७४/१एभिरन्यैस्तथा क्लेशैः पुरुषा द्विजसत्तमाः । २३०.७४/२निजाञ् जयन्ति वै लोकान् प्राजापत्यादिकान् क्रमात् ॥ २३०.७४॥ २३०.७५/१योषिच्छुश्रूषणाद् भर्तुः कर्मणा मनसा गिरा । २३०.७५/२एतद् विषयमाप्नोति तत्सालोक्यं यतो द्विजाः ॥ २३०.७५॥ २३०.७६/१नातिक्लेशेन महता तान् एव पुरुषो यथा । २३०.७६/२तृतीयं व्याहृतं तेन मया साध्विति योषितः ॥ २३०.७६॥ २३०.७७/१एतद् वः कथितं विप्रा यन्निमित्तमिहागताः । २३०.७७/२तत् पृच्छध्वं यथाकाममहं वक्ष्यामि वः स्फुटम् ॥ २३०.७७॥ २३०.७८/१अल्पेनैव प्रयत्नेन धर्मः सिध्यति वै कलौ । २३०.७८/२नरैरात्मगुणाम्भोभिः क्षालिताखिलकिल्बिषैः ॥ २३०.७८॥ २३०.७९/१शूद्रैश्च द्विजशुश्रूषा+ ।तत्परैर्मुनिसत्तमाः । २३०.७९/२तथा स्त्रीभिरनायासात् पतिशुश्रूषयैव हि ॥ २३०.७९॥ २३०.८०/१ततस्त्रितयमप्येतन् मम धन्यतमं मतम् । २३०.८०/२धर्मसंराधने क्लेशो द्विजातीनां कृतादिषु ॥ २३०.८०॥ २३०.८१/१तथा स्वल्पेन तपसा सिद्धिं यास्यन्ति मानवाः । २३०.८१/२धन्या धर्मं चरिष्यन्ति युगान्ते मुनिसत्तमाः ॥ २३०.८१॥ २३०.८२/१भवद्भिर्यद् अभिप्रेतं तद् एतत् कथितं मया । २३०.८२/२अपृष्टेनापि धर्मज्ञाः किमन्यत् क्रियतां द्विजाः ॥ २३०.८२॥ २३१.१/१मुनय ऊचुः । आसन्नं विप्रकृष्टं वा यदि कालं न विद्महे । २३१.१/२ततो द्वापरविध्वंसं युगान्तं स्पृहयामहे ॥ २३१.१॥ २३१.२/१प्राप्ता वयं हि तत् कालमनया धर्मतृष्णया । २३१.२/२आदद्याम परं धर्मं सुखमल्पेन कर्मणा ॥ २३१.२॥ २३१.३/१संत्रासोद्वेगजननं युगान्तं समुपस्थितम् । २३१.३/२प्रनष्टधर्मं धर्मज्ञ निमित्तैर्वक्तुमर्हसि ॥ २३१.३॥ २३१.४/१व्यास उवाच । अरक्षितारो हर्तारो बलिभागस्य पार्थिवाः । २३१.४/२युगान्ते प्रभविष्यन्ति स्वरक्षणपरायणाः ॥ २३१.४॥ २३१.५/१अक्षत्रियाश्च राजानो विप्राः शूद्रोपजीविनः । २३१.५/२शूद्राश्च ब्राह्मणाचारा भविष्यन्ति युगक्षये ॥ २३१.५॥ २३१.६/१श्रोत्रियाः काण्डपृष्ठाश्च निष्कर्माणि हवींषि च । २३१.६/२एकपङ्क्त्यामशिष्यन्ति युगान्ते मुनिसत्तमाः ॥ २३१.६॥ २३१.७/१अशिष्टवन्तोऽर्थपरा नरा मद्यामिषप्रियाः । २३१.७/२मित्रभार्यां भजिष्यन्ति युगान्ते पुरुषाधमाः ॥ २३१.७॥ २३१.८/१राजवृत्तिस्थिताश्चौरा राजानश्चौरशीलिनः । २३१.८/२भृत्या ह्यनिर्दिष्टभुजो भविष्यन्ति युगक्षये ॥ २३१.८॥ २३१.९/१धनानि श्लाघनीयानि सतां वृत्तमपूजितम् । २३१.९/२अकुत्सना च पतिते भविष्यति युगक्षये ॥ २३१.९॥ २३१.१०/१प्रनष्टनासाः पुरुषा मुक्तकेशा विरूपिणः । २३१.१०/२ऊनषोडशवर्षाश्च प्रसोष्यन्ति तथा स्त्रियः ॥ २३१.१०॥ २३१.११/१अट्टशूला जनपदाः शिवशूलाश्चतुष्पथाः । २३१.११/२प्रमदाः केशशूलाश्च भविष्यन्ति युगक्षये ॥ २३१.११॥ २३१.१२/१सर्वे ब्रह्म वदिष्यन्ति द्विजा वाजसनेयिकाः । २३१.१२/२शूद्राभा वादिनश्चैव ब्राह्मणाश्चान्त्यवासिनः ॥ २३१.१२॥ २३१.१३/१शुक्लदन्ता जिताक्षाश्च मुण्डाः काषायवाससः । २३१.१३/२शूद्रा धर्मं वदिष्यन्ति शाठ्यबुद्ध्योपजीविनः ॥ २३१.१३॥ २३१.१४/१श्वापदप्रचुरत्वं च गवां चैव परिक्षयः । २३१.१४/२साधूनां परिवृत्तिश्च विद्याद् अन्तगते युगे ॥ २३१.१४॥ २३१.१५/१अन्त्या मध्ये निवत्स्यन्ति मध्याश्चान्तनिवासिनः । २३१.१५/२निर्ह्रीकाश्च प्रजाः सर्वा नष्टास्तत्र युगक्षये ॥ २३१.१५॥ २३१.१६/१तपोयज्ञफलानां च विक्रेतारो द्विजोत्तमाः । २३१.१६/२ऋतवो विपरीताश्च भविष्यन्ति युगक्षये ॥ २३१.१६॥ २३१.१७/१तथा द्विहायना दम्याः कलौ लाङ्गलधारिणः । २३१.१७/२चित्रवर्षी च पर्जन्यो युगे क्षीणे भविष्यति ॥ २३१.१७॥ २३१.१८/१सर्वे शूरकुले जाताः क्षमानाथा भवन्ति हि । २३१.१८/२यथा निम्नाः प्रजाः सर्वा भविष्यन्ति युगक्षये ॥ २३१.१८॥ २३१.१९/१पितृदेयानि दत्तानि भविष्यन्ति तथा सुताः । २३१.१९/२न च धर्मं चरिष्यन्ति मानवा निर्गते युगे ॥ २३१.१९॥ २३१.२०/१ऊषरा बहुला भूमिः पन्थानस्तस्करावृताः । २३१.२०/२सर्वे वाणिकाश्चैव भविष्यन्ति युगक्षये ॥ २३१.२०॥ २३१.२१/१पितृदायाददत्तानि विभजन्ति तथा सुताः । २३१.२१/२हरणे यत्नवन्तोऽपि लोभादिभिर्विरोधिनः ॥ २३१.२१॥ २३१.२२/१सौकुमार्ये तथा रूपे रत्ने चोपक्षयं गते । २३१.२२/२भविष्यन्ति युगस्यान्ते नार्यः केशैरलंकृताः ॥ २३१.२२॥ २३१.२३/१निर्वीर्यस्य रतिस्तत्र गृहस्थस्य भविष्यति । २३१.२३/२युगान्ते समनुप्राप्ते नान्या भार्यासमा रतिः ॥ २३१.२३॥ २३१.२४/१कुशीलानार्यभूयिष्ठा वृथारूपसमन्विताः । २३१.२४/२पुरुषाल्पं बहुस्त्रीकं तद् युगान्तस्य लक्षणम् ॥ २३१.२४॥ २३१.२५/१बहुयाचनको लोको न दास्यति परस्परम् । २३१.२५/२राजचौराग्निदण्डादि+ ।क्षीणः क्षयमुपैष्यति ॥ २३१.२५॥ २३१.२६/१अफलानि च सस्यानि तरुणा वृद्धशीलिनः । २३१.२६/२अशीलाः सुखिनो लोके भविष्यन्ति युगक्षये ॥ २३१.२६॥ २३१.२७/१वर्षासु परुषा वाता नीचाः शर्करवर्षिणः । २३१.२७/२संदिग्धः परलोकश्च भविष्यति युगक्षये ॥ २३१.२७॥ २३१.२८/१वैश्या इव च राजन्या धनधान्योपजीविनः । २३१.२८/२युगापक्रमणे पूर्वं भविष्यन्ति न बान्धवाः ॥ २३१.२८॥ २३१.२९/१अप्रवृत्ताः प्रपश्यन्ति समयाः शपथास्तथा । २३१.२९/२ऋणं सविनयभ्रंशं युगे क्षीणे भविष्यति ॥ २३१.२९॥ २३१.३०/१भविष्यत्यफलो हर्षः क्रोधश्च सफलो नृणाम् । २३१.३०/२अजाश्चापि निरोत्स्यन्ति पयसोऽर्थे युगक्षये ॥ २३१.३०॥ २३१.३१/१अशास्त्रविहितो यज्ञ एवमेव भविष्यति । २३१.३१/२अप्रमाणं करिष्यन्ति नराः पण्डितमानिनः ॥ २३१.३१॥ २३१.३२/१शास्त्रोक्तस्याप्रवक्तारो भविष्यन्ति न संशयः । २३१.३२/२सर्वः सर्वं विजानाति वृद्धान् अनुपसेव्य वै ॥ २३१.३२॥ २३१.३३/१न कश्चिद् अकविर्नाम युगान्ते समुपस्थिते । २३१.३३/२नक्षत्राणि वियोगानि न कर्मस्था द्विजातयः ॥ २३१.३३॥ २३१.३४/१चौरप्रायाश्च राजानो युगान्ते समुपस्थिते । २३१.३४/२कुण्डीवृषा नैकृतिकाः सुरापा ब्रह्मवादिनः ॥ २३१.३४॥ २३१.३५/१अश्वमेधेन यक्ष्यन्ते युगान्ते द्विजसत्तमाः । २३१.३५/२याजयिष्यन्त्ययाज्यांस्तु तथाभक्ष्यस्य भक्षिणः ॥ २३१.३५॥ २३१.३६/१ब्राह्मणा धनतृष्णार्ता युगान्ते समुपस्थिते । २३१.३६/२भोःशब्दमभिधास्यन्ति न च कश्चित् पठिष्यति ॥ २३१.३६॥ २३१.३७/१एकशङ्खास्तथा नार्यो गवेधुकपिनद्धकाः । २३१.३७/२नक्षत्राणि विवर्णानि विपरिता दिशो दश ॥ २३१.३७॥ २३१.३८/१संध्यारागो विदग्धाङ्गो भविष्यति युगक्षये । २३१.३८/२प्रेषयन्ति पितृन् पुत्रा वधूः श्वश्रूः स्वकर्मसु ॥ २३१.३८॥ २३१.३९/१युगेष्वेवं निवत्स्यन्ति प्रमदाश्च नरास्तथा । २३१.३९/२अकृत्वाग्राणि भोक्ष्यन्ति द्विजाश्चैवाहुताग्नयः ॥ २३१.३९॥ २३१.४०/१भिक्षां बलिमदत्त्वा च भोक्ष्यन्ति पुरुषाः स्वयम् । २३१.४०/२वञ्चयित्वा पतीन् सुप्तान् गमिष्यन्ति स्त्रियोऽन्यतः ॥ २३१.४०॥ २३१.४१/१न व्याधितान् नाप्यरूपान् नोद्यतान् नाप्यसूयकान् । २३१.४१/२कृते न प्रतिकर्ता च युगे क्षीणे भविष्यति ॥ २३१.४१॥ २३१.४२/१मुनय ऊचुः । एवं विलम्बिते धर्मे मानुषाः करपीडिताः । २३१.४२/२कुत्र देशे निवत्स्यन्ति किमाहारविहारिणः ॥ २३१.४२॥ २३१.४३/१किंकर्माणः किमीहन्तः किम्प्रमाणाः किमायुषः । २३१.४३/२कां च काष्ठां समासाद्य प्रपत्स्यन्ति कृतं युगम् ॥ २३१.४३॥ २३१.४४/१व्यास उवाच । अत ऊर्ध्वं च्युते धर्मे गुणहीनाः प्रजास्तथा । २३१.४४/२शीलव्यसनमासाद्य प्राप्स्यन्ति ह्रासमायुषः ॥ २३१.४४॥ २३१.४५/१आयुर्हान्या बलग्नानिर्बलग्नान्या विवर्णता । २३१.४५/२वैवर्ण्याद् व्याधिसम्पीडा निर्वेदो व्याधिपीडनात् ॥ २३१.४५॥ २३१.४६/१निर्वेदाद् आत्मसम्बोधः सम्बोधाद् धर्मशीलता । २३१.४६/२एवं गत्वा परां काष्ठां प्रपत्स्यन्ति कृतं युगम् ॥ २३१.४६॥ २३१.४७/१उद्देशतो धर्मशीलाः केचिन् मध्यस्थतां गताः । २३१.४७/२किंधर्मशीलाः केचित् तु केचिद् अत्र कुतूहलाः ॥ २३१.४७॥ २३१.४८/१प्रत्यक्षमनुमानं च प्रमाणमिति निश्चिताः । २३१.४८/२अप्रमाणं करिष्यन्ति सर्वमित्यपरे जनाः ॥ २३१.४८॥ २३१.४९/१नास्तिक्यपरताश्चापि केचिद् धर्मविलोपकाः । २३१.४९/२भविष्यन्ति नरा मूढा द्विजाः पण्डितमानिनः ॥ २३१.४९॥ २३१.५०/१तदात्वमात्रश्रद्धेया शास्त्रज्ञानबहिष्कृताः । २३१.५०/२दाम्भिकास्ते भविष्यन्ति नरा ज्ञानविलोपिताः ॥ २३१.५०॥ २३१.५१/१तथा विलुलिते धर्मे जनाः श्रेष्ठपुरस्कृताः । २३१.५१/२शुभान् समाचरिष्यन्ति दानशीलपरायणाः ॥ २३१.५१॥ २३१.५२/१सर्वभक्षाः स्वयंगुप्ता निर्घृणा निरपत्रपाः । २३१.५२/२भविष्यन्ति तदा लोके तत् कषायस्य लक्षणम् ॥ २३१.५२॥ २३१.५३/१कषायोपप्लवे काले ज्ञाननिष्ठाप्रणाशने । २३१.५३/२सिद्धिमल्पेन कालेन प्राप्स्यन्ति निरुपस्कृताः ॥ २३१.५३॥ २३१.५४/१विप्राणां शाश्वतीं वृत्तिं यदा वर्णावरे जनाः । २३१.५४/२संश्रयिष्यन्ति भो विप्रास्तत् कषायस्य लक्षणम् ॥ २३१.५४॥ २३१.५५/१महायुद्धं महावर्षं महावातं महातपः । २३१.५५/२भविष्यति युगे क्षीणे तत् कषायस्य लक्षणम् ॥ २३१.५५॥ २३१.५६/१विप्ररूपेण यक्षांसि राजानः कर्णवेदिनः । २३१.५६/२पृथिवीमुपभोक्ष्यन्ति युगान्ते समुपस्थिते ॥ २३१.५६॥ २३१.५७/१निःस्वाध्यायवषट्काराः कुनेतारोऽभिमानिनः । २३१.५७/२क्रव्यादा ब्रह्मरूपेण सर्वभक्ष्या वृथाव्रताः ॥ २३१.५७॥ २३१.५८/१मूर्खाश्चार्थपरा लुब्धाः क्षुद्राः क्षुद्रपरिच्छदाः । २३१.५८/२व्यवहारोपवृत्ताश्च च्युता धर्माश्च शाश्वतात् ॥ २३१.५८॥ २३१.५९/१हर्तारः पररत्नानां परदारप्रधर्षकाः । २३१.५९/२कामात्मानो दुरात्मानः सोपधाः प्रियसाहसाः ॥ २३१.५९॥ २३१.६०/१तेषु प्रभवमाणेषु जनेष्वपि च सर्वशः । २३१.६०/२अभाविनो भविष्यन्ति मुनयो बहुरूपिणः ॥ २३१.६०॥ २३१.६१/१कलौ युगे समुत्पन्नाः प्रधानपुरुषाश्च ये । २३१.६१/२कथायोगेन तान् सर्वान् पूजयिष्यन्ति मानवाः ॥ २३१.६१॥ २३१.६२/१सस्यचौरा भविष्यन्ति तथा चैलापहारिणः । २३१.६२/२भोक्ष्यभोज्यहराश्चैव करण्डानां च हारिणः ॥ २३१.६२॥ २३१.६३/१चौराश्चौरस्य हर्तारो हन्ता हन्तुर्भविष्यति । २३१.६३/२चौरैश्चौरक्षये चापि कृते क्षेमं भविष्यति ॥ २३१.६३॥ २३१.६४/१निःसारे क्षुभिते काले निष्क्रिये संव्यवस्थिते । २३१.६४/२नरा वनं श्रयिष्यन्ति करभारप्रपीडिताः ॥ २३१.६४॥ २३१.६५/१यज्ञकर्मण्युपरते रक्षांसि श्वापदानि च । २३१.६५/२कीटमूषिकसर्पाश्च धर्षयिष्यन्ति मानवान् ॥ २३१.६५॥ २३१.६६/१क्षेमं सुभिक्षमारोग्यं सामग्र्यं चैव बन्धुषु । २३१.६६/२उद्देशेषु नराः श्रेष्ठा भविष्यन्ति युगक्षये ॥ २३१.६६॥ २३१.६७/१स्वयम्पालाः स्वयं चौराः प्लवसम्भारसम्भृताः । २३१.६७/२मण्डलैः सम्भविष्यन्ति देशे देशे पृथक् पृथक् ॥ २३१.६७॥ २३१.६८/१स्वदेशेभ्यः परिभ्रष्टा निःसाराः सह बन्धुभिः । २३१.६८/२नराः सर्वे भविष्यन्ति तदा कालपरिक्षयात् ॥ २३१.६८॥ २३१.६९/१ततः सर्वे समादाय कुमारान् प्रद्रुता भयात् । २३१.६९/२कौशिकीं संतरिष्यन्ति नराः क्षुद्भयपीडिताः ॥ २३१.६९॥ २३१.७०/१अङ्गान् वङ्गान् कलिङ्गांश्च काश्मीरान् अथ कोशलान् । २३१.७०/२ऋषिकान्तगिरिद्रोणीः संश्रयिष्यन्ति मानवाः ॥ २३१.७०॥ २३१.७१/१कृत्स्नं च हिमवत्पार्श्वं कूलं च लवणाम्भसः । २३१.७१/२विविधं जीर्णपत्त्रं च वल्कलान्यजिनानि च ॥ २३१.७१॥ २३१.७२/१स्वयं कृत्वा निवत्स्यन्ति तस्मिन् भूते युगक्षये । २३१.७२/२अरण्येषु च वत्स्यन्ति नरा म्लेच्छगणैः सह ॥ २३१.७२॥ २३१.७३/१नैव शून्या नवारण्या भविष्यति वसुंधरा । २३१.७३/२अगोप्तारश्च गोप्तारो भविष्यन्ति नराधिपाः ॥ २३१.७३॥ २३१.७४/१मृगैर्मत्स्यैर्विहंगैश्च श्वापदैः सर्पकीटकैः । २३१.७४/२मधुशाकफलैर्मूलैर्वर्तयिष्यन्ति मानवाः ॥ २३१.७४॥ २३१.७५/१शीर्णपर्णफलाहारा वल्कलान्यजिनानि च । २३१.७५/२स्वयं कृत्वा निवत्स्यन्ति यथा मुनिजनस्तथा ॥ २३१.७५॥ २३१.७६/१बीजानामकृतस्नेहा आहताः काष्ठशङ्कुभिः । २३१.७६/२अजैडकं खरोष्ट्रं च पालयिष्यन्ति नित्यशः ॥ २३१.७६॥ २३१.७७/१नदीस्रोतांसि रोत्स्यन्ति तोयार्थं कूलमाश्रिताः । २३१.७७/२पक्वान्नव्यवहारेण विपणन्तः परस्परम् ॥ २३१.७७॥ २३१.७८/१तनूरुहैर्यथाजातैः समलान्तरसम्भृतैः । २३१.७८/२बह्वपत्याः प्रजाहीनाः कुलशीलविवर्जिताः ॥ २३१.७८॥ २३१.७९/१एवं भविष्यन्ति तदा नराश्चाधर्मजीविनः । २३१.७९/२हीना हीनं तथा धर्मं प्रजा समनुवत्स्यति ॥ २३१.७९॥ २३१.८०/१आयुस्तत्र च मर्त्यानां परं त्रिंशद् भविष्यति । २३१.८०/२दुर्बला विषयग्लाना जराशोकैरभिप्लुताः ॥ २३१.८०॥ २३१.८१/१भविष्यन्ति तदा तेषां रोगैरिन्द्रियसंक्षयः । २३१.८१/२आयुःप्रत्ययसंरोधाद् विषयाद् उपरंस्यते ॥ २३१.८१॥ २३१.८२/१शुश्रूषवो भविष्यन्ति साधूनां दर्शने रताः । २३१.८२/२सत्यं च प्रतिपत्स्यन्ति व्यवहारोपसंक्षयात् ॥ २३१.८२॥ २३१.८३/१भविष्यन्ति च कामानामलाभाद् धर्मशीलिनः । २३१.८३/२करिष्यन्ति च संस्कारं स्वयं च क्षयपीडिताः ॥ २३१.८३॥ २३१.८४/१एवं शुश्रूषवो दाने सत्ये प्राण्यभिरक्षणे । २३१.८४/२ततः पादप्रवृत्ते तु धर्मे श्रेयो निपत्स्यते ॥ २३१.८४॥ २३१.८५/१तेषां लब्धानुमानानां गुणेषु परिवर्तताम् । २३१.८५/२स्वादु किं त्विति विज्ञाय धर्म एव च दृश्यते ॥ २३१.८५॥ २३१.८६/१यथा हानिक्रमं प्राप्तास्तथा ऋद्धिक्रमं गताः । २३१.८६/२प्रगृहीते ततो धर्मे प्रपश्यन्ति कृतं युगम् ॥ २३१.८६॥ २३१.८७/१साधुवृत्तिः कृतयुगे कषाये हानिरुच्यते । २३१.८७/२एक एव तु कालोऽयं हीनवर्णो यथा शशी ॥ २३१.८७॥ २३१.८८/१छन्नश्च तमसा सोमो यथा कलियुगं तथा । २३१.८८/२मुक्तश्च तमसा सोम एवं कृतयुगं च तत् ॥ २३१.८८॥ २३१.८९/१अर्थवादः परं ब्रह्म वेदार्थ इति तं विदुः । २३१.८९/२अविविक्तमविज्ञातं दायाद्यमिह धार्यते ॥ २३१.८९॥ २३१.९०/१इष्टवादस्तपो नाम तपो हि स्थविरीकृतः । २३१.९०/२गुणैः कर्माभिनिर्वृत्तिर्गुणाः शुध्यन्ति कर्मणा ॥ २३१.९०॥ २३१.९१/१आशीस्तु पुरुषं दृष्ट्वा देशकालानुवर्तिनी । २३१.९१/२युगे युगे यथाकालम् ऋषिभिः समुदाहृता ॥ २३१.९१॥ २३१.९२/१धर्मार्थकाममोक्षाणां देवानां च प्रतिक्रिया । २३१.९२/२आशिषश्च शिवाः पुण्यास्तथैवायुर्युगे युगे ॥ २३१.९२॥ २३१.९३/१तथा युगानां परिवर्तनानि । २३१.९३/२चिरप्रवृत्तानि विधिस्वभावात् । २३१.९३/३क्षणं न संतिष्ठति जीवलोकः । २३१.९३/४क्षयोदयाभ्यां परिवर्तमानः ॥ २३१.९३॥ २३२.१/१व्यास उवाच । सर्वेषामेव भूतानां त्रिविधः प्रतिसंचरः । २३२.१/२नैमित्तिकः प्राकृतिकस्तथैवात्यन्तिको मतः ॥ २३२.१॥ २३२.२/१ब्राह्मो नैमित्तिकस्तेषां कल्पान्ते प्रतिसंचरः । २३२.२/२आत्यन्तिको वै मोक्षश्च प्राकृतो द्विपरार्धिकः ॥ २३२.२॥ २३२.३/१मुनय ऊचुः । परार्धसंख्यां भगवंस्त्वमाचक्ष्व यथोदिताम् । २३२.३/२द्विगुणीकृतयज्ज्ञेयः प्राकृतः प्रतिसंचरः ॥ २३२.३॥ २३२.४/१व्यास उवाच । स्थानात् स्थानं दशगुणमेकैकं गण्यते द्विजाः । २३२.४/२ततोऽष्टादशमे भागे परार्धमभिधीयते ॥ २३२.४॥ २३२.५/१परार्धं द्विगुणं यत् तु प्राकृतः स लयो द्विजाः । २३२.५/२तदाव्यक्तेऽखिलं व्यक्तं सहेतौ लयमेति वै ॥ २३२.५॥ २३२.६/१निमेषो मानुषो योऽयं मात्रामात्रप्रमाणतः । २३२.६/२तैः पञ्चदशभिः काष्ठा त्रिंशत् काष्ठास्तथा कला ॥ २३२.६॥ २३२.७/१नाडिका तु प्रमाणेन कला च दश पञ्च च । २३२.७/२उन्मानेनाम्भसः सा तु पलान्यर्धत्रयोदश ॥ २३२.७॥ २३२.८/१हेममाषैः कृतच्छिद्रा चतुर्भिश्चतुरङ्गुलैः । २३२.८/२मागधेन प्रमाणेन जलप्रस्थस्तु स स्मृतः ॥ २३२.८॥ २३२.९/१नाडिकाभ्यामथ द्वाभ्यां मुहूर्तो द्विजसत्तमाः । २३२.९/२अहोरात्रं मुहूर्तास्तु त्रिंशन् मासो दिनैस्तथा ॥ २३२.९॥ २३२.१०/१मासैर्द्वादशभिर्वर्षमहोरात्रं तु तद् दिवि । २३२.१०/२त्रिभिर्वर्षशतैर्वर्षं षष्ट्या चैवासुरद्विषाम् ॥ २३२.१०॥ २३२.११/१तैस्तु द्वादशसाहस्रैश्चतुर्युगमुदाहृतम् । २३२.११/२चतुर्युगसहस्रं तु कथ्यते ब्रह्मणो दिनम् ॥ २३२.११॥ २३२.१२/१स कल्पस्तत्र मनवश्चतुर्दश द्विजोत्तमाः । २३२.१२/२तदन्ते चैव भो विप्रा ब्रह्मनैमित्तिको लयः ॥ २३२.१२॥ २३२.१३/१तस्य स्वरूपमत्युग्रं द्विजेन्द्रा गदतो मम । २३२.१३/२श‍ृणुध्वं प्राकृतं भूयस्ततो वक्ष्याम्यहं लयम् ॥ २३२.१३॥ २३२.१४/१चतुर्युगसहस्रान्ते क्षीणप्राये महीतले । २३२.१४/२अनावृष्टिरतीवोग्रा जायते शतवार्षिकी ॥ २३२.१४॥ २३२.१५/१ततो यान्यल्पसाराणि तानि सत्त्वान्यनेकशः । २३२.१५/२क्षयं यान्ति मुनिश्रेष्ठाः पार्थिवान्यतिपीडनात् ॥ २३२.१५॥ २३२.१६/१ततः स भगवान् कृष्णो रुद्ररूपी तथाव्ययः । २३२.१६/२क्षयाय यतते कर्तुमात्मस्थाः सकलाः प्रजाः ॥ २३२.१६॥ २३२.१७/१ततः स भगवान् विष्णुर्भानोः सप्तसु रश्मिषु । २३२.१७/२स्थितः पिबत्यशेषाणि जलानि मुनिसत्तमाः ॥ २३२.१७॥ २३२.१८/१पीत्वाम्भांसि समस्तानि प्राणिभूतगतानि वै । २३२.१८/२शोषं नयति भो विप्राः समस्तं पृथिवीतलम् ॥ २३२.१८॥ २३२.१९/१समुद्रान् सरितः शैलाञ् शैलप्रस्रवणानि च । २३२.१९/२पातालेषु च यत् तोयं तत् सर्वं नयति क्षयम् ॥ २३२.१९॥ २३२.२०/१ततस्तस्याप्यभावेन तोयाहारोपबृंहिताः । २३२.२०/२सहस्ररश्मयः सप्त जायन्ते तत्र भास्कराः ॥ २३२.२०॥ २३२.२१/१अधश्चोर्ध्वं च ते दीप्तास्ततः सप्त दिवाकराः । २३२.२१/२दहन्त्यशेषं त्रैलोक्यं सपातालतलं द्विजाः ॥ २३२.२१॥ २३२.२२/१दह्यमानं तु तैर्दीप्तैस्त्रैलोक्यं दीप्तभास्करैः । २३२.२२/२साद्रिनगार्णवाभोगं निःस्नेहमभिजायते ॥ २३२.२२॥ २३२.२३/१ततो निर्दग्धवृक्षाम्बु त्रैलोक्यमखिलं द्विजाः । २३२.२३/२भवत्येषा च वसुधा कूर्मपृष्ठोपमाकृतिः ॥ २३२.२३॥ २३२.२४/१ततः कालाग्निरुद्रोऽसौ भूतसर्गहरो हरः । २३२.२४/२शेषाहिश्वाससंतापात् पातालानि दहत्यधः ॥ २३२.२४॥ २३२.२५/१पातालानि समस्तानि स दग्ध्वा ज्वलनो महान् । २३२.२५/२भूमिमभ्येत्य सकलं दग्ध्वा तु वसुधातलम् ॥ २३२.२५॥ २३२.२६/१भुवो लोकं ततः सर्वं स्वर्गलोकं च दारुणः । २३२.२६/२ज्वालामालामहावर्तस्तत्रैव परिवर्तते ॥ २३२.२६॥ २३२.२७/१अम्बरीषमिवाभाति त्रैलोक्यमखिलं तदा । २३२.२७/२ज्वालावर्तपरीवारमुपक्षीणबलास्ततः ॥ २३२.२७॥ २३२.२८/१ततस्तापपरीतास्तु लोकद्वयनिवासिनः । २३२.२८/२हृतावकाशा गच्छन्ति महर्लोकं द्विजास्तदा ॥ २३२.२८॥ २३२.२९/१तस्माद् अपि महाताप+ ।तप्ता लोकास्ततः परम् । २३२.२९/२गच्छन्ति जनलोकं ते दशावृत्या परैषिणः ॥ २३२.२९॥ २३२.३०/१ततो दग्ध्वा जगत् सर्वं रुद्ररूपी जनार्दनः । २३२.३०/२मुखनिःश्वासजान् मेघान् करोति मुनिसत्तमाः ॥ २३२.३०॥ २३२.३१/१ततो गजकुलप्रख्यास्तडिद्वन्तो निनादिनः । २३२.३१/२उत्तिष्ठन्ति तदा व्योम्नि घोराः संवर्तका घनाः ॥ २३२.३१॥ २३२.३२/१केचिद् अञ्जनसंकाशाः केचित् कुमुदसंनिभाः । २३२.३२/२धूमवर्णा घनाः केचित् केचित् पीताः पयोधराः ॥ २३२.३२॥ २३२.३३/१केचिद् धरिद्रावर्णाभा लाक्षारसनिभास्तथा । २३२.३३/२केचिद् वैदूर्यसंकाशा इन्द्रनीलनिभास्तथा ॥ २३२.३३॥ २३२.३४/१शङ्खकुन्दनिभाश्चान्ये जातीकुन्दनिभास्तथा । २३२.३४/२इन्द्रगोपनिभाः केचिन् मनःशिलानिभास्तथा ॥ २३२.३४॥ २३२.३५/१पद्मपत्त्रनिभाः केचिद् उत्तिष्ठन्ति घनाघनाः । २३२.३५/२केचित् पुरवराकाराः केचित् पर्वतसंनिभाः ॥ २३२.३५॥ २३२.३६/१कूटागारनिभाश्चान्ये केचित् स्थलनिभा घनाः । २३२.३६/२महाकाया महारावा पूरयन्ति नभस्तलम् ॥ २३२.३६॥ २३२.३७/१वर्षन्तस्ते महासारास्तमग्निमतिभैरवम् । २३२.३७/२शमयन्त्यखिलं विप्रास्त्रैलोक्यान्तरविस्तृतम् ॥ २३२.३७॥ २३२.३८/१नष्टे चाग्नौ शतं तेऽपि वर्षाणामधिकं घनाः । २३२.३८/२प्लावयन्तो जगत् सर्वं वर्षन्ति मुनिसत्तमाः ॥ २३२.३८॥ २३२.३९/१धाराभिरक्षमात्राभिः प्लावयित्वाखिलां भुवम् । २३२.३९/२भुवो लोकं तथैवोर्ध्वं प्लावयन्ति दिवं द्विजाः ॥ २३२.३९॥ २३२.४०/१अन्धकारीकृते लोके नष्टे स्थावरजङ्गमे । २३२.४०/२वर्षन्ति ते महामेघा वर्षाणामधिकं शतम् ॥ २३२.४०॥ २३३.१/१व्यास उवाच । सप्तर्षिस्थानमाक्रम्य स्थितेऽम्भसि द्विजोत्तमाः । २३३.१/२एकार्णवं भवत्येतत् त्रैलोक्यमखिलं ततः ॥ २३३.१॥ २३३.२/१अथ निःश्वासजो विष्णोर्वायुस्ताञ् जलदांस्ततः । २३३.२/२नाशं नयति भो विप्रा वर्षाणामधिकं शतम् ॥ २३३.२॥ २३३.३/१सर्वभूतमयोऽचिन्त्यो भगवान् भूतभावनः । २३३.३/२अनादिरादिर्विश्वस्य पीत्वा वायुमशेषतः ॥ २३३.३॥ २३३.४/१एकार्णवे ततस्तस्मिञ् शेषशय्यास्थितः प्रभुः । २३३.४/२ब्रह्मरूपधरः शेते भगवान् आदिकृद् धरिः ॥ २३३.४॥ २३३.५/१जनलोकगतैः सिद्धैः सनकाद्यैरभिष्टुतः । २३३.५/२ब्रह्मलोकगतैश्चैव चिन्त्यमानो मुमुक्षुभिः ॥ २३३.५॥ २३३.६/१आत्ममायामयीं दिव्यां योगनिद्रां समास्थितः । २३३.६/२आत्मानं वासुदेवाख्यं चिन्तयन् परमेश्वरः ॥ २३३.६॥ २३३.७/१एष नैमित्तिको नाम विप्रेन्द्राः प्रतिसंचरः । २३३.७/२निमित्तं तत्र यच्छेते ब्रह्मरूपधरो हरिः ॥ २३३.७॥ २३३.८/१यदा जागर्ति सर्वात्मा स तदा चेष्टते जगत् । २३३.८/२निमीलत्येतद् अखिलं मायाशय्याशयेऽच्युते ॥ २३३.८॥ २३३.९/१पद्मयोनेर्दिनं यत् तु चतुर्युगसहस्रवत् । २३३.९/२एकार्णवकृते लोके तावती रात्रिरुच्यते ॥ २३३.९॥ २३३.१०/१ततः प्रबुद्धो रात्र्यन्ते पुनः सृष्टिं करोत्यजः । २३३.१०/२ब्रह्मस्वरूपधृग् विष्णुर्यथा वः कथितं पुरा ॥ २३३.१०॥ २३३.११/१इत्येष कल्पसंहारो अन्तरप्रलयो द्विजाः । २३३.११/२नैमित्तिको वः कथितः श‍ृणुध्वं प्राकृतं परम् ॥ २३३.११॥ २३३.१२/१अवृष्ट्यग्न्यादिभिः सम्यक् कृते शय्यालये द्विजाः । २३३.१२/२समस्तेष्वेव लोकेषु पातालेष्वखिलेषु च ॥ २३३.१२॥ २३३.१३/१महदादेर्विकारस्य विशेषात् तत्र संक्षये । २३३.१३/२कृष्णेच्छाकारिते तस्मिन् प्रवृत्ते प्रतिसंचरे ॥ २३३.१३॥ २३३.१४/१आपो ग्रसन्ति वै पूर्वं भूमेर्गन्धादिकं गुणम् । २३३.१४/२आत्तगन्धा ततो भूमिः प्रलयाय प्रकल्पते ॥ २३३.१४॥ २३३.१५/१प्रनष्टे गन्धतन्मात्रे भवत्युर्वी जलात्मिका । २३३.१५/२आपस्तदा प्रवृत्तास्तु वेगवत्यो महास्वनाः ॥ २३३.१५॥ २३३.१६/१सर्वमापूरयन्तीदं तिष्ठन्ति विचरन्ति च । २३३.१६/२सलिलेनैवोर्मिमता लोकालोकः समन्ततः ॥ २३३.१६॥ २३३.१७/१अपामपि गुणो यस्तु ज्योतिषा पीयते तु सः । २३३.१७/२नश्यन्त्यापः सुतप्ताश्च रसतन्मात्रसंक्षयात् ॥ २३३.१७॥ २३३.१८/१ततश्चापोऽमृतरसा ज्योतिष्ट्वं प्राप्नुवन्ति वै । २३३.१८/२अग्न्यवस्थे तु सलिले तेजसा सर्वतो वृते ॥ २३३.१८॥ २३३.१९/१स चाग्निः सर्वतो व्याप्य आदत्ते तज्जलं तदा । २३३.१९/२सर्वमापूर्यतो चाभिस्तदा जगद् इदं शनैः ॥ २३३.१९॥ २३३.२०/१अर्चिभिः संतते तस्मिंस्तिर्यग् ऊर्ध्वमधस्तथा । २३३.२०/२ज्योतिषोऽपि परं रूपं वायुरत्ति प्रभाकरम् ॥ २३३.२०॥ २३३.२१/१प्रलीने च ततस्तस्मिन् वायुभूतेऽखिलात्मके । २३३.२१/२प्रनष्टे रूपतन्मात्रे कृतरूपो विभावसुः ॥ २३३.२१॥ २३३.२२/१प्रशाम्यति तदा ज्योतिर्वायुर्दोधूयते महान् । २३३.२२/२निरालोके तदा लोके वायुसंस्थे च तेजसि ॥ २३३.२२॥ २३३.२३/१ततः प्रलयमासाद्य वायुसम्भवमात्मनः । २३३.२३/२ऊर्ध्वं च वायुस्तिर्यक् च दोधवीति दिशो दश ॥ २३३.२३॥ २३३.२४/१वायोस्त्वपि गुणं स्पर्शमाकाशं ग्रसते ततः । २३३.२४/२प्रशाम्यति तदा वायुः खं तु तिष्ठत्यनावृतम् ॥ २३३.२४॥ २३३.२५/१अरूपमरसस्पर्शमगन्धवद् अमूर्तिमत् । २३३.२५/२सर्वमापूरयच्चैव सुमहत् तत् प्रकाशते ॥ २३३.२५॥ २३३.२६/१परिमण्डलतस्तत् तु आकाशं शब्दलक्षणम् । २३३.२६/२शब्दमात्रं तथाकाशं सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥ २३३.२६॥ २३३.२७/१ततः शब्दगुणं तस्य भूतादिर्ग्रसते पुनः । २३३.२७/२भूतेन्द्रियेषु युगपद् भूतादौ संस्थितेषु वै ॥ २३३.२७॥ २३३.२८/१अभिमानात्मको ह्येष भूतादिस्तामसः स्मृतः । २३३.२८/२भूतादिं ग्रसते चापि महाबुद्धिर्विचक्षणा ॥ २३३.२८॥ २३३.२९/१उर्वी महांश्च जगतः प्रान्तेऽन्तर्बाह्यतस्तथा । २३३.२९/२एवं सप्त महाबुद्धिः क्रमात् प्रकृतयस्तथा ॥ २३३.२९॥ २३३.३०/१प्रत्याहारैस्तु ताः सर्वाः प्रविशन्ति परस्परम् । २३३.३०/२येनेदमावृतं सर्वमण्डमप्सु प्रलीयते ॥ २३३.३०॥ २३३.३१/१सप्तद्वीपसमुद्रान्तं सप्तलोकं सपर्वतम् । २३३.३१/२उदकावरणं ह्यत्र ज्योतिषा पीयते तु तत् ॥ २३३.३१॥ २३३.३२/१ज्योतिर्वायौ लयं याति यात्याकाशे समीरणः । २३३.३२/२आकाशं चैव भूतादिर्ग्रसते तं तथा महान् ॥ २३३.३२॥ २३३.३३/१महान्तमेभिः सहितं प्रकृतिर्ग्रसते द्विजाः । २३३.३३/२गुणसाम्यमनुद्रिक्तमन्यूनं च द्विजोत्तमाः ॥ २३३.३३॥ २३३.३४/१प्रोच्यते प्रकृतिर्हेतुः प्रधानं कारणं परम् । २३३.३४/२इत्येषा प्रकृतिः सर्वा व्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणी ॥ २३३.३४॥ २३३.३५/१व्यक्तस्वरूपमव्यक्ते तस्यां विप्राः प्रलीयते । २३३.३५/२एकः शुद्धोऽक्षरो नित्यः सर्वव्यापी तथा पुनः ॥ २३३.३५॥ २३३.३६/१सोऽप्यंशः सर्वभूतस्य द्विजेन्द्राः परमात्मनः । २३३.३६/२नश्यन्ति सर्वा यत्रापि नामजात्यादिकल्पनाः ॥ २३३.३६॥ २३३.३७/१सत्तामात्रात्मके ज्ञेये ज्ञानात्मन्यात्मनः परे । २३३.३७/२स ब्रह्म तत् परं धाम परमात्मा परेश्वरः ॥ २३३.३७॥ २३३.३८/१स विष्णुः सर्वमेवेदं यतो नावर्तते पुनः । २३३.३८/२प्रकृतिर्या मयाख्याता व्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणी ॥ २३३.३८॥ २३३.३९/१पुरुषश्चाप्युभावेतौ लीयेते परमात्मनि । २३३.३९/२परमात्मा च सर्वेषामाधारः परमेश्वरः ॥ २३३.३९॥ २३३.४०/१विष्णुनाम्ना स वेदेषु वेदान्तेषु च गीयते । २३३.४०/२प्रवृत्तं च निवृत्तं च द्विविधं कर्म वैदिकम् ॥ २३३.४०॥ २३३.४१/१ताभ्यामुभाभ्यां पुरुषैर्यज्ञमूर्तिः स इज्यते । २३३.४१/२ऋग्यजुःसामभिर्मार्गैः प्रवृत्तैरिज्यते ह्यसौ ॥ २३३.४१॥ २३३.४२/१यज्ञेश्वरो यज्ञपुमान् पुरुषैः पुरुषोत्तमः । २३३.४२/२ज्ञानात्मा ज्ञानयोगेन ज्ञानमूर्तिः स इज्यते ॥ २३३.४२॥ २३३.४३/१निवृत्तैर्योगमार्गैश्च विष्णुर्मुक्तिफलप्रदः । २३३.४३/२ह्रस्वदीर्घप्लुतैर्यत् तु किंचिद् वस्त्वभिधीयते ॥ २३३.४३॥ २३३.४४/१यच्च वाचामविषयस्तत् सर्वं विष्णुरव्ययः । २३३.४४/२व्यक्तः स एवमव्यक्तः स एव पुरुषोऽव्ययः ॥ २३३.४४॥ २३३.४५/१परमात्मा च विश्वात्मा विश्वरूपधरो हरिः । २३३.४५/२व्यक्ताव्यक्तात्मिका तस्मिन् प्रकृतिः सा विलीयते ॥ २३३.४५॥ २३३.४६/१पुरुषश्चापि भो विप्रा यस्तद् अव्याकृतात्मनि । २३३.४६/२द्विपरार्धात्मकः कालः कथितो यो मया द्विजाः ॥ २३३.४६॥ २३३.४७/१तद् अहस्तस्य विप्रेन्द्रा विष्णोरीशस्य कथ्यते । २३३.४७/२व्यक्ते तु प्रकृतौ लीने प्रकृत्यां पुरुषे तथा ॥ २३३.४७॥ २३३.४८/१तत्रास्थिते निशा तस्य तत्प्रमाणा तपोधनाः । २३३.४८/२नैवाहस्तस्य च निशा नित्यस्य परमात्मनः ॥ २३३.४८॥ २३३.४९/१उपचारात् तथाप्येतत् तस्येशस्य तु कथ्यते । २३३.४९/२इत्येष मुनिशार्दूलाः कथितः प्राकृतो लयः ॥ २३३.४९॥ २३४.१/१व्यास उवाच । आध्यात्मिकादि भो विप्रा ज्ञात्वा तापत्रयं बुधः । २३४.१/२उत्पन्नज्ञानवैराग्यः प्राप्नोत्यात्यन्तिकं लयम् ॥ २३४.१॥ २३४.२/१आध्यात्मिकोऽपि द्विविधः शारीरो मानसस्तथा । २३४.२/२शारीरो बहुभिर्भेदैर्भिद्यते श्रूयतां च सः ॥ २३४.२॥ २३४.३/१शिरोरोगप्रतिश्याय+ ।ज्वरशूलभगंदरैः । २३४.३/२गुल्मार्शःश्वयथुश्वास+ ॅह्छर्द्यादिभिरनेकधा ॥ २३४.३॥ २३४.४/१तथाक्षिरोगातीसार+ ।कुष्ठाङ्गामयसंज्ञकैः । २३४.४/२भिद्यते देहजस्तापो मानसं श्रोतुमर्हथ ॥ २३४.४॥ २३४.५/१कामक्रोधभयद्वेष+ ।लोभमोहविषादजः । २३४.५/२शोकासूयावमानेर्ष्या+ ंआत्सर्याभिभवस्तथा ॥ २३४.५॥ २३४.६/१मानसोऽपि द्विजश्रेष्ठास्तापो भवति नैकधा । २३४.६/२इत्येवमादिभिर्भेदैस्तापो ह्याध्यात्मिकः स्मृतः ॥ २३४.६॥ २३४.७/१मृगपक्षिमनुष्याद्यैः पिशाचोरगराक्षसैः । २३४.७/२सरीसृपाद्यैश्च नृणां जन्यते चाधिभौतिकः ॥ २३४.७॥ २३४.८/१शीतोष्णवातवर्षाम्बु+ ।वैद्युतादिसमुद्भवः । २३४.८/२तापो द्विजवरश्रेष्ठाः कथ्यते चाधिदैविकः ॥ २३४.८॥ २३४.९/१गर्भजन्मजराज्ञान+ ंऋत्युनारकजं तथा । २३४.९/२दुःखं सहस्रशो भेदैर्भिद्यते मुनिसत्तमाः ॥ २३४.९॥ २३४.१०/१सुकुमारतनुर्गर्भे जन्तुर्बहुमलावृते । २३४.१०/२उल्बसंवेष्टितो भग्न+ ।पृष्ठग्रीवास्थिसंहतिः ॥ २३४.१०॥ २३४.११/१अत्यम्लकटुतीक्ष्णोष्ण+ ।लवणैर्मातृभोजनैः । २३४.११/२अतितापिभिरत्यर्थं बाध्यमानोऽतिवेदनः ॥ २३४.११॥ २३४.१२/१प्रसारणाकुञ्चनादौ नागानां प्रभुरात्मनः । २३४.१२/२शकृन्मूत्रमहापङ्क+ ।शायी सर्वत्र पीडितः ॥ २३४.१२॥ २३४.१३/१निरुच्छ्वासः सचैतन्यः स्मरञ् जन्मशतान्यथ । २३४.१३/२आस्ते गर्भेऽतिदुःखेन निजकर्मनिबन्धनः ॥ २३४.१३॥ २३४.१४/१जायमानः पुरीषासृङ्+ ंऊत्रशुक्राविलाननः । २३४.१४/२प्राजापत्येन वातेन पीड्यमानास्थिबन्धनः ॥ २३४.१४॥ २३४.१५/१अधोमुखस्तैः क्रियते प्रबलैः सूतिमारुतैः । २३४.१५/२क्लेशैर्निष्क्रान्तिमाप्नोति जठरान् मातुरातुरः ॥ २३४.१५॥ २३४.१६/१मूर्छामवाप्य महतीं संस्पृष्टो बाह्यवायुना । २३४.१६/२विज्ञानभ्रंशमाप्नोति जातस्तु मुनिसत्तमाः ॥ २३४.१६॥ २३४.१७/१कण्टकैरिव तुन्नाङ्गः क्रकचैरिव दारितः । २३४.१७/२पूतिव्रणान् निपतितो धरण्यां क्रिमिको यथा ॥ २३४.१७॥ २३४.१८/१कण्डूयनेऽपि चाशक्तः परिवर्तेऽप्यनीश्वरः । २३४.१८/२स्तनपानादिकाहारमवाप्नोति परेच्छया ॥ २३४.१८॥ २३४.१९/१अशुचिस्रस्तरे सुप्तः कीटदंशादिभिस्तथा । २३४.१९/२भक्ष्यमाणोऽपि नैवैषां समर्थो विनिवारणे ॥ २३४.१९॥ २३४.२०/१जन्मदुःखान्यनेकानि जन्मनोऽनन्तराणि च । २३४.२०/२बालभावे यदाप्नोति आधिभूतादिकानि च ॥ २३४.२०॥ २३४.२१/१अज्ञानतमसा छन्नो मूढान्तःकरणो नरः । २३४.२१/२न जानाति कुतः कोऽहं कुत्र गन्ता किमात्मकः ॥ २३४.२१॥ २३४.२२/१केन बन्धेन बद्धोऽहं कारणं किमकारणम् । २३४.२२/२किं कार्यं किमकार्यं वा किं वाच्यं किं न चोच्यते ॥ २३४.२२॥ २३४.२३/१को धर्मः कश्च वाधर्मः कस्मिन् वर्तेत वै कथम् । २३४.२३/२किं कर्तव्यमकर्तव्यं किं वा किं गुणदोषवत् ॥ २३४.२३॥ २३४.२४/१एवं पशुसमैर्मूढैरज्ञानप्रभवं महत् । २३४.२४/२अवाप्यते नरैर्दुःखं शिश्नोदरपरायणैः ॥ २३४.२४॥ २३४.२५/१अज्ञानं तामसो भावः कार्यारम्भप्रवृत्तयः । २३४.२५/२अज्ञानिनां प्रवर्तन्ते कर्मलोपस्ततो द्विजाः ॥ २३४.२५॥ २३४.२६/१नरकं कर्मणां लोपात् फलमाहुर्महर्षयः । २३४.२६/२तस्माद् अज्ञानिनां दुःखमिह चामुत्र चोत्तमम् ॥ २३४.२६॥ २३४.२७/१जराजर्जरदेहश्च शिथिलावयवः पुमान् । २३४.२७/२विचलच्छीर्णदशनो वलिस्नायुशिरावृतः ॥ २३४.२७॥ २३४.२८/१दूरप्रनष्टनयनो व्योमान्तर्गततारकः । २३४.२८/२नासाविवरनिर्यात+ ।रोमपुञ्जश्चलद्वपुः ॥ २३४.२८॥ २३४.२९/१प्रकटीभूतसर्वास्थिर्नतपृष्ठास्थिसंहतिः । २३४.२९/२उत्सन्नजठराग्नित्वाद् अल्पाहारोऽल्पचेष्टितः ॥ २३४.२९॥ २३४.३०/१कृच्छ्रचङ्क्रमणोत्थान+ ।शयनासनचेष्टितः । २३४.३०/२मन्दीभवच्छ्रोत्रनेत्र+ ।गलल्लालाविलाननः ॥ २३४.३०॥ २३४.३१/१अनायत्तैः समस्तैश्च करणैर्मरणोन्मुखः । २३४.३१/२तत्क्षणेऽप्यनुभूतानामस्मर्ताखिलवस्तुनाम् ॥ २३४.३१॥ २३४.३२/१सकृद् उच्चारिते वाक्ये समुद्भूतमहाश्रमः । २३४.३२/२श्वासकासामयायास+ ।समुद्भूतप्रजागरः ॥ २३४.३२॥ २३४.३३/१अन्येनोत्थाप्यतेऽन्येन तथा संवेश्यते जरी । २३४.३३/२भृत्यात्मपुत्रदाराणामपमानपराकृतः ॥ २३४.३३॥ २३४.३४/१प्रक्षीणाखिलशौचश्च विहाराहारसंस्पृहः । २३४.३४/२हास्यः परिजनस्यापि निर्विण्णाशेषबान्धवः ॥ २३४.३४॥ २३४.३५/१अनुभूतमिवान्यस्मिञ् जन्मन्यात्मविचेष्टितम् । २३४.३५/२संस्मरन् यौवने दीर्घं निश्वसित्यतितापितः ॥ २३४.३५॥ २३४.३६/१एवमादीनि दुःखानि जरायामनुभूय च । २३४.३६/२मरणे यानि दुःखानि प्राप्नोति श‍ृणु तान्यपि ॥ २३४.३६॥ २३४.३७/१श्लथग्रीवाङ्घ्रिहस्तोऽथ प्राप्तो वेपथुना नरः । २३४.३७/२मुहुर्ग्लानिपरश्चासौ मुहुर्ज्ञानबलान्वितः ॥ २३४.३७॥ २३४.३८/१हिरण्यधान्यतनय+ ।भार्याभृत्यगृहादिषु । २३४.३८/२एते कथं भविष्यन्तीत्यतीव ममताकुलः ॥ २३४.३८॥ २३४.३९/१मर्मविद्भिर्महारोगैः क्रकचैरिव दारुणैः । २३४.३९/२शरैरिवान्तकस्योग्रैश्छिद्यमानास्थिबन्धनः ॥ २३४.३९॥ २३४.४०/१परिवर्तमानताराक्षि हस्तपादं मुहुः क्षिपन् । २३४.४०/२संशुष्यमाणताल्वोष्ठ+ ।कण्ठो घुरघुरायते ॥ २३४.४०॥ २३४.४१/१निरुद्धकण्ठदेशोऽपि उदानश्वासपीडितः । २३४.४१/२तापेन महता व्याप्तस्तृषा व्याप्तस्तथा क्षुधा ॥ २३४.४१॥ २३४.४२/१क्लेशाद् उत्क्रान्तिमाप्नोति याम्यकिंकरपीडितः । २३४.४२/२ततश्च यातनादेहं क्लेशेन प्रतिपद्यते ॥ २३४.४२॥ २३४.४३/१एतान्यन्यानि चोग्राणि दुःखानि मरणे नृणाम् । २३४.४३/२श‍ृणुध्वं नरके यानि प्राप्यन्ते पुरुषैर्मृतैः ॥ २३४.४३॥ २३४.४४/१याम्यकिंकरपाशादि+ ।ग्रहणं दण्डताडनम् । २३४.४४/२यमस्य दर्शनं चोग्रमुग्रमार्गविलोकनम् ॥ २३४.४४॥ २३४.४५/१करम्भवालुकावह्नि+ ।यन्त्रशस्त्रादिभीषणे । २३४.४५/२प्रत्येकं यातनायाश्च यातनादि द्विजोत्तमाः ॥ २३४.४५॥ २३४.४६/१क्रकचैः पीड्यमानानां मृषायां चापि ध्माप्यताम् । २३४.४६/२कुठारैः पाट्यमानानां भूमौ चापि निखन्यताम् ॥ २३४.४६॥ २३४.४७/१शूलेष्वारोप्यमाणानां व्याघ्रवक्त्रे प्रवेश्यताम् । २३४.४७/२गृध्रैः सम्भक्ष्यमाणानां द्वीपिभिश्चोपभुज्यताम् ॥ २३४.४७॥ २३४.४८/१क्वथ्यतां तैलमध्ये च क्लिद्यतां क्षारकर्दमे । २३४.४८/२उच्चान् निपात्यमानानां क्षिप्यतां क्षेपयन्त्रकैः ॥ २३४.४८॥ २३४.४९/१नरके यानि दुःखानि पापहेतूद्भवानि वै । २३४.४९/२प्राप्यन्ते नारकैर्विप्रास्तेषां संख्या न विद्यते ॥ २३४.४९॥ २३४.५०/१न केवलं द्विजश्रेष्ठा नरके दुःखपद्धतिः । २३४.५०/२स्वर्गेऽपि पातभीतस्य क्षयिष्णोर्नास्ति निर्वृतिः ॥ २३४.५०॥ २३४.५१/१पुनश्च गर्भो भवति जायते च पुनर्नरः । २३४.५१/२गर्भे विलीयते भूयो जायमानोऽस्तमेति च ॥ २३४.५१॥ २३४.५२/१जातमात्रश्च म्रियते बालभावे च यौवने । २३४.५२/२यद् यत् प्रीतिकरं पुंसां वस्तु विप्राः प्रजायते ॥ २३४.५२॥ २३४.५३/१तद् एव दुःखवृक्षस्य बीजत्वमुपगच्छति । २३४.५३/२कलत्रपुत्रमित्रादि+ ।गृहक्षेत्रधनादिकैः ॥ २३४.५३॥ २३४.५४/१क्रियते न तथा भूरि सुखं पुंसां यथासुखम् । २३४.५४/२इति संसारदुःखार्क+ ।तापतापितचेतसाम् ॥ २३४.५४॥ २३४.५५/१विमुक्तिपादपच्छायाम् ऋते कुत्र सुखं नृणाम् । २३४.५५/२तद् अस्य त्रिविधस्यापि दुःखजातस्य पण्डितैः ॥ २३४.५५॥ २३४.५६/१गर्भजन्मजराद्येषु स्थानेषु प्रभविष्यतः । २३४.५६/२निरस्तातिशयाह्लादं सुखभावैकलक्षणम् ॥ २३४.५६॥ २३४.५७/१भेषजं भगवत्प्राप्तिरेका चात्यन्तिकी मता । २३४.५७/२तस्मात् तत्प्राप्तये यत्नः कर्तव्यः पण्डितैर्नरैः ॥ २३४.५७॥ २३४.५८/१तत्प्राप्तिहेतुर्ज्ञानं च कर्म चोक्तं द्विजोत्तमाः । २३४.५८/२आगमोत्थं विवेकाच्च द्विधा ज्ञानं तथोच्यते ॥ २३४.५८॥ २३४.५९/१शब्दब्रह्मागममयं परं ब्रह्म विवेकजम् । २३४.५९/२अन्धं तम इवाज्ञानं दीपवच्चेन्द्रियोद्भवम् ॥ २३४.५९॥ २३४.६०/१यथा सूर्यस्तथा ज्ञानं यद् वै विप्रा विवेकजम् । २३४.६०/२मनुरप्याह वेदार्थं स्मृत्वा यन् मुनिसत्तमाः ॥ २३४.६०॥ २३४.६१/१तद् एतच्छ्रूयतामत्र सम्बन्धे गदतो मम । २३४.६१/२द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत् ॥ २३४.६१॥ २३४.६२/१शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति । २३४.६२/२द्वे विद्ये वै वेदितव्ये इति चाथर्वणी श्रुतिः ॥ २३४.६२॥ २३४.६३/१परया ह्यक्षरप्राप्तिरृग्वेदादिमयापरा । २३४.६३/२यत् तद् अव्यक्तमजरमचिन्त्यमजमव्ययम् ॥ २३४.६३॥ २३४.६४/१अनिर्देश्यमरूपं च पाणिपादाद्यसंयुतम् । २३४.६४/२वित्तं सर्वगतं नित्यं भूतयोनिमकारणम् ॥ २३४.६४॥ २३४.६५/१व्याप्यं व्याप्तं यतः सर्वं तद् वै पश्यन्ति सूरयः । २३४.६५/२तद् ब्रह्म परमं धाम तद् धेयं मोक्षकाङ्क्षिभिः ॥ २३४.६५॥ २३४.६६/१श्रुतिवाक्योदितं सूक्ष्मं तद् विष्णोः परमं पदम् । २३४.६६/२उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूतानामागतिं गतिम् ॥ २३४.६६॥ २३४.६७/१वेत्ति विद्यामविद्यां च स वाच्यो भगवान् इति । २३४.६७/२ज्ञानशक्तिबलैश्वर्य+ ।वीर्यतेजांस्यशेषतः ॥ २३४.६७॥ २३४.६८/१भगवच्छब्दवाच्यानि विना हेयैर्गुणादिभिः । २३४.६८/२सर्वाणि तत्र भूतानि निवसन्ति परात्मनि ॥ २३४.६८॥ २३४.६९/१भूतेषु च स सर्वात्मा वासुदेवस्ततः स्मृतः । २३४.६९/२उवाचेदं महर्षिभ्यः पुरा पृष्टः प्रजापतिः ॥ २३४.६९॥ २३४.७०/१नामव्याख्यामनन्तस्य वासुदेवस्य तत्त्वतः । २३४.७०/२भूतेषु वसते योऽन्तर्वसन्त्यत्र च तानि यत् । २३४.७०/३धाता विधाता जगतां वासुदेवस्ततः प्रभुः ॥ २३४.७०॥ २३४.७१/१स सर्वभूतप्रकृतिर्गुणांश्च । २३४.७१/२दोषांश्च सर्वान् सगुणो ह्यतीतः । २३४.७१/३अतीतसर्वावरणोऽखिलात्मा । २३४.७१/४तेनावृतं यद् भुवनान्तरालम् ॥ २३४.७१॥ २३४.७२/१समस्तकल्याणगुणात्मको हि । २३४.७२/२स्वशक्तिलेशादृतभूतसर्गः । २३४.७२/३इच्छागृहीताभिमतोरुदेहः । २३४.७२/४संसाधिताशेषजगद्धितोऽसौ ॥ २३४.७२॥ २३४.७३/१तेजोबलैश्वर्यमहावरोधः । २३४.७३/२स्ववीर्यशक्त्यादिगुणैकराशिः । २३४.७३/३परः पराणां सकला न यत्र । २३४.७३/४क्लेशादयः सन्ति परापरेशे ॥ २३४.७३॥ २३४.७४/१स ईश्वरो व्यष्टिसमष्टिरूपो । <234।74/2>ऽव्यक्तस्वरूपः प्रकटस्वरूपः । २३४.७४/३सर्वेश्वरः सर्वदृक् सर्ववेत्ता । २३४.७४/४समस्तशक्तिः परमेश्वराख्यः ॥ २३४.७४॥ २३४.७५/१संज्ञायते येन तद् अस्तदोषम् । २३४.७५/२शुद्धं परं निर्मलमेकरूपम् । २३४.७५/३संदृश्यते वाप्यथ गम्यते वा । २३४.७५/४तज्ज्ञानमज्ञानमतोऽन्यद् उक्तम् ॥ २३४.७५॥ २३५.१/१मुनय ऊचुः । इदानीं ब्रूहि योगं च दुःखसंयोगभेषजम् । २३५.१/२यं विदित्वाव्ययं तत्र युञ्जामः पुरुषोत्तमम् ॥ २३५.१॥ २३५.२/१श्रुत्वा स वचनं तेषां कृष्णद्वैपायनस्तदा । २३५.२/२अब्रवीत् परमप्रीतो योगी योगविदां वरः ॥ २३५.२॥ २३५.३/१व्यास उवाच । योगं वक्ष्यामि भो विप्राः श‍ृणुध्वं भवनाशनम् । २३५.३/२यमभ्यस्याप्नुयाद् योगी मोक्षं परमदुर्लभम् ॥ २३५.३॥ २३५.४/१श्रुत्वादौ योगशास्त्राणि गुरुमाराध्य भक्तितः । २३५.४/२इतिहासं पुराणं च वेदांश्चैव विचक्षणः ॥ २३५.४॥ २३५.५/१आहारं योगदोषांश्च देशकालं च बुद्धिमान् । २३५.५/२ज्ञात्वा समभ्यसेद् योगं निर्द्वंद्वो निष्परिग्रहः ॥ २३५.५॥ २३५.६/१भुञ्जन् सक्तुं यवागूं च तक्रमूलफलं पयः । २३५.६/२यावकं कणपिण्याकमाहारं योगसाधनम् ॥ २३५.६॥ २३५.७/१न मनोविकले ध्माते न श्रान्ते क्षुधिते तथा । २३५.७/२न द्वंद्वे न च शीते च न चोष्णे नानिलात्मके ॥ २३५.७॥ २३५.८/१सशब्दे न जलाभ्यासे जीर्णगोष्ठे चतुष्पथे । २३५.८/२सरीसृपे श्मशाने च न नद्यन्तेऽग्निसंनिधौ ॥ २३५.८॥ २३५.९/१न चैत्ये न च वल्मीके सभये कूपसंनिधौ । २३५.९/२न शुष्कपर्णनिचये योगं युञ्जीत कर्हिचित् ॥ २३५.९॥ २३५.१०/१देशान् एतान् अनादृत्य मूढत्वाद् यो युनक्ति वै । २३५.१०/२प्रवक्ष्ये तस्य ये दोषा जायन्ते विघ्नकारकाः ॥ २३५.१०॥ २३५.११/१बाधिर्यं जडता लोपः स्मृतेर्मूकत्वमन्धता । २३५.११/२ज्वरश्च जायते सद्यस्तद्वद् अज्ञानसम्भवः ॥ २३५.११॥ २३५.१२/१तस्मात् सर्वात्मना कार्या रक्षा योगविदा सदा । २३५.१२/२धर्मार्थकाममोक्षाणां शरीरं साधनं यतः ॥ २३५.१२॥ २३५.१३/१आश्रमे विजने गुह्ये निःशब्दे निर्भये नगे । २३५.१३/२शून्यागारे शुचौ रम्ये चैकान्ते देवतालये ॥ २३५.१३॥ २३५.१४/१रजन्याः पश्चिमे यामे पूर्वे च सुसमाहितः । २३५.१४/२पूर्वाह्णे मध्यमे चाह्नि युक्ताहारो जितेन्द्रियः ॥ २३५.१४॥ २३५.१५/१आसीनः प्राङ्मुखो रम्य आसने सुखनिश्चले । २३५.१५/२नातिनीचे न चोच्छ्रिते निःस्पृहः सत्यवाक् शुचिः ॥ २३५.१५॥ २३५.१६/१युक्तनिद्रो जितक्रोधः सर्वभूतहिते रतः । २३५.१६/२सर्वद्वंद्वसहो धीरः समकायाङ्घ्रिमस्तकः ॥ २३५.१६॥ २३५.१७/१नाभौ निधाय हस्तौ द्वौ शान्तः पद्मासने स्थितः । २३५.१७/२संस्थाप्य दृष्टिं नासाग्रे प्राणान् आयम्य वाग्यतः ॥ २३५.१७॥ २३५.१८/१समाहृत्येन्द्रियग्रामं मनसा हृदये मुनिः । २३५.१८/२प्रणवं दीर्घमुद्यम्य संवृतास्यः सुनिश्चलः ॥ २३५.१८॥ २३५.१९/१रजसा तमसो वृत्तिं सत्त्वेन रजसस्तथा । २३५.१९/२संछाद्य निर्मले शान्ते स्थितः संवृतलोचनः ॥ २३५.१९॥ २३५.२०/१हृत्पद्मकोटरे लीनं सर्वव्यापि निरञ्जनम् । २३५.२०/२युञ्जीत सततं योगी मुक्तिदं पुरुषोत्तमम् ॥ २३५.२०॥ २३५.२१/१करणेन्द्रियभूतानि क्षेत्रज्ञे प्रथमं न्यसेत् । २३५.२१/२क्षेत्रज्ञश्च परे योज्यस्ततो युञ्जति योगवित् ॥ २३५.२१॥ २३५.२२/१मनो यस्यान्तमभ्येति परमात्मनि चञ्चलम् । २३५.२२/२संत्यज्य विषयांस्तस्य योगसिद्धिः प्रकाशिता ॥ २३५.२२॥ २३५.२३/१यदा निर्विषयं चित्तं परे ब्रह्मणि लीयते । २३५.२३/२समाधौ योगयुक्तस्य तदाभ्येति परं पदम् ॥ २३५.२३॥ २३५.२४/१असंसक्तं यदा चित्तं योगिनः सर्वकर्मसु । २३५.२४/२भवत्यानन्दमासाद्य तदा निर्वाणम् ऋच्छति ॥ २३५.२४॥ २३५.२५/१शुद्धं धामत्रयातीतं तुर्याख्यं पुरुषोत्तमम् । २३५.२५/२प्राप्य योगबलाद् योगी मुच्यते नात्र संशयः ॥ २३५.२५॥ २३५.२६/१निःस्पृहः सर्वकामेभ्यः सर्वत्र प्रियदर्शनः । २३५.२६/२सर्वत्रानित्यबुद्धिस्तु योगी मुच्येत नान्यथा ॥ २३५.२६॥ २३५.२७/१इन्द्रियाणि न सेवेत वैराग्येण च योगवित् । २३५.२७/२सदा चाभ्यासयोगेन मुच्यते नात्र संशयः ॥ २३५.२७॥ २३५.२८/१न च पद्मासनाद् योगो न नासाग्रनिरीक्षणात् । २३५.२८/२मनसश्चेन्द्रियाणां च संयोगो योग उच्यते ॥ २३५.२८॥ २३५.२९/१एवं मया मुनिश्रेष्ठा योगः प्रोक्तो विमुक्तिदः । २३५.२९/२संसारमोक्षहेतुश्च किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ ॥ २३५.२९॥ २३५.३०/१लोमहर्षण उवाच । श्रुत्वा ते वचनं तस्य साधु साध्विति चाब्रुवन् । २३५.३०/२व्यासं प्रशस्य सम्पूज्य पुनः प्रष्टुं समुद्यताः ॥ २३५.३०॥ २३६.१/१मुनय ऊचुः । तव वक्त्राब्धिसम्भूतममृतं वाङ्मयं मुने । २३६.१/२पिबतां नो द्विजश्रेष्ठ न तृप्तिरिह दृश्यते ॥ २३६.१॥ २३६.२/१तस्माद् योगं मुने ब्रूहि विस्तरेण विमुक्तिदम् । २३६.२/२सांख्यं च द्विपदां श्रेष्ठ श्रोतुमिच्छामहे वयम् ॥ २३६.२॥ २३६.३/१प्रज्ञावाञ् श्रोत्रियो यज्वा ख्यातः प्राज्ञोऽनसूयकः । २३६.३/२सत्यधर्ममतिर्ब्रह्मन् कथं ब्रह्माधिगच्छति ॥ २३६.३॥ २३६.४/१तपसा ब्रह्मचर्येण सर्वत्यागेन मेधया । २३६.४/२सांख्ये वा यदि वा योग एतत् पृष्टो वदस्व नः ॥ २३६.४॥ २३६.५/१मनसश्चेन्द्रियाणां च यथैकाग्र्यमवाप्यते । २३६.५/२येनोपायेन पुरुषस्तत् त्वं व्याख्यातुमर्हसि ॥ २३६.५॥ २३६.६/१व्यास उवाच । नान्यत्र ज्ञानतपसोर्नान्यत्रेन्द्रियनिग्रहात् । २३६.६/२नान्यत्र सर्वसंत्यागात् सिद्धिं विन्दति कश्चन ॥ २३६.६॥ २३६.७/१महाभूतानि सर्वाणि पूर्वसृष्टिः स्वयम्भुवः । २३६.७/२भूयिष्ठं प्राणभृद्ग्रामे निविष्टानि शरीरिषु ॥ २३६.७॥ २३६.८/१भूमेर्देहो जलात् स्नेहो ज्योतिषश्चक्षुषी स्मृते । २३६.८/२प्राणापानाश्रयो वायुः कोष्ठाऽऽकाशं शरीरिणाम् ॥ २३६.८॥ २३६.९/१क्रान्तौ विष्णुर्बले शक्रः कोष्ठेऽग्निर्भोक्तुमिच्छति । २३६.९/२कर्णयोः प्रदिशः श्रोत्रे जिह्वायां वाक् सरस्वती ॥ २३६.९॥ २३६.१०/१कर्णौ त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी । २३६.१०/२दश तानीन्द्रियोक्तानि द्वाराण्याहारसिद्धये ॥ २३६.१०॥ २३६.११/१शब्दस्पर्शौ तथा रूपं रसं गन्धं च पञ्चमम् । २३६.११/२इन्द्रियार्थान् पृथग् विद्याद् इन्द्रियेभ्यस्तु नित्यदा ॥ २३६.११॥ २३६.१२/१इन्द्रियाणि मनो युङ्क्ते अवश्यान् इव राजिनः मनश्चापि सदा युङ्क्ते भूतात्मा हृदयाश्रितः ॥ २३६.१२॥ २३६.१३/१इन्द्रियाणां तथैवैषां सर्वेषामीश्वरं मनः । २३६.१३/२नियमे च विसर्गे च भूतात्मा मनसस्तथा ॥ २३६.१३॥ २३६.१४/१इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च स्वभावश्चेतना मनः । २३६.१४/२प्राणापानौ च जीवश्च नित्यं देहेषु देहिनाम् ॥ २३६.१४॥ २३६.१५/१आश्रयो नास्ति सत्त्वस्य गुणशब्दो न चेतनाः । २३६.१५/२सत्त्वं हि तेजः सृजति न गुणान् वै कथंचन ॥ २३६.१५॥ २३६.१६/१एवं सप्तदशं देहं वृतं षोडशभिर्गुणैः । २३६.१६/२मनीषी मनसा विप्राः पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥ २३६.१६॥ २३६.१७/१न ह्ययं चक्षुषा दृश्यो न च सर्वैरपीन्द्रियैः । २३६.१७/२मनसा तु प्रदीप्तेन महान् आत्मा प्रकाशते ॥ २३६.१७॥ २३६.१८/१अशब्दस्पर्शरूपं तच्चारसागन्धमव्ययम् । २३६.१८/२अशरीरं शरीरे स्वे निरीक्षेत निरिन्द्रियम् ॥ २३६.१८॥ २३६.१९/१अव्यक्तं सर्वदेहेषु मर्त्येषु परमार्चितम् । २३६.१९/२योऽनुपश्यति स प्रेत्य कल्पते ब्रह्मभूयतः ॥ २३६.१९॥ २३६.२०/१विद्याविनयसम्पन्न+ ।ब्राह्मणे गवि हस्तिनि । २३६.२०/२शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ॥ २३६.२०॥ २३६.२१/१स हि सर्वेषु भूतेषु जङ्गमेषु ध्रुवेषु च । २३६.२१/२वसत्येको महान् आत्मा येन सर्वमिदं ततम् ॥ २३६.२१॥ २३६.२२/१सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । २३६.२२/२यदा पश्यति भूतात्मा ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥ २३६.२२॥ २३६.२३/१यावान् आत्मनि वेदात्मा तावान् आत्मा परात्मनि । २३६.२३/२य एवं सततं वेद सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥ २३६.२३॥ २३६.२४/१सर्वभूतात्मभूतस्य सर्वभूतहितस्य च । २३६.२४/२देवापि मार्गे मुह्यन्ति अपदस्य पदैषिणः ॥ २३६.२४॥ २३६.२५/१शकुन्तानामिवाकाशे मत्स्यानामिव चोदके । २३६.२५/२यथा गतिर्न दृश्येत तथा ज्ञानविदां गतिः ॥ २३६.२५॥ २३६.२६/१कालः पचति भूतानि सर्वाण्येवात्मनात्मनि । २३६.२६/२यस्मिंस्तु पच्यते कालस्तन् न वेदेह कश्चन ॥ २३६.२६॥ २३६.२७/१न तद् ऊर्ध्वं न तिर्यक् च नाधो न च पुनः पुनः । २३६.२७/२न मध्ये प्रतिगृह्णीते नैव किंचिन् न कश्चन ॥ २३६.२७॥ २३६.२८/१सर्वे तत्स्था इमे लोका बाह्यमेषां न किंचन । २३६.२८/२यद्यप्यग्रे समागच्छेद् यथा बाणो गुणच्युतः ॥ २३६.२८॥ २३६.२९/१नैवान्तं कारणस्येयाद् यद्यपि स्यान् मनोजवः । २३६.२९/२तस्मात् सूक्ष्मतरं नास्ति नास्ति स्थूलतरं तथा ॥ २३६.२९॥ २३६.३०/१सर्वतःपाणिपादं तत् सर्वतोक्षिशिरोमुखम् । २३६.३०/२सर्वतःश्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥ २३६.३०॥ २३६.३१/१तद् एवाणोरणुतरं तन् महद्भ्यो महत्तरम् । २३६.३१/२तद् अन्तः सर्वभूतानां ध्रुवं तिष्ठन् न दृश्यते ॥ २३६.३१॥ २३६.३२/१अक्षरं च क्षरं चैव द्वेधा भावोऽयमात्मनः । २३६.३२/२क्षरः सर्वेषु भूतेषु दिव्यं त्वमृतमक्षरम् ॥ २३६.३२॥ २३६.३३/१नवद्वारं पुरं कृत्वा हंसो हि नियतो वशी । २३६.३३/२ईदृशः सर्वभूतस्य स्थावरस्य चरस्य च ॥ २३६.३३॥ २३६.३४/१हानेनाभिविकल्पानां नराणां संचयेन च । २३६.३४/२शरीराणामजस्याहुर्हंसत्वं पारदर्शिनः ॥ २३६.३४॥ २३६.३५/१हंसोक्तं च क्षरं चैव कूटस्थं यत् तद् अक्षरम् । २३६.३५/२तद् विद्वान् अक्षरं प्राप्य जहाति प्राणजन्मनी ॥ २३६.३५॥ २३६.३६/१व्यास उवाच । भवतां पृच्छतां विप्रा यथावद् इह तत्त्वतः । २३६.३६/२सांख्यं ज्ञानेन संयुक्तं यद् एतत् कीर्तितं मया ॥ २३६.३६॥ २३६.३७/१योगकृत्यं तु भो विप्राः कीर्तयिष्याम्यतः परम् । २३६.३७/२एकत्वं बुद्धिमनसोरिन्द्रियाणां च सर्वशः ॥ २३६.३७॥ २३६.३८/१आत्मनो व्यापिनो ज्ञानं ज्ञानमेतद् अनुत्तमम् । २३६.३८/२तद् एतद् उपशान्तेन दान्तेनाध्यात्मशीलिना ॥ २३६.३८॥ २३६.३९/१आत्मारामेण बुद्धेन बोद्धव्यं शुचिकर्मणा । २३६.३९/२योगदोषान् समुच्छिद्य पञ्च यान् कवयो विदुः ॥ २३६.३९॥ २३६.४०/१कामं क्रोधं च लोभं च भयं स्वप्नं च पञ्चमम् । २३६.४०/२क्रोधं शमेन जयति कामं संकल्पवर्जनात् ॥ २३६.४०॥ २३६.४१/१सत्त्वसंसेवनाद् धीरो निद्रामुच्छेत्तुमर्हति । २३६.४१/२धृत्या शिश्नोदरं रक्षेत् पाणिपादं च चक्षुषा ॥ २३६.४१॥ २३६.४२/१चक्षुः श्रोत्रं च मनसा मनो वाचं च कर्मणा । २३६.४२/२अप्रमादाद् भयं जह्याद् दम्भं प्राज्ञोपसेवनात् ॥ २३६.४२॥ २३६.४३/१एवमेतान् योगदोषाञ् जयेन् नित्यमतन्द्रितः । २३६.४३/२अग्नींश्च ब्राह्मणांश्चाथ देवताः प्रणमेत् सदा ॥ २३६.४३॥ २३६.४४/१वर्जयेद् उद्धतां वाचं हिंसायुक्तां मनोनुगाम् । २३६.४४/२ब्रह्मतेजोमयं शुक्रं यस्य सर्वमिदं जगत् ॥ २३६.४४॥ २३६.४५/१एतस्य भूतभूतस्य दृष्टं स्थावरजङ्गमम् । २३६.४५/२ध्यानमध्ययनं दानं सत्यं ह्रीरार्जवं क्षमा ॥ २३६.४५॥ २३६.४६/१शौचं चैवात्मनः शुद्धिरिन्द्रियाणां च निग्रहः । २३६.४६/२एतैर्विवर्धते तेजः पाप्मानं चापकर्षति ॥ २३६.४६॥ २३६.४७/१समः सर्वेषु भूतेषु लभ्यालभ्येन वर्तयन् । २३६.४७/२धूतपाप्मा तु तेजस्वी लघ्वाहारो जितेन्द्रियः ॥ २३६.४७॥ २३६.४८/१कामक्रोधौ वशे कृत्वा निषेवेद् ब्रह्मणः पदम् । २३६.४८/२मनसश्चेन्द्रियाणां च कृत्वैकाग्र्यं समाहितः ॥ २३६.४८॥ २३६.४९/१पूर्वरात्रे परार्धे च धारयेन् मन आत्मनः । २३६.४९/२जन्तोः पञ्चेन्द्रियस्यास्य यद्येकं क्लिन्नमिन्द्रियम् ॥ २३६.४९॥ २३६.५०/१ततोऽस्य स्रवति प्रज्ञा गिरेः पादाद् इवोदकम् । २३६.५०/२मनसः पूर्वमादद्यात् कूर्माणामिव मत्स्यहा ॥ २३६.५०॥ २३६.५१/१ततः श्रोत्रं ततश्चक्षुर्जिह्वा घ्राणं च योगवित् । २३६.५१/२तत एतानि संयम्य मनसि स्थापयेद् यदि ॥ २३६.५१॥ २३६.५२/१तथैवापोह्य संकल्पान् मनो ह्यात्मनि धारयेत् । २३६.५२/२पञ्चेन्द्रियाणि मनसि हृदि संस्थापयेद् यदि ॥ २३६.५२॥ २३६.५३/१यदैतान्यवतिष्ठन्ते मनःषष्ठानि चात्मनि । २३६.५३/२प्रसीदन्ति च संस्थायां तदा ब्रह्म प्रकाशते ॥ २३६.५३॥ २३६.५४/१विधूम इव दीप्तार्चिरादित्य इव दीप्तिमान् । २३६.५४/२वैद्युतोऽग्निरिवाकाशे पश्यन्त्यात्मानमात्मनि ॥ २३६.५४॥ २३६.५५/१सर्वं तत्र तु सर्वत्र व्यापकत्वाच्च दृश्यते । २३६.५५/२तं पश्यन्ति महात्मानो ब्राह्मणा ये मनीषिणः ॥ २३६.५५॥ २३६.५६/१धृतिमन्तो महाप्राज्ञाः सर्वभूतहिते रताः । २३६.५६/२एवं परिमितं कालमाचरन् संशितव्रतः ॥ २३६.५६॥ २३६.५७/१आसीनो हि रहस्येको गच्छेद् अक्षरसाम्यताम् । २३६.५७/२प्रमोहो भ्रम आवर्तो घ्राणं श्रवणदर्शने ॥ २३६.५७॥ २३६.५८/१अद्भुतानि रसः स्पर्शः शीतोष्णमारुताकृतिः । २३६.५८/२प्रतिभान् उपसर्गाश्च प्रतिसंगृह्य योगतः ॥ २३६.५८॥ २३६.५९/१तांस्तत्त्वविद् अनादृत्य साम्येनैव निवर्तयेत् । २३६.५९/२कुर्यात् परिचयं योगे त्रैलोक्ये नियतो मुनिः ॥ २३६.५९॥ २३६.६०/१गिरिश‍ृङ्गे तथा चैत्ये वृक्षमूलेषु योजयेत् । २३६.६०/२संनियम्येन्द्रियग्रामं कोष्ठे भाण्डमना इव ॥ २३६.६०॥ २३६.६१/१एकाग्रं चिन्तयेन् नित्यं योगान् नोद्विजते मनः । २३६.६१/२येनोपायेन शक्येत नियन्तुं चञ्चलं मनः ॥ २३६.६१॥ २३६.६२/१तत्र युक्तो निषेवेत न चैव विचलेत् ततः । २३६.६२/२शून्यागाराणि चैकाग्रो निवासार्थमुपक्रमेत् ॥ २३६.६२॥ २३६.६३/१नातिव्रजेत् परं वाचा कर्मणा मनसापि वा । २३६.६३/२उपेक्षको यताहारो लब्धालब्धसमो भवेत् ॥ २३६.६३॥ २३६.६४/१यश्चैनमभिनन्देत यश्चैनमभिवादयेत् । २३६.६४/२समस्तयोश्चाप्युभयोर्नाभिध्यायेच्छुभाशुभम् ॥ २३६.६४॥ २३६.६५/१न प्रहृष्येत लाभेषु नालाभेषु च चिन्तयेत् । २३६.६५/२समः सर्वेषु भूतेषु सधर्मा मातरिश्वनः ॥ २३६.६५॥ २३६.६६/१एवं स्वस्थात्मनः साधोः सर्वत्र समदर्शिनः । २३६.६६/२षण् मासान् नित्ययुक्तस्य शब्दब्रह्माभिवर्तते ॥ २३६.६६॥ २३६.६७/१वेदनार्तान् परान् दृष्ट्वा समलोष्टाश्मकाञ्चनः । २३६.६७/२एवं तु निरतो मार्गं विरमेन् न विमोहितः ॥ २३६.६७॥ २३६.६८/१अपि वर्णावकृष्टस्तु नारी वा धर्मकाङ्क्षिणी । २३६.६८/२तावप्येतेन मार्गेण गच्छेतां परमां गतिम् ॥ २३६.६८॥ २३६.६९/१अजं पुराणमजरं सनातनम् । २३६.६९/२यमिन्द्रियातिगमगोचरं द्विजाः । २३६.६९/३अवेक्ष्य चेमां परमेष्ठिसाम्यताम् । २३६.६९/४प्रयान्त्यनावृत्तिगतिं मनीषिणः ॥ २३६.६९॥ २३७.१/१मुनय ऊचुः । यद्येवं वेदवचनं कुरु कर्म त्यजेति च । २३७.१/२कां दिशं विद्यया यान्ति कां च गच्छन्ति कर्मणा ॥ २३७.१॥ २३७.२/१एतद् वै श्रोतुमिच्छामस्तद् भवान् प्रब्रवीतु नः । २३७.२/२एतद् अन्योन्यवैरूप्यं वर्तते प्रतिकूलतः ॥ २३७.२॥ २३७.३/१व्यास उवाच । श‍ृणुध्वं मुनिशार्दूला यत् पृच्छध्वं समासतः । २३७.३/२कर्मविद्यामयौ चोभौ व्याख्यास्यामि क्षराक्षरौ ॥ २३७.३॥ २३७.४/१यां दिशं विद्यया यान्ति यां गच्छन्ति च कर्मणा । २३७.४/२श‍ृणुध्वं साम्प्रतं विप्रा गहनं ह्येतद् उत्तरम् ॥ २३७.४॥ २३७.५/१अस्ति धर्म इति युक्तं नास्ति तत्रैव यो वदेत् । २३७.५/२यक्षस्य सादृश्यमिदं यक्षस्येदं भवेद् अथ ॥ २३७.५॥ २३७.६/१द्वाविमावथ पन्थानौ यत्र वेदाः प्रतिष्ठिताः । २३७.६/२प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो निवृत्तो वा विभाषितः ॥ २३७.६॥ २३७.७/१कर्मणा बध्यते जन्तुर्विद्यया च विमुच्यते । २३७.७/२तस्मात् कर्म न कुर्वन्ति यतयः पारदर्शिनः ॥ २३७.७॥ २३७.८/१कर्मणा जायते प्रेत्य मूर्तिमान् षोडशात्मकः । २३७.८/२विद्यया जायते नित्यमव्यक्तं ह्यक्षरात्मकम् ॥ २३७.८॥ २३७.९/१कर्म त्वेके प्रशंसन्ति स्वल्पबुद्धिरता नराः । २३७.९/२तेन ते देहजालेन रमयन्त उपासते ॥ २३७.९॥ २३७.१०/१ये तु बुद्धिं परां प्राप्ता धर्मनैपुण्यदर्शिनः । २३७.१०/२न ते कर्म प्रशंसन्ति कूपं नद्यां पिबन्न् इव ॥ २३७.१०॥ २३७.११/१कर्मणां फलमाप्नोति सुखदुःखे भवाभवौ । २३७.११/२विद्यया तद् अवाप्नोति यत्र गत्वा न शोचति ॥ २३७.११॥ २३७.१२/१न म्रियते यत्र गत्वा यत्र गत्वा न जायते । २३७.१२/२न जीर्यते यत्र गत्वा यत्र गत्वा न वर्धते ॥ २३७.१२॥ २३७.१३/१यत्र तद् ब्रह्म परममव्यक्तमचलं ध्रुवम् । २३७.१३/२अव्याकृतमनायामममृतं चाधियोगवित् ॥ २३७.१३॥ २३७.१४/१द्वंद्वैर्न यत्र बाध्यन्ते मानसेन च कर्मणा । २३७.१४/२समाः सर्वत्र मैत्राश्च सर्वभूतहिते रताः ॥ २३७.१४॥ २३७.१५/१विद्यामयोऽन्यः पुरुषो द्विजाः कर्ममयोऽपरः । २३७.१५/२विप्राश्चन्द्रसमस्पर्शः सूक्ष्मया कलया स्थितः ॥ २३७.१५॥ २३७.१६/१तद् एतद् ऋषिणा प्रोक्तं विस्तरेणानुगीयते । २३७.१६/२न वक्तुं शक्यते द्रष्टुं चक्रतन्तुमिवाम्बरे ॥ २३७.१६॥ २३७.१७/१एकादशविकारात्मा कलासम्भारसम्भृतः । २३७.१७/२मूर्तिमान् इति तं विद्याद् विप्राः कर्मगुणात्मकम् ॥ २३७.१७॥ २३७.१८/१देवो यः संश्रितस्तस्मिन् बुद्धीन्दुरिव पुष्करे । २३७.१८/२क्षेत्रज्ञं तं विजानीयान् नित्यं योगजितात्मकम् ॥ २३७.१८॥ २३७.१९/१तमो रजश्च सत्त्वं च ज्ञेयं जीवगुणात्मकम् । २३७.१९/२जीवमात्मगुणं विद्याद् आत्मानं परमात्मनः ॥ २३७.१९॥ २३७.२०/१सचेतनं जीवगुणं वदन्ति । २३७.२०/२स चेष्टते जीवगुणं च सर्वम् । २३७.२०/३ततः परं क्षेत्रविदो वदन्ति । २३७.२०/४प्रकल्पयन्तो भुवनानि सप्त ॥ २३७.२०॥ २३७.२१/१व्यास उवाच । प्रकृत्यास्तु विकारा ये क्षेत्रज्ञास्ते परिश्रुताः । २३७.२१/२ते चैनं न प्रजानन्ति न जानाति स तान् अपि ॥ २३७.२१॥ २३७.२२/१तैश्चैव कुरुते कार्यं मनःषष्ठैरिहेन्द्रियैः । २३७.२२/२सुदान्तैरिव संयन्ता दृढः परमवाजिभिः ॥ २३७.२२॥ २३७.२३/१इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यः परमं मनः । २३७.२३/२मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा महान् परः ॥ २३७.२३॥ २३७.२४/१महतः परमव्यक्तमव्यक्तात् परतोऽमृतम् । २३७.२४/२अमृतान् न परं किंचित् सा काष्ठा परमा गतिः ॥ २३७.२४॥ २३७.२५/१एवं सर्वेषु भूतेषु गूढात्मा न प्रकाशते । २३७.२५/२दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः ॥ २३७.२५॥ २३७.२६/१अन्तरात्मनि संलीय मनःषष्ठानि मेधया । २३७.२६/२इन्द्रियैरिन्द्रियार्थांश्च बहुचित्तमचिन्तयन् ॥ २३७.२६॥ २३७.२७/१ध्यानेऽपि परमं कृत्वा विद्यासम्पादितं मनः । २३७.२७/२अनीश्वरः प्रशान्तात्मा ततो गच्छेत् परं पदम् ॥ २३७.२७॥ २३७.२८/१इन्द्रियाणां तु सर्वेषां वश्यात्मा चलितस्मृतिः । २३७.२८/२आत्मनः सम्प्रदानेन मर्त्यो मृत्युमुपाश्नुते ॥ २३७.२८॥ २३७.२९/१विहत्य सर्वसंकल्पान् सत्त्वे चित्तं निवेशयेत् । २३७.२९/२सत्त्वे चित्तं समावेश्य ततः कालञ्जरो भवेत् ॥ २३७.२९॥ २३७.३०/१चित्तप्रसादेन यतिर्जहातीह शुभाशुभम् । २३७.३०/२प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमत्यन्तमश्नुते ॥ २३७.३०॥ २३७.३१/१लक्षणं तु प्रसादस्य यथा स्वप्ने सुखं भवेत् । २३७.३१/२निर्वाते वा यथा दीपो दीप्यमानो न कम्पते ॥ २३७.३१॥ २३७.३२/१एवं पूर्वापरे रात्रे युञ्जन्न् आत्मानमात्मना । २३७.३२/२लघ्वाहारो विशुद्धात्मा पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥ २३७.३२॥ २३७.३३/१रहस्यं सर्ववेदानामनैतिह्यमनागमम् । २३७.३३/२आत्मप्रत्यायकं शास्त्रमिदं पुत्रानुशासनम् ॥ २३७.३३॥ २३७.३४/१धर्माख्यानेषु सर्वेषु सत्याख्यानेषु यद् वसु । २३७.३४/२दशवर्षसहस्राणि निर्मथ्यामृतमुद्धृतम् ॥ २३७.३४॥ २३७.३५/१नवनीतं यथा दध्नः काष्ठाद् अग्निर्यथैव च । २३७.३५/२तथैव विदुषां ज्ञानं मुक्तिहेतोः समुद्धृतम् ॥ २३७.३५॥ २३७.३६/१स्नातकानामिदं शास्त्रं वाच्यं पुत्रानुशासनम् । २३७.३६/२तद् इदं नाप्रशान्ताय नादान्ताय तपस्विने ॥ २३७.३६॥ २३७.३७/१नावेदविदुषे वाच्यं तथा नानुगताय च । २३७.३७/२नासूयकायानृजवे न चानिर्दिष्टकारिणे ॥ २३७.३७॥ २३७.३८/१न तर्कशास्त्रदग्धाय तथैव पिशुनाय च । २३७.३८/२श्लाघिने श्लाघनीयाय प्रशान्ताय तपस्विने ॥ २३७.३८॥ २३७.३९/१इदं प्रियाय पुत्राय शिष्यायानुगताय तु । २३७.३९/२रहस्यधर्मं वक्तव्यं नान्यस्मै तु कथंचन ॥ २३७.३९॥ २३७.४०/१यद् अप्यस्य महीं दद्याद् रत्नपूर्णामिमां नरः । २३७.४०/२इदमेव ततः श्रेय इति मन्येत तत्त्ववित् ॥ २३७.४०॥ २३७.४१/१अतो गुह्यतरार्थं तद् अध्यात्ममतिमानुषम् । २३७.४१/२यत् तन् महर्षिभिर्दृष्टं वेदान्तेषु च गीयते ॥ २३७.४१॥ २३७.४२/१तद् युष्मभ्यं प्रयच्छामि यन् मां पृच्छत सत्तमाः । २३७.४२/२यन् मे मनसि वर्तेत यस्तु वो हृदि संशयः । २३७.४२/३श्रुतं भवद्भिस्तत् सर्वं किमन्यत् कथयामि वः ॥ २३७.४२॥ २३७.४३/१मुनय ऊचुः । अध्यात्मं विस्तरेणेह पुनरेव वदस्व नः । २३७.४३/२यद् अध्यात्मं यथा विद्मो भगवन्न् ऋषिसत्तम ॥ २३७.४३॥ २३७.४४/१व्यास उवाच । अध्यात्मं यद् इदं विप्राः पुरुषस्येह पठ्यते । २३७.४४/२युष्मभ्यं कथयिष्यामि तस्य व्याख्यावधार्यताम् ॥ २३७.४४॥ २३७.४५/१भूमिरापस्तथा ज्योतिर्वायुराकाशमेव च । २३७.४५/२महाभूतानि यश्चैव सर्वभूतेषु भूतकृत् ॥ २३७.४५॥ २३७.४६/१मुनय ऊचुः । आकारं तु भवेद् यस्य यस्मिन् देहं न पश्यति । २३७.४६/२आकाशाद्यं शरीरेषु कथं तद् उपवर्णयेत् । २३७.४६/३इन्द्रियाणां गुणाः केचित् कथं तान् उपलक्षयेत् ॥ २३७.४६॥ २३७.४७/१व्यास उवाच । एतद् वो वर्णयिष्यामि यथावद् अनुदर्शनम् । २३७.४७/२श‍ृणुध्वं तद् इहैकाग्र्या यथातत्त्वं यथा च तत् ॥ २३७.४७॥ २३७.४८/१शब्दः श्रोत्रं तथा खानि त्रयमाकाशलक्षणम् । २३७.४८/२प्राणश्चेष्टा तथा स्पर्श एते वायुगुणास्त्रयः ॥ २३७.४८॥ २३७.४९/१रूपं चक्षुर्विपाकश्च त्रिधा ज्योतिर्विधीयते । २३७.४९/२रसोऽथ रसनं स्वेदो गुणास्त्वेते त्रयोऽम्भसाम् ॥ २३७.४९॥ २३७.५०/१घ्रेयं घ्राणं शरीरं च भूमेरेते गुणास्त्रयः । २३७.५०/२एतावान् इन्द्रियग्रामो व्याख्यातः पाञ्चभौतिकः ॥ २३७.५०॥ २३७.५१/१वायोः स्पर्शो रसोऽद्भ्यश्च ज्योतिषो रूपमुच्यते । २३७.५१/२आकाशप्रभवः शब्दो गन्धो भूमिगुणः स्मृतः ॥ २३७.५१॥ २३७.५२/१मनो बुद्धिः स्वभावश्च गुणा एते स्वयोनिजाः । २३७.५२/२ते गुणान् अतिवर्तन्ते गुणेभ्यः परमा मताः ॥ २३७.५२॥ २३७.५३/१यथा कूर्म इवाङ्गानि प्रसार्य संनियच्छति । २३७.५३/२एवमेवेन्द्रियग्रामं बुद्धिश्रेष्ठो नियच्छति ॥ २३७.५३॥ २३७.५४/१यद् ऊर्ध्वं पादतलयोरवार्कोर्ध्वं च पश्यति । २३७.५४/२एतस्मिन्न् एव कृत्ये सा वर्तते बुद्धिरुत्तमा ॥ २३७.५४॥ २३७.५५/१गुणैस्तु नीयते बुद्धिर्बुद्धिरेवेन्द्रियाण्यपि । २३७.५५/२मनःषष्ठानि सर्वाणि बुद्ध्या भावात् कुतो गुणाः ॥ २३७.५५॥ २३७.५६/१इन्द्रियाणि नरैः पञ्च षष्ठं तन् मन उच्यते । २३७.५६/२सप्तमीं बुद्धिमेवाहुः क्षेत्रज्ञं विद्धि चाष्टमम् ॥ २३७.५६॥ २३७.५७/१चक्षुरालोकनायैव संशयं कुरुते मनः । २३७.५७/२बुद्धिरध्यवसानाय साक्षी क्षेत्रज्ञ उच्यते ॥ २३७.५७॥ २३७.५८/१रजस्तमश्च सत्त्वं च त्रय एते स्वयोनिजाः । २३७.५८/२समाः सर्वेषु भूतेषु तान् गुणान् उपलक्षयेत् ॥ २३७.५८॥ २३७.५९/१तत्र यत् प्रीतिसंयुक्तं किंचिद् आत्मनि लक्षयेत् । २३७.५९/२प्रशान्तमिव संयुक्तं सत्त्वं तद् उपधारयेत् ॥ २३७.५९॥ २३७.६०/१यत् तु संतापसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् । २३७.६०/२प्रवृत्तं रज इत्येवं तत्र चाप्युपलक्षयेत् ॥ २३७.६०॥ २३७.६१/१यत् तु सम्मोहसंयुक्तमव्यक्तं विषमं भवेत् । २३७.६१/२अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तद् उपधारयेत् ॥ २३७.६१॥ २३७.६२/१प्रहर्षः प्रीतिरानन्दं स्वाम्यं स्वस्थात्मचित्तता । २३७.६२/२अकस्माद् यदि वा कस्माद् वदन्ति सात्त्विकान् गुणान् ॥ २३७.६२॥ २३७.६३/१अभिमानो मृषावादो लोभो मोहस्तथाक्षमा । २३७.६३/२लिङ्गानि रजसस्तानि वर्तन्ते हेतुतत्त्वतः ॥ २३७.६३॥ २३७.६४/१तथा मोहः प्रमादश्च तन्द्री निद्राप्रबोधिता । २३७.६४/२कथंचिद् अभिवर्तन्ते विज्ञेयास्तामसा गुणाः ॥ २३७.६४॥ २३७.६५/१मनः प्रसृजते भावं बुद्धिरध्यवसायिनी । २३७.६५/२हृदयं प्रियमेवेह त्रिविधा कर्मचोदना ॥ २३७.६५॥ २३७.६६/१इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यश्च परं मनः । २३७.६६/२मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा परः स्मृतः ॥ २३७.६६॥ २३७.६७/१बुद्धिरात्मा मनुष्यस्य बुद्धिरेवात्मनायिका । २३७.६७/२यदा विकुरुते भावं तदा भवति सा मनः ॥ २३७.६७॥ २३७.६८/१इन्द्रियाणां पृथग्भावाद् बुद्धिर्विकुरुते ह्यनु । २३७.६८/२श‍ृण्वती भवति श्रोत्रं स्पृशती स्पर्श उच्यते ॥ २३७.६८॥ २३७.६९/१पश्यन्ती च भवेद् दृष्टी रसन्ती रसना भवेत् । २३७.६९/२जिघ्रन्ती भवति घ्राणं बुद्धिर्विकुरुते पृथक् ॥ २३७.६९॥ २३७.७०/१इन्द्रियाणि तु तान्याहुस्तेषां वृत्त्या वितिष्ठति । २३७.७०/२तिष्ठति पुरुषे बुद्धिर्बुद्धिभावव्यवस्थिता ॥ २३७.७०॥ २३७.७१/१कदाचिल्लभते प्रीतिं कदाचिद् अपि शोचति । २३७.७१/२न सुखेन च दुःखेन कदाचिद् इह मुह्यते ॥ २३७.७१॥ २३७.७२/१स्वयं भावात्मिका भावांस्त्रीन् एतान् अतिवर्तते । २३७.७२/२सरितां सागरो भर्ता महावेलामिवोर्मिमान् ॥ २३७.७२॥ २३७.७३/१यदा प्रार्थयते किंचित् तदा भवति सा मनः । २३७.७३/२अधिष्ठाने च वै बुद्ध्या पृथग् एतानि संस्मरेत् ॥ २३७.७३॥ २३७.७४/१इन्द्रियाणि च मेध्यानि विचेतव्यानि कृत्स्नशः । २३७.७४/२सर्वाण्येवानुपूर्वेण यद् यदा च विधीयते ॥ २३७.७४॥ २३७.७५/१अविभागमना बुद्धिर्भावो मनसि वर्तते । २३७.७५/२प्रवर्तमानस्तु रजः सत्त्वमप्यतिवर्तते ॥ २३७.७५॥ २३७.७६/१ये वै भावेन वर्तन्ते सर्वेष्वेतेषु ते त्रिषु । २३७.७६/२अन्वर्थान् सम्प्रवर्तन्ते रथनेमिमरा इव ॥ २३७.७६॥ २३७.७७/१प्रदीपार्थं मनः कुर्याद् इन्द्रियैर्बुद्धिसत्तमैः । २३७.७७/२निश्चरद्भिर्यथायोगमुदासीनैर्यदृच्छया ॥ २३७.७७॥ २३७.७८/१एवंस्वभावमेवेदमिति बुद्ध्वा न मुह्यति । २३७.७८/२अशोचन् सम्प्रहृष्यंश्च नित्यं विगतमत्सरः ॥ २३७.७८॥ २३७.७९/१न ह्यात्मा शक्यते द्रष्टुमिन्द्रियैः कामगोचरैः । २३७.७९/२प्रवर्तमानैरनेकैर्दुर्धरैरकृतात्मभिः ॥ २३७.७९॥ २३७.८०/१तेषां तु मनसा रश्मीन् यदा सम्यङ् नियच्छति । २३७.८०/२तदा प्रकाशतेऽस्यात्मा दीपदीप्ता यथाकृतिः ॥ २३७.८०॥ २३७.८१/१सर्वेषामेव भूतानां तमस्युपगते यथा । २३७.८१/२प्रकाशं भवते सर्वं तथैवमुपधार्यताम् ॥ २३७.८१॥ २३७.८२/१यथा वारिचरः पक्षी न लिप्यति जले चरन् । २३७.८२/२विमुक्तात्मा तथा योगी गुणदोषैर्न लिप्यते ॥ २३७.८२॥ २३७.८३/१एवमेव कृतप्रज्ञो न दोषैर्विषयांश्चरन् । २३७.८३/२असज्जमानः सर्वेषु न कथंचित् प्रलिप्यते ॥ २३७.८३॥ २३७.८४/१त्यक्त्वा पूर्वकृतं कर्म रतिर्यस्य सदात्मनि । २३७.८४/२सर्वभूतात्मभूतस्य गुणसङ्गेन सज्जतः ॥ २३७.८४॥ २३७.८५/१स्वयमात्मा प्रसवति गुणेष्वपि कदाचन । २३७.८५/२न गुणा विदुरात्मानं गुणान् वेद स सर्वदा ॥ २३७.८५॥ २३७.८६/१परिदध्याद् गुणानां स द्रष्टा चैव यथातथम् । २३७.८६/२सत्त्वक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं लक्षयेन् नरः ॥ २३७.८६॥ २३७.८७/१सृजते तु गुणान् एक एको न सृजते गुणान् । २३७.८७/२पृथग्भूतौ प्रकृत्यैतौ सम्प्रयुक्तौ च सर्वदा ॥ २३७.८७॥ २३७.८८/१यथाश्मना हिरण्यस्य सम्प्रयुक्तौ तथैव तौ । २३७.८८/२मशकोदुम्बरौ वापि सम्प्रयुक्तौ यथा सह ॥ २३७.८८॥ २३७.८९/१इषिका वा यथा मुञ्जे पृथक् च सह चैव ह । २३७.८९/२तथैव सहितावेतौ अन्योन्यस्मिन् प्रतिष्ठितौ ॥ २३७.८९॥ २३८.१/१व्यास उवाच । सृजते तु गुणान् सत्त्वं क्षेत्रज्ञस्त्वधितिष्ठति । २३८.१/२गुणान् विक्रियतः सर्वान् उदासीनवद् ईश्वरः ॥ २३८.१॥ २३८.२/१स्वभावयुक्तं तत् सर्वं यद् इमान् सृजते गुणान् । २३८.२/२ऊर्णनाभिर्यथा सूत्रं सृजते तद् गुणांस्तथा ॥ २३८.२॥ २३८.३/१प्रवृत्ता न निवर्तन्ते प्रवृत्तिर्नोपलभ्यते । २३८.३/२एवमेके व्यवस्यन्ति निवृत्तिमिति चापरे ॥ २३८.३॥ २३८.४/१उभयं सम्प्रधार्यैतद् अध्यवस्येद् यथामति । २३८.४/२अनेनैव विधानेन भवेद् वै संशयो महान् ॥ २३८.४॥ २३८.५/१अनादिनिधनो ह्यात्मा तं बुद्ध्वा विहरेन् नरः । २३८.५/२अक्रुध्यन्न् अप्रहृष्यंश्च नित्यं विगतमत्सरः ॥ २३८.५॥ २३८.६/१इत्येवं हृदये सर्वो बुद्धिचिन्तामयं दृढम् । २३८.६/२अनित्यं सुखमासीनमशोच्यं छिन्नसंशयः ॥ २३८.६॥ २३८.७/१तरयेत् प्रच्युतां पृथ्वीं यथा पूर्णां नदीं नराः । २३८.७/२अवगाह्य च विद्वांसो विप्रा लोलमिमं तथा ॥ २३८.७॥ २३८.८/१न तु तप्यति वै विद्वान् स्थले चरति तत्त्ववित् । २३८.८/२एवं विचिन्त्य चात्मानं केवलं ज्ञानमात्मनः ॥ २३८.८॥ २३८.९/१तां तु बुद्ध्वा नरः सर्गं भूतानामागतिं गतिम् । २३८.९/२समचेष्टश्च वै सम्यग् लभते शममुत्तमम् ॥ २३८.९॥ २३८.१०/१एतद् द्विजन्मसामग्र्यं ब्राह्मणस्य विशेषतः । २३८.१०/२आत्मज्ञानसमस्नेह+ ।पर्याप्तं तत्परायणम् ॥ २३८.१०॥ २३८.११/१तत्त्वं बुद्ध्वा भवेद् बुद्धः किमन्यद् बुद्धलक्षणम् । २३८.११/२विज्ञायैतद् विमुच्यन्ते कृतकृत्या मनीषिणः ॥ २३८.११॥ २३८.१२/१न भवति विदुषां महद् भयम् । २३८.१२/२यद् अविदुषां सुमहद् भयं परत्र । २३८.१२/३नहि गतिरधिकास्ति कस्यचिद् । २३८.१२/४भवति हि या विदुषः सनातनी ॥ २३८.१२॥ २३८.१३/१लोके मातरमसूयते नरस्- । २३८.१३/२तत्र देवमनिरीक्ष्य शोचते । २३८.१३/३तत्र चेत् कुशलो न शोचते । २३८.१३/४ये विदुस्तद् उभयं कृताकृतम् ॥ २३८.१३॥ २३८.१४/१यत् करोत्यनभिसंधिपूर्वकम् । २३८.१४/२तच्च निन्दयति यत् पुरा कृतम् । २३८.१४/३यत् प्रियं तद् उभयं न वाप्रियम् । २३८.१४/४तस्य तज्जनयतीह कुर्वतः ॥ २३८.१४॥ २३८.१५/१मुनय ऊचुः । यस्माद् धर्मात् परो धर्मो विद्यते नेह कश्चन । २३८.१५/२यो विशिष्टश्च भूतेभ्यस्तद् भवान् प्रब्रवीतु नः ॥ २३८.१५॥ २३८.१६/१व्यास उवाच । धर्मं च सम्प्रवक्ष्यामि पुराणम् ऋषिभिः स्तुतम् । २३८.१६/२विशिष्टं सर्वधर्मेभ्यः श‍ृणुध्वं मुनिसत्तमाः ॥ २३८.१६॥ २३८.१७/१इन्द्रियाणि प्रमाथीनि बुद्ध्या संयम्य तत्त्वतः । २३८.१७/२सर्वतः प्रसृतानीह पिता बालान् इवात्मजान् ॥ २३८.१७॥ २३८.१८/१मनसश्चेन्द्रियाणां चाप्यैकाग्र्यं परमं तपः । २३८.१८/२विज्ञेयः सर्वधर्मेभ्यः स धर्मः पर उच्यते ॥ २३८.१८॥ २३८.१९/१तानि सर्वाणि संधाय मनःषष्ठानि मेधया । २३८.१९/२आत्मतृप्तः स एवासीद् बहुचिन्त्यमचिन्तयन् ॥ २३८.१९॥ २३८.२०/१गोचरेभ्यो निवृत्तानि यदा स्थास्यन्ति वेश्मनि । २३८.२०/२तदा चैवात्मनात्मानं परं द्रक्ष्यथ शाश्वतम् ॥ २३८.२०॥ २३८.२१/१सर्वात्मानं महात्मानं विधूममिव पावकम् । २३८.२१/२प्रपश्यन्ति महात्मानं ब्राह्मणा ये मनीषिणः ॥ २३८.२१॥ २३८.२२/१यथा पुष्पफलोपेतो बहुशाखो महाद्रुमः । २३८.२२/२आत्मनो नाभिजानीते क्व मे पुष्पं क्व मे फलम् ॥ २३८.२२॥ २३८.२३/१एवमात्मा न जानीते क्व गमिष्ये कुतोऽन्वहम् । २३८.२३/२अन्यो ह्यस्यान्तरात्मास्ति यः सर्वमनुपश्यति ॥ २३८.२३॥ २३८.२४/१ज्ञानदीपेन दीप्तेन पश्यत्यात्मानमात्मना । २३८.२४/२दृष्ट्वात्मानं तथा यूयं विरागा भवत द्विजाः ॥ २३८.२४॥ २३८.२५/१विमुक्ताः सर्वपापेभ्यो मुक्तत्वच इवोरगाः । २३८.२५/२परां बुद्धिमवाप्येहाप्यचिन्ता विगतज्वराः ॥ २३८.२५॥ २३८.२६/१सर्वतःस्रोतसं घोरां नदीं लोकप्रवाहिणीम् । २३८.२६/२पञ्चेन्द्रियग्राहवतीं मनःसंकल्परोधसम् ॥ २३८.२६॥ २३८.२७/१लोभमोहतृणच्छन्नां कामक्रोधसरीसृपाम् । २३८.२७/२सत्यतीर्थानृतक्षोभां क्रोधपङ्कां सरिद्वराम् ॥ २३८.२७॥ २३८.२८/१अव्यक्तप्रभवां शीघ्रां कामक्रोधसमाकुलाम् । २३८.२८/२प्रतरध्वं नदीं बुद्ध्या दुस्तरामकृतात्मभिः ॥ २३८.२८॥ २३८.२९/१संसारसागरगमां योनिपातालदुस्तराम् । २३८.२९/२आत्मजन्मोद्भवां तां तु जिह्वावर्तदुरासदाम् ॥ २३८.२९॥ २३८.३०/१यां तरन्ति कृतप्रज्ञा धृतिमन्तो मनीषिणः । २३८.३०/२तां तीर्णः सर्वतो मुक्तो विधूतात्मात्मवाञ् शुचिः ॥ २३८.३०॥ २३८.३१/१उत्तमां बुद्धिमास्थाय ब्रह्मभूयाय कल्पते । २३८.३१/२उत्तीर्णः सर्वसंक्लेशान् प्रसन्नात्मा विकल्मषः ॥ २३८.३१॥ २३८.३२/१भूयिष्ठानीव भूतानि सर्वस्थानान् निरीक्ष्य च । २३८.३२/२अक्रुध्यन्न् अप्रसीदंश्च ननृशंसमतिस्तथा ॥ २३८.३२॥ २३८.३३/१ततो द्रक्ष्यथ सर्वेषां भूतानां प्रभवाप्ययम् । २३८.३३/२एतद् धि सर्वधर्मेभ्यो विशिष्टं मेनिरे बुधाः ॥ २३८.३३॥ २३८.३४/१धर्मं धर्मभृतां श्रेष्ठा मुनयः सत्यदर्शिनः । २३८.३४/२आत्मानो व्यापिनो विप्रा इति पुत्रानुशासनम् ॥ २३८.३४॥ २३८.३५/१प्रयताय प्रवक्तव्यं हितायानुगताय च । २३८.३५/२आत्मज्ञानमिदं गुह्यं सर्वगुह्यतमं महत् ॥ २३८.३५॥ २३८.३६/१अब्रवं यद् अहं विप्रा आत्मसाक्षिकमञ्जसा । २३८.३६/२नैव स्त्री न पुमान् एवं न चैवेदं नपुंसकम् ॥ २३८.३६॥ २३८.३७/१अदुःखमसुखं ब्रह्म भूतभव्यभवात्मकम् । २३८.३७/२नैतज्ज्ञात्वा पुमान् स्त्री वा पुनर्भवमवाप्नुयात् ॥ २३८.३७॥ २३८.३८/१यथा मतानि सर्वाणि तथैतानि यथा तथा । २३८.३८/२कथितानि मया विप्रा भवन्ति न भवन्ति च ॥ २३८.३८॥ २३८.३९/१तत्प्रीतियुक्तेन गुणान्वितेन । २३८.३९/२पुत्रेण सत्पुत्रदयान्वितेन । २३८.३९/३दृष्ट्वा हितं प्रीतमना यदर्थम् । २३८.३९/४ब्रूयात् सुतस्येह यद् उक्तमेतत् ॥ २३८.३९॥ २३८.४०/१मुनय ऊचुः । मोक्षः पितामहेनोक्त उपायान् नानुपायतः । २३८.४०/२तमुपायं यथान्यायं श्रोतुमिच्छामहे मुने ॥ २३८.४०॥ २३८.४१/१व्यास उवाच । अस्मासु तन् महाप्राज्ञा युक्तं निपुणदर्शनम् । २३८.४१/२यदुपायेन सर्वार्थान् मृगयध्वं सदानघाः ॥ २३८.४१॥ २३८.४२/१घटोपकरणे बुद्धिर्घटोत्पत्तौ न सा मता । २३८.४२/२एवं धर्माद्युपायार्थे नान्यधर्मेषु कारणम् ॥ २३८.४२॥ २३८.४३/१पूर्वे समुद्रे यः पन्था न स गच्छति पश्चिमम् । २३८.४३/२एकः पन्था हि मोक्षस्य तच्छृणुध्वं ममानघाः ॥ २३८.४३॥ २३८.४४/१क्षमया क्रोधमुच्छिन्द्यात् कामं संकल्पवर्जनात् । २३८.४४/२सत्त्वसंसेवनाद् धीरो निद्रामुच्छेत्तुमर्हति ॥ २३८.४४॥ २३८.४५/१अप्रमादाद् भयं रक्षेद् रक्षेत् क्षेत्रं च संविदम् । २३८.४५/२इच्छां द्वेषं च कामं च धैर्येण विनिवर्तयेत् ॥ २३८.४५॥ २३८.४६/१निद्रां च प्रतिभां चैव ज्ञानाभ्यासेन तत्त्ववित् । २३८.४६/२उपद्रवांस्तथा योगी हितजीर्णमिताशनात् ॥ २३८.४६॥ २३८.४७/१लोभं मोहं च संतोषाद् विषयांस्तत्त्वदर्शनात् । २३८.४७/२अनुक्रोशाद् अधर्मं च जयेद् धर्ममुपेक्षया ॥ २३८.४७॥ २३८.४८/१आयत्या च जयेद् आशां सामर्थ्यं सङ्गवर्जनात् । २३८.४८/२अनित्यत्वेन च स्नेहं क्षुधां योगेन पण्डितः ॥ २३८.४८॥ २३८.४९/१कारुण्येनात्मनात्मानं तृष्णां च परितोषतः । २३८.४९/२उत्थानेन जयेत् तन्द्रां वितर्कं निश्चयाज्जयेत् ॥ २३८.४९॥ २३८.५०/१मौनेन बहुभाषां च शौर्येण च भयं जयेत् । २३८.५०/२यच्छेद् वाङ्मनसी बुद्ध्या तां यच्छेज्ज्ञानचक्षुषा ॥ २३८.५०॥ २३८.५१/१ज्ञानमात्मा महान् यच्छेत् तं यच्छेच्छान्तिरात्मनः । २३८.५१/२तद् एतद् उपशान्तेन बोद्धव्यं शुचिकर्मणा ॥ २३८.५१॥ २३८.५२/१योगदोषान् समुच्छिद्य पञ्च यान् कवयो विदुः । २३८.५२/२कामं क्रोधं च लोभं च भयं स्वप्नं च पञ्चमम् ॥ २३८.५२॥ २३८.५३/१परित्यज्य निषेवेत यथावद् योगसाधनात् । २३८.५३/२ध्यानमध्ययनं दानं सत्यं ह्रीरार्जवं क्षमा ॥ २३८.५३॥ २३८.५४/१शौचमाचारतः शुद्धिरिन्द्रियाणां च संयमः । २३८.५४/२एतैर्विवर्धते तेजः पाप्मानमुपहन्ति च ॥ २३८.५४॥ २३८.५५/१सिध्यन्ति चास्य संकल्पा विज्ञानं च प्रवर्तते । २३८.५५/२धूतपापः स तेजस्वी लघ्वाहारो जितेन्द्रियः ॥ २३८.५५॥ २३८.५६/१कामक्रोधौ वशे कृत्वा निर्विशेद् ब्रह्मणः पदम् । २३८.५६/२अमूढत्वमसङ्गित्वं कामक्रोधविवर्जनम् ॥ २३८.५६॥ २३८.५७/१अदैन्यमनुदीर्णत्वमनुद्वेगो ह्यवस्थितिः । २३८.५७/२एष मार्गो हि मोक्षस्य प्रसन्नो विमलः शुचिः । २३८.५७/३तथा वाक्कायमनसां नियमाः कामतोऽव्ययाः ॥ २३८.५७॥ २३९.१/१मुनय ऊचुः । सांख्यं योगस्य नो विप्र विशेषं वक्तुमर्हसि । २३९.१/२तव धर्मज्ञ सर्वं हि विदितं मुनिसत्तम ॥ २३९.१॥ २३९.२/१व्यास उवाच । सांख्याः सांख्यं प्रशंसन्ति योगान् योगविदुत्तमाः । २३९.२/२वदन्ति कारणैः श्रेष्ठैः स्वपक्षोद्भवनाय वै ॥ २३९.२॥ २३९.३/१अनीश्वरः कथं मुच्येद् इत्येवं मुनिसत्तमाः । २३९.३/२वदन्ति कारणैः श्रेष्ठं योगं सम्यङ् मनीषिणः ॥ २३९.३॥ २३९.४/१वदन्ति कारणं वेदं सांख्यं सम्यग् द्विजातयः । २३९.४/२विज्ञायेह गतीः सर्वा विरक्तो विषयेषु यः ॥ २३९.४॥ २३९.५/१ऊर्ध्वं स देहात् सुव्यक्तं विमुच्येद् इति नान्यथा । २३९.५/२एतद् आहुर्महाप्राज्ञाः सांख्यं वै मोक्षदर्शनम् ॥ २३९.५॥ २३९.६/१स्वपक्षे कारणं ग्राह्यं समर्थं वचनं हितम् । २३९.६/२शिष्टानां हि मतं ग्राह्यं भवद्भिः शिष्टसम्मतैः ॥ २३९.६॥ २३९.७/१प्रत्यक्षं हेतवो योगाः सांख्याः शास्त्रविनिश्चयाः । २३९.७/२उभे चैते मते तत्त्वे समवेते द्विजोत्तमाः ॥ २३९.७॥ २३९.८/१उभे चैते मते ज्ञाते मुनीन्द्राः शिष्टसम्मते । २३९.८/२अनुष्ठिते यथाशास्त्रं नयेतां परमां गतिम् ॥ २३९.८॥ २३९.९/१तुल्यं शौचं तयोर्युक्तं दया भूतेषु चानघाः । २३९.९/२व्रतानां धारणं तुल्यं दर्शनं त्वसमं तयोः ॥ २३९.९॥ २३९.१०/१मुनय ऊचुः । यदि तुल्यं व्रतं शौचं दया चात्र महामुने । २३९.१०/२तुल्यं तद्दर्शनं कस्मात् तन् नो ब्रूहि द्विजोत्तम ॥ २३९.१०॥ २३९.११/१व्यास उवाच । रागं मोहं तथा स्नेहं कामं क्रोधं च केवलम् । २३९.११/२योगास्थिरोदितान् दोषान् पञ्चैतान् प्राप्नुवन्ति तान् ॥ २३९.११॥ २३९.१२/१यथा वानिमिषाः स्थूलं जालं छित्त्वा पुनर्जलम् । २३९.१२/२प्राप्नुवन्ति तथा योगात् तत् पदं वीतकल्मषाः ॥ २३९.१२॥ २३९.१३/१तथैव वागुरां छित्त्वा बलवन्तो यथा मृगाः । २३९.१३/२प्राप्नुयुर्विमलं मार्गं विमुक्ताः सर्वबन्धनैः ॥ २३९.१३॥ २३९.१४/१लोभजानि तथा विप्रा बन्धनानि बलान्वितः । २३९.१४/२छित्त्वा योगात् परं मार्गं गच्छन्ति विमलं शुभम् ॥ २३९.१४॥ २३९.१५/१अचलास्त्वाविला विप्रा वागुरासु तथापरे । २३९.१५/२विनश्यन्ति न संदेहस्तद्वद् योगबलाद् ऋते ॥ २३९.१५॥ २३९.१६/१बलहीनाश्च विप्रेन्द्रा यथा जालं गता द्विजाः । २३९.१६/२बन्धं न गच्छन्त्यनघा योगास्ते तु सुदुर्लभाः ॥ २३९.१६॥ २३९.१७/१यथा च शकुनाः सूक्ष्मं प्राप्य जालमरिंदमाः । २३९.१७/२तत्राशक्ता विपद्यन्ते मुच्यन्ते तु बलान्विताः ॥ २३९.१७॥ २३९.१८/१कर्मजैर्बन्धनैर्बद्धास्तद्वद् योगपरा द्विजाः । २३९.१८/२अबला न विमुच्यन्ते मुच्यन्ते च बलान्विताः ॥ २३९.१८॥ २३९.१९/१अल्पकश्च यथा विप्रा वह्निः शाम्यति दुर्बलः । २३९.१९/२आक्रान्त इन्धनैः स्थूलैस्तद्वद् योगबलः स्मृतः ॥ २३९.१९॥ २३९.२०/१स एव च तदा विप्रा वह्निर्जातबलः पुनः । २३९.२०/२समीरणगतः कृत्स्नां दहेत् क्षिप्रं महीमिमाम् ॥ २३९.२०॥ २३९.२१/१तत्त्वज्ञानबलो योगी दीप्ततेजा महाबलः । २३९.२१/२अन्तकाल इवादित्यः कृत्स्नं संशोषयेज्जगत् ॥ २३९.२१॥ २३९.२२/१दुर्बलश्च यथा विप्राः स्रोतसा ह्रियते नरः । २३९.२२/२बलहीनस्तथा योगी विषयैर्ह्रियते च सः ॥ २३९.२२॥ २३९.२३/१तद् एव तु यथा स्रोतो विष्कम्भयति वारणः । २३९.२३/२तद्वद् योगबलं लब्ध्वा न भवेद् विषयैर्हृतः ॥ २३९.२३॥ २३९.२४/१विशन्ति वा वशाद् वाथ योगाद् योगबलान्विताः । २३९.२४/२प्रजापतीन् मनून् सर्वान् महाभूतानि चेश्वराः ॥ २३९.२४॥ २३९.२५/१न यमो नान्तकः क्रुद्धो न मृत्युर्भीमविक्रमः । २३९.२५/२विशन्ते तद् द्विजाः सर्वे योगस्यामिततेजसः ॥ २३९.२५॥ २३९.२६/१आत्मनां च सहस्राणि बहूनि द्विजसत्तमाः । २३९.२६/२योगं कुर्याद् बलं प्राप्य तैश्च सर्वैर्महीं चरेत् ॥ २३९.२६॥ २३९.२७/१प्राप्नुयाद् विषयान् कश्चित् पुनश्चोग्रं तपश्चरेत् । २३९.२७/२संक्षिप्येच्च पुनर्विप्राः सूर्यस्तेजोगुणान् इव ॥ २३९.२७॥ २३९.२८/१बलस्थस्य हि योगस्य बलार्थं मुनिसत्तमाः । २३९.२८/२विमोक्षप्रभवं विष्णुमुपपन्नमसंशयम् ॥ २३९.२८॥ २३९.२९/१बलानि योगप्रोक्तानि मयैतानि द्विजोत्तमाः । २३९.२९/२निदर्शनार्थं सूक्ष्माणि वक्ष्यामि च पुनर्द्विजाः ॥ २३९.२९॥ २३९.३०/१आत्मनश्च समाधाने धारणां प्रति वा द्विजाः । २३९.३०/२निदर्शनानि सूक्ष्माणि श‍ृणुध्वं मुनिसत्तमाः ॥ २३९.३०॥ २३९.३१/१अप्रमत्तो यथा धन्वी लक्ष्यं हन्ति समाहितः । २३९.३१/२युक्तः सम्यक् तथा योगी मोक्षं प्राप्नोत्यसंशयम् ॥ २३९.३१॥ २३९.३२/१स्नेहपात्रे यथा पूर्णे मन आधाय निश्चलम् । २३९.३२/२पुरुषो युक्त आरोहेत् सोपानं युक्तमानसः ॥ २३९.३२॥ २३९.३३/१मुक्तस्तथायमात्मानं योगं तद्वत् सुनिश्चलम् । २३९.३३/२करोत्यमलमात्मानं भास्करोपमदर्शने ॥ २३९.३३॥ २३९.३४/१यथा च नावं विप्रेन्द्राः कर्णधारः समाहितः । २३९.३४/२महार्णवगतां शीघ्रं नयेद् विप्रांस्तु पत्तनम् ॥ २३९.३४॥ २३९.३५/१तद्वद् आत्मसमाधानं युक्तो योगेन योगवित् । २३९.३५/२दुर्गमं स्थानमाप्नोति हित्वा देहमिमं द्विजाः ॥ २३९.३५॥ २३९.३६/१सारथिश्च यथा युक्तः सदश्वान् सुसमाहितः । २३९.३६/२देशमिष्टं नयत्याशु धन्विनं पुरुषर्षभम् ॥ २३९.३६॥ २३९.३७/१तथैव च द्विजा योगी धारणासु समाहितः । २३९.३७/२प्राप्नोत्याशु परं स्थानं लक्ष्यमुक्त इवाशुगः ॥ २३९.३७॥ २३९.३८/१आविश्यात्मनि चात्मानं योऽवतिष्ठति सोऽचलः । २३९.३८/२पाशं हत्वेव मीनानां पदमाप्नोति सोऽजरम् ॥ २३९.३८॥ २३९.३९/१नाभ्यां शीर्षे च कुक्षौ च हृदि वक्षसि पार्श्वयोः । २३९.३९/२दर्शने श्रवणे वापि घ्राणे चामितविक्रमः ॥ २३९.३९॥ २३९.४०/१स्थानेष्वेतेषु यो योगी महाव्रतसमाहितः । २३९.४०/२आत्मना सूक्ष्ममात्मानं युङ्क्ते सम्यग् द्विजोत्तमाः ॥ २३९.४०॥ २३९.४१/१सुशीघ्रमचलप्रख्यं कर्म दग्ध्वा शुभाशुभम् । २३९.४१/२उत्तमं योगमास्थाय यदीच्छति विमुच्यते ॥ २३९.४१॥ २३९.४२/१मुनय ऊचुः । आहारान् कीदृशान् कृत्वा कानि जित्वा च सत्तम । २३९.४२/२योगी बलमवाप्नोति तद् भवान् वक्तुमर्हति ॥ २३९.४२॥ २३९.४३/१व्यास उवाच । कणानां भक्षणे युक्तः पिण्याकस्य च भो द्विजाः । २३९.४३/२स्नेहानां वर्जने युक्तो योगी बलमवाप्नुयात् ॥ २३९.४३॥ २३९.४४/१भुञ्जानो यावकं रूक्षं दीर्घकालं द्विजोत्तमाः । २३९.४४/२एकाहारी विशुद्धात्मा योगी बलमवाप्नुयात् ॥ २३९.४४॥ २३९.४५/१पक्षान् मासान् ऋतूंश्चित्रान् संचरंश्च गुहास्तथा । २३९.४५/२अपः पीत्वा पयोमिश्रा योगी बलमवाप्नुयात् ॥ २३९.४५॥ २३९.४६/१अखण्डमपि वा मासं सततं मुनिसत्तमाः । २३९.४६/२उपोष्य सम्यक् शुद्धात्मा योगी बलमवाप्नुयात् ॥ २३९.४६॥ २३९.४७/१कामं जित्वा तथा क्रोधं शीतोष्णं वर्षमेव च । २३९.४७/२भयं शोकं तथा स्वापं पौरुषान् विषयांस्तथा ॥ २३९.४७॥ २३९.४८/१अरतिं दुर्जयां चैव घोरां दृष्ट्वा च भो द्विजाः । २३९.४८/२स्पर्शं निद्रां तथा तन्द्रां दुर्जयां मुनिसत्तमाः ॥ २३९.४८॥ २३९.४९/१दीपयन्ति महात्मानं सूक्ष्ममात्मानमात्मना । २३९.४९/२वीतरागा महाप्राज्ञा ध्यानाध्ययनसम्पदा ॥ २३९.४९॥ २३९.५०/१दुर्गस्त्वेष मतः पन्था ब्राह्मणानां विपश्चिताम् । २३९.५०/२यः कश्चिद् व्रजति क्षिप्रं क्षेमेण मुनिपुंगवाः ॥ २३९.५०॥ २३९.५१/१यथा कश्चिद् वनं घोरं बहुसर्पसरीसृपम् । २३९.५१/२श्वभ्रवत् तोयहीनं च दुर्गमं बहुकण्टकम् ॥ २३९.५१॥ २३९.५२/१अभक्तमटवीप्रायं दावदग्धमहीरुहम् । २३९.५२/२पन्थानं तस्कराकीर्णं क्षेमेणाभिपतेत् तथा ॥ २३९.५२॥ २३९.५३/१योगमार्गं समासाद्य यः कश्चिद् व्रजते द्विजः । २३९.५३/२क्षेमेणोपरमेन् मार्गाद् बहुदोषोऽपि सम्मतः ॥ २३९.५३॥ २३९.५४/१आस्थेयं क्षुरधारासु निशितासु द्विजोत्तमाः । २३९.५४/२धारणा सा तु योगस्य दुर्गेयमकृतात्मभिः ॥ २३९.५४॥ २३९.५५/१विषमा धारणा विप्रा यान्ति वै न शुभां गतिम् । २३९.५५/२नेतृहीना यथा नावः पुरुषाणां तु वै द्विजाः ॥ २३९.५५॥ २३९.५६/१यस्तु तिष्ठति योगाधौ धारणासु यथाविधि । २३९.५६/२मरणं जन्मदुःखित्वं सुखित्वं स विशिष्यते ॥ २३९.५६॥ २३९.५७/१नानाशास्त्रेषु नियतं नानामुनिनिषेवितम् । २३९.५७/२परं योगस्य पन्थानं निश्चितं तं द्विजातिषु ॥ २३९.५७॥ २३९.५८/१परं हि तद् ब्रह्ममयं मुनीन्द्रा । २३९.५८/२ब्रह्माणमीशं वरदं च विष्णुम् । २३९.५८/३भवं च धर्मं च महानुभावम् । २३९.५८/४यद् ब्रह्मपुत्रान् सुमहानुभावान् ॥ २३९.५८॥ २३९.५९/१तमश्च कष्टं सुमहद् रजश्च । २३९.५९/२सत्त्वं च शुद्धं प्रकृतिं परां च । २३९.५९/३सिद्धिं च देवीं वरुणस्य पत्नीम् । २३९.५९/४तेजश्च कृत्स्नं सुमहच्च धैर्यम् ॥ २३९.५९॥ २३९.६०/१ताराधिपं खे विमलं सुतारम् । २३९.६०/२विश्वांश्च देवान् उरगान् पितृंश्च । २३९.६०/३शैलांश्च कृत्स्नान् उदधींश्च वाचलान् । २३९.६०/४नदीश्च सर्वाः सनगांश्च नागान् ॥ २३९.६०॥ २३९.६१/१साध्यांस्तथा यक्षगणान् दिशश्च । २३९.६१/२गन्धर्वसिद्धान् पुरुषान् स्त्रियश्च । २३९.६१/३परस्परं प्राप्य महान् महात्मा । २३९.६१/४विशेत योगी नचिराद् विमुक्तः ॥ २३९.६१॥ २३९.६२/१कथा च या विप्रवराः प्रसक्ता । २३९.६२/२दैवे महावीर्यमतौ शुभेयम् । २३९.६२/३योगान् स सर्वान् अनुभूय मर्त्या । २३९.६२/४नारायणं तं द्रुतमाप्नुवन्ति ॥ २३९.६२॥ २४०.१/१मुनय ऊचुः । सम्यक् क्रियेयं विप्रेन्द्र वर्णिता शिष्टसम्मता । २४०.१/२योगमार्गो यथान्यायं शिष्यायेह हितैषिणा ॥ २४०.१॥ २४०.२/१सांख्ये त्विदानीं धर्मस्य विधिं प्रब्रूहि तत्त्वतः । २४०.२/२त्रिषु लोकेषु यज्ज्ञानं सर्वं तद् विदितं हि ते ॥ २४०.२॥ २४०.३/१व्यास उवाच । श‍ृणुध्वं मुनयः सर्वमाख्यानं विदितात्मनाम् । २४०.३/२विहितं यतिभिर्वृद्धैः कपिलादिभिरीश्वरैः ॥ २४०.३॥ २४०.४/१यस्मिन् सुविभ्रमाः केचिद् दृश्यन्ते मुनिसत्तमाः । २४०.४/२गुणाश्च यस्मिन् बहवो दोषहानिश्च केवला ॥ २४०.४॥ २४०.५/१ज्ञानेन परिसंख्याय सदोषान् विषयान् द्विजाः । २४०.५/२मानुषान् दुर्जयान् कृत्स्नान् पैशाचान् विषयांस्तथा ॥ २४०.५॥ २४०.६/१विषयान् औरगाञ् ज्ञात्वा गन्धर्वविषयांस्तथा । २४०.६/२पितृणां विषयाञ् ज्ञात्वा तिर्यक्त्वं चरतां द्विजाः ॥ २४०.६॥ २४०.७/१सुपर्णविषयाञ् ज्ञात्वा मरुतां विषयांस्तथा । २४०.७/२महर्षिविषयांश्चैव राजर्षिविषयांस्तथा ॥ २४०.७॥ २४०.८/१आसुरान् विषयाञ् ज्ञात्वा वैश्वदेवांस्तथैव च । २४०.८/२देवर्षिविषयाञ् ज्ञात्वा योगानामपि वै परान् ॥ २४०.८॥ २४०.९/१विषयांश्च प्रमाणस्य ब्रह्मणो विषयांस्तथा । २४०.९/२आयुषश्च परं कालं लोकैर्विज्ञाय तत्त्वतः ॥ २४०.९॥ २४०.१०/१सुखस्य च परं कालं विज्ञाय मुनिसत्तमाः । २४०.१०/२प्राप्तकाले च यद् दुःखं पततां विषयैषिणाम् ॥ २४०.१०॥ २४०.११/१तिर्यक्त्वे पततां विप्रास्तथैव नरकेषु यत् । २४०.११/२स्वर्गस्य च गुणाञ् ज्ञात्वा दोषान् सर्वांश्च भो द्विजाः ॥ २४०.११॥ २४०.१२/१वेदवादे च ये दोषा गुणा ये चापि वैदिकाः । २४०.१२/२ज्ञानयोगे च ये दोषा ज्ञानयोगे च ये गुणाः ॥ २४०.१२॥ २४०.१३/१सांख्यज्ञाने च ये दोषांस्तथैव च गुणा द्विजाः । २४०.१३/२सत्त्वं दशगुणं ज्ञात्वा रजो नवगुणं तथा ॥ २४०.१३॥ २४०.१४/१तमश्चाष्टगुणं ज्ञात्वा बुद्धिं सप्तगुणां तथा । २४०.१४/२षड्गुणं च नभो ज्ञात्वा तमश्च त्रिगुणं महत् ॥ २४०.१४॥ २४०.१५/१द्विगुणं च रजो ज्ञात्वा सत्त्वं चैकगुणं पुनः । २४०.१५/२मार्गं विज्ञाय तत्त्वेन प्रलयप्रेक्षणेन तु ॥ २४०.१५॥ २४०.१६/१ज्ञानविज्ञानसम्पन्नाः कारणैर्भावितात्मभिः । २४०.१६/२प्राप्नुवन्ति शुभं मोक्षं सूक्ष्मा इव नभः परम् ॥ २४०.१६॥ २४०.१७/१रूपेण दृष्टिं संयुक्तां घ्राणं गन्धगुणेन च । २४०.१७/२शब्दग्राह्यं तथा श्रोत्रं जिह्वां रसगुणेन च ॥ २४०.१७॥ २४०.१८/१त्वचं स्पर्शं तथा शक्यं वायुं चैव तदाश्रितम् । २४०.१८/२मोहं तमसि संयुक्तं लोभं मोहेषु संश्रितम् ॥ २४०.१८॥ २४०.१९/१विष्णुं क्रान्ते बले शक्रं कोष्ठे सक्तं तथानलम् । २४०.१९/२अप्सु देवीं समायुक्तामापस्तेजसि संश्रिताः ॥ २४०.१९॥ २४०.२०/१तेजो वायौ तु संयुक्तं वायुं नभसि चाश्रितम् । २४०.२०/२नभो महति संयुक्तं तमो महसि संस्थितम् ॥ २४०.२०॥ २४०.२१/१रजः सत्त्वं तथा सक्तं सत्त्वं सक्तं तथात्मनि । २४०.२१/२सक्तमात्मानमीशे च देवे नारायणे तथा ॥ २४०.२१॥ २४०.२२/१देवं मोक्षे च संयुक्तं ततो मोक्षं च न क्वचित् । २४०.२२/२ज्ञात्वा सत्त्वगुणं देहं वृतं षोडशभिर्गुणैः ॥ २४०.२२॥ २४०.२३/१स्वभावं भावनां चैव ज्ञात्वा देहसमाश्रिताम् । २४०.२३/२मध्यस्थमिव चात्मानं पापं यस्मिन् न विद्यते ॥ २४०.२३॥ २४०.२४/१द्वितीयं कर्म वै ज्ञात्वा विप्रेन्द्रा विषयैषिणाम् । २४०.२४/२इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश्च सर्वान् आत्मनि संश्रितान् ॥ २४०.२४॥ २४०.२५/१दुर्लभत्वं च मोक्षस्य विज्ञाय श्रुतिपूर्वकम् । २४०.२५/२प्राणापानौ समानं च व्यानोदानौ च तत्त्वतः ॥ २४०.२५॥ २४०.२६/१आद्यं चैवानिलं ज्ञात्वा प्रभवं चानिलं पुनः । २४०.२६/२सप्तधा तांस्तथा शेषान् सप्तधा विधिवत् पुनः ॥ २४०.२६॥ २४०.२७/१प्रजापतीन् ऋषींश्चैव सर्गांश्च सुबहून् वरान् । २४०.२७/२सप्तर्षींश्च बहूञ् ज्ञात्वा राजर्षींश्च परंतपान् ॥ २४०.२७॥ २४०.२८/१सुरर्षीन् मरुतश्चान्यान् ब्रह्मर्षीन् सूर्यसंनिभान् । २४०.२८/२ऐश्वर्याच्च्यावितान् दृष्ट्वा कालेन महता द्विजाः ॥ २४०.२८॥ २४०.२९/१महतां भूतसंघानां श्रुत्वा नाशं च भो द्विजाः । २४०.२९/२गतिं वाचां शुभां ज्ञात्वा अर्चार्हाः पापकर्मणाम् ॥ २४०.२९॥ २४०.३०/१वैतरण्यां च यद् दुःखं पतितानां यमक्षये । २४०.३०/२योनिषु च विचित्रासु संचारान् अशुभांस्तथा ॥ २४०.३०॥ २४०.३१/१जठरे चाशुभे वासं शोणितोदकभाजने । २४०.३१/२श्लेष्ममूत्रपुरीषे च तीव्रगन्धसमन्विते ॥ २४०.३१॥ २४०.३२/१शुक्रशोणितसंघाते मज्जास्नायुपरिग्रहे । २४०.३२/२शिराशतसमाकीर्णे नवद्वारे पुरेऽथ वै ॥ २४०.३२॥ २४०.३३/१विज्ञाय हितमात्मानं योगांश्च विविधान् द्विजाः । २४०.३३/२तामसानां च जन्तूनां रमणीयानृतात्मनाम् ॥ २४०.३३॥ २४०.३४/१सात्त्विकानां च जन्तूनां कुत्सितं मुनिसत्तमाः । २४०.३४/२गर्हितं महतामर्थे सांख्यानां विदितात्मनाम् ॥ २४०.३४॥ २४०.३५/१उपप्लवांस्तथा घोराञ् शशिनस्तेजसस्तथा । २४०.३५/२ताराणां पतनं दृष्ट्वा नक्षत्राणां च पर्ययम् ॥ २४०.३५॥ २४०.३६/१द्वंद्वानां विप्रयोगं च विज्ञाय कृपणं द्विजाः । २४०.३६/२अन्योन्यभक्षणं दृष्ट्वा भूतानामपि चाशुभम् ॥ २४०.३६॥ २४०.३७/१बाल्ये मोहं च विज्ञाय पक्षदेहस्य चाशुभम् । २४०.३७/२रागं मोहं च सम्प्राप्तं क्वचित् सत्त्वं समाश्रितम् ॥ २४०.३७॥ २४०.३८/१सहस्रेषु नरः कश्चिन् मोक्षबुद्धिं समाश्रितः । २४०.३८/२दुर्लभत्वं च मोक्षस्य विज्ञानं श्रुतिपूर्वकम् ॥ २४०.३८॥ २४०.३९/१बहुमानमलब्धेषु लब्धे मध्यस्थतां पुनः । २४०.३९/२विषयाणां च दौरात्म्यं विज्ञाय च पुनर्द्विजाः ॥ २४०.३९॥ २४०.४०/१गतासूनां च सत्त्वानां देहान् भित्त्वा तथा शुभान् । २४०.४०/२वासं कुलेषु जन्तूनां मरणाय धृतात्मनाम् ॥ २४०.४०॥ २४०.४१/१सात्त्विकानां च जन्तूनां दुःखं विज्ञाय भो द्विजाः । २४०.४१/२ब्रह्मघ्नानां गतिं ज्ञात्वा पतितानां सुदारुणाम् ॥ २४०.४१॥ २४०.४२/१सुरापाने च सक्तानां ब्राह्मणानां दुरात्मनाम् । २४०.४२/२गुरुदारप्रसक्तानां गतिं विज्ञाय चाशुभाम् ॥ २४०.४२॥ २४०.४३/१जननीषु च वर्तन्ते येन सम्यग् द्विजोत्तमाः । २४०.४३/२सदेवकेषु लोकेषु येन वर्तन्ति मानवाः ॥ २४०.४३॥ २४०.४४/१तेन ज्ञानेन विज्ञाय गतिं चाशुभकर्मणाम् । २४०.४४/२तिर्यग्योनिगतानां च विज्ञाय च गतीः पृथक् ॥ २४०.४४॥ २४०.४५/१वेदवादांस्तथा चित्रान् ऋतूनां पर्ययांस्तथा । २४०.४५/२क्षयं संवत्सराणां च मासानां च क्षयं तथा ॥ २४०.४५॥ २४०.४६/१पक्षक्षयं तथा दृष्ट्वा दिवसानां च संक्षयम् । २४०.४६/२क्षयं वृद्धिं च चन्द्रस्य दृष्ट्वा प्रत्यक्षतस्तथा ॥ २४०.४६॥ २४०.४७/१वृद्धिं दृष्ट्वा समुद्राणां क्षयं तेषां तथा पुनः । २४०.४७/२क्षयं धनानां दृष्ट्वा च पुनर्वृद्धिं तथैव च ॥ २४०.४७॥ २४०.४८/१संयोगानां तथा दृष्ट्वा युगानां च विशेषतः । २४०.४८/२देहवैक्लव्यतां चैव सम्यग् विज्ञाय तत्त्वतः ॥ २४०.४८॥ २४०.४९/१आत्मदोषांश्च विज्ञाय सर्वान् आत्मनि संस्थितान् । २४०.४९/२स्वदेहाद् उत्थितान् गन्धांस्तथा विज्ञाय चाशुभान् ॥ २४०.४९॥ २४०.५०/१मुनय ऊचुः । कान् उत्पातभवान् दोषान् पश्यसि ब्रह्मवित्तम । २४०.५०/२एतं नः संशयं कृत्स्नं वक्तुमर्हस्यशेषतः ॥ २४०.५०॥ २४०.५१/१व्यास उवाच । पञ्च दोषान् द्विजा देहे प्रवदन्ति मनीषिणः । २४०.५१/२मार्गज्ञाः कापिलाः सांख्याः श‍ृणुध्वं मुनिसत्तमाः ॥ २४०.५१॥ २४०.५२/१कामक्रोधौ भयं निद्रा पञ्चमः श्वास उच्यते । २४०.५२/२एते दोषाः शरीरेषु दृश्यन्ते सर्वदेहिनाम् ॥ २४०.५२॥ २४०.५३/१छिन्दन्ति क्षमया क्रोधं कामं संकल्पवर्जनात् । २४०.५३/२सत्त्वसंसेवनान् निद्रामप्रमादाद् भयं तथा ॥ २४०.५३॥ २४०.५४/१छिन्दन्ति पञ्चमं श्वासमल्पाहारतया द्विजाः । २४०.५४/२गुणान् गुणशतैर्ज्ञात्वा दोषान् दोषशतैरपि ॥ २४०.५४॥ २४०.५५/१हेतून् हेतुशतैश्चित्रैश्चित्रान् विज्ञाय तत्त्वतः । २४०.५५/२अपां फेनोपमं लोकं विष्णोर्मायाशतैः कृतम् ॥ २४०.५५॥ २४०.५६/१चित्रभित्तिप्रतीकाशं नलसारमनर्थकम् । २४०.५६/२तमःसम्भ्रमितं दृष्ट्वा वर्षबुद्बुदसंनिभम् ॥ २४०.५६॥ २४०.५७/१नाशप्रायं सुखाधानं नाशोत्तरमहाभयम् । २४०.५७/२रजस्तमसि सम्मग्नं पङ्के द्विपमिवावशम् ॥ २४०.५७॥ २४०.५८/१सांख्या विप्रा महाप्राज्ञास्त्यक्त्वा स्नेहं प्रजाकृतम् । २४०.५८/२ज्ञानज्ञेयेन सांख्येन व्यापिना महता द्विजाः ॥ २४०.५८॥ २४०.५९/१राजसान् अशुभान् गन्धांस्तामसांश्च तथाविधान् । २४०.५९/२पुण्यांश्च सात्त्विकान् गन्धान् स्पर्शजान् देहसंश्रितान् ॥ २४०.५९॥ २४०.६०/१छित्त्वात्मज्ञानशस्त्रेण तपोदण्डेन सत्तमाः । २४०.६०/२ततो दुःखादिकं घोरं चिन्ताशोकमहाह्रदम् ॥ २४०.६०॥ २४०.६१/१व्याधिमृत्युमहाघोरं महाभयमहोरगम् । २४०.६१/२तमःकूर्मं रजोमीनं प्रज्ञया संतरन्त्युत ॥ २४०.६१॥ २४०.६२/१स्नेहपङ्कं जरादुर्गं स्पर्शद्वीपं द्विजोत्तमाः । २४०.६२/२कर्मागाधं सत्यतीरं स्थितं व्रतमनीषिणः ॥ २४०.६२॥ २४०.६३/१हर्षसंघमहावेगं नानारससमाकुलम् । २४०.६३/२नानाप्रीतिमहारत्नं दुःखज्वरसमीरितम् ॥ २४०.६३॥ २४०.६४/१शोकतृष्णामहावर्तं तीक्ष्णव्याधिमहारुजम् । २४०.६४/२अस्थिसंघातसंघट्टं श्लेष्मयोगं द्विजोत्तमाः ॥ २४०.६४॥ २४०.६५/१दानमुक्ताकरं घोरं शोणितोद्गारविद्रुमम् । २४०.६५/२हसितोत्क्रुष्टनिर्घोषं नानाज्ञानसुदुष्करम् ॥ २४०.६५॥ २४०.६६/१रोदनाश्रुमलक्षारं सङ्गयोगपरायणम् । २४०.६६/२प्रलब्ध्वा जन्मलोको यं पुत्रबान्धवपत्तनम् ॥ २४०.६६॥ २४०.६७/१अहिंसासत्यमर्यादं प्राणयोगमयोर्मिलम् । २४०.६७/२वृन्दानुगामिनं क्षीरं सर्वभूतपयोदधिम् ॥ २४०.६७॥ २४०.६८/१मोक्षदुर्लभविषयं वाडवासुखसागरम् । २४०.६८/२तरन्ति यतयः सिद्धा ज्ञानयोगेन चानघाः ॥ २४०.६८॥ २४०.६९/१तीर्त्वा च दुस्तरं जन्म विशन्ति विमलं नभः । २४०.६९/२ततस्तान् सुकृतीञ् ज्ञात्वा सूर्यो वहति रश्मिभिः ॥ २४०.६९॥ २४०.७०/१पद्मतन्तुवद् आविश्य प्रवहन् विषयान् द्विजाः । २४०.७०/२तत्र तान् प्रवहो वायुः प्रतिगृह्णाति चानघाः ॥ २४०.७०॥ २४०.७१/१वीतरागान् यतीन् सिद्धान् वीर्ययुक्तांस्तपोधनान् । २४०.७१/२सूक्ष्मः शीतः सुगन्धश्च सुखस्पर्शश्च भो द्विजाः ॥ २४०.७१॥ २४०.७२/१सप्तानां मरुतां श्रेष्ठो लोकान् गच्छति यः शुभान् । २४०.७२/२स तान् वहति विप्रेन्द्रा नभसः परमां गतिम् ॥ २४०.७२॥ २४०.७३/१नभो वहति लोकेशान् रजसः परमां गतिम् । २४०.७३/२रजो वहति विप्रेन्द्राः सत्त्वस्य परमां गतिम् ॥ २४०.७३॥ २४०.७४/१सत्त्वं वहति शुद्धात्मा परं नारायणं प्रभुम् । २४०.७४/२प्रभुर्वहति शुद्धात्मा परमात्मानमात्मना ॥ २४०.७४॥ २४०.७५/१परमात्मानमासाद्य तद्भूता यतयोऽमलाः । २४०.७५/२अमृतत्वाय कल्पन्ते न निवर्तन्ति च द्विजाः ॥ २४०.७५॥ २४०.७६/१परमा सा गतिर्विप्रा निर्द्वंद्वानां महात्मनाम् । २४०.७६/२सत्यार्जवरतानां वै सर्वभूतदयावताम् ॥ २४०.७६॥ २४०.७७/१मुनय ऊचुः । स्थानमुत्तममासाद्य भगवन्तं स्थिरव्रताः । २४०.७७/२आजन्ममरणं वा ते रमन्ते तत्र वा न वा ॥ २४०.७७॥ २४०.७८/१यद् अत्र तथ्यं तत्त्वं नो यथावद् वक्तुमर्हसि । २४०.७८/२त्वदृते मानवं नान्यं प्रष्टुमर्हाम सत्तम ॥ २४०.७८॥ २४०.७९/१मोक्षदोषो महान् एष प्राप्य सिद्धिं गतान् ऋषीन् । २४०.७९/२यदि तत्रैव विज्ञाने वर्तन्ते यतयः परे ॥ २४०.७९॥ २४०.८०/१प्रवृत्तिलक्षणं धर्मं पश्याम परमं द्विज । २४०.८०/२मग्नस्य हि परे ज्ञाने किंतु दुःखान्तरं भवेत् ॥ २४०.८०॥ २४०.८१/१व्यास उवाच । यथान्यायं मुनिश्रेष्ठाः प्रश्नः पृष्टश्च संकटः । २४०.८१/२बुधानामपि सम्मोहः प्रश्नेऽस्मिन् मुनिसत्तमाः ॥ २४०.८१॥ २४०.८२/१अत्रापि तत्त्वं परमं श‍ृणुध्वं वचनं मम । २४०.८२/२बुद्धिश्च परमा यत्र कपिलानां महात्मनाम् ॥ २४०.८२॥ २४०.८३/१इन्द्रियाण्यपि बुध्यन्ते स्वदेहं देहिनां द्विजाः । २४०.८३/२करणान्यात्मनस्तानि सूक्ष्मं पश्यन्ति तैस्तु सः ॥ २४०.८३॥ २४०.८४/१आत्मना विप्रहीणानि काष्ठकुड्यसमानि तु । २४०.८४/२विनश्यन्ति न संदेहो वेला इव महार्णवे ॥ २४०.८४॥ २४०.८५/१इन्द्रियैः सह सुप्तस्य देहिनो द्विजसत्तमाः । २४०.८५/२सूक्ष्मश्चरति सर्वत्र नभसीव समीरणः ॥ २४०.८५॥ २४०.८६/१स पश्यति यथान्यायं स्मृत्वा स्पृशति चानघाः । २४०.८६/२बुध्यमानो यथापूर्वमखिलेनेह भो द्विजाः ॥ २४०.८६॥ २४०.८७/१इन्द्रियाणि ह सर्वाणि स्वे स्वे स्थाने यथाविधि । २४०.८७/२अनीशत्वात् प्रलीयन्ते सर्पा विषहता इव ॥ २४०.८७॥ २४०.८८/१इन्द्रियाणां तु सर्वेषां स्वस्थानेष्वेव सर्वशः । २४०.८८/२आक्रम्य गतयः सूक्ष्मा वरत्यात्मा न संशयः ॥ २४०.८८॥ २४०.८९/१सत्त्वस्य च गुणान् कृत्स्नान् रजसश्च गुणान् पुनः । २४०.८९/२गुणांश्च तमसः सर्वान् गुणान् बुद्धेश्च सत्तमाः ॥ २४०.८९॥ २४०.९०/१गुणांश्च मनसश्चापि नभसश्च गुणांस्तथा । २४०.९०/२गुणान् वायोश्च सर्वज्ञाः स्नेहजांश्च गुणान् पुनः ॥ २४०.९०॥ २४०.९१/१अपां गुणास्तथा विप्राः पार्थिवांश्च गुणान् अपि । २४०.९१/२सर्वान् एव गुणैर्व्याप्य क्षेत्रज्ञेषु द्विजोत्तमाः ॥ २४०.९१॥ २४०.९२/१आत्मा चरति क्षेत्रज्ञः कर्मणा च शुभाशुभे । २४०.९२/२शिष्या इव महात्मानमिन्द्रियाणि च तं द्विजाः ॥ २४०.९२॥ २४०.९३/१प्रकृतिं चाप्यतिक्रम्य शुद्धं सूक्ष्मं परात् परम् । २४०.९३/२नारायणं महात्मानं निर्विकारं परात् परम् ॥ २४०.९३॥ २४०.९४/१विमुक्तं सर्वपापेभ्यः प्रविष्टं च ह्यनामयम् । २४०.९४/२परमात्मानमगुणं निर्वृतं तं च सत्तमाः ॥ २४०.९४॥ २४०.९५/१श्रेष्ठं तत्र मनो विप्रा इन्द्रियाणि च भो द्विजाः । २४०.९५/२आगच्छन्ति यथाकालं गुरोः संदेशकारिणः ॥ २४०.९५॥ २४०.९६/१शक्यं वाल्पेन कालेन शान्तिं प्राप्तुं गुणांस्तथा । २४०.९६/२एवमुक्तेन विप्रेन्द्राः सांख्ययोगेन मोक्षिणीम् ॥ २४०.९६॥ २४०.९७/१सांख्या विप्रा महाप्राज्ञा गच्छन्ति परमां गतिम् । २४०.९७/२ज्ञानेनानेन विप्रेन्द्रास्तुल्यं ज्ञानं न विद्यते ॥ २४०.९७॥ २४०.९८/१अत्र वः संशयो मा भूज्ज्ञानं सांख्यं परं मतम् । २४०.९८/२अक्षरं ध्रुवमेवोक्तं पूर्वं ब्रह्म सनातनम् ॥ २४०.९८॥ २४०.९९/१अनादिमध्यनिधनं निर्द्वंद्वं कर्तृ शाश्वतम् । २४०.९९/२कूटस्थं चैव नित्यं च यद् वदन्ति शमात्मकाः ॥ २४०.९९॥ २४०.१००/१यतः सर्वाः प्रवर्तन्ते सर्गप्रलयविक्रियाः । २४०.१००/२एवं शंसन्ति शास्त्रेषु प्रवक्तारो महर्षयः ॥ २४०.१००॥ २४०.१०१/१सर्वे विप्राश्च वेदाश्च तथा सामविदो जनाः । २४०.१०१/२ब्रह्मण्यं परमं देवमनन्तं परमाच्युतम् ॥ २४०.१०१॥ २४०.१०२/१प्रार्थयन्तश्च तं विप्रा वदन्ति गुणबुद्धयः । २४०.१०२/२सम्यग् उक्तास्तथा योगाः सांख्याश्चामितदर्शनाः ॥ २४०.१०२॥ २४०.१०३/१अमूर्तिस्तस्य विप्रेन्द्राः सांख्यं मूर्तिरिति श्रुतिः । २४०.१०३/२अभिज्ञानानि तस्याहुर्महान्ति मुनिसत्तमाः ॥ २४०.१०३॥ २४०.१०४/१द्विविधानि हि भूतानि पृथिव्यां द्विजसत्तमाः । २४०.१०४/२अगम्यगम्यसंज्ञानि गम्यं तत्र विशिष्यते ॥ २४०.१०४॥ २४०.१०५/१ज्ञानं महद् वै महतश्च विप्रा । २४०.१०५/२वेदेषु सांख्येषु तथैव योगे । २४०.१०५/३यच्चापि दृष्टं विधिवत् पुराणे । २४०.१०५/४सांख्यागतं तन् निखिलं मुनीन्द्राः ॥ २४०.१०५॥ २४०.१०६/१यच्चेतिहासेषु महत्सु दृष्टम् । २४०.१०६/२यथार्थशास्त्रेषु विशिष्टदृष्टम् । २४०.१०६/३ज्ञानं च लोके यद् इहास्ति किंचित् । २४०.१०६/४सांख्यागतं तच्च महामुनीन्द्राः ॥ २४०.१०६॥ २४०.१०७/१समस्तदृष्टं परमं बलं च । २४०.१०७/२ज्ञानं च मोक्षश्च यथावद् उक्तम् । २४०.१०७/३तपांसि सूक्ष्माणि च यानि चैव । २४०.१०७/४सांख्ये यथावद् विहितानि विप्राः ॥ २४०.१०७॥ २४०.१०८/१विपर्ययं तस्य हितं सदैव । २४०.१०८/२गच्छन्ति सांख्याः सततं सुखेन । २४०.१०८/३तांश्चापि संधार्य ततः कृतार्थाः । २४०.१०८/४पतन्ति विप्रायतनेषु भूयः ॥ २४०.१०८॥ २४०.१०९/१हित्वा च देहं प्रविशन्ति मोक्षम् । २४०.१०९/२दिवौकसश्चापि च योगसांख्याः । २४०.१०९/३अतोऽधिकं तेऽभिरता महार्हे । २४०.१०९/४सांख्ये द्विजा भो इह शिष्टजुष्टे ॥ २४०.१०९॥ २४०.११०/१तेषां तु तिर्यग्गमनं हि दृष्टम् । २४०.११०/२नाधो गतिः पापकृतां निवासः । २४०.११०/३न वा प्रधाना अपि ते द्विजातयो । २४०.११०/४ये ज्ञानमेतन् मुनयो न सक्ताः ॥ २४०.११०॥ २४०.१११/१सांख्यं विशालं परमं पुराणम् । २४०.१११/२महार्णवं विमलमुदारकान्तम् । २४०.१११/३कृत्स्नं हि सांख्या मुनयो महात्म+ । २४०.१११/४नारायणे धारयताप्रमेयम् ॥ २४०.१११॥ २४०.११२/१एतन् मयोक्तं परमं हि तत्त्वम् । २४०.११२/२नारायणाद् विश्वमिदं पुराणम् । २४०.११२/३स सर्गकाले च करोति सर्गम् । २४०.११२/४संहारकाले च हरेत भूयः ॥ २४०.११२॥ २४१.१/१मुनय ऊचुः । किं तद् अक्षरमित्युक्तं यस्मान् नावर्तते पुनः । २४१.१/२किंस्वित् तत् क्षरमित्युक्तं यस्माद् आवर्तते पुनः ॥ २४१.१॥ २४१.२/१अक्षराक्षरयोर्व्यक्तिं पृच्छामस्त्वां महामुने । २४१.२/२उपलब्धुं मुनिश्रेष्ठ तत्त्वेन मुनिपुंगव ॥ २४१.२॥ २४१.३/१त्वं हि ज्ञानविदां श्रेष्ठः प्रोच्यसे वेदपारगैः । २४१.३/२ऋषिभिश्च महाभागैर्यतिभिश्च महात्मभिः ॥ २४१.३॥ २४१.४/१तद् एतच्छ्रोतुमिच्छामस्त्वत्तः सर्वं महामते । २४१.४/२न तृप्तिमधिगच्छामः श‍ृण्वन्तोऽमृतमुत्तमम् ॥ २४१.४॥ २४१.५/१व्यास उवाच । अत्र वो वर्णयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् । २४१.५/२वसिष्ठस्य च संवादं करालजनकस्य च ॥ २४१.५॥ २४१.६/१वसिष्ठं श्रेष्ठमासीनम् ऋषीणां भास्करद्युतिम् । २४१.६/२पप्रच्छ जनको राजा ज्ञानं नैःश्रेयसं परम् ॥ २४१.६॥ २४१.७/१परमात्मनि कुशलमध्यात्मगतिनिश्चयम् । २४१.७/२मैत्रावरुणिमासीनमभिवाद्य कृताञ्जलिः ॥ २४१.७॥ २४१.८/१स्वच्छन्दं सुकृतं चैव मधुरं चाप्यनुल्बणम् । २४१.८/२पप्रच्छर्षिवरं राजा करालजनकः पुरा ॥ २४१.८॥ २४१.९/१करालजनक उवाच । भगवञ् श्रोतुमिच्छामि परं ब्रह्म सनातनम् । २४१.९/२यस्मिन् न पुनरावृत्तिं प्राप्नुवन्ति मनीषिणः ॥ २४१.९॥ २४१.१०/१यच्च तत् क्षरमित्युक्तं यत्रेदं क्षरते जगत् । २४१.१०/२यच्चाक्षरमिति प्रोक्तं शिवं क्षेममनामयम् ॥ २४१.१०॥ २४१.११/१वसिष्ठ उवाच । श्रूयतां पृथिवीपाल क्षरतीदं यथा जगत् । २४१.११/२यत्र क्षरति पूर्वेण यावत्कालेन चाप्यथ ॥ २४१.११॥ २४१.१२/१युगं द्वादशसाहस्र्यं कल्पं विद्धि चतुर्युगम् । २४१.१२/२दशकल्पशतावर्तमहस्तद् ब्राह्ममुच्यते ॥ २४१.१२॥ २४१.१३/१रात्रिश्चैतावती राजन् यस्यान्ते प्रतिबुध्यते । २४१.१३/२सृजत्यनन्तकर्माणि महान्तं भूतमग्रजम् ॥ २४१.१३॥ २४१.१४/१मूर्तिमन्तममूर्तात्मा विश्वं शम्भुः स्वयम्भुवः । २४१.१४/२यत्रोत्पत्तिं प्रवक्ष्यामि मूलतो नृपसत्तम ॥ २४१.१४॥ २४१.१५/१अणिमा लघिमा प्राप्तिरीशानं ज्योतिरव्ययम् । २४१.१५/२सर्वतःपाणिपादान्तं सर्वतोक्षिशिरोमुखम् ॥ २४१.१५॥ २४१.१६/१सर्वतःश्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति । २४१.१६/२हिरण्यगर्भो भगवान् एष बुद्धिरिति स्मृतिः ॥ २४१.१६॥ २४१.१७/१महान् इति च योगेषु विरिञ्चिरिति चाप्यथ । २४१.१७/२सांख्ये च पठ्यते शास्त्रे नामभिर्बहुधात्मकः ॥ २४१.१७॥ २४१.१८/१विचित्ररूपो विश्वात्मा एकाक्षर इति स्मृतः । २४१.१८/२धृतमेकात्मकं येन कृत्स्नं त्रैलोक्यमात्मना ॥ २४१.१८॥ २४१.१९/१तथैव बहुरूपत्वाद् विश्वरूप इति श्रुतः । २४१.१९/२एष वै विक्रियापन्नः सृजत्यात्मानमात्मना ॥ २४१.१९॥ २४१.२०/१प्रधानं तस्य संयोगाद् उत्पन्नं सुमहत् पुरम् । २४१.२०/२अहंकारं महातेजाः प्रजापतिनमस्कृतम् ॥ २४१.२०॥ २४१.२१/१अव्यक्ताद् व्यक्तिमापन्नं विद्यासर्गं वदन्ति तम् । २४१.२१/२महान्तं चाप्यहंकारमविद्यासर्ग एव च ॥ २४१.२१॥ २४१.२२/१अचरश्च चरश्चैव समुत्पन्नौ तथैकतः । २४१.२२/२विद्याविद्येति विख्याते श्रुतिशास्त्रानुचिन्तकैः ॥ २४१.२२॥ २४१.२३/१भूतसर्गमहंकारात् तृतीयं विद्धि पार्थिव । २४१.२३/२अहंकारेषु नृपते चतुर्थं विद्धि वैकृतम् ॥ २४१.२३॥ २४१.२४/१वायुर्ज्योतिरथाकाशमापोऽथ पृथिवी तथा । २४१.२४/२शब्दस्पर्शौ च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च ॥ २४१.२४॥ २४१.२५/१एवं युगपद् उत्पन्नं दशवर्गमसंशयम् । २४१.२५/२पञ्चमं विद्धि राजेन्द्र भौतिकं सर्गमर्थकृत् ॥ २४१.२५॥ २४१.२६/१श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा घ्राणमेव च पञ्चमम् । २४१.२६/२वाग् हस्तौ चैव पादौ च पायुर्मेढ्रं तथैव च ॥ २४१.२६॥ २४१.२७/१बुद्धीन्द्रियाणि चैतानि तथा कर्मेन्द्रियाणि च । २४१.२७/२सम्भूतानीह युगपन् मनसा सह पार्थिव ॥ २४१.२७॥ २४१.२८/१एषा तत्त्वचतुर्विंशा सर्वाकृतिः प्रवर्तते । २४१.२८/२यां ज्ञात्वा नाभिशोचन्ति ब्राह्मणास्तत्त्वदर्शिनः ॥ २४१.२८॥ २४१.२९/१एवमेतत् समुत्पन्नं त्रैलोक्यमिदमुत्तमम् । २४१.२९/२वेदितव्यं नरश्रेष्ठ सदैव नरकार्णवे ॥ २४१.२९॥ २४१.३०/१सयक्षभूतगन्धर्वे सकिंनरमहोरगे । २४१.३०/२सचारणपिशाचे वै सदेवर्षिनिशाचरे ॥ २४१.३०॥ २४१.३१/१सदंशकीटमशके सपूतिकृमिमूषके । २४१.३१/२शुनि श्वपाके चैणेये सचाण्डाले सपुल्कसे ॥ २४१.३१॥ २४१.३२/१हस्त्यश्वखरशार्दूले सवृके गवि चैव ह । २४१.३२/२या च मूर्तिश्च यत् किंचित् सर्वत्रैतन् निदर्शनम् ॥ २४१.३२॥ २४१.३३/१जले भुवि तथाकाशे नान्यत्रेति विनिश्चयः । २४१.३३/२स्थानं देहवतामासीद् इत्येवमनुशुश्रुम ॥ २४१.३३॥ २४१.३४/१कृत्स्नमेतावतस्तात क्षरते व्यक्तसंज्ञकः । २४१.३४/२अहन्यहनि भूतात्मा यच्चाक्षर इति स्मृतम् ॥ २४१.३४॥ २४१.३५/१ततस्तत् क्षरमित्युक्तं क्षरतीदं यथा जगत् । २४१.३५/२जगन् मोहात्मकं चाहुरव्यक्ताद् व्यक्तसंज्ञकम् ॥ २४१.३५॥ २४१.३६/१महांश्चैवाक्षरो नित्यमेतत् क्षरविवर्जनम् । २४१.३६/२कथितं ते महाराज यस्मान् नावर्तते पुनः ॥ २४१.३६॥ २४१.३७/१पञ्चविंशतिकोऽमूर्तः स नित्यस्तत्त्वसंज्ञकः । २४१.३७/२सत्त्वसंश्रयणात् तत्त्वं सत्त्वमाहुर्मनीषिणः ॥ २४१.३७॥ २४१.३८/१यद् अमूर्तिः सृजद् व्यक्तं तन् मूर्तिमधितिष्ठति । २४१.३८/२चतुर्विंशतिमो व्यक्तो ह्यमूर्तिः पञ्चविंशकः ॥ २४१.३८॥ २४१.३९/१स एव हृदि सर्वासु मूर्तिष्वातिष्ठतात्मवान् । २४१.३९/२चेतयंश्चेतनो नित्यं सर्वमूर्तिरमूर्तिमान् ॥ २४१.३९॥ २४१.४०/१सर्गप्रलयधर्मेण स सर्गप्रलयात्मकः । २४१.४०/२गोचरे वर्तते नित्यं निर्गुणो गुणसंज्ञितः ॥ २४१.४०॥ २४१.४१/१एवमेष महात्मा च सर्गप्रलयकोटिशः । २४१.४१/२विकुर्वाणः प्रकृतिमान् नाभिमन्येत बुद्धिमान् ॥ २४१.४१॥ २४१.४२/१तमःसत्त्वरजोयुक्तस्तासु तास्विह योनिषु । २४१.४२/२लीयते प्रतिबुद्धत्वाद् अबुद्धजनसेवनात् ॥ २४१.४२॥ २४१.४३/१सहवासनिवासत्वाद् बालोऽहमिति मन्यते । २४१.४३/२योऽहं न सोऽहमित्युक्तो गुणान् एवानुवर्तते ॥ २४१.४३॥ २४१.४४/१तमसा तामसान् भावान् विविधान् प्रतिपद्यते । २४१.४४/२रजसा राजसांश्चैव सात्त्विकान् सत्त्वसंश्रयात् ॥ २४१.४४॥ २४१.४५/१शुक्ललोहितकृष्णानि रूपाण्येतानि त्रीणि तु । २४१.४५/२सर्वाण्येतानि रूपाणि जानीहि प्राकृतानि तु ॥ २४१.४५॥ २४१.४६/१तामसा निरयं यान्ति राजसा मानुषान् अथ । २४१.४६/२सात्त्विका देवलोकाय गच्छन्ति सुखभागिनः ॥ २४१.४६॥ २४१.४७/१निष्केवलेन पापेन तिर्यग्योनिमवाप्नुयात् । २४१.४७/२पुण्यपापेषु मानुष्यं पुण्यमात्रेण देवताः ॥ २४१.४७॥ २४१.४८/१एवमव्यक्तविषयं मोक्षमाहुर्मनीषिणः । २४१.४८/२पञ्चविंशतिमो योऽयं ज्ञानाद् एव प्रवर्तते ॥ २४१.४८॥ २४२.१/१वसिष्ठ उवाच । एवमप्रतिबुद्धत्वाद् अबुद्धमनुवर्तते । २४२.१/२देहाद् देहसहस्राणि तथा च न स भिद्यते ॥ २४२.१॥ २४२.२/१तिर्यग्योनिसहस्रेषु कदाचिद् देवतास्वपि । २४२.२/२उत्पद्यति तपोयोगाद् गुणैः सह गुणक्षयात् ॥ २४२.२॥ २४२.३/१मनुष्यत्वाद् दिवं याति देवो मानुष्यमेति च । २४२.३/२मानुष्यान् निरयस्थानमालयं प्रतिपद्यते ॥ २४२.३॥ २४२.४/१कोषकारो यथात्मानं कीटः समभिरुन्धति । २४२.४/२सूत्रतन्तुगुणैर्नित्यं तथायमगुणो गुणैः ॥ २४२.४॥ २४२.५/१द्वंद्वमेति च निर्द्वंद्वस्तासु तास्विह योनिषु । २४२.५/२शीर्षरोगेऽक्षिरोगे च दन्तशूले गलग्रहे ॥ २४२.५॥ २४२.६/१जलोदरेऽतिसारे च गण्डमालाविचर्चिके । २४२.६/२श्वित्रकुष्ठेऽग्निदग्धे च सिध्मापस्मारयोरपि ॥ २४२.६॥ २४२.७/१यानि चान्यानि द्वंद्वानि प्राकृतानि शरीरिणाम् । २४२.७/२उत्पद्यन्ते विचित्राणि तान्येवात्माभिमन्यते ॥ २४२.७॥ २४२.८/१अभिमानातिमानानां तथैव सुकृतान्यपि । २४२.८/२एकवासाश्चतुर्वासाः शायी नित्यमधस्तथा ॥ २४२.८॥ २४२.९/१मण्डूकशायी च तथा वीरासनगतस्तथा । २४२.९/२वीरमासनमाकाशे तथा शयनमेव च ॥ २४२.९॥ २४२.१०/१इष्टकाप्रस्तरे चैव चक्रकप्रस्तरे तथा । २४२.१०/२भस्मप्रस्तरशायी च भूमिशय्यानुलेपनः ॥ २४२.१०॥ २४२.११/१वीरस्थानाम्बुपाके च शयनं फलकेषु च । २४२.११/२विविधासु च शय्यासु फलगृह्यान्वितासु च ॥ २४२.११॥ २४२.१२/१उद्याने खललग्ने तु क्षौमकृष्णाजिनान्वितः । २४२.१२/२मणिवालपरीधानो व्याघ्रचर्मपरिच्छदः ॥ २४२.१२॥ २४२.१३/१सिंहचर्मपरीधानः पट्टवासास्तथैव च । २४२.१३/२फलकं परिधानश्च तथा कटकवस्त्रधृक् ॥ २४२.१३॥ २४२.१४/१कटैकवसनश्चैव चीरवासास्तथैव च । २४२.१४/२वस्त्राणि चान्यानि बहून्यभिमत्य च बुद्धिमान् ॥ २४२.१४॥ २४२.१५/१भोजनानि विचित्राणि रत्नानि विविधानि च । २४२.१५/२एकरात्रान्तराशित्वमेककालिकभोजनम् ॥ २४२.१५॥ २४२.१६/१चतुर्थाष्टमकालं च षष्ठकालिकमेव च । २४२.१६/२षड्रात्रभोजनश्चैव तथा चाष्टाहभोजनः ॥ २४२.१६॥ २४२.१७/१मासोपवासी मूलाशी फलाहारस्तथैव च । २४२.१७/२वायुभक्षश्च पिण्याक+ ।दधिगोमयभोजनः ॥ २४२.१७॥ २४२.१८/१गोमूत्रभोजनश्चैव काशपुष्पाशनस्तथा । २४२.१८/२शैवालभोजनश्चैव तथा चान्येन वर्तयन् ॥ २४२.१८॥ २४२.१९/१वर्तयञ् शीर्णपर्णैश्च प्रकीर्णफलभोजनः । २४२.१९/२विविधानि च कृच्छ्राणि सेवते सिद्धिकाङ्क्षया ॥ २४२.१९॥ २४२.२०/१चान्द्रायणानि विधिवल्लिङ्गानि विविधानि च । २४२.२०/२चातुराश्रम्ययुक्तानि धर्माधर्माश्रयाण्यपि ॥ २४२.२०॥ २४२.२१/१उपाश्रयान् अप्यपरान् पाखण्डान् विविधान् अपि । २४२.२१/२विविक्ताश्च शिलाछायास्तथा प्रस्रवणानि च ॥ २४२.२१॥ २४२.२२/१पुलिनानि विविक्तानि विविधानि वनानि च । २४२.२२/२काननेषु विविक्ताश्च शैलानां महतीर्गुहाः ॥ २४२.२२॥ २४२.२३/१नियमान् विविधांश्चापि विविधानि तपांसि च । २४२.२३/२यज्ञांश्च विविधाकारान् विद्याश्च विविधास्तथा ॥ २४२.२३॥ २४२.२४/१वणिक्पथं द्विजक्षत्र+ ।वैश्यशूद्रांस्तथैव च । २४२.२४/२दानं च विविधाकारं दीनान्धकृपणादिषु ॥ २४२.२४॥ २४२.२५/१अभिमन्येत संधातुं तथैव विविधान् गुणान् । २४२.२५/२सत्त्वं रजस्तमश्चैव धर्मार्थौ काम एव च ॥ २४२.२५॥ २४२.२६/१प्रकृत्यात्मानमेवात्मा एवं प्रविभजत्युत । २४२.२६/२स्वाहाकारवषट्कारौ स्वधाकारनमस्क्रिये ॥ २४२.२६॥ २४२.२७/१यजनाध्ययने दानं तथैवाहुः प्रतिग्रहम् । २४२.२७/२याजनाध्यापने चैव तथान्यद् अपि किंचन ॥ २४२.२७॥ २४२.२८/१जन्ममृत्युविधानेन तथा विशसनेन च । २४२.२८/२शुभाशुभभयं सर्वमेतद् आहुः सनातनम् ॥ २४२.२८॥ २४२.२९/१प्रकृतिः कुरुते देवी भयं प्रलयमेव च । २४२.२९/२दिवसान्ते गुणान् एतान् अतीत्यैकोऽवतिष्ठते ॥ २४२.२९॥ २४२.३०/१रश्मिजालमिवादित्यस्तत्कालं संनियच्छति । २४२.३०/२एवमेवैष तत् सर्वं क्रीडार्थमभिमन्यते ॥ २४२.३०॥ २४२.३१/१आत्मरूपगुणान् एतान् विविधान् हृदयप्रियान् । २४२.३१/२एवमेतां प्रकुर्वाणः सर्गप्रलयधर्मिणीम् ॥ २४२.३१॥ २४२.३२/१क्रियां क्रियापथे रक्तस्त्रिगुणस्त्रिगुणाधिपः । २४२.३२/२क्रियाक्रियापथोपेतस्तथा तद् इति मन्यते ॥ २४२.३२॥ २४२.३३/१प्रकृत्या सर्वमेवेदं जगद् अन्धीकृतं विभो । २४२.३३/२रजसा तमसा चैव व्याप्तं सर्वमनेकधा ॥ २४२.३३॥ २४२.३४/१एवं द्वंद्वान्यतीतानि मम वर्तन्ति नित्यशः । २४२.३४/२मत्त एतानि जायन्ते प्रलये यान्ति मामपि ॥ २४२.३४॥ २४२.३५/१निस्तर्तव्याण्यथैतानि सर्वाणीति नराधिप । २४२.३५/२मन्यते पक्षबुद्धित्वात् तथैव सुकृतान्यपि ॥ २४२.३५॥ २४२.३६/१भोक्तव्यानि ममैतानि देवलोकगतेन वै । २४२.३६/२इहैव चैनं भोक्ष्यामि शुभाशुभफलोदयम् ॥ २४२.३६॥ २४२.३७/१सुखमेवं तु कर्तव्यं सकृत् कृत्वा सुखं मम । २४२.३७/२यावद् एव तु मे सौख्यं जात्यां जात्यां भविष्यति ॥ २४२.३७॥ २४२.३८/१भविष्यति न मे दुःखं कृतेनेहाप्यनन्तकम् । २४२.३८/२सुखदुःखं हि मानुष्यं निरये चापि मज्जनम् ॥ २४२.३८॥ २४२.३९/१निरयाच्चापि मानुष्यं कालेनैष्याम्यहं पुनः । २४२.३९/२मनुष्यत्वाच्च देवत्वं देवत्वात् पौरुषं पुनः ॥ २४२.३९॥ २४२.४०/१मनुष्यत्वाच्च निरयं पर्यायेणोपगच्छति । २४२.४०/२एष एवं द्विजातीनामात्मा वै स गुणैर्वृतः ॥ २४२.४०॥ २४२.४१/१तेन देवमनुष्येषु निरयं चोपपद्यते । २४२.४१/२ममत्वेनावृतो नित्यं तत्रैव परिवर्तते ॥ २४२.४१॥ २४२.४२/१सर्गकोटिसहस्राणि मरणान्तासु मूर्तिषु । २४२.४२/२य एवं कुरुते कर्म शुभाशुभफलात्मकम् ॥ २४२.४२॥ २४२.४३/१स एवं फलमाप्नोति त्रिषु लोकेषु मूर्तिमान् । २४२.४३/२प्रकृतिः कुरुते कर्म शुभाशुभफलात्मकम् ॥ २४२.४३॥ २४२.४४/१प्रकृतिश्च तथाप्नोति त्रिषु लोकेषु कामगा । २४२.४४/२तिर्यग्योनिमनुष्यत्वे देवलोके तथैव च ॥ २४२.४४॥ २४२.४५/१त्रीणि स्थानानि चैतानि जानीयात् प्राकृतानि ह । २४२.४५/२अलिङ्गप्रकृतित्वाच्च लिङ्गैरप्यनुमीयते ॥ २४२.४५॥ २४२.४६/१तथैव पौरुषं लिङ्गमनुमानाद् धि मन्यते । २४२.४६/२स लिङ्गान्तरमासाद्य प्राकृतं लिङ्गमव्रणम् ॥ २४२.४६॥ २४२.४७/१व्रणद्वाराण्यधिष्ठाय कर्माण्यात्मनि मन्यते । २४२.४७/२श्रोत्रादीनि तु सर्वाणि पञ्च कर्मेन्द्रियाण्यथ ॥ २४२.४७॥ २४२.४८/१रागादीनि प्रवर्तन्ते गुणेष्विह गुणैः सह । २४२.४८/२अहमेतानि वै कुर्वन् ममैतानीन्द्रियाणि ह ॥ २४२.४८॥ २४२.४९/१निरिन्द्रियो हि मन्येत व्रणवान् अस्मि निर्व्रणः । २४२.४९/२अलिङ्गो लिङ्गमात्मानमकालं कालमात्मनः ॥ २४२.४९॥ २४२.५०/१असत्त्वं सत्त्वमात्मानममृतं मृतमात्मनः । २४२.५०/२अमृत्युं मृत्युमात्मानमचरं चरमात्मनः ॥ २४२.५०॥ २४२.५१/१अक्षेत्रं क्षेत्रमात्मानमसङ्गं सङ्गमात्मनः । २४२.५१/२अतत्त्वं तत्त्वमात्मानमभवं भवमात्मनः ॥ २४२.५१॥ २४२.५२/१अक्षरं क्षरमात्मानमबुद्धत्वाद् धि मन्यते । २४२.५२/२एवमप्रतिबुद्धत्वाद् अबुद्धजनसेवनात् ॥ २४२.५२॥ २४२.५३/१सर्गकोटिसहस्राणि पतनान्तानि गच्छति । २४२.५३/२जन्मान्तरसहस्राणि मरणान्तानि गच्छति ॥ २४२.५३॥ २४२.५४/१तिर्यग्योनिमनुष्यत्वे देवलोके तथैव च । २४२.५४/२चन्द्रमा इव कोशानां पुनस्तत्र सहस्रशः ॥ २४२.५४॥ २४२.५५/१नीयतेऽप्रतिबुद्धत्वाद् एवमेव कुबुद्धिमान् । २४२.५५/२कला पञ्चदशी योनिस्तद् धाम इति पठ्यते ॥ २४२.५५॥ २४२.५६/१नित्यमेव विजानीहि सोमं वै षोडशांशकैः । २४२.५६/२कलया जायतेऽजस्रं पुनः पुनरबुद्धिमान् ॥ २४२.५६॥ २४२.५७/१धीमांश्चायं न भवति नृप एवं हि जायते । २४२.५७/२षोडशी तु कला सूक्ष्मा स सोम उपधार्यताम् ॥ २४२.५७॥ २४२.५८/१न तूपयुज्यते देवैर्देवान् अपि युनक्ति सः । २४२.५८/२ममत्वं क्षपयित्वा तु जायते नृपसत्तम । २४२.५८/३प्रकृतेस्त्रिगुणायास्तु स एव त्रिगुणो भवेत् ॥ २४२.५८॥ २४३.१/१जनक उवाच । अक्षरक्षरयोरेष द्वयोः सम्बन्ध इष्यते । २४३.१/२स्त्रीपुंसयोर्वा सम्बन्धः स वै पुरुष उच्यते ॥ २४३.१॥ २४३.२/१ऋते तु पुरुषं नेह स्त्री गर्भान् धारयत्युत । २४३.२/२ऋते स्त्रियं न पुरुषो रूपं निर्वर्तते तथा ॥ २४३.२॥ २४३.३/१अन्योन्यस्याभिसम्बन्धाद् अन्योन्यगुणसंश्रयात् । २४३.३/२रूपं निर्वर्तयेद् एतद् एवं सर्वासु योनिषु ॥ २४३.३॥ २४३.४/१रत्यर्थमतिसंयोगाद् अन्योन्यगुणसंश्रयात् । २४३.४/२ऋतौ निर्वर्तते रूपं तद् वक्ष्यामि निदर्शनम् ॥ २४३.४॥ २४३.५/१ये गुणाः पुरुषस्येह ये च मातुर्गुणास्तथा । २४३.५/२अस्थि स्नायु च मज्जा च जानीमः पितृतो द्विज ॥ २४३.५॥ २४३.६/१त्वङ्मांसशोणितं चेति मातृजान्यनुशुश्रुम । २४३.६/२एवमेतद् द्विजश्रेष्ठ वेदशास्त्रेषु पठ्यते ॥ २४३.६॥ २४३.७/१प्रमाणं यच्च वेदोक्तं शास्त्रोक्तं यच्च पठ्यते । २४३.७/२वेदशास्त्रप्रमाणं च प्रमाणं तत् सनातनम् ॥ २४३.७॥ २४३.८/१एवमेवाभिसम्बन्धौ नित्यं प्रकृतिपूरुषौ । २४३.८/२यच्चापि भगवंस्तस्मान् मोक्षधर्मो न विद्यते ॥ २४३.८॥ २४३.९/१अथवानन्तरकृतं किंचिद् एव निदर्शनम् । २४३.९/२तन् ममाचक्ष्व तत्त्वेन प्रत्यक्षो ह्यसि सर्वदा ॥ २४३.९॥ २४३.१०/१मोक्षकामा वयं चापि काङ्क्षामो यद् अनामयम् । २४३.१०/२अजेयमजरं नित्यमतीन्द्रियमनीश्वरम् ॥ २४३.१०॥ २४३.११/१वसिष्ठ उवाच । यद् एतद् उक्तं भवता वेदशास्त्रनिदर्शनम् । २४३.११/२एवमेतद् यथा वक्ष्ये तत्त्वग्राही यथा भवान् ॥ २४३.११॥ २४३.१२/१धार्यते हि त्वया ग्रन्थ उभयोर्वेदशास्त्रयोः । २४३.१२/२न च ग्रन्थस्य तत्त्वज्ञो यथातत्त्वं नरेश्वर ॥ २४३.१२॥ २४३.१३/१यो हि वेदे च शास्त्रे च ग्रन्थधारणतत्परः । २४३.१३/२न च ग्रन्थार्थतत्त्वज्ञस्तस्य तद्धारणं वृथा ॥ २४३.१३॥ २४३.१४/१भारं स वहते तस्य ग्रन्थस्यार्थं न वेत्ति यः । २४३.१४/२यस्तु ग्रन्थार्थतत्त्वज्ञो नास्य ग्रन्थागमो वृथा ॥ २४३.१४॥ २४३.१५/१ग्रन्थस्यार्थं स पृष्टस्तु मादृशो वक्तुमर्हति । २४३.१५/२यथातत्त्वाभिगमनाद् अर्थं तस्य स विन्दति ॥ २४३.१५॥ २४३.१६/१न यः समुत्सुकः कश्चिद् ग्रन्थार्थं स्थूलबुद्धिमान् । २४३.१६/२स कथं मन्दविज्ञानो ग्रन्थं वक्ष्यति निर्णयात् ॥ २४३.१६॥ २४३.१७/१अज्ञात्वा ग्रन्थतत्त्वानि वादं यः कुरुते नरः । २४३.१७/२लोभाद् वाप्यथवा दम्भात् स पापी नरकं व्रजेत् ॥ २४३.१७॥ २४३.१८/१निर्णयं चापि च्छिद्रात्मा न तद् वक्ष्यति तत्त्वतः । २४३.१८/२सोऽपीहास्यार्थतत्त्वज्ञो यस्मान् नैवात्मवान् अपि ॥ २४३.१८॥ २४३.१९/१तस्मात् त्वं श‍ृणु राजेन्द्र यथैतद् अनुदृश्यते । २४३.१९/२यथा तत्त्वेन सांख्येषु योगेषु च महात्मसु ॥ २४३.१९॥ २४३.२०/१यद् एव योगाः पश्यन्ति सांख्यं तद् अनुगम्यते । २४३.२०/२एकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स बुद्धिमान् ॥ २४३.२०॥ २४३.२१/१त्वङ् मांसं रुधिरं मेदः पित्तं मज्जास्थि स्नायु च । २४३.२१/२एतद् ऐन्द्रियकं तात यद् भवान् इत्थमात्थ माम् ॥ २४३.२१॥ २४३.२२/१द्रव्याद् द्रव्यस्य निर्वृत्तिरिन्द्रियाद् इन्द्रियं तथा । २४३.२२/२देहाद् देहमवाप्नोति बीजाद् बीजं तथैव च ॥ २४३.२२॥ २४३.२३/१निरिन्द्रियस्य बीजस्य निर्द्रव्यस्यापि देहिनः । २४३.२३/२कथं गुणा भविष्यन्ति निर्गुणत्वान् महात्मनः ॥ २४३.२३॥ २४३.२४/१गुणा गुणेषु जायन्ते तत्रैव विरमन्ति च । २४३.२४/२एवं गुणाः प्रकृतिजा जायन्ते न च यान्ति च ॥ २४३.२४॥ २४३.२५/१त्वङ् मांसं रुधिरं मेदः पित्तं मज्जास्थि स्नायु च । २४३.२५/२अष्टौ तान्यथ शुक्रेण जानीहि प्राकृतेन वै ॥ २४३.२५॥ २४३.२६/१पुमांश्चैवापुमांश्चैव स्त्रीलिङ्गं प्राकृतं स्मृतम् । २४३.२६/२वायुरेष पुमांश्चैव रस इत्यभिधीयते ॥ २४३.२६॥ २४३.२७/१अलिङ्गा प्रकृतिर्लिङ्गैरुपलभ्यति सात्मजैः । २४३.२७/२यथा पुष्पफलैर्नित्यं मूर्तं चामूर्तयस्तथा ॥ २४३.२७॥ २४३.२८/१एवमप्यनुमानेन स लिङ्गमुपलभ्यते । २४३.२८/२पञ्चविंशतिकस्तात लिङ्गेषु नियतात्मकः ॥ २४३.२८॥ २४३.२९/१अनादिनिधनोऽनन्तः सर्वदर्शनकेवलः । २४३.२९/२केवलं त्वभिमानित्वाद् गुणेषु गुण उच्यते ॥ २४३.२९॥ २४३.३०/१गुणा गुणवतः सन्ति निर्गुणस्य कुतो गुणाः । २४३.३०/२तस्माद् एवं विजानन्ति ये जना गुणदर्शिनः ॥ २४३.३०॥ २४३.३१/१यदा त्वेष गुणान् एतान् प्राकृतान् अभिमन्यते । २४३.३१/२तदा स गुणवान् एव गुणभेदान् प्रपश्यति ॥ २४३.३१॥ २४३.३२/१यत् तद् बुद्धेः परं प्राहुः सांख्ययोगं च सर्वशः । २४३.३२/२बुध्यमानं महाप्राज्ञाः प्रबुद्धपरिवर्जनात् ॥ २४३.३२॥ २४३.३३/१अप्रबुद्धं यथा व्यक्तं स्वगुणैः प्राहुरीश्वरम् । २४३.३३/२निर्गुणं चेश्वरं नित्यमधिष्ठातारमेव च ॥ २४३.३३॥ २४३.३४/१प्रकृतेश्च गुणानां च पञ्चविंशतिकं बुधाः । २४३.३४/२सांख्ययोगे च कुशला बुध्यन्ते परमैषिणः ॥ २४३.३४॥ २४३.३५/१यदा प्रबुद्धमव्यक्तमवस्थातननीरवः । २४३.३५/२बुध्यमानं न बुध्यन्तेऽवगच्छन्ति समं तदा ॥ २४३.३५॥ २४३.३६/१एतन् निदर्शनं सम्यङ् न सम्यग् अनुदर्शनम् । २४३.३६/२बुध्यमानं प्रबुध्यन्ते द्वाभ्यां पृथग् अरिंदम ॥ २४३.३६॥ २४३.३७/१परस्परेणैतद् उक्तं क्षराक्षरनिदर्शनम् । २४३.३७/२एकत्वमक्षरं प्राहुर्नानात्वं क्षरमुच्यते ॥ २४३.३७॥ २४३.३८/१पञ्चविंशतिनिष्ठोऽयं तदा सम्यक् प्रचक्षते । २४३.३८/२एकत्वदर्शनं चास्य नानात्वं चास्य दर्शनम् ॥ २४३.३८॥ २४३.३९/१तत्त्ववित् तत्त्वयोरेव पृथग् एतन् निदर्शनम् । २४३.३९/२पञ्चविंशतिभिस्तत्त्वं तत्त्वमाहुर्मनीषिणः ॥ २४३.३९॥ २४३.४०/१निस्तत्त्वं पञ्चविंशस्य परमाहुर्मनीषिणः । २४३.४०/२वर्ज्यस्य वर्ज्यमाचारं तत्त्वं तत्त्वात् सनातनम् ॥ २४३.४०॥ २४३.४१/१करालजनक उवाच । नानात्वैकत्वमित्युक्तं त्वयैतद् द्विजसत्तम । २४३.४१/२पश्यतस्तद् धि संदिग्धमेतयोर्वै निदर्शनम् ॥ २४३.४१॥ २४३.४२/१तथा बुद्धप्रबुद्धाभ्यां बुध्यमानस्य चानघ । २४३.४२/२स्थूलबुद्ध्या न पश्यामि तत्त्वमेतन् न संशयः ॥ २४३.४२॥ २४३.४३/१अक्षरक्षरयोरुक्तं त्वया यद् अपि कारणम् । २४३.४३/२तद् अप्यस्थिरबुद्धित्वात् प्रनष्टमिव मेऽनघ ॥ २४३.४३॥ २४३.४४/१तद् एतच्छ्रोतुमिच्छामि नानात्वैकत्वदर्शनम् । २४३.४४/२द्वंद्वं चैवानिरुद्धं च बुध्यमानं च तत्त्वतः ॥ २४३.४४॥ २४३.४५/१विद्याविद्ये च भगवन्न् अक्षरं क्षरमेव च । २४३.४५/२सांख्ययोगं च कृत्स्नेन बुद्धाबुद्धिं पृथक् पृथक् ॥ २४३.४५॥ २४३.४६/१वसिष्ठ उवाच । हन्त ते सम्प्रवक्ष्यामि यद् एतद् अनुपृच्छसि । २४३.४६/२योगकृत्यं महाराज पृथग् एव श‍ृणुष्व मे ॥ २४३.४६॥ २४३.४७/१योगकृत्यं तु योगानां ध्यानमेव परं बलम् । २४३.४७/२तच्चापि द्विविधं ध्यानमाहुर्विद्याविदो जनाः ॥ २४३.४७॥ २४३.४८/१एकाग्रता च मनसः प्राणायामस्तथैव च । २४३.४८/२प्राणायामस्तु सगुणो निर्गुणो मानसस्तथा ॥ २४३.४८॥ २४३.४९/१मूत्रोत्सर्गे पुरीषे च भोजने च नराधिप । २४३.४९/२द्विकालं नोपभुञ्जीत शेषं भुञ्जीत तत्परः ॥ २४३.४९॥ २४३.५०/१इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यो निवर्त्य मनसा मुनिः । २४३.५०/२दशद्वादशभिर्वापि चतुर्विंशात् परं यतः ॥ २४३.५०॥ २४३.५१/१स चोदनाभिर्मतिमान् नात्मानं चोदयेद् अथ । २४३.५१/२तिष्ठन्तमजरं तं तु यत् तद् उक्तं मनीषिभिः ॥ २४३.५१॥ २४३.५२/१विश्वात्मा सततं ज्ञेय इत्येवमनुशुश्रुम । २४३.५२/२द्रव्यं ह्यहीनमनसो नान्यथेति विनिश्चयः ॥ २४३.५२॥ २४३.५३/१विमुक्तः सर्वसङ्गेभ्यो लघ्वाहारो जितेन्द्रियः । २४३.५३/२पूर्वरात्रे परार्धे च धारयीत मनो हृदि ॥ २४३.५३॥ २४३.५४/१स्थिरीकृत्येन्द्रियग्रामं मनसा मिथिलेश्वर । २४३.५४/२मनो बुद्ध्या स्थिरं कृत्वा पाषाण इव निश्चलः ॥ २४३.५४॥ २४३.५५/१स्थाणुवच्चाप्यकम्प्यः स्याद् दारुवच्चापि निश्चलः । २४३.५५/२बुद्ध्या विधिविधानज्ञस्ततो युक्तं प्रचक्षते ॥ २४३.५५॥ २४३.५६/१न श‍ृणोति न चाघ्राति न च पश्यति किंचन । २४३.५६/२न च स्पर्शं विजानाति न च संकल्पते मनः ॥ २४३.५६॥ २४३.५७/१न चापि मन्यते किंचिन् न च बुध्येत काष्ठवत् । २४३.५७/२तदा प्रकृतिमापन्नं युक्तमाहुर्मनीषिणः ॥ २४३.५७॥ २४३.५८/१न भाति हि यथा दीपो दीप्तिस्तद्वच्च दृश्यते । २४३.५८/२निलिङ्गश्चाधश्चोर्ध्वं च तिर्यग्गतिमवाप्नुयात् ॥ २४३.५८॥ २४३.५९/१तदा तदुपपन्नश्च यस्मिन् दृष्टे च कथ्यते । २४३.५९/२हृदयस्थोऽन्तरात्मेति ज्ञेयो ज्ञस्तात मद्विधैः ॥ २४३.५९॥ २४३.६०/१निर्धूम इव सप्तार्चिरादित्य इव रश्मिवान् । २४३.६०/२वैद्युतोऽग्निरिवाकाशे पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥ २४३.६०॥ २४३.६१/१यं पश्यन्ति महात्मानो धृतिमन्तो मनीषिणः । २४३.६१/२ब्राह्मणा ब्रह्मयोनिस्था ह्ययोनिममृतात्मकम् ॥ २४३.६१॥ २४३.६२/१तद् एवाहुरणुभ्योऽणु तन् महद्भ्यो महत्तरम् । २४३.६२/२सर्वत्र सर्वभूतेषु ध्रुवं तिष्ठन् न दृश्यते ॥ २४३.६२॥ २४३.६३/१बुद्धिद्रव्येण दृश्येन मनोदीपेन लोककृत् । २४३.६३/२महतस्तमसस्तात पारे तिष्ठन् न तामसः ॥ २४३.६३॥ २४३.६४/१तमसो दूर इत्युक्तस्तत्त्वज्ञैर्वेदपारगैः । २४३.६४/२विमलो विमतश्चैव निर्लिङ्गोऽलिङ्गसंज्ञकः ॥ २४३.६४॥ २४३.६५/१योग एष हि लोकानां किमन्यद् योगलक्षणम् । २४३.६५/२एवं पश्यन् प्रपश्येत आत्मानमजरं परम् ॥ २४३.६५॥ २४३.६६/१योगदर्शनमेतावद् उक्तं ते तत्त्वतो मया । २४३.६६/२सांख्यज्ञानं प्रवक्ष्यामि परिसंख्यानिदर्शनम् ॥ २४३.६६॥ २४३.६७/१अव्यक्तमाहुः प्रख्यानं परां प्रकृतिमात्मनः । २४३.६७/२तस्मान् महत् समुत्पन्नं द्वितीयं राजसत्तम ॥ २४३.६७॥ २४३.६८/१अहंकारस्तु महतस्तृतीय इति नः श्रुतम् । २४३.६८/२पञ्चभूतान्यहंकाराद् आहुः सांख्यात्मदर्शिनः ॥ २४३.६८॥ २४३.६९/१एताः प्रकृतयस्त्वष्टौ विकाराश्चापि षोडश । २४३.६९/२पञ्च चैव विशेषाश्च तथा पञ्चेन्द्रियाणि च ॥ २४३.६९॥ २४३.७०/१एतावद् एव तत्त्वानां सांख्यमाहुर्मनीषिणः । २४३.७०/२सांख्ये सांख्यविधानज्ञा नित्यं सांख्यपथे स्थिताः ॥ २४३.७०॥ २४३.७१/१यस्माद् यद् अभिजायेत तत् तत्रैव प्रलीयते । २४३.७१/२लीयन्ते प्रतिलोमानि गृह्यन्ते चान्तरात्मना ॥ २४३.७१॥ २४३.७२/१आनुलोम्येन जायन्ते लीयन्ते प्रतिलोमतः । २४३.७२/२गुणा गुणेषु सततं सागरस्योर्मयो यथा ॥ २४३.७२॥ २४३.७३/१सर्गप्रलय एतावान् प्रकृतेर्नृपसत्तम । २४३.७३/२एकत्वं प्रलये चास्य बहुत्वं च तथा सृजि ॥ २४३.७३॥ २४३.७४/१एवमेव च राजेन्द्र विज्ञेयं ज्ञानकोविदैः । २४३.७४/२अधिष्ठातारमव्यक्तमस्याप्येतन् निदर्शनम् ॥ २४३.७४॥ २४३.७५/१एकत्वं च बहुत्वं च प्रकृतेरनु तत्त्ववान् । २४३.७५/२एकत्वं प्रलये चास्य बहुत्वं च प्रवर्तनात् ॥ २४३.७५॥ २४३.७६/१बहुधात्मा प्रकुर्वीत प्रकृतिं प्रसवात्मिकाम् । २४३.७६/२तच्च क्षेत्रं महान् आत्मा पञ्चविंशोऽधितिष्ठति ॥ २४३.७६॥ २४३.७७/१अधिष्ठातेति राजेन्द्र प्रोच्यते यतिसत्तमैः । २४३.७७/२अधिष्ठानाद् अधिष्ठाता क्षेत्राणामिति नः श्रुतम् ॥ २४३.७७॥ २४३.७८/१क्षेत्रं जानाति चाव्यक्तं क्षेत्रज्ञ इति चोच्यते । २४३.७८/२अव्यक्तिके पुरे शेते पुरुषश्चेति कथ्यते ॥ २४३.७८॥ २४३.७९/१अन्यद् एव च क्षेत्रं स्याद् अन्यः क्षेत्रज्ञ उच्यते । २४३.७९/२क्षेत्रमव्यक्त इत्युक्तं ज्ञातारं पञ्चविंशकम् ॥ २४३.७९॥ २४३.८०/१अन्यद् एव च ज्ञानं स्याद् अन्यज्ज्ञेयं तद् उच्यते । २४३.८०/२ज्ञानमव्यक्तमित्युक्तं ज्ञेयो वै पञ्चविंशकः ॥ २४३.८०॥ २४३.८१/१अव्यक्तं क्षेत्रमित्युक्तं तथा सत्त्वं तथेश्वरम् । २४३.८१/२अनीश्वरमतत्त्वं च तत्त्वं तत् पञ्चविंशकम् ॥ २४३.८१॥ २४३.८२/१सांख्यदर्शनमेतावत् परिसंख्या न विद्यते । २४३.८२/२संख्या प्रकुरुते चैव प्रकृतिं च प्रवक्ष्यते ॥ २४३.८२॥ २४३.८३/१चत्वारिंशच्चतुर्विंशत् प्रतिसंख्याय तत्त्वतः । २४३.८३/२संख्या सहस्रकृत्या तु निस्तत्त्वः पञ्चविंशकः ॥ २४३.८३॥ २४३.८४/१पञ्चविंशत् प्रबुद्धात्मा बुध्यमान इति श्रुतः । २४३.८४/२यदा बुध्यति आत्मानं तदा भवति केवलः ॥ २४३.८४॥ २४३.८५/१सम्यग्दर्शनमेतावद् भाषितं तव तत्त्वतः । २४३.८५/२एवमेतद् विजानन्तः साम्यतां प्रतियान्त्युत ॥ २४३.८५॥ २४३.८६/१सम्यङ्निदर्शनं नाम प्रत्यक्षं प्रकृतेस्तथा । २४३.८६/२गुणवत्त्वाद् यथैतानि निर्गुणेभ्यस्तथा भवेत् ॥ २४३.८६॥ २४३.८७/१न त्वेवं वर्तमानानामावृत्तिर्वर्तते पुनः । २४३.८७/२विद्यते क्षरभावश्च न परस्परमव्ययम् ॥ २४३.८७॥ २४३.८८/१पश्यन्त्यमतयो ये न सम्यक् तेषु च दर्शनम् । २४३.८८/२ते व्यक्तिं प्रतिपद्यन्ते पुनः पुनररिंदम ॥ २४३.८८॥ २४३.८९/१सर्वमेतद् विजानन्तो न सर्वस्य प्रबोधनात् । २४३.८९/२व्यक्तिभूता भविष्यन्ति व्यक्तस्यैवानुवर्तनात् ॥ २४३.८९॥ २४३.९०/१सर्वमव्यक्तमित्युक्तमसर्वः सर्वं पञ्चविंशकः । २४३.९०/२य एवमभिजानन्ति न भयं तेषु विद्यते ॥ २४३.९०॥ २४४.१/१वसिष्ठ उवाच । सांख्यदर्शनमेतावद् उक्तं ते नृपसत्तम । २४४.१/२विद्याविद्ये त्विदानीं मे त्वं निबोधानुपूर्वशः ॥ २४४.१॥ २४४.२/१अभेद्यमाहुरव्यक्तं सर्गप्रलयधर्मिणः । २४४.२/२सर्गप्रलय इत्युक्तं विद्याविद्ये च विंशकः ॥ २४४.२॥ २४४.३/१परस्परस्य विद्या वै तन् निबोधानुपूर्वशः । २४४.३/२यथोक्तम् ऋषिभिस्तात सांख्यस्यातिनिदर्शनम् ॥ २४४.३॥ २४४.४/१कर्मेन्द्रियाणां सर्वेषां विद्या बुद्धीन्द्रियं स्मृतम् । २४४.४/२बुद्धीन्द्रियाणां च तथा विशेषा इति नः श्रुतम् ॥ २४४.४॥ २४४.५/१विषयाणां मनस्तेषां विद्यामाहुर्मनीषिणः । २४४.५/२मनसः पञ्च भूतानि विद्या इत्यभिचक्षते ॥ २४४.५॥ २४४.६/१अहंकारस्तु भूतानां पञ्चानां नात्र संशयः । २४४.६/२अहंकारस्तथा विद्या बुद्धिर्विद्या नरेश्वर ॥ २४४.६॥ २४४.७/१बुद्ध्या प्रकृतिरव्यक्तं तत्त्वानां परमेश्वरः । २४४.७/२विद्या ज्ञेया नरश्रेष्ठ विधिश्च परमः स्मृतः ॥ २४४.७॥ २४४.८/१अव्यक्तमपरं प्राहुर्विद्या वै पञ्चविंशकः । २४४.८/२सर्वस्य सर्वमित्युक्तं ज्ञेयज्ञानस्य पारगः ॥ २४४.८॥ २४४.९/१ज्ञानमव्यक्तमित्युक्तं ज्ञेयं वै पञ्चविंशकम् । २४४.९/२तथैव ज्ञानमव्यक्तं विज्ञाता पञ्चविंशकः ॥ २४४.९॥ २४४.१०/१विद्याविद्ये तु तत्त्वेन मयोक्ते वै विशेषतः । २४४.१०/२अक्षरं च क्षरं चैव यद् उक्तं तन् निबोध मे ॥ २४४.१०॥ २४४.११/१उभावेतौ क्षरावुक्तौ उभावेतावनक्षरौ । २४४.११/२कारणं तु प्रवक्ष्यामि यथाज्ञानं तु ज्ञानतः ॥ २४४.११॥ २४४.१२/१अनादिनिधनावेतौ उभावेवेश्वरौ मतौ । २४४.१२/२तत्त्वसंज्ञावुभावेव प्रोच्येते ज्ञानचिन्तकैः ॥ २४४.१२॥ २४४.१३/१सर्गप्रलयधर्मित्वाद् अव्यक्तं प्राहुरव्ययम् । २४४.१३/२तद् एतद् गुणसर्गाय विकुर्वाणं पुनः पुनः ॥ २४४.१३॥ २४४.१४/१गुणानां महदादीनामुत्पद्यति परस्परम् । २४४.१४/२अधिष्ठानं क्षेत्रमाहुरेतद् वै पञ्चविंशकम् ॥ २४४.१४॥ २४४.१५/१यद् अन्तर्गुणजालं तु तद् व्यक्तात्मनि संक्षिपेत् । २४४.१५/२तद् अहं तद् गुणैस्तैस्तु पञ्चविंशे विलीयते ॥ २४४.१५॥ २४४.१६/१गुणा गुणेषु लीयन्ते तद् एका प्रकृतिर्भवेत् । २४४.१६/२क्षेत्रज्ञोऽपि तदा तावत् क्षेत्रज्ञः सम्प्रणीयते ॥ २४४.१६॥ २४४.१७/१यदाक्षरं प्रकृतिर्यं गच्छते गुणसंज्ञिता । २४४.१७/२निर्गुणत्वं च वै देहे गुणेषु परिवर्तनात् ॥ २४४.१७॥ २४४.१८/१एवमेव च क्षेत्रज्ञः क्षेत्रज्ञानपरिक्षयात् । २४४.१८/२प्रकृत्या निर्गुणस्त्वेष इत्येवमनुशुश्रुम ॥ २४४.१८॥ २४४.१९/१क्षरो भवत्येष यदा गुणवती गुणेष्वथ । २४४.१९/२प्रकृतिं त्वथ जानाति निर्गुणत्वं तथात्मनः ॥ २४४.१९॥ २४४.२०/१तथा विशुद्धो भवति प्रकृतेः परिवर्जनात् । २४४.२०/२अन्योऽहमन्येयमिति यदा बुध्यति बुद्धिमान् ॥ २४४.२०॥ २४४.२१/१तदैषोऽव्यथतामेति न च मिश्रत्वमाव्रजेत् । २४४.२१/२प्रकृत्या चैष राजेन्द्र मिश्रोऽन्योऽन्यस्य दृश्यते ॥ २४४.२१॥ २४४.२२/१यदा तु गुणजालं तत् प्राकृतं विजुगुप्सते । २४४.२२/२पश्यते च परं पश्यंस्तदा पश्यन् नु संसृजेत् ॥ २४४.२२॥ २४४.२३/१किं मया कृतमेतावद् योऽहं कालनिमज्जनः । २४४.२३/२यथा मत्स्यो ह्यभिज्ञानाद् अनुवर्तितवाञ् जलम् ॥ २४४.२३॥ २४४.२४/१अहमेव हि सम्मोहाद् अन्यमन्यं जनाज्जनम् । २४४.२४/२मत्स्यो यथोदकज्ञानाद् अनुवर्तितवान् इह ॥ २४४.२४॥ २४४.२५/१मत्स्योऽन्यत्वमथाज्ञानाद् उदकान् नाभिमन्यते । २४४.२५/२आत्मानं तद् अवज्ञानाद् अन्यं चैव न वेद्म्यहम् ॥ २४४.२५॥ २४४.२६/१ममास्तु धिक् कुबुद्धस्य योऽहं मग्न इमं पुनः । २४४.२६/२अनुवर्तितवान् मोहाद् अन्यमन्यं जनाज्जनम् ॥ २४४.२६॥ २४४.२७/१अयमनुभवेद् बन्धुरनेन सह मे क्षयम् । २४४.२७/२साम्यमेकत्वतां यातो यादृशस्तादृशस्त्वहम् ॥ २४४.२७॥ २४४.२८/१तुल्यतामिह पश्यामि सदृशोऽहमनेन वै । २४४.२८/२अयं हि विमलो व्यक्तमहमीदृशकस्तदा ॥ २४४.२८॥ २४४.२९/१योऽहमज्ञानसम्मोहाद् अज्ञया सम्प्रवृत्तवान् । २४४.२९/२संसर्गाद् अतिसंसर्गात् स्थितः कालमिमं त्वहम् ॥ २४४.२९॥ २४४.३०/१सोऽहमेवं वशीभूतः कालमेतं न बुद्धवान् । २४४.३०/२उत्तमाधममध्यानां तामहं कथमावसे ॥ २४४.३०॥ २४४.३१/१समानमायया चेह सहवासमहं कथम् । २४४.३१/२गच्छाम्यबुद्धभावत्वाद् इहेदानीं स्थिरो भव ॥ २४४.३१॥ २४४.३२/१सहवासं न यास्यामि कालमेतं विवञ्चनात् । २४४.३२/२वञ्चितो ह्यनया यद् धि निर्विकारो विकारया ॥ २४४.३२॥ २४४.३३/१न तत् तदपराद्धं स्याद् अपराधो ह्ययं मम । २४४.३३/२योऽहमत्राभवं सक्तः पराङ्मुखमुपस्थितः ॥ २४४.३३॥ २४४.३४/१ततोऽस्मिन् बहुरूपोऽथ स्थितो मूर्तिरमूर्तिमान् । २४४.३४/२अमूर्तिश्चाप्यमूर्तात्मा ममत्वेन प्रधर्षितः ॥ २४४.३४॥ २४४.३५/१प्रकृत्या च तया तेन तासु तास्विह योनिषु । २४४.३५/२निर्ममस्य ममत्वेन विकृतं तासु तासु च ॥ २४४.३५॥ २४४.३६/१योनिषु वर्तमानेन नष्टसंज्ञेन चेतसा । २४४.३६/२समता न मया काचिद् अहंकारे कृता मया ॥ २४४.३६॥ २४४.३७/१आत्मानं बहुधा कृत्वा सोऽयं भूयो युनक्ति माम् । २४४.३७/२इदानीमवबुद्धोऽस्मि निर्ममो निरहंकृतः ॥ २४४.३७॥ २४४.३८/१ममत्वं मनसा नित्यमहंकारकृतात्मकम् । २४४.३८/२अपलग्नामिमां हित्वा संश्रयिष्ये निरामयम् ॥ २४४.३८॥ २४४.३९/१अनेन साम्यं यास्यामि नानयाहमचेतसा । २४४.३९/२क्षेमं मम सहानेन नैवैकमनया सह ॥ २४४.३९॥ २४४.४०/१एवं परमसम्बोधात् पञ्चविंशोऽनुबुद्धवान् । २४४.४०/२अक्षरत्वं निगच्छति त्यक्त्वा क्षरमनामयम् ॥ २४४.४०॥ २४४.४१/१अव्यक्तं व्यक्तधर्माणं सगुणं निर्गुणं तथा । २४४.४१/२निर्गुणं प्रथमं दृष्ट्वा तादृग् भवति मैथिल ॥ २४४.४१॥ २४४.४२/१अक्षरक्षरयोरेतद् उक्तं तव निदर्शनम् । २४४.४२/२मयेह ज्ञानसम्पन्नं यथा श्रुतिनिदर्शनात् ॥ २४४.४२॥ २४४.४३/१निःसंदिग्धं च सूक्ष्मं च विशुद्धं विमलं तथा । २४४.४३/२प्रवक्ष्यामि तु ते भूयस्तन् निबोध यथाश्रुतम् ॥ २४४.४३॥ २४४.४४/१सांख्ययोगो मया प्रोक्तः शास्त्रद्वयनिदर्शनात् । २४४.४४/२यद् एव सांख्यशास्त्रोक्तं योगदर्शनमेव तत् ॥ २४४.४४॥ २४४.४५/१प्रबोधनपरं ज्ञानं सांख्यानामवनीपते । २४४.४५/२विस्पष्टं प्रोच्यते तत्र शिष्याणां हितकाम्यया ॥ २४४.४५॥ २४४.४६/१बृहच्चैवमिदं शास्त्रमित्याहुर्विदुषो जनाः । २४४.४६/२अस्मिंश्च शास्त्रे योगानां पुनर्भवपुरःसरम् ॥ २४४.४६॥ २४४.४७/१पञ्चविंशात् परं तत्त्वं पठ्यते च नराधिप । २४४.४७/२सांख्यानां तु परं तत्त्वं यथावद् अनुवर्णितम् ॥ २४४.४७॥ २४४.४८/१बुद्धमप्रतिबुद्धं च बुध्यमानं च तत्त्वतः । २४४.४८/२बुध्यमानं च बुद्धत्वं प्राहुर्योगनिदर्शनम् ॥ २४४.४८॥ २४५.१/१वसिष्ठ उवाच । अप्रबुद्धमथाव्यक्तमिमं गुणनिधिं सदा । २४५.१/२गुणानां धार्यतां तत्त्वं सृजत्याक्षिपते तथा ॥ २४५.१॥ २४५.२/१अजो हि क्रीडया भूप विक्रियां प्राप्त इत्युत । २४५.२/२आत्मानं बहुधा कृत्वा नानेव प्रतिचक्षते ॥ २४५.२॥ २४५.३/१एतद् एवं विकुर्वाणो बुध्यमानो न बुध्यते । २४५.३/२गुणान् आचरते ह्येष सृजत्याक्षिपते तथा ॥ २४५.३॥ २४५.४/१अव्यक्तबोधनाच्चैव बुध्यमानं वदन्त्यपि । २४५.४/२न त्वेवं बुध्यतेऽव्यक्तं सगुणं तात निर्गुणम् ॥ २४५.४॥ २४५.५/१कदाचित् त्वेव खल्वेतत् तद् आहुः प्रतिबुद्धकम् । २४५.५/२बुध्यते यदि चाव्यक्तमेतद् वै पञ्चविंशकम् ॥ २४५.५॥ २४५.६/१बुध्यमानो भवत्येष ममात्मक इति श्रुतः । २४५.६/२अन्योन्यप्रतिबुद्धेन वदन्त्यव्यक्तमच्युतम् ॥ २४५.६॥ २४५.७/१अव्यक्तबोधनाच्चैव बुध्यमानं वदन्त्युत । २४५.७/२पञ्चविंशं महात्मानं न चासावपि बुध्यते ॥ २४५.७॥ २४५.८/१षड्विंशं विमलं बुद्धमप्रमेयं सनातनम् । २४५.८/२सततं पञ्चविंशं तु चतुर्विंशं विबुध्यते ॥ २४५.८॥ २४५.९/१दृश्यादृश्ये ह्यनुगत+ ।तत्स्वभावे महाद्युते । २४५.९/२अव्यक्तं चैव तद् ब्रह्म बुध्यते तात केवलम् ॥ २४५.९॥ २४५.१०/१पञ्चविंशं चतुर्विंशमात्मानमनुपश्यति । २४५.१०/२बुध्यमानो यदात्मानमन्योऽहमिति मन्यते ॥ २४५.१०॥ २४५.११/१तदा प्रकृतिमान् एष भवत्यव्यक्तलोचनः । २४५.११/२बुध्यते च परां बुद्धिं विशुद्धाममलां यथा ॥ २४५.११॥ २४५.१२/१षड्विंशं राजशार्दूल तदा बुद्धः कृतो व्रजेत् । २४५.१२/२ततस्त्यजति सोऽव्यक्तं सर्गप्रलयधर्मिणम् ॥ २४५.१२॥ २४५.१३/१निर्गुणां प्रकृतिं वेद गुणयुक्तामचेतनाम् । २४५.१३/२ततः केवलधर्मासौ भवत्यव्यक्तदर्शनात् ॥ २४५.१३॥ २४५.१४/१केवलेन समागम्य विमुक्तात्मानमाप्नुयात् । २४५.१४/२एतत् तु तत्त्वमित्याहुर्निस्तत्त्वमजरामरम् ॥ २४५.१४॥ २४५.१५/१तत्त्वसंश्रवणाद् एव तत्त्वज्ञो जायते नृप । २४५.१५/२पञ्चविंशतितत्त्वानि प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ २४५.१५॥ २४५.१६/१न चैव तत्त्ववांस्तात संसारेषु निमज्जति । २४५.१६/२एषामुपैति तत्त्वं हि क्षिप्रं बुध्यस्व लक्षणम् ॥ २४५.१६॥ २४५.१७/१षड्विंशोऽयमिति प्राज्ञो गृह्यमाणोऽजरामरः । २४५.१७/२केवलेन बलेनैव समतां यात्यसंशयम् ॥ २४५.१७॥ २४५.१८/१षड्विंशेन प्रबुद्धेन बुध्यमानोऽप्यबुद्धिमान् । २४५.१८/२एतन् नानात्वमित्युक्तं सांख्यश्रुतिनिदर्शनात् ॥ २४५.१८॥ २४५.१९/१चेतनेन समेतस्य पञ्चविंशतिकस्य ह । २४५.१९/२एकत्वं वै भवेत् तस्य यदा बुद्ध्यानुबुध्यते ॥ २४५.१९॥ २४५.२०/१बुध्यमानेन बुद्धेन समतां याति मैथिल । २४५.२०/२सङ्गधर्मा भवत्येष निःसङ्गात्मा नराधिप ॥ २४५.२०॥ २४५.२१/१निःसङ्गात्मानमासाद्य षड्विंशं कर्मजं विदुः । २४५.२१/२विभुस्त्यजति चाव्यक्तं यदा त्वेतद् विबुध्यते ॥ २४५.२१॥ २४५.२२/१चतुर्विंशमगाधं च षड्विंशस्य प्रबोधनात् । २४५.२२/२एष ह्यप्रतिबुद्धश्च बुध्यमानस्तु तेऽनघ ॥ २४५.२२॥ २४५.२३/१उक्तो बुद्धश्च तत्त्वेन यथाश्रुतिनिदर्शनात् । २४५.२३/२मशकोदुम्बरे यद्वद् अन्यत्वं तद्वद् एतयोः ॥ २४५.२३॥ २४५.२४/१मत्स्योदके यथा तद्वद् अन्यत्वमुपलभ्यते । २४५.२४/२एवमेव च गन्तव्यं नानात्वैकत्वमेतयोः ॥ २४५.२४॥ २४५.२५/१एतावन् मोक्ष इत्युक्तो ज्ञानविज्ञानसंज्ञितः । २४५.२५/२पञ्चविंशतिकस्याशु योऽयं देहे प्रवर्तते ॥ २४५.२५॥ २४५.२६/१एष मोक्षयितव्यैति प्राहुरव्यक्तगोचरात् । २४५.२६/२सोऽयमेवं विमुच्येत नान्यथेति विनिश्चयः ॥ २४५.२६॥ २४५.२७/१परश्च परधर्मा च भवत्येव समेत्य वै । २४५.२७/२विशुद्धधर्मा शुद्धेन नाशुद्धेन च बुद्धिमान् ॥ २४५.२७॥ २४५.२८/१विमुक्तधर्मा बुद्धेन समेत्य पुरुषर्षभ । २४५.२८/२वियोगधर्मिणा चैव विमुक्तात्मा भवत्यथ ॥ २४५.२८॥ २४५.२९/१विमोक्षिणा विमोक्षश्च समेत्येह तथा भवेत् । २४५.२९/२शुचिकर्मा शुचिश्चैव भवत्यमितबुद्धिमान् ॥ २४५.२९॥ २४५.३०/१विमलात्मा च भवति समेत्य विमलात्मना । २४५.३०/२केवलात्मा तथा चैव केवलेन समेत्य वै । २४५.३०/३स्वतन्त्रश्च स्वतन्त्रेण स्वतन्त्रत्वमवाप्यते ॥ २४५.३०॥ २४५.३१/१एतावद् एतत् कथितं मया ते । २४५.३१/२तथ्यं महाराज यथार्थतत्त्वम् । २४५.३१/३अमत्सरस्त्वं प्रतिगृह्य बुद्ध्या । २४५.३१/४सनातनं ब्रह्म विशुद्धमाद्यम् ॥ २४५.३१॥ २४५.३२/१तद् वेदनिष्ठस्य जनस्य राजन् । २४५.३२/२प्रदेयमेतत् परमं त्वया भवेत् । २४५.३२/३विधित्समानाय निबोधकारकम् । २४५.३२/४प्रबोधहेतोः प्रणतस्य शासनम् ॥ २४५.३२॥ २४५.३३/१न देयमेतच्च यथानृतात्मने । २४५.३३/२शठाय क्लीबाय न जिह्मबुद्धये । २४५.३३/३न पण्डितज्ञानपरोपतापिने । २४५.३३/४देयं तथा शिष्यविबोधनाय ॥ २४५.३३॥ २४५.३४/१श्रद्धान्वितायाथ गुणान्विताय । २४५.३४/२परापवादाद् विरताय नित्यम् । २४५.३४/३विशुद्धयोगाय बुधाय चैव । २४५.३४/४कृपावतेऽथ क्षमिणे हिताय ॥ २४५.३४॥ २४५.३५/१विविक्तशीलाय विधिप्रियाय । २४५.३५/२विवादहीनाय बहुश्रुताय । २४५.३५/३विनीतवेशाय नहैतुकात्मने । २४५.३५/४सदैव गुह्यं त्विदमेव देयम् ॥ २४५.३५॥ २४५.३६/१एतैर्गुणैर्हीनतमे न देयम् । २४५.३६/२एतत् परं ब्रह्म विशुद्धमाहुः । २४५.३६/३न श्रेयसे योक्ष्यति तादृशे कृतम् । २४५.३६/४धर्मप्रवक्तारमपात्रदानात् ॥ २४५.३६॥ २४५.३७/१पृथ्वीमिमां वा यदि रत्नपूर्णाम् । २४५.३७/२दद्याद् अदेयं त्विदमव्रताय । २४५.३७/३जितेन्द्रियाय प्रयताय देयम् । २४५.३७/४देयं परं तत्त्वविदे नरेन्द्र ॥ २४५.३७॥ २४५.३८/१कराल मा ते भयमस्ति किंचिद् । २४५.३८/२एतच्छ्रुतं ब्रह्म परं त्वयाद्य । २४५.३८/३यथावद् उक्तं परमं पवित्रम् । २४५.३८/४विशोकमत्यन्तमनादिमध्यम् ॥ २४५.३८॥ २४५.३९/१अगाधमेतद् अजरामरं च । २४५.३९/२निरामयं वीतभयं शिवं च । २४५.३९/३समीक्ष्य मोहं परवादसंज्ञम् । २४५.३९/४एतस्य तत्त्वार्थमिमं विदित्वा ॥ २४५.३९॥ २४५.४०/१अवाप्तमेतद् धि पुरा सनातनाद् । २४५.४०/२धिरण्यगर्भाद् धि ततो नराधिप । २४५.४०/३प्रसाद्य यत्नेन तमुग्रतेजसम् । २४५.४०/४सनातनं ब्रह्म यथा त्वयैतत् ॥ २४५.४०॥ २४५.४१/१पृष्टस्त्वया चास्मि यथा नरेन्द्र । २४५.४१/२तथा मयेदं त्वयि नोक्तमन्यत् । २४५.४१/३यथावाप्तं ब्रह्मणो मे नरेन्द्र । २४५.४१/४महाज्ञानं मोक्षविदां परायणम् ॥ २४५.४१॥ २४५.४२/१व्यास उवाच । एतद् उक्तं परं ब्रह्म यस्मान् नावर्तते पुनः । २४५.४२/२पञ्चविंशं मुनिश्रेष्ठा वसिष्ठेन यथा पुरा ॥ २४५.४२॥ २४५.४३/१पुनरावृत्तिमाप्नोति परमं ज्ञानमव्ययम् । २४५.४३/२नाति बुध्यति तत्त्वेन बुध्यमानोऽजरामरम् ॥ २४५.४३॥ २४५.४४/१एतन् निःश्रेयसकरं ज्ञानं भोः परमं मया । २४५.४४/२कथितं तत्त्वतो विप्राः श्रुत्वा देवर्षितो द्विजाः ॥ २४५.४४॥ २४५.४५/१हिरण्यगर्भाद् ऋषिणा वसिष्ठेन समाहृतम् । २४५.४५/२वसिष्ठाद् ऋषिशार्दूलो नारदोऽवाप्तवान् इदम् ॥ २४५.४५॥ २४५.४६/१नारदाद् विदितं मह्यमेतद् उक्तं सनातनम् । २४५.४६/२मा शुचध्वं मुनिश्रेष्ठाः श्रुत्वैतत् परमं पदम् ॥ २४५.४६॥ २४५.४७/१येन क्षराक्षरे भिन्ने न भयं तस्य विद्यते । २४५.४७/२विद्यते तु भयं यस्य यो नैनं वेत्ति तत्त्वतः ॥ २४५.४७॥ २४५.४८/१अविज्ञानाच्च मूढात्मा पुनः पुनरुपद्रवान् । २४५.४८/२प्रेत्य जातिसहस्राणि मरणान्तान्युपाश्नुते ॥ २४५.४८॥ २४५.४९/१देवलोकं तथा तिर्यङ् मानुष्यमपि चाश्नुते । २४५.४९/२यदि वा मुच्यते वापि तस्माद् अज्ञानसागरात् ॥ २४५.४९॥ २४५.५०/१अज्ञानसागरे घोरे ह्यव्यक्तागाध उच्यते । २४५.५०/२अहन्यहनि मज्जन्ति यत्र भूतानि भो द्विजाः ॥ २४५.५०॥ २४५.५१/१तस्माद् अगाधाद् अव्यक्ताद् उपक्षीणात् सनातनात् । २४५.५१/२तस्माद् यूयं विरजस्का वितमस्काश्च भो द्विजाः ॥ २४५.५१॥ २४५.५२/१एवं मया मुनिश्रेष्ठाः सारात् सारतरं परम् । २४५.५२/२कथितं परमं मोक्षं यं ज्ञात्वा न निवर्तते ॥ २४५.५२॥ २४५.५३/१न नास्तिकाय दातव्यं नाभक्ताय कदाचन । २४५.५३/२न दुष्टमतये विप्रा न श्रद्धाविमुखाय च ॥ २४५.५३॥ २४६.१/१लोमहर्षण उवाच । एवं पुरा मुनीन् व्यासः पुराणं श्लक्ष्णया गिरा । २४६.१/२दशाष्टदोषरहितैर्वाक्यैः सारतरैर्द्विजाः ॥ २४६.१॥ २४६.२/१पूर्णमस्तमलैः शुद्धैर् नानाशास्त्रसमुच्चयैः । २४६.२/२जातिशुद्धसमायुक्तं साधुशब्दोपशोभितम् ॥ २४६.२॥ २४६.३/१पूर्वपक्षोक्तिसिद्धान्त+ ।परिनिष्ठासमन्वितम् । २४६.३/२श्रावयित्वा यथान्यायं विरराम महामतिः ॥ २४६.३॥ २४६.४/१तेऽपि श्रुत्वा मुनिश्रेष्ठाः पुराणं वेदसम्मितम् । २४६.४/२आद्यं ब्राह्माभिधानं च सर्ववाञ्छाफलप्रदम् ॥ २४६.४॥ २४६.५/१हृष्टा बभूवुः सुप्रीता विस्मिताश्च पुनः पुनः । २४६.५/२प्रशशंसुस्तदा व्यासं कृष्णद्वैपायनं मुनिम् ॥ २४६.५॥ २४६.६/१मुनय ऊचुः । अहो त्वया मुनिश्रेष्ठ पुराणं श्रुतिसम्मितम् । २४६.६/२सर्वाभिप्रेतफलदं सर्वपापहरं परम् ॥ २४६.६॥ २४६.७/१प्रोक्तं श्रुतं तथास्माभिर्विचित्रपदमक्षरम् । २४६.७/२न तेऽस्त्यविदितं किंचित् त्रिषु लोकेषु वै प्रभो ॥ २४६.७॥ २४६.८/१सर्वज्ञस्त्वं महाभाग देवेष्विव बृहस्पतिः । २४६.८/२नमस्यामो महाप्राज्ञं ब्रह्मिष्ठं त्वां महामुनिम् ॥ २४६.८॥ २४६.९/१येन त्वया तु वेदार्था भारते प्रकटीकृताः । २४६.९/२कः शक्नोति गुणान् वक्तुं तव सर्वान् महामुने ॥ २४६.९॥ २४६.१०/१अधीत्य चतुरो वेदान् साङ्गान् व्याकरणानि च । २४६.१०/२कृतवान् भारतं शास्त्रं तस्मै ज्ञानात्मने नमः ॥ २४६.१०॥ २४६.११/१नमोऽस्तु ते व्यास विशालबुद्धे । २४६.११/२फुल्लारविन्दायतपत्त्रनेत्र । २४६.११/३येन त्वया भारततैलपूर्णः । २४६.११/४प्रज्वालितो ज्ञानमयः प्रदीपः ॥ २४६.११॥ २४६.१२/१अज्ञानतिमिरान्धानां भ्रामितानां कुदृष्टिभिः । २४६.१२/२ज्ञानाञ्जनशलाकेन त्वया चोन्मीलिता दृशः ॥ २४६.१२॥ २४६.१३/१एवमुक्त्वा समभ्यर्च्य व्यासं ते चैव पूजिताः । २४६.१३/२जग्मुर्यथागतं सर्वे कृतकृत्याः स्वमाश्रमम् ॥ २४६.१३॥ २४६.१४/१तथा मया मुनिश्रेष्ठा कथितं हि सनातनम् । २४६.१४/२पुराणं सुमहापुण्यं सर्वपापप्रणाशनम् ॥ २४६.१४॥ २४६.१५/१यथा भवद्भिः पृष्टोऽहं सम्प्रश्नं द्विजसत्तमाः । २४६.१५/२व्यासप्रसादात् तत् सर्वं मया सम्परिकीर्तितम् ॥ २४६.१५॥ २४६.१६/१इदं गृहस्थैः श्रोतव्यं यतिभिर्ब्रह्मचारिभिः । २४६.१६/२धनसौख्यप्रदं नृणां पवित्रं पापनाशनम् ॥ २४६.१६॥ २४६.१७/१तथा ब्रह्मपरैर्विप्रैर्ब्राह्मणाद्यैः सुसंयतैः । २४६.१७/२श्रोतव्यं सुप्रयत्नेन सम्यक् श्रेयोभिकाङ्क्षिभिः ॥ २४६.१७॥ २४६.१८/१प्राप्नोति ब्राह्मणो विद्यां क्षत्रियो विजयं रणे । २४६.१८/२वैश्यस्तु धनमक्षय्यं शूद्रः सुखमवाप्नुयात् ॥ २४६.१८॥ २४६.१९/१यं यं काममभिध्यायञ् श‍ृणोति पुरुषः शुचिः । २४६.१९/२तं तं काममवाप्नोति नरो नास्त्यत्र संशयः ॥ २४६.१९॥ २४६.२०/१पुराणं वैष्णवं त्वेतत् सर्वकिल्बिषनाशनम् । २४६.२०/२विशिष्टं सर्वशास्त्रेभ्यः पुरुषार्थोपपादकम् ॥ २४६.२०॥ २४६.२१/१एतद् वो यन् मयाख्यातं पुराणं वेदसम्मितम् । २४६.२१/२श्रुतेऽस्मिन् सर्वदोषोत्थः पापराशिः प्रणश्यति ॥ २४६.२१॥ २४६.२२/१प्रयागे पुष्करे चैव कुरुक्षेत्रे तथार्बुदे । २४६.२२/२उपोष्य यद् अवाप्नोति तद् अस्य श्रवणान् नरः ॥ २४६.२२॥ २४६.२३/१यद् अग्निहोत्रे सुहुते वर्षे नाप्नोति वै फलम् । २४६.२३/२महापुण्यमयं विप्रास्तद् अस्य श्रवणात् सकृत् ॥ २४६.२३॥ २४६.२४/१यज्ज्येष्ठशुक्लद्वादश्यां स्नात्वा वै यमुनाजले । २४६.२४/२मथुरायां हरिं दृष्ट्वा प्राप्नोति पुरुषः फलम् ॥ २४६.२४॥ २४६.२५/१तद् आप्नोति फलं सम्यक् समाधानेन कीर्तनात् । २४६.२५/२पुराणेऽस्य हितो विप्राः केशवार्पितमानसः ॥ २४६.२५॥ २४६.२६/१यत् फलं क्रियमालोक्य पुरुषोऽथ लभेन् नरः । २४६.२६/२तत् फलं समवाप्नोति यः पठेच्छृणुयाद् अपि ॥ २४६.२६॥ २४६.२७/१इदं यः श्रद्धया नित्यं पुराणं वेदसम्मितम् । २४६.२७/२यः पठेच्छृणुयान् मर्त्यः स याति भुवनं हरेः ॥ २४६.२७॥ २४६.२८/१श्रावयेद् ब्राह्मणो यस्तु सदा पर्वसु संयतः । २४६.२८/२एकादश्यां द्वादश्यां च विष्णुलोकं स गच्छति ॥ २४६.२८॥ २४६.२९/१इदं यशस्यमायुष्यं सुखदं कीर्तिवर्धनम् । २४६.२९/२बलपुष्टिप्रदं नृणां धन्यं दुःस्वप्ननाशनम् ॥ २४६.२९॥ २४६.३०/१त्रिसंध्यं यः पठेद् विद्वाञ् श्रद्धया सुसमाहितः । २४६.३०/२इदं वरिष्ठमाख्यानं स सर्वमीप्सितं लभेत् ॥ २४६.३०॥ २४६.३१/१रोगार्तो मुच्यते रोगाद् बद्धो मुच्येत बन्धनात् । २४६.३१/२भयाद् विमुच्यते भीत आपदापन्न आपदः ॥ २४६.३१॥ २४६.३२/१जातिस्मरत्वं विद्यां च पुत्रान् मेधां पशून् धृतिम् । २४६.३२/२धर्मं चार्थं च कामं च मोक्षं तु लभते नरः ॥ २४६.३२॥ २४६.३३/१यान् यान् कामान् अभिप्रेत्य पठेत् प्रयतमानसः । २४६.३३/२तांस्तान् सर्वान् अवाप्नोति पुरुषो नात्र संशयः ॥ २४६.३३॥ २४६.३४/१यश्चेदं सततं श‍ृणोति मनुजः स्वर्गापवर्गप्रदम् । २४६.३४/२विष्णुं लोकगुरुं प्रणम्य वरदं भक्त्येकचित्तः शुचिः । २४६.३४/३भुक्त्वा चात्र सुखं विमुक्तकलुषः स्वर्गे च दिव्यं सुखम् । २४६.३४/४पश्चाद् याति हरेः पदं सुविमलं मुक्तो गुणैः प्राकृतैः ॥ २४६.३४॥ २४६.३५/१तस्माद् विप्रवरैः स्वधर्मनिरतैर्मुक्त्येकमार्गेप्सुभिस्- । २४६.३५/२तद्वत् क्षत्रियपुंगवैस्तु नियतैः श्रेयोर्थिभिः सर्वदा । २४६.३५/३वैश्यैश्चानुदिनं विशुद्धकुलजैः शूद्रैस्तथा धार्मिकैः । २४६.३५/४श्रोतव्यं त्विदमुत्तमं बहुफलं धर्मार्थमोक्षप्रदम् ॥ २४६.३५॥ २४६.३६/१धर्मे मतिर्भवतु वः पुरुषोत्तमानाम् । २४६.३६/२स ह्येक एव परलोकगतस्य बन्धुः । २४६.३६/३अर्थाः स्त्रियश्च निपुणैरपि सेव्यमाना । २४६.३६/४नैव प्रभावमुपयान्ति न च स्थिरत्वम् ॥ २४६.३६॥ २४६.३७/१धर्मेण राज्यं लभते मनुष्यः । २४६.३७/२स्वर्गं च धर्मेण नरः प्रयाति । २४६.३७/३आयुश्च कीर्तिं च तपश्च धर्मम् । २४६.३७/४धर्मेण मोक्षं लभते मनुष्यः ॥ २४६.३७॥ २४६.३८/१धर्मोऽत्र मातापितरौ नरस्य । २४६.३८/२धर्मः सखा चात्र परे च लोके । २४६.३८/३त्राता च धर्मस्त्विह मोक्षदश्च । २४६.३८/४धर्माद् ऋते नास्ति तु किंचिद् एव ॥ २४६.३८॥ २४६.३९/१इदं रहस्यं श्रेष्ठं च पुराणं वेदसम्मितम् । २४६.३९/२न देयं दुष्टमतये नास्तिकाय विशेषतः ॥ २४६.३९॥ २४६.४०/१इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणम् । २४६.४०/२पापापहं धर्मविवर्धनं च । २४६.४०/३श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यम् । २४६.४०/४आज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ॥ २४६.४०॥ Available at http://www.indologie.unizh.ch/text/texttml Contact Professors Renate Söhnen-Thieme and Peter Schreiner for the Tübingen Purâna Project, a project institutionalized at the Seminar for Indology and Comparative History of Religions of the University of Tübingen (Germany)