अक्षर आकार:

याज्ञवल्क्यगीता महाभारते शान्तिपर्वे अध्याय ३१०-३१८

Yajnvalkya Gita From Mahabharat Shanti Parva Ch 310-318

याज्ञवल्क्यगीता महाभारते शान्तिपर्वे अध्याय ३१०-३१८

३१०/२९८ युधिष्ठिर उवाच धर्माधर्मविमुक्तं यद्विमुक्तं सर्वसंश्रयात् । जन्ममृत्युविमुक्तं च विमुक्तं पुण्यपापयोः ॥ १॥ यच्छिवं नित्यमभयं नित्यं चाक्षरमव्ययम् । शुचि नित्यमनायासं तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ २॥ भीष्म उवाच अत्र ते वर्तयिष्येऽहमितिहासं पुरातनम् । याज्ञवल्क्यस्य संवादं जनकस्य च भारत ॥ ३॥ याज्ञवल्क्यमृषिश्रेष्ठं दैवरातिर्मया यशः । पप्रच्छ जनको राजा प्रश्नं प्रश्नविदां वरः ॥ ४॥ कतीन्द्रियाणि विप्रर्षे कति प्रकृतयः स्मृताः । किमव्यक्तं परं ब्रह्म तस्माच्च परतस्तु किम् ॥ ५॥ प्रभवं चाप्ययं चैव कालसङ्ख्यां तथैव च । वक्तुमर्हसि विप्रेन्द्र त्वदनुग्रह काङ्क्षिणः ॥ ६॥ अज्ञानात्परिपृच्छामि त्वं हि ज्ञानमयो निधिः । तदहं श्रोतुमिच्छामि सर्वमेतदसंशयम् ॥ ७॥ याज्ञवल्क्य उवाच श्रूयतामवनी पाल यदेतदनुपृच्छसि । योगानां परमं ज्ञानं साङ्ख्यानां च विशेषतः ॥ ८॥ न तवाविदितं किं चिन्मां तु जिज्ञासते भवान् । पृष्टेन चापि वक्तव्यमेष धर्मः सनातनः ॥ ९॥ अस्तौ प्रकृतयः प्रोक्ता विकाराश्चापि सोदश । अथ सप्त तु व्यक्तानि प्राहुरध्यात्मचिन्तकाः ॥ १०॥ अव्यक्तं च महांश्चैव तथाहङ्कार एव च । पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ॥ ११॥ एताः प्रकृतयस्त्वस्तौ विकारानपि मे श‍ृणु । श्रोत्रं त्वक्चैव चक्षुश्च जिह्वा घ्राणं च पञ्चमम् ॥ १२॥ शब्दस्पर्शौ च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च । वाक्च हस्तौ च पादौ च पायुर्मेध्रं तथैव च ॥ १३॥ एते विशेषा राजेन्द्र महाभूतेषु पञ्चसु । बुद्धीन्द्रियाण्यथैतानि सविशेषाणि मैथिल ॥ १४॥ मनः सोदशकं प्राहुरध्यात्मगतिचिन्तकाः । त्वं चैवान्ये च विद्वांसस्तत्त्वबुद्धिविशारदाः ॥ १५॥ अव्यक्ताच्च महानात्मा समुत्पद्यति पार्तिव । प्रथमं सर्गमित्येतदाहुः प्राधानिकं बुधाः ॥ १६॥ महतश्चाप्यहङ्कार उत्पद्यति नराधिप । द्वितीयं सर्गमित्याहुरेतद्बुद्ध्यात्मकं स्मृतम् ॥ १७॥ अहङ्काराच्च सम्भूतं मनो भूतगुणात्मकम् । तृतीयः सर्ग इत्येष आहङ्कारिक उच्यते ॥ १८॥ मनसस्तु समुद्भूता महाभूता नराधिप । चतुर्थं सर्गमित्येतन्मानसं परिचक्षते ॥ १९॥ शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च । पञ्चमं सर्गमित्याहुर्भौतिकं भूतचिन्तकाः ॥ २०॥ श्रोत्रं त्वक्चैव चक्षुश्च जिह्वा घ्राणं च पञ्चमम् । सर्गं तु सस्थमित्याहुर्बहु चिन्तात्मकं स्मृतम् ॥ २१॥ अधः श्रोत्रेन्द्रिय ग्राम उत्पद्यति नराधिप । सप्तमं सर्गमित्याहुरेतदैन्द्रियकं स्मृतम् ॥ २२॥ ऊर्ध्वस्रोतस्तथा तिर्यगुत्पद्यति नराधिप । अस्तमं सर्गमित्याहुरेतदार्जवकं बुधाः ॥ २३॥ तिर्यक्स्रोतस्त्वधः स्रोत उत्पद्यति नराधिप । नवमं सर्गमित्याहुरेतदार्जवकं बुधाः ॥ २४॥ एतानि नव सर्गाणि तत्त्वानि च नराधिप । चतुर्विंशतिरुक्तानि यथा श्रुतिनिदर्शनात् ॥ २५॥ अत ऊर्ध्वं महाराज गुणस्यैतस्य तत्त्वतः । महात्मभिरनुप्रोक्तां कालसङ्ख्यां निबोध मे ॥ २६॥
३११/२९९ याज्ञवल्क्य उवाच अव्यक्तस्य नरश्रेष्ठ कालसङ्ख्यां निबोध मे । पञ्च कल्पसहस्राणि द्विगुणान्यहरुच्यते ॥ १॥ रात्रिरेतावती चास्य प्रतिबुद्धो नराधिप । सृजत्योषधिमेवाग्रे जीवनं सर्वदेहिनाम् ॥ २॥ ततो ब्रह्माणमसृजद्धैरण्यान्द समुद्भवम् । सा मूर्तिः सर्वभूतानामित्येवमनुशुश्रुम ॥ ३॥ संवत्सरमुषित्वान्दे निष्क्रम्य च महामुनिः । सन्दधेऽर्धं महीं कृत्स्नां दिवमर्धं प्रजापतिः ॥ ४॥ द्यावापृथिव्योरित्येष राजन्वेदेषु पथ्यते । तयोः शकलयोर्मध्यमाकाशमकरोत्प्रभुः ॥ ५॥ एतस्यापि च सङ्ख्यानं वेदवेदाङ्गपारगैः । दश कल्पसहस्राणि पादोनान्यहरुच्यते । रात्रिमेतावतीं चास्य प्राहुरध्यात्मचिन्तकाः ॥ ६॥ सृजत्यहङ्कारमृषिर्भूतं दिव्यात्मकं तथा । चतुरश्चापरान्पुत्रान्देहात्पूर्वं महानृषिः । ते वै पितृभ्यः पितरः श्रूयन्ते राजसत्तम ॥ ७॥ देवाः पितॄणां च सुता देवैर्लोकाः समावृताः । चराचरा नरश्रेष्ठ इत्येवमनुशुश्रुम ॥ ८॥ परमेष्ठी त्वहङ्कारोऽसृजद्भूतानि पञ्चधा । पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ॥ ९॥ एतस्यापि निशामाहुस्तृतीयमिह कुर्वतः । पञ्च कल्पसहस्राणि तावदेवाहरुच्यते ॥ १०॥ शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः । एते विशेषा राजेन्द्र महाभूतेषु पञ्चसु । यैराविष्टानि भूतानि अहन्यहनि पार्थिव ॥ ११॥ अन्योन्यं स्पृहयन्त्येते अन्योन्यस्य हिते रताः । अन्योन्यमभिमन्यन्ते अन्योन्यस्पर्धिनस्तथा ॥ १२॥ ते वध्यमाना अन्योन्यं गुणैर्हारिभिरव्ययाः । इहैव परिवर्तन्ते तिर्यग्योनिप्रवेशिनः ॥ १३॥ त्रीणि कल्पसहस्राणि एतेषां अहरुच्यते । रत्रिरेतावती चैव मनसश्च नराधिप ॥ १४॥ मनश्चरति राजेन्द्र चरितं सर्वमिन्द्रियैः । न चेन्द्रियाणि पश्यन्ति मन एवात्र पश्यति ॥ १५॥ चक्षुः पश्यति रूपाणि मनसा तु न चक्षुषा । मनसि व्याकुले चक्षुः पश्यन्नपि न पश्यति । तथेन्द्रियाणि सर्वाणि पश्यन्तीत्यभिचक्षते ॥ १६॥ मनस्युपरते राजन्निन्द्रियोपरमो भवेत् । न चेन्द्रियव्युपरमे मनस्युपरमो भवेत् । एवं मनः प्रधानानि इन्द्रियाणि विभावयेत् ॥ १७॥ इन्द्रियाणां हि सर्वेषामीश्वरं मन उच्यते । एतद्विशन्ति भूतानि सर्वाणीह महायशः ॥ १८॥
३१२/३०० याज्ञवल्क्य उवाच तत्त्वानां सर्ग सङ्ख्या च कालसङ्ख्या तथैव च । मया प्रोक्तानुपूर्व्येण संहारमपि मे श‍ृणु ॥ १॥ यथा संहरते जन्तून्ससर्ज च पुनः पुनः । अनादिनिधनो ब्रह्मा नित्यश्चाक्षर एव च ॥ २॥ अहः क्षयमथो बुद्ध्वा निशि स्वप्नमनास्तथा । चोदयामास भवगानव्यक्तोऽहं कृतं नरम् ॥ ३॥ ततः शतसहस्रांशुरव्यक्तेनाभिचोदितः । कृत्वा द्वादशधात्मानमादित्यो ज्वलदग्निवत् ॥ ४॥ चतुर्विधं प्रजा जालं निर्दहत्याशु तेजसा । जराय्वन्द स्वेदजातमुद्भिज्जं च नराधिप ॥ ५॥ एतदुन्मेष मात्रेण विनिष्टं स्थानु जङ्गमम् । कूर्मपृष्ठसमा भूमिर्भवत्यथ समन्ततः ॥ ६॥ जगद्दग्ध्वामित बलः केवलं जगतीं ततः । अम्भसा बलिना क्षिप्रमापूर्यत समन्ततः ॥ ७॥ ततः कालाग्निमासाद्य तदम्भो याति सङ्क्षयम् । विनस्तेऽम्भसि राजेन्द्र जाज्वलीत्यनलो महा ॥ ८॥ तमप्रमेयोऽतिबलं ज्वलमानं विभावसुम् । ऊष्मानं सर्वभूतानां सप्तार्चिषमथाञ्जसा ॥ ९॥ भक्षयामास बलवान्वायुरस्तात्मको बली । विचरन्नमितप्राणस्तिर्यगूर्ध्वमधस्तथा ॥ १०॥ तमप्रतिबलं भीममाकाशं ग्रसतेऽऽत्मना । आकाशमप्यतिनदन्मनो ग्रसति चारिकम् ॥ ११॥ मनो ग्रसति सर्वात्मा सोऽहङ्कारः प्रजापतिः । अहङ्कारं महानात्मा भूतभव्य भविष्यवित् ॥ १२॥ तमप्यनुपमात्मानं विश्वं शम्भः प्रजापतिः । अनिमा लघिमा प्राप्तिरीशानो ज्योतिरव्ययः ॥ १३॥ सर्वतः पानि पादान्तः सर्वतोऽक्षिशिरोमुखः । सर्वतः श्रुतिमाँल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥ १४॥ हृदयं सर्वभूतानां पर्वणोऽङ्गुष्ठ मात्रकः । अनुग्रसत्यनन्तं हि महात्मा विश्वमीश्वरः ॥ १५॥ ततः समभवत्सर्वमक्षयाव्ययमव्रणम् । भूतभव्य मनुष्याणां स्रष्टारमनघं तथा ॥ १६॥ एषोऽप्ययस्ते राजेन्द्र यथावत्परिभासितः । अध्यात्ममधिभूतं च अधिदैवं च श्रूयताम् ॥ १७॥
३१३/३०१ याज्ञवल्क्य उवाच पादावध्यात्ममित्याहुर्ब्राह्मणास्तत्त्वदर्शिनः । गन्तव्यमधिभूतं च विष्णुस्तत्राधिदैवतम् ॥ १॥ पायुरध्यात्ममित्याहुर्यथातत्त्वार्थ दर्शिनः । विसर्गमधिभूतं च मित्रस्तत्राधिदैवतम् ॥ २॥ उपस्थोऽध्यात्ममित्याहुर्यथायोगनिदर्शनम् । अधिभूतं तथानन्दो दैवतं च प्रजापतिः ॥ ३॥ हस्तावध्यात्ममित्याहुर्यथा साङ्ख्यनिदर्शनम् । कर्तव्यमधिभूतं तु इन्द्रस्तत्राधिदैवतम् ॥ ४॥ वागध्यात्ममिति प्राहुर्यथा श्रुतिनिदर्शनम् । वक्तव्यमधिभूतं तु वह्निस्तत्राधिदैवतम् ॥ ५॥ चक्षुरध्यात्ममित्याहुर्यथा श्रुतिनिदर्शनम् । रूपमत्राधिभूतं तु सूर्यस्तत्राधिदैवतम् ॥ ६॥ श्रोत्रमध्यात्ममित्याहुर्यथा श्रुतिनिदर्शनम् । शब्दस्तत्राधिभूतं तु दिशस्तत्राधिदैवतम् ॥ ७॥ जिह्वामध्यात्ममित्याहुर्यथातत्त्वनिदर्शनम् । रस एवाधिभूतं तु आपस्तत्राधिदैवतम् ॥ ८॥ घ्राणमध्यात्ममित्याहुर्यथा श्रुतिनिदर्शनम् । गन्ध एवाधिभूतं तु पृथिवी चाधिदैवतम् ॥ ९॥ त्वगध्यात्ममिति प्राहुस्तत्त्वबुद्धिविशारदाः । स्पर्श एवाधिभूतं तु पवनश्चाधिदैवतम् ॥ १०॥ मनोऽध्यात्ममिति प्राहुर्यथा श्रुतिनिदर्शनम् । मन्तव्यमधिभूतं तु चन्द्रमाश्चाधिदैवतम् ॥ ११॥ अहङ्कारिकमध्यात्ममाहुस्तत्त्वनिदर्शनम् । अभिमानोऽधिबूतं तु भवस्तत्राधिदैवतम् ॥ १२॥ बुद्धिरध्यात्ममित्याहुर्यथा वेद निदर्शनम् । बोद्धव्यमधिभूतं तु क्षेत्रज्ञोऽत्राधिदैवतम् ॥ १३॥ एषा ते व्यक्ततो राजन्विभूतिरनुवर्णिता । आदौ मध्ये तथा चान्ते यथातत्त्वेन तत्त्ववित् ॥ १४॥ प्रकृतिर्गुणान्विकुरुते स्वच्छन्देनात्म काम्यया । क्रीदार्थं तु महाराज शतशोऽथ सहस्रशः ॥ १५॥ यथा दीपसहस्राणि दीपान्मर्थाय्प्रकुर्वते । प्रकृतिस्तथा विकुरुते पुरुषस्य गुणान्बहून् ॥ १६॥ सत्त्वमानन्द उद्रेकः प्रीतिः प्राकाश्यमेव च । सुखं शुद्धित्वमारोग्यं सन्तोषः श्रद्दधानता ॥ १७॥ अकार्पण्यमसंरम्भः क्षमा धृतिरहिंसता । समता सत्यमानृण्यं मार्दवं ह्रीरचापलम् ॥ १८॥ शौचमार्जवमाचारमलौल्यं हृद्य सम्भ्रमः । इष्टानिष्ट वियोगानां कृतानामविकत्थनम् ॥ १९॥ दानेन चानुग्रहणमस्पृहार्थे परार्थता । सर्वभूतदया चैव सत्त्वस्यैते गुणाः स्मृताः ॥ २०॥ रजोगुणानां सङ्घातो रूपमैश्वर्यविग्रहे । अत्याशित्वमकारुण्यं सुखदुःखोपसेवनम् ॥ २१॥ परापवादेषु रतिर्विवादानां च सेवनम् । अहङ्कारस्त्वसत्कारश्चैन्ता वैरोपसेवनम् ॥ २२॥ परितापोऽपहरणं ह्रीनाशोऽनार्जवं तथा । भेदः परुषता चैव कामक्रोधौ मदस्तथा । दर्पो द्वेषोऽतिवादश्च एते प्रोक्ता रजोगुणाः ॥ २३॥ तामसानां तु सङ्घातं प्रवक्ष्याम्युपधार्यताम् । मोहोऽप्रकाशस्तामिस्रमन्धतामिस्र सञ्ज्ञितम् ॥ २४॥ मरणं चान्धतामिस्रं तामिस्रं क्रोध उच्यते । तमसो लक्षणानीह भक्षाणामभिरोचनम् ॥ २५॥ भोजनानानपर्याप्तिस्तथा पेयेष्वतृप्तता । गन्धवासो विहारेषु शयनेष्वासनेषु च ॥ २६॥ दिवा स्वप्ने विवादे च प्रमादेषु च वै रतिः । नृत्यवादित्रगीतानामज्ञानाच्छ्रद्दधानता । द्वेषो धर्मविशेषाणामेते वै तामसा गुणाः ॥ २७॥
३१४/३०२ याज्ञवल्क्य उवाच एते प्रधानस्य गुणास्त्रयः पुरुषसत्तम । कृत्स्नस्य चैव जगतस्तिष्ठन्त्यनपगाः सदा ॥ १॥ शतधा सहस्रधा चैव तथा शतसहस्रधा । कोतिशश्च करोत्येष प्रत्यगात्मानमात्मना ॥ २॥ सात्त्विकस्योत्तमं स्थानं राजसस्येह मध्यमम् । तामसस्याधमं स्थानं प्राहुरध्यात्मचिन्तकाः ॥ ३॥ केलवेनेह पुण्येन गतिमूर्ध्वामवाप्नुयात् । पुण्यपापेनमानुष्यमधर्मेणाप्यधो गतिम् ॥ ४॥ द्वन्द्वमेषां त्रयाणां तु संनिपातं च तत्त्वतः । सत्त्वस्य रजसश्चैव तमसश्च श‍ृणुष्व मे ॥ ५॥ सत्त्वस्य तु रजो दृष्टं रजसश्च तमस्तथा । तमसश्च तथा सत्त्वं सत्त्वस्याव्यक्तमेव च ॥ ६॥ अव्यक्तसत्त्वसंयुक्तो देवलोकमवाप्नुयात् । रजः सत्त्वसमायुक्तो मनुष्येषूपपद्यते ॥ ७॥ रजस्तमो भ्यां संयुक्तस्तिर्यग्योनिषु जायते । रजस्तामससत्त्वैश्च युक्तो मानुष्यमाप्नुयात् ॥ ८॥ पुण्यपापवियुक्तानां स्थानमाहुर्मनीसिनाम् । शास्वतं चाव्ययं चैव अक्षरं चाभयं च यत् ॥ ९॥ ज्ञानिनां सम्भवं श्रेष्ठं स्थानमव्रणमच्युतम् । अतीन्द्रियमबीलं च जन्ममृत्युतमो नुदम् ॥ १०॥ अव्यक्तस्थं परं यत्तत्पृष्ठस्तेऽहं नराधिप । स एष प्रकृतिष्ठो हि तस्थुरित्यभिधीयते ॥ ११॥ अचेतनश्चैष मतः प्रकृतिष्ठश्च पार्थिव । एतेनाधिष्ठितश्चैव सृजते संहरत्यपि ॥ १२॥ जनक उवाच अनादिनिधनावेतावुभावेव महामुने । अमूर्तिमन्तावचलावप्रकम्प्यौ च निर्व्रनौ ॥ १३॥ अग्राह्यावृषिशार्दूल कथमेको ह्यचेतनः । चेतनावांस्तथा चैकः क्षेत्रज्ञ इति भासितः ॥ १४॥ त्वं हि विप्रेन्द्र कार्त्स्न्येन मोक्षधर्ममुपाससे । साकल्यं मोक्षधर्मस्य श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ १५॥ अस्तित्वं केवलत्वं च विना भावं तथैव च । तथैवोत्क्रमण स्थानं देहिनोऽपि वियुज्यतः ॥ १६॥ कालेन यद्धि प्राप्नोति स्थानं तद्ब्रूहि मे द्विज । साङ्ख्यज्ञानं च तत्त्वेन पृथ योगं तथैव च ॥ १७॥ अरिष्टानि च तत्त्वेन वक्तुमर्हसि सत्तम । विदितं सर्वमेतत्ते पानावामलकं यथा ॥ १८॥
३१५/३०३ याज्ञवल्क्य उवाच न शक्यो निर्गुणस्तात गुणी कर्तुं विशां पते । गुणवांश्चाप्यगुणवान्यथातत्त्वं निबोध मे ॥ १॥ गुणैर्हि गुणवानेव निर्गुणश्चागुणस्तथा । प्राहुरेवं महात्मानो मुनयस्तत्त्वदर्शिनः ॥ २॥ गुणस्वभावस्त्वव्यक्तो गुणानेवाभिवर्तते । उपयुङ्क्ते च तानेव स चैवाज्ञः स्वभावतः ॥ ३॥ अव्यक्तस्तु न जानीते पुरुषो ज्ञः स्वभावतः । न मत्तः परमस्तीति नित्यमेवाभिमन्यते ॥ ४॥ अनेन कारणेनैतदव्यक्तं स्यादचेतनम् । नित्यत्वादक्षरत्वाच्च क्षराणां तत्त्वतोऽन्यथा ॥ ५॥ यदाज्ञानेन कुर्वीत गुणसर्गं पुनः पुनः । यदात्मानं न जानीते तदाव्यक्तमिहोच्यते ॥ ६॥ कर्तृत्वाच्चापि तत्त्वानां तत्त्वधर्मी तथोच्यते । कर्तृत्वाच्चैव योनीनां योनिधर्मा तथोच्यते ॥ ७॥ कर्तृत्वात्प्रकृतीनां तु तथा प्रकृतिधर्मिता । कर्तृत्वाच्चापि बीजानां बीजधर्मी तथोच्यते ॥ ८॥ गुणानां प्रसवत्वाच्च तथा प्रसव धर्मवान् । कर्तृत्वात्प्रलयानां च तथा प्रलय धर्मिता ॥ ९॥ बीलत्वात्प्रकृतित्वाच्च प्रलयत्वात्तथैव च । उपेक्षकत्वादन्यत्वादभिमानाच्च केवलम् ॥ १०॥ मन्यन्ते यतयः शुद्धा अध्यात्मविगतज्वराः । अनित्यं नित्यमव्यक्तमेवमेतद्धि शुश्रुम ॥ ११॥ अव्यक्तैकत्वमित्याहुर्नानात्वं पुरुषस्तथा । सर्वभूतदयावन्तः केवलं ज्ञानमास्थिताः ॥ १२॥ अन्यः स पुरुषोऽव्यक्तस्त्वध्रुवो ध्रुवसञ्ज्ञिकः । यथा मुञ्ज इषीकायास्तथैवैतद्धि जायते ॥ १३॥ अन्यं च मशकं विद्यादन्यच्चोदुम्बरं तथा । न चोदुम्बर संयोगैर्मशकस्तत्र लिप्यते ॥ १४॥ अन्य एव तथा मत्स्यस्तथान्यदुदकं स्मृतम् । न चोदकस्य स्पर्शेन मत्स्यो लिप्यति सर्वशः ॥ १५॥ अन्यो ह्यग्निरुखाप्यन्या नित्यमेवमवैहि भोः । न चोपलिप्यते सोऽग्निरुखा संस्पर्शनेन वै ॥ १६॥ पुष्करं त्वन्यदेवात्र तथान्यदुदकं स्मृतम् । न चोदकस्य स्पर्शेन लिप्यते तत्र पुष्करम् ॥ १७॥ एतेषां सह संवासं विवासं चैव नित्यशः । यथातथैनं पश्यन्ति न नित्यं प्राकृता जनाः ॥ १८॥ ये त्वन्यथैव पश्यन्ति न सम्यक्तेषु दर्शनम् । ते व्यक्तं निरयं घोरं प्रविशन्ति पुनः पुनः ॥ १९॥ साङ्ख्यदर्शनमेतत्ते परिसङ्ख्यातमुत्तमम् । एवं हि परिसङ्ख्याय साङ्ख्याः केवलतां गताः ॥ २०॥ ये त्वन्ये तत्त्वकुशलास्तेषामेतन्निदर्शनम् । अतः परं प्रवक्ष्यामि योगानामपि दर्शनम् ॥ २१॥
३१६/३०४ याज्ञवल्क्य उवाच साङ्ख्यज्ञानं मया प्रोक्तं योगज्ञानं निबोध मे । यथा श्रुतं यथादृष्टं तत्त्वेन नृपसत्तम ॥ १॥ नास्ति साङ्क्य समं ज्ञानं नास्ति योगसमं बलम् । तावुभावेकचर्यौ तु उभावनिधनौ स्मृतौ ॥ २॥ पृथक्पृथक्तु पश्यन्ति येऽल्पबुद्धिरता नराः । वयं तु राजन्पश्याम एकमेव तु निश्चयात् ॥ ३॥ यदेव योगाः पश्यन्ति तत्साङ्ख्यैरपि दृश्यते । एकं साङ्क्यं च योगं च यः पश्यति स तत्त्ववित् ॥ ४॥ रुद्र प्रधानानपरान्विद्धि योगान्परन्तप । तेनैव चाथ देहेन विचरन्ति दिशो दश ॥ ५॥ यावद्धि प्रलयस्तात सूक्ष्मेणास्त गुणेन वै । योगेन लोकान्विचरन्सुखं संन्यस्य चानघ ॥ ६॥ वेदेषु चास्त गुणितं योगमाहुर्मनीषिणः । सूक्ष्ममस्तगुणं प्राहुर्नेतरं नृपसत्तम ॥ ७॥ द्विगुणं योगकृत्यं तु योगानां प्राहुरुत्तमम् । सगुणं निर्गुणं चैव यथाशास्त्रनिदर्शनम् ॥ ८॥ धारणा चैव मनसः प्राणायामश्च पार्थिव । प्राणायामो हि सगुणो निर्गुणं धारणं मनः ॥ ९॥ यत्र दृश्येत मुञ्चन्वै प्राणान्मैथिल सत्तम । वाताधिक्यं भवत्येव तस्माद्धि न समाचरेत् ॥ १०॥ निशायाः प्रथमे यामे चोदना द्वादश स्मृताः । मध्ये सुप्त्वा परे यामे द्वादशैव तु चोदनाः ॥ ११॥ तदेवमुपशान्तेन दान्तेनैकान्त शीलना । आत्मारामेण बुद्धेन योक्तव्योऽऽत्मा न संशयः ॥ १२॥ पञ्चानामिन्द्रियाणां तु दोषानाक्षिप्य पञ्चधा । शब्दं स्पर्शं तथारूपं रसं गन्धं तथैव च ॥ १३॥ प्रतिभामपवर्गं च प्रतिसंहृत्य मैथिल । इन्द्रियग्राममखिलं मनस्यभिनिवेश्य ह ॥ १४॥ मनस्तथैवाहङ्कारे प्रतिष्ठाप्य नराधिप । अहङ्कारं तथा बुद्धौ बुद्धिं च प्रकृतावपि ॥ १५॥ एवं हि परिसङ्ख्याय ततो ध्यायेत केवलम् । विरजस्क मलं नित्यमनन्तं शुद्धमव्रणम् ॥ १६॥ तस्थुषं पुरुषं सत्त्वमभेद्यमजरामरम् । शाश्वतं चाव्ययं चैव ईशानं ब्रह्म चाव्ययम् ॥ १७॥ युक्तस्य तु महाराज लक्षणान्युपधारयेत् । लक्षणं तु प्रसादस्य यथा तृप्तः सुखं स्वपेत् ॥ १८॥ निवाते तु यथा दीपो ज्वलेत्स्नेहसमन्वितः । निश्चलोर्ध्व शिखस्तद्वद्युक्तमाहुर्मनीषिणः ॥ १९॥ पाषाण इव मेघोत्थैर्यथा बिन्दुभिराहतः । नालं चालयितुं शक्यस्तथायुक्तस्य लक्षणम् ॥ २०॥ शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैर्विविधैर्गीतवादितैः । क्रियमाणैर्न कम्पेत युक्तस्यैतन्निदर्शनम् ॥ २१॥ तैलपात्रं यथा पूर्णं कराभ्यां गृह्य पूरुषः । सोपानमारुहेद्भीतस्तर्ज्यमानोऽसि पानिभिः ॥ २२॥ संयतात्मा भयात्तेषां न पात्राद्बिन्दुमुत्सृजेत् । तथैवोत्तरमाणस्य एकाग्रमनसस्तथा ॥ २३॥ स्थिरत्वादिन्द्रियाणां तु निश्चलत्वात्तथैव च । एवं युक्तस्य तु मुनेर्लक्षणान्युपधारयेत् ॥ २४॥ स युक्तः पश्यति ब्रह्म यत्तत्परममव्ययम् । महतस्तमसो मध्ये स्थितं ज्वलनसंनिभम् ॥ २५॥ एतेन केवलं याति त्यक्त्वा देहमसाक्षिकम् । कालेन महता राजञ्श्रुतिरेषा सनातनी ॥ २६॥ एतद्धि योगं योगानां किमन्यद्योगलक्षणम् । विज्ञाय तद्धि मन्यन्ते कृतकृत्या मनीषिणः ॥ २७॥
३१७/३०५ याज्ञवल्क्य उवाच तथैवोत्क्रममाणं तु श‍ृणुष्वावहितो नृप । पद्भ्यामुत्क्रममाणस्य वैष्नवं स्थानमुच्यते ॥ १॥ जङ्घाभ्यां तु वसून्देवानाप्नुयादिति नः श्रुतम् । जानुभ्यां च महाभागान्देवान्साध्यानवाप्नुयात् ॥ २॥ पायुनोत्क्रममाणस्तु मैत्रं स्थानमवाप्नुयात् । पृथिवीं जघनेनाथ ऊरुभ्यां तु प्रजापतिम् ॥ ३॥ पार्श्वाभ्यां मरुतो देवान्नासाभ्यामिन्दुमेव च । बाहुभ्यामिन्द्रमित्याहुरुरसा रुद्रमेव च ॥ ४॥ ग्रीवायास्तमृषिश्रेष्ठं नरमाप्नोत्यनुत्तमम् । विश्वे देवान्मुखेनाथ दिशः श्रोत्रेण चाप्नुयात् ॥ ५॥ घ्राणेन गन्धवहनं नेत्राभ्यां सूर्यमेव च । भ्रूभ्यां चैवाश्विनौ देवौ ललातेन पितॄनथ ॥ ६॥ ब्रह्माणमाप्नोति विभुं मूर्ध्ना देवाग्रजं तथा । एतान्युत्क्रमण स्थानान्युक्तानि मिथिलेश्वर ॥ ७॥ अरिष्टानि तु वक्ष्यामि विहितानि मनीसिभिः । संवत्सरवियोगस्य सम्भवेयुः शरीरिणः ॥ ८॥ योऽरुन्धतीं न पश्येत दृष्टपूर्वां कदा चन । तथैव ध्रुवमित्याहुः पूर्णेन्दुं दीपमेव च । खण्डाभासं दक्षिणतस्तेऽपि संवत्सरायुषः ॥ ९॥ परचक्षुषि चात्मानं ये न पश्यन्ति पार्थिव । आत्मछाया कृती भूतं तेऽपि संवत्सरायुषः ॥ १०॥ अतिद्युतिरतिप्रज्ञा अप्रज्ञा चाद्युतिस्तथा । प्रकृतेर्विक्रियापत्तिः सो मासान्मृत्युलक्षणम् ॥ ११॥ दैवतान्यवजानाति ब्राह्मणैश् च विरुध्यते । कृष्ण श्याव छवि छायः सो मासान्मृत्युलक्षणम् ॥ १२॥ शीर्णनाभि यथा चक्रं छिद्रं सोमं प्रपश्यति । तथैव च सहस्रांशुं सप्तरात्रेण मृत्युभाज् ॥ १३॥ शवगन्धमुपाघ्राति सुरभिं प्राप्य यो नरः । देवतायतनस्थस्तु सो रात्रेण स मृत्युभाज् ॥ १४॥ कर्णनासावनमनं दन्तदृष्टिविरागिता । सञ्ज्ञा लोपो निरूस्मत्वं सद्यो मृत्युनिदर्शनम् ॥ १५॥ अकस्माच्च स्रवेद्यस्य वाममक्षिनराधिप । मूर्धतश्चोत्पतेद्धूमः सद्यो मृत्युनिदर्शनम् ॥ १६॥ एतावन्ति त्वरिष्टानि विदित्वा मानवोऽऽत्मवान् । निशि चाहनि चात्मानं योजयेत्परमात्मनि ॥ १७॥ प्रतीक्षमाणस्तत्कालं यत्कालं प्रति तद्भवेत् । अथास्य नेष्टं मरणं स्थातुमिच्छेदिमां क्रियाम् ॥ १८॥ सर्वगन्धान्रसांश्चैव धारयेत समाहितः । तथा हि मृत्युं जयति तत्परेणान्तरात्मना ॥ १९॥ ससाङ्ख्य धारणं चैव विदित्वा मनुजर्षभ । जयेच्च मृत्युं योगेन तत्परेणान्तरात्मना ॥ २०॥ गच्छेत्प्राप्याक्षयं कृत्स्नमजन्म शिवमव्ययम् । शाश्वतं स्थानमचलं दुष्प्रापमकृतात्मभिः ॥ २१॥
३१८/३०६ याज्ञवल्क्य उवाच अव्यक्तस्थं परं यत्तत्पृष्टस्तेऽहं नराधिप । परं गुह्यमिमं प्रश्नं श‍ृणुष्वावहितो नृप ॥ १॥ यथार्षेणेह विधिना चरतावमतेन ह । मयादित्यादवाप्तानि यजूंसि मिथिलाधिप ॥ २॥ महता तपसा देवस्तपिष्ठः सेवितो मया । प्रीतेन चाहं विभुना सूर्येणोक्तस्तदानघ ॥ ३॥ वरं वृणीष्व विप्रर्षे यदिष्टं ते सुदुर्लभम् । तत्ते दास्यामि प्रीतात्मा मत्प्रसादो हि दुर्लभः ॥ ४॥ ततः प्रनम्य शिरसा मयोक्तस्तपतां वरः । यजूंसि नोपयुक्तानि क्षिप्रमिच्छामि वेदितुम् ॥ ५॥ ततो मां भगवानाह वितरिष्यामि ते द्विज । सरस्वतीह वाग्भूता शरीरं ते प्रवेक्ष्यति ॥ ६॥ ततो मामाह भगवानास्यं स्वं विवृतं कुरु । विवृतं च ततो मेऽऽस्यं प्रविष्टा च सरस्वती ॥ ७॥ ततो विदह्यमानोऽहं प्रविष्टोऽम्भस्तदानघ । अविज्ञानादमर्षाच्च भास्करस्य महात्मनः ॥ ८॥ ततो विदह्यमानं मामुवाच भगवान्रविः । मुहूर्तं सह्यतां दाहस्ततः शीती भविष्यति ॥ ९॥ शीती भूतं च मां दृष्ट्वा भगवानाह भास्करः । प्रतिष्ठास्यति ते वेदः सोत्तरः सखिलो द्विज ॥ १०॥ कृत्स्नं शतपथं चैव प्रणेष्यसि द्विजर्षभ । तस्यान्ते चापुनर्भावे बुद्धिस्तव भविष्यति ॥ ११॥ प्राप्स्यसे च यदिष्टं तत्साङ्क्य योगेप्सितं पदम् । एतावदुक्त्वा भगवानस्तमेवाभ्यवर्तत ॥ १२॥ ततोऽनुव्याहृतं श्रुत्वा गते देवे विभावसौ । गृहमागत्य संहृष्टोऽचिन्तयं वै सरस्वतीम् ॥ १३॥ ततः प्रवृत्तातिशुभा स्वरव्यञ्जन भूषिता । ओङ्कारमादितः कृत्वा मम देवी सरस्वती ॥ १४॥ ततोऽहमर्घ्यं विधिवत्सरस्वत्यै न्यवेदयम् । तपतां च वरिष्ठाय निषण्णस्तत्परायनः ॥ १५॥ ततः शतपथं कृत्स्नं सहरस्य ससङ्ग्रहम् । चक्रे सपरिशेषं च हर्षेण परमेण ह ॥ १६॥ कृत्वा चाध्ययनं तेषां शिष्याणां शतमुत्तमम् । विप्रियार्थं सशिष्यस्य मातुलल्स्य महात्मनः ॥ १७॥ ततः सशिष्येण मया सूर्येणेव गभस्तिभिः । व्याप्तो यज्ञो महाराज पितुस्तव महात्मनः ॥ १८॥ मिषतो देवलस्यापि ततोऽर्धं हृतवानहम् । स्ववेद दक्षिणायाथ विमर्दे मातुलेन ह ॥ १९॥ सुमन्तु नाथ पैलेन तथ जैमिनिना च वै । पित्रा ते मुनिभिश्चैव ततोऽहमनुमानितः ॥ २०॥ दश पञ्च च प्राप्तानि यजूंस्यर्कान्मयानघ । तथैव लोमहर्षाच्च पुराणमवधारितम् ॥ २१॥ बीजमेतत्पुरस्कृत्य देवीं चैव सरस्वतीम् । सूर्यस्य चानुभावेन प्रवृत्तोऽहं नराधिप ॥ २२॥ कर्तुं शतपथं वेदमपूर्वं कारितं च मे । यथाभिलसितं मार्थं तथा तच्चोपपादितम् ॥ २३॥ शिष्याणामखिलं कृत्स्नमनुज्ञातं ससङ्ग्रहम् । सर्वे च शिष्याः शुचयो गताः परमहर्षिताः ॥ २४॥ शाखाः पञ्चदशेमास्तु विद्या भास्करदर्शिताः । प्रतिष्ठाप्य यथाकामं वेद्यं तदनुचिन्तयम् ॥ २५॥ किमत्र ब्रह्मण्यमृतं किं च वेद्यमनुत्तमम् । चिन्तये तत्र चागत्य गन्धर्वो मामपृच्छत ॥ २६॥ विश्वावसुस्ततो राजन्वेदान्तज्ञानकोविदः । चतुर्विंशतिकान्प्रश्नान्पृष्ट्वा वेदस्य पार्थिव । पञ्चविंशतिमं प्रश्नं पप्रच्छान्विक्षिकीं तथा ॥ २७॥ विश्वा विश्वं तथाश्वाश्वं मित्रं वरुणमेव च । ज्ञानं ज्ञेयं तथाज्ञोऽज्ञः कस्तपा अपता तथा । सूर्यादः सूर्य इति च विद्याविद्ये तथैव च ॥ २८॥ वेद्यावेद्यं तथा राजन्नचलं चलमेव च । अपूर्वमक्षयं क्षय्यमेतत्प्रश्नमनुत्तमम् ॥ २९॥ अथोक्तश्च मया राजन्राजा गन्धर्वसत्तमः । पृष्टवाननुपूर्वेण प्रश्नमुत्तममर्थवत् ॥ ३०॥ मुहूर्तं मृष्यतां तावद्यावदेनं विचिन्तये । बाधमित्येव कृत्वा स तूस्नीं गन्धर्व आस्थितः ॥ ३१॥ ततोऽन्वचिन्तयमहं भूयो देवीं सरस्वतीम् । मनसा स च मे प्रश्नो दध्नो घृतमिवोद्धृतम् ॥ ३२॥ तत्रोपनिषदं चैव परिशेषं च पार्थिव । मघ्नामि मनसा तात दृष्ट्वा चान्वीक्षिकीं पराम् ॥ ३३॥ चतुर्थी राजशार्दूल विद्यैषा साम्परायिकी । उदीरिता मया तुभ्यं पञ्चविंशेऽधि धिष्ठिता ॥ ३४॥ अथोतस्तु मया राजन्राजा विश्वावसुस्तदा । श्रूयतां यद्भवानस्मान्प्रश्नं सम्पृष्टवानिह ॥ ३५॥ विश्वा विश्वेति यदिदं गन्धर्वेन्द्रानुपृच्छसि । विश्वाव्यक्तं परं विद्याद्भूतभव्य भयङ्करम् ॥ ३६॥ त्रिगुणं गुणकर्तृत्वादशिश्वो निष्कलस्तथा । अश्वस्तथैव मिथुनमेवमेवानुदृश्यते ॥ ३७॥ अव्यक्तं प्रकृतिं प्राहुः पुरुषेति च निर्गुणम् । तथैव मित्रं पुरुषं वरुणं प्रकृतिं तथा ॥ ३८॥ ज्ञानं तु प्रकृतिं प्राहुर्ज्ञेयं निष्कलमेव च । अज्ञश्च ज्ञश्च पुरुषस्तस्मान्निष्कल उच्यते ॥ ३९॥ कस्तपा अतपाः प्रोक्ताः कोऽसौ पुरुष उच्यते । तपाः प्रकृतिरित्याहुरतपा निष्कलः स्मृतः ॥ ४०॥ तथैवावेद्यमव्यक्तं वेधः पुरुष उच्यते । चलाचलमिति प्रोक्तं त्वया तदपि मे श‍ृणु ॥ ४१॥ चलां तु प्रकृतिं प्राहुः कारणं क्षेप सर्गयोः । अक्षेप सर्गयोः कर्ता निश्चलः पुरुषः स्मृतः ॥ ४२॥ अजावुभावप्रजनुचाक्षयौ चाप्युभावपि । अजौनित्यावुभौ प्राहुरध्यात्मगतिनिश्चयाः ॥ ४३॥ अक्षयत्वात्प्रजनने अजमत्राहुरव्ययम् । अक्षयं पुरुषं प्राहुः क्षयो ह्यस्य न विद्यते ॥ ४४॥ गुणक्षयत्वात्प्रकृतिः कर्तृत्वादक्षयं बुधाः । एषा तेऽऽन्वीक्षिकी विद्या चतुर्थी साम्परायिकी ॥ ४५॥ विद्योपेतं धनं कृत्वा कर्मणा नित्यकर्मणि । एकान्तदर्शना वेदाः सर्वे विश्वावसो स्मृताः ॥ ४६॥ जायन्ते च म्रियन्ते च यस्मिन्नेते यतश्च्युताः । वेदार्थं ये न जानन्ति वेद्यं गन्धर्वसत्तम ॥ ४७॥ साङ्गोपाङ्गानपि यदि पञ्च वेदानधीयते । वेद वेद्यं न जानीते वेद भारवहो हि सः ॥ ४८॥ यो घृतार्थी खरी क्षीरं मथेद्गन्धर्वसत्तम । विष्ठां तत्रानुपश्येत न मन्दं नापि वा घृतम् ॥ ४९॥ तथा वेद्यमवेद्यं च वेद विद्यो न विन्दति । स केवलं मूढ मतिर्ज्ञानभार वहः स्मृतः ॥ ५०॥ द्रष्टव्यौ नित्यमेवैतौ तत्परेणान्तरात्मना । यथास्य जन्म निधने न भवेतां पुनः पुनः ॥ ५१॥ अजस्रं जन्म निधनं चिन्तयित्वा त्रयीमिमाम् । परित्यज्य क्षयमिह अक्षयं धर्ममास्थितः ॥ ५२॥ यदा तु पश्यतेऽत्यन्तमहन्यहनि काश्यप । तदा स केवली भूतः सद्विंसमनुपश्यति ॥ ५३॥ अन्यश्च शश्वदव्यक्तस्तथान्यः पञ्चविंशकः । तस्य द्वावनुपश्येत तमेकमिति साधवः ॥ ५४॥ तेनैतन्नाभिजानन्ति पञ्चविंशकमच्युतम् । जन्ममृत्युभयाद्योगाः साङ्ख्याश्च परमैषिणः ॥ ५५॥ विश्वावसुरुवाच पञ्चविंशं यदेतत्ते प्रोक्तं ब्राह्मणसत्तम । तथा तन्न तथा वेति तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ ५६॥ जैगीसव्यस्यासितस्य देवलस्य च मे श्रुतम् । पराशरस्य विप्रर्षेर्वार्षगण्यस्य धीमतः ॥ ५७॥ भिक्षोः पञ्चशिखस्याथ कपिलस्य शुकस्य च । गौतमस्यार्ष्टिषेणस्य गर्गस्य च महात्मनः ॥ ५८॥ नारदस्यासुरेश्चैव पुलस्त्यस्य च धीमतः । सनत्कुमारस्य ततः शुक्रस्य च महात्मनः ॥ ५९॥ कश्यपस्य पितुश्चैव पूर्वमेव मया श्रुतम् । तदनन्तरं च रुद्रस्य विश्वरूपस्य धीमतः ॥ ६०॥ दैवतेभ्यः पितृभ्यश्च दैत्येभ्यश्च ततस्ततः । प्राप्तमेतन्मया कृत्स्नं वेद्यं नित्यं वदन्त्युत ॥ ६१॥ तस्मात्तद्वै भवद्बुद्ध्या श्रोतुमिच्छामि ब्राह्मण । भवान्प्रवर्हः शास्त्राणां प्रगल्भश्चातिबुद्धिमान् ॥ ६२॥ न तवाविदितं किं चिद्भवाञ्श्रुतिनिधिः स्मृतः । कथ्यते देवलोके च पितृलोके च ब्राह्मण ॥ ६३॥ ब्रह्मलोकगताश्चैव कथयन्ति महर्षयः । पतिश्च तपतां शश्वदादित्यस्तव भासते ॥ ६४॥ साङ्ख्यज्ञानं त्वया ब्रह्मन्नवाप्तं कृत्स्नमेव च । तथैव योगज्ञानं च याज्ञवल्क्य विशेषतः ॥ ६५॥ निःसन्दिग्धं प्रबुद्धस्त्वं बुध्यमानश्चराचरम् । श्रोतुमिच्छामि तज्ज्ञानं घृतं मन्दमयं यथा ॥ ६६॥ याज्ञवल्क्य उवाच कृत्स्नधारिणमेव त्वां मन्ये गन्धर्वसत्तम । जिज्ञाससि च मां राजंस्तन्निबोध यथा श्रुतम् ॥ ६७॥ अबुध्यमानां प्रकृतिं बुध्यते पञ्चविंशकः । न तु बुध्यति गन्धर्व प्रकृतिः पञ्चविंशकम् ॥ ६८॥ अनेनाप्रतिबोधेन प्रधानं प्रवदन्ति तम् । साङ्ख्ययोगाश्च तत्त्वज्ञा यथा श्रुतिनिदर्शनात् ॥ ६९॥ पश्यंस्तथैवापश्यंश्च पश्यत्यन्यस्तथानघ । सद्विंशः पञ्चविंशं च चतुर्विंशं च पश्यति । न तु पश्यति पश्यंस्तु यश्चैनमनुपश्यति ॥ ७०॥ पञ्चविंशोऽभिमन्येत नान्योऽस्ति परमो मम । न चतुर्विंशकोऽग्राह्यो मनुजैर्ज्ञानदर्शिभिः ॥ ७१॥ मत्स्येवोदकमन्वेति प्रवर्तति प्रवर्तनात् । यथैव बुध्यते मत्स्यस्तथैषोऽप्यनुबुध्यते । सस्नेहः सह वासाच्च साभिमानश्चनित्यशः ॥ ७२॥ स निमज्जति कालस्य यदैकत्वं न बुध्यते । उन्मज्जति हि कालस्य ममत्वेनाभिसंवृतः ॥ ७३॥ यदा तु मन्यतेऽन्योऽहमन्य एष इति द्विजः । तदा स केवली भूतः सद्विंशमनुपश्यति ॥ ७४॥ अन्यश्च राजन्नवरस्तथान्यः पञ्चविंशकः । तत्स्थत्वादनुपश्यन्ति एक एवेति साधवः ॥ ७५॥ तेनैतन्नाभिनन्दन्ति पञ्चविंशकमच्युतम् । जन्ममृत्युभयाद्भीता योगाः साङ्ख्याश्च काश्यप । सद्विंसमनुपश्यन्ति शुचयस्तत्परायनाः ॥ ७६॥ यदा स केवली भूतः सद्विंशमनुपश्यति । तदा स सर्वविद्विद्वान्न पुनर्जन्म विन्दति ॥ ७७॥ एवमप्रतिबुद्धश्च बुध्यमानश् च तेऽनघ । बुद्धश्चोक्तो यथातत्त्वं मया श्रुतिनिदर्शनात् ॥ ७८॥ पश्यापश्यं योऽनुपश्येत्क्षेमं तत्त्वं च काश्यप । केवलाकेवलं चाद्यं पञ्चविंशात्परं च यत् ॥ ७९॥ विश्वावसुरुवाच तथ्यं शुभं चैतदुक्तं त्वया भोः सम्यक्क्षेम्यं देवताद्यं यथावत् । स्वस्त्य क्षयं भवतश्चास्तु नित्यं बुद्ध्या सदा बुधि युक्तं नमस्ते ॥ ८०॥ याज्ञवल्क्य उवाच एवमुक्त्वा सम्प्रयातो दिवं स विभ्राजन्वै श्रीमत दर्शनेन । तुष्टश्च तुष्ट्या परयाभिनन्द्य प्रदक्षिणं मम कृत्वा महात्मा ॥ ८१॥ ब्रह्मादीनां खेचराणां क्षितौ च ये चाधस्तात्संवसन्ते नरेन्द्र । तत्रैव तद्दर्शनं दर्शयन्वै सम्यक्क्षेम्यं ये पथं संश्रिता वै ॥ ८२॥ साङ्ख्याः सर्वे साङ्ख्यधर्मे रताश् च तद्वद्योगा योगधर्मे रताश् च । ये चाप्यन्ये मोक्षकामा मनुष्यास् तेषामेतद्दर्शनञ्ज्ञान दृष्टम् ॥ ८३॥ ज्ञानान्मोक्षो जायते पूरुषानां नास्त्यज्ञानादेवमाहुर्नरेन्द्र । तस्माज्ज्ञानं तत्त्वतोऽन्वेषितव्यं येनात्मानं मोक्षयेज्जन्ममृत्योः ॥ ८४॥ प्राप्य ज्ञानं ब्राह्मणात्क्षत्रियाद्वा वैश्याच्छूद्रादपि नीचादभीक्ष्णम् । श्रद्धातव्यं श्रद्दधानेन नित्यं न श्रद्धिनं जन्ममृत्यू विशेताम् ॥ ८५॥ सर्वे वर्णा ब्राह्मणा ब्रह्मजाश् च सर्वे नित्यं व्याहरन्ते च ब्रह्म । तत्त्वं शास्त्रं ब्रह्म बुद्ध्या ब्रवीमि सर्वं विश्वं ब्रह्म चैतत्समस्तम् ॥ ८६॥ ब्रह्मास्यतो ब्राह्मणाः सम्प्रसूता बाहुभ्यां वै क्षत्रियाः सम्प्रसूताः । नाभ्यां वैश्याः पादतश्चापि शूद्राः सर्वे वर्णा नान्यथा वेदितव्याः ॥ ८७॥ अज्ञानतः कर्म योनिं भजन्ते तां तां राजंस्ते यथा यान्त्यभावम् । तथा वर्णा ज्ञानहीनाः पतन्ते घोरादज्ञानात्प्राकृतं योनिजालम् ॥ ८८॥ तस्माज्ज्ञानं सर्वतो मार्गितव्यं सर्वत्रस्थ चैतदुक्तं मया ते । तस्थौ ब्रह्मा तस्थिवांश्चापरो यस् तस्मै नित्यं मोक्षमाहुर्द्विजेन्द्राः ॥ ८९॥ यत्ते पृष्ठं तन्मया चोपदिष्टं याथातथ्यं तद्विशोको भवस्व । राजन्गच्छस्वैतदर्थस्य पारं सम्यक्प्रोक्तं स्वस्ति तेऽस्त्वत्र नित्यम् ॥ ९०॥ भीष्म उवाच स एवमनुशास्तस्तु याज्ञवल्क्येन धीमता । प्रीतिमानभवद्राजा मिथिलाधिपतिस्तदा ॥ ९१॥ गते मुनिवरे तस्मिन्कृते चापि प्रदक्षिणे । दैवरातिर्नरपतिरासीनस्तत्र मोक्षवित् ॥ ९२॥ गोकोतिं स्पर्शयामास हिरण्यस्य तथैव च । रत्नाञ्जलिमथैकं च ब्राह्मणेभ्यो ददौ तदा ॥ ९३॥ विदेहराज्यं च तथा प्रतिष्ठाप्य सुतस्य वै । यति धर्ममुपासंश्चाप्यवसन्मिथिलाधिपः ॥ ९४॥ साङ्ख्यज्ञानमधीयानो योगशास्त्रं च कृत्स्नशः । धर्माधर्मौ च राजेन्द्र प्राकृतं परिगर्हयन् ॥ ९५॥ अनन्तमिति कृत्वा स नित्यं केवलमेव च । धर्माधर्मौ पुण्यपापे सत्यासत्ये तथैव च ॥ ९६॥ जन्ममृत्यू च राजेन्द्र प्राकृतं तदचिन्तयत् । ब्रह्माव्यक्तस्य कर्मेदमिति नित्यं नराधिप ॥ ९७॥ पश्यन्ति योगाः साङ्ख्याश्च स्वशास्त्रकृतलक्षणाः । इष्टानिष्ट वियुक्तं हि तस्थौ ब्रह्म परात्परम् । नित्यं तमाहुर्विद्वांसः शुचिस्तस्माच्छुचिर्भव ॥ ९८॥ दीयते यच्च लभते दत्तं यच्चानुमन्यते । ददाति च नरश्रेष्ठ प्रतिगृह्णाति यच्च ह । ददात्यव्यक्तमेवैतत्प्रतिगृह्णाति तच्च वै ॥ ९९॥ आत्मा ह्येवात्मनो ह्येकः कोऽन्यस्त्वत्तोऽधिको भवेत् । एवं मन्यस्व सततमन्यथा मा विचिन्तय ॥ १००॥ यस्याव्यक्तं न विदितं सगुणं निर्गुणं पुनः । तेन तीर्थानि यज्ञाश्च सेवितव्याविपश्चिता ॥ १०१॥ न स्वाध्यायैस्तपोभिर्वा यज्ञैर्वा कुरुनन्दन । लभतेऽव्यक्तसंस्थानं ज्ञात्वाव्यक्तं महीपते ॥ १०२॥ तथैव महतः स्थानमाहङ्कारिकमेव च । अहङ्कारात्परं चापि स्थानानि समवाप्नुयात् ॥ १०३॥ ये त्वव्यक्तात्परं नित्यं जानते शास्त्रतत्पराः । जन्ममृत्युवियुक्तं च वियुक्तं सदसच्च यत् ॥ १०४॥ एतन्मयाप्तं जनकात्पुरस्तात् तेनापि चाप्तं नृप याज्ञवल्क्यात् । ज्ञानं विशिष्टं न तथा हि यज्ञा ज्ञानेन दुर्गं तरते न यज्ञैः ॥ १०५॥ दुर्गं जन्म निधनं चापि राजन् न भूतिकं ज्ञानविदो वदन्ति । यज्ञैस्तपोभिर्नियमैर्व्रतैश् च दिवं समासाद्य पतन्ति भूमौ ॥ १०६॥ तस्मादुपासस्व परं महच्छुचि शिवं विमोक्षं विमलं पवित्रम् । क्षेत्रज्ञवित्पार्थिव ज्ञानयज्ञम् उपास्य वै तत्त्वमृषिर्भविष्यसि ॥ १०७॥ उपनिषदमुपाकरोत्तदा वै जनक नृपस्य पुरा हि याज्ञवल्क्यः । यदुपगणितशाश्वताव्ययं तच्- छुभममृतत्वमशोकमृच्छतीति ॥ १०८॥
From BORI critical edition expanded to include text from https://archive.org/details/mahabharat05ramauoft The first adhyAya number is from the book, second from Bori critical edition