देवीनारायणीयम्
१ प्रथमदशकः - देवीमहिमा यस्मिन्निदं यत इदं यदिदं यदस्मात् उत्तीर्णरूपमभिपश्यति यत्समस्तम् । नो दृश्यते च वचसां मनसश्च दूरे यद्भाति चादिमहसे प्रणमामि तस्मै ॥ १॥ न स्त्री पुमान् न सुरदैत्यनरादयो न क्लीबं न भूतमपि कर्मगुणादयश्च । भूमंस्त्वमेव सदनाद्यविकार्यनन्तं सर्वं त्वया जगदिदं विततं विभाति ॥ २॥ रूपं न तेऽपि बहुरूपभृदात्तशक्ति- र्नाट्यं तनोषि नटवत्खलु विश्वरङ्गे । वर्षाणि ते सरसनाट्यकलाविलीना भक्ता अहो सहृदया क्षणवन्नयन्ति ॥ ३॥ रूपानुसारि खलु नाम ततो बुधैस्त्वं देवीति देव इति चासि निगद्यमाना । देव्यां त्वयीर्यस उमा कमलाऽथ वाग् वा देवे तु षण्मुख उमापतिरच्युतो वा ॥ ४॥ त्वं ब्रह्म शक्तिरपि धातृरमेशरुद्रैः ब्रह्माण्डसर्गपरिपालनसंहृतीश्च । राज्ञीव कारयसि सुभ्रु निजाज्ञयैव भक्तेष्वनन्यशरणेषु कृपावती च ॥ ५॥ माता करोति तनयस्य कृते शुभानि कर्माणि तस्य पतने भृशमेति दुःखम् । वृद्धौ सुखं च तव कर्म न नापि दुःखं त्वं ह्येव कर्मफलदा जगतां विधात्री ॥ ६॥ सर्वत्र वर्षसि दयामत एव वृष्ट्या सिक्तः सुबीज इव वृद्धिमुपैति भक्तः । दुर्बीजवद्व्रजति नाशमभक्त एव त्वं निर्घृणा न विषमा न च लोकमातः ॥ ७॥ सर्वोपरीश्वरि विभाति सुधासमुद्र- स्तन्मध्यतः परिवृते विविधैः सुदुर्गैः । छत्रायिते त्रिजगतां भवती मणिद्वी- पाख्ये शिवे निजपदे हसिताननाऽऽस्ते ॥ ८॥ यस्ते पुमानभिदधाति महत्त्वमुच्चै- र्यो नाम गायति शृणोति च ते विलज्जः । यश्चातनोति भृशमात्मनिवेदनं ते स स्वान्यघानि विधुनोति यथा तमोऽर्कः ॥ ९॥ त्वां निर्गुणां च सगुणां च पुमान् विरक्तो जानाति किञ्चिदपि नो विषयेषु सक्तः । ज्ञेया भव त्वमिह मे भवतापहन्त्रीं भक्तिं ददस्व वरदे परिपाहि मां त्वम् ॥ १०॥
२ द्वितीयदशकः - हयग्रीवकथा रणेषु दैत्येषु हतेषु देवाः पुरा प्रहृष्टाः सहदातृशर्वाः । यियक्षवो यज्ञपतिं विनीताः प्रपेदिरे विष्णुमनन्तवीर्यम् ॥ १॥ दृष्ट्वा च निद्रावशगं प्रभुं तमधिज्यचापाग्रसमर्पितास्यम् । आश्चर्यमापुर्विबुधा न कोऽपि प्राबोधयत्तं खलु पापभीत्या ॥ २॥ हरेस्तदानीमजसृष्टवम्र्या मुखार्पणाकुञ्चितचापमौर्वी । भग्ना धनुश्चार्जवमाप सद्यस्तेनाभवत्सोऽपि निकृत्तकण्ठः ॥ ३॥ कायाच्छिरस्तूत्पतितं मुरारेः पश्यत्सु देवेषु पपात सिन्धौ । चेतः सुराणां कदने निमग्नं हाहेति शब्दः सुमहानभूच्च ॥ ४॥ किमत्र कृत्यं पतिते हरौ नः कुर्मः कथं वेति मिथो ब्रुवाणान् । देवान् विधाताऽऽह भवेन्न कार्यमकारणं दैवमहो बलीयः ॥ ५॥ ध्यायेत देवीं करुणार्द्रचित्तां ब्रह्माण्डसृष्ट्यादिकहेतुभूताम् । सर्वाणि कार्याणि विधास्यते नः सा सर्वशक्ता सगुणाऽगुणा च ॥ ६॥ इत्यूचुषः प्रेरणया विधातुस्त्वामेव वेदा नुनुवुः सुराश्च । दिवि स्थिता देवगणांस्त्वमात्थ भद्रं भवेद्वो हरिणेदृशेन ॥ ७॥ दैत्यो हयग्रीव इति प्रसिद्धो मयैव दत्तेन वरेण वीरः । वेदान् मुनींश्चापि हयास्यमात्रवध्यो भृशं पीडयति प्रभावात् ॥ ८॥ दैवेन कृत्तं हरिशीर्षमद्य संयोज्यतां वाजिशिरोऽस्य काये । ततो हयग्रीवतया मुरारिर्दैत्यं हयग्रीवमरं निहन्ता ॥ ९॥ त्वमेवमुक्त्वा सदयं तिरोधास्त्वष्ट्रा कबन्धेऽश्वशिरो मुरारेः । संयोजितं पश्यति देवसङ्घे हयाननः श्रीहरिरुत्थितोऽभूत् ॥ १०॥ दैत्यं हयग्रीवमहन् हयास्यो रणे मुरारिस्त्वदनुग्रहेण । सदा जगन्मङ्गलदे त्वदीयाः पतन्तु मे मूर्ध्नि कृपाकटाक्षाः ॥ ११॥
३ तृतीयदशकः - महाकाल्यवतारः जगत्सु सर्वेषु पुरा विलीनेष्वेकार्णवे शेषतनौ प्रसुप्ते । हरौ सुरारी मधुकैटभाख्यौ महाबलावप्सु विजह्रतुर्द्वौ ॥ १॥ समाः सहस्रं यतचित्तवृत्ती वाग्बीजमन्त्रं वरदे जपन्तौ । प्रसादिताया असुरौ भवत्याः स्वच्छन्दमृत्युत्वमवापतुस्तौ ॥ २॥ एकाम्बुधौ तौ तरलोर्मिमाले निमज्जनोन्मज्जनकेलिलोलौ । यदृच्छया वीक्षितमब्जयोनिं रणोत्सुकावूचतुरिद्धगर्वौ ॥ ३॥ पद्मासनं वीरवरोपभोग्यं न भीरुभोग्यं न वराकभोग्यम् । मुञ्चेदमद्यैव न यासि चेत्त्वं प्रदर्शय स्वं युधि शौर्यवत्त्वम् ॥ ४॥ इदं समाकर्ण्य भयाद्विरिञ्चः सुषुप्तिनिष्पन्दममोघशक्तिम् । प्रबोधनार्थं हरिमिद्धभक्त्या तुष्टाव नैवाचलदम्बुजाक्षः ॥ ५॥ अस्पन्दता त्वस्य कयापि शक्त्या कृतेति मत्वा मतिमान् विरिञ्चः । प्रबोधयैनं हरिमेवमुक्त्वा स्तोत्रैर्विचित्रैर्भवतीमनौषीत् ॥ ६॥ नुतिप्रसन्नाऽब्जभवस्य तूर्णं निःसृत्य विष्णोः सकलाङ्गतस्त्वम् । दिवि स्थिता तत्क्षणमेव देवो निद्राविमुक्तो हरिरुत्थितोऽभूत् ॥ ७॥ अथैष भीतं मधुकैटभाभ्यां विरिञ्चमालोक्य हरिर्जगाद । अलं भयेनाहमिमौ सुरारी हन्तास्मि शीघ्रं समरेऽत्र पश्य ॥ ८॥ एवं हरौ वक्तरि तत्र दैत्यौ रणोत्सुकौ प्रापतुरिद्धगर्वौ । तयोरविज्ञाय बलं मुरारिर्युद्धोद्यतोऽभूदजरक्षणार्थम् ॥ ९॥ बिभेमि रागादिमहारिपुभ्यो जेतुं यतिष्येऽहमिमान् सुशक्तान् । तदर्थशक्तिं मम देहि नित्यं निद्रालसो मा च भवानि मातः ॥ १०॥
४ चतुर्थदशकः - मधुकैटभवधः त्वं तामसी सुप्तरमाधवाङ्गजा श्यामा रुचा मोहनताम्रलोचना । एकार्णवे घोररणोत्सुकान् हरिं दैत्यौ च तौ स्मेरमुखी समैक्षथाः ॥ १॥ पश्यत्यजे बाहुरणं मुरारिणा कृत्वा मधुः श्रान्तिमवाप सत्वरम् । अभ्येत्य युद्धं कुरुते स्म कैटभः श्रान्ते च तस्मिन्नकृताहवं मधुः ॥ २॥ एवं मुहुः सङ्गरविश्रमावुभौ पर्यायतो वर्षसहस्रपञ्चकम् । ग्लानिं विना चक्रतुरच्युतः क्लमाद्विश्रान्तिमिच्छन्नसुरौ जगाद तौ ॥ ३॥ श्रान्तेन भीतेन च बालकेन च प्रभुः पुमान्नैव करोति संयुगम् । मध्येरणं द्वौ कृतविश्रमौ युवामेकः करोम्येव निरन्तराहवम् ॥ ४॥ ज्ञात्वा हरिं श्रान्तमुभौ विदूरतः सन्तस्थतुर्विश्रमसौख्यवांस्ततः । त्वामेव तुष्टाव कृपातरङ्गिणीं सर्वेश्वरीं दैत्यजयाय माधवः ॥ ५॥ देवि प्रसीदैष रणे जितोऽस्म्यहं दैत्यद्वयेनाब्जभवं जिघांसुना । सर्वं कटाक्षैस्तव साध्यमत्र मां रक्षेति वक्तारमभाषथा हरिम् ॥ ६॥ युद्धं कुरु त्वं जहि तौ मया भृशं सम्मोहितौ वक्रदृशेत्ययं त्वया । सञ्चोदितो हृष्टमना महार्णवे तस्थौ रणायाययतुश्च दानवौ ॥ ७॥ भूयोऽपि कुर्वन् रणमच्युतो हसन् कामातुरौ ते मुखपद्मदर्शनात् । तावाह तुष्टोऽस्म्यतुलौ रणे युवां ददाम्यहं वां वरमेष वाञ्छितम् ॥ ८॥ तावूचतुर्विद्धि हरे न याचकावावां ददावस्तव वाञ्छितं वरम् । नासत्यवाचौ स्व इतीरितो हरिस्त्वां संस्मरन् शत्रुजिगीषयाऽब्रवीत् ॥ ९॥ मह्यं वरं यच्छतमद्य मे यतो वध्यौ युवां स्यातमितीरितावुभौ । दृष्ट्वाऽप्सु लीनं सकलं समूचतुस्त्वं सत्यवाङ्नौ जहि निर्जले स्थले ॥ १०॥ अस्त्वेवमित्यादृतवाङ्मुदा हरिः स्वोरौ पृथावुन्नमिते जलोपरि । कृत्वाऽरिणा तच्छिरसी तदाऽच्छिनत्स्वच्छन्दमृत्यू तव मायया हतौ ॥ ११॥ द्वेषश्च रागश्च सदा ममाम्बिके दैत्यौ हृदि स्तोऽत्र विवेकमाधवः । आभ्यां करोत्येव रणं जयत्वयं तुभ्यं महाकालि नमः प्रसीद मे ॥ १२॥
५ पञ्चमदशकः - सुद्युम्नकथा जाता सुतेला मनुसप्तमस्य संप्रार्थितोऽनेन मुनिर्वसिष्ठः । शम्भोः कटाक्षेण सुतां कुमारं चक्रे स कालेन बभूव राजा ॥ १॥ सुद्युम्ननामा मृगयाविहारी गतो हयारूढ इलावृतं सः । स्त्रीत्वं पुनः प्राप्य सुतं हिमांशोर्वव्रे पतिं पुत्रमसूत चैषा ॥ २॥ न्यवेदयत्सा गुरवे वसिष्ठायैषा कदाचिन्निजपुंस्त्वकामम् । तत्साधनार्थं हरमेव दध्यौ मुनिः प्रसन्नस्तमुवाच शम्भुः ॥ ३॥ इलावृतं मा पुरुषः प्रयातु प्रयाति चेत्सोऽस्त्वबला तदैव । एवं मया निश्चितमेव सौम्य गौर्याः प्रसादाय भवान् प्रियो मे ॥ ४॥ न पक्षभेदोऽत्र ममास्ति गौरी भवांश्च तृप्तौ भवतां मदीयौ । इतः परं तस्य मनोरपत्यं मासं पुमान् स्याद्वनिता च मासम् ॥ ५॥ एवं शिवोक्तेन मनोरपत्यं लब्ध्वा च पुंस्त्वं धरणीं शशास । स्त्रीत्वे च हर्म्येषु निनाय कालं जनो न चैनं नृपमभ्यनन्दत् ॥ ६॥ पुरूरवस्यात्मसुतेऽर्पयित्वा राज्यं विरक्तो वनमेत्य भूपः । श्रीनारदाल्लब्धनवार्णमन्त्रो भक्त्या स दध्यौ भवतारिणीं त्वाम् ॥ ७॥ सिंहाधिरूढामरुणाब्जनेत्रां त्वां सुप्रसन्नामभिवीक्ष्य नत्वा । स्तुत्वा च भक्त्या स्थिरपुंस्त्वमेष लेभेऽथ सायुज्यमवाप चान्ते ॥ ८॥ शौर्यं न वीर्यं न च पौरुषं मे नैवास्ति च स्त्रीसहजा तितिक्षा । मूढो न जानाम्यशुभं शुभं च देयं त्वया मे शुभमेव मातः ॥ ९॥ पश्यानि मातः प्रवरान्गुरूंस्ते कारुण्यतो मां सुपथा नयन्तु । सत्सङ्गसम्भावितचित्तवृत्तिर्भवानि ते देवि नमः प्रसीद ॥ १०॥
६ षष्ठदशकः - व्यासनारदसमागमः त्वदिच्छया देवि पुलस्त्यवाचा पराशराद्विष्णुपुराणकर्तुः । मुनेर्हरिर्लोकहिताय दीपाद्यथा प्रदीपोऽजनि कृष्णनामा ॥ १॥ वेदं चतुर्धा व्यदधत्स कृष्णद्वैपायनो व्यास इति प्रसिद्धः । वेदान्तसूत्राणि पुराणजालं महेतिहासं च महांश्चकार ॥ २॥ तपः प्रवृत्तः कलविङ्कपोतं मात्रा स संलालितमाश्रमान्ते । पश्यन्नधन्यामनपत्यतां स्वां सपुत्रभाग्यातिशयं च दध्यौ ॥ ३॥ सत्पुत्रलाभाय तपश्चिकीर्षुस्तीव्रं महामेरुसमीपमेत्य । आराधनीयः क इति क्षणं स चिन्तातुरो लोकगुरुः स्थितोऽभूत् ॥ ४॥ श्रीनारदस्तत्र समागतस्त्वत्कृपाकटाक्षाङ्कुरवन्महर्षिः । अर्घ्यादिसम्पूजित आसनस्थो व्यासेन पृष्टः प्रहसन्निवाह ॥ ५॥ किं चिन्तया कृष्ण भजस्व देवीं कृपावती वाञ्छितदानदक्षा । अहेतुरेषा खलु सर्वहेतुर्निरस्तसाम्यातिशया निरीहा ॥ ६॥ सैषा महाशक्तिरिति प्रसिद्धा यदाज्ञया ब्रह्मरमेशरुद्राः । ब्रह्माण्डसर्गस्थितिसंहृतीश्च कुर्वन्ति काले न च ते स्वतन्त्राः ॥ ७॥ यस्याश्च ते शक्तिभिरेव सर्वकर्माणि कुर्वन्ति सुरासुराद्याः । मर्त्या मृगाः कृष्ण पतत्रिणश्च शक्तेर्विधेयाः क इहाविधेयः ॥ ८॥ प्रत्यक्षमुख्यैर्न च साप्रमाणैर्ज्ञेया तपोभिः कठिनैर्व्रतैश्च । न वेदशास्त्राध्ययनेन चापि भक्त्यैव जानाति पुमान् महेशीम् ॥ ९॥ तामेव भक्त्या सततं भजस्व सर्वार्थदां कृष्ण तवास्तु भद्रम् । इत्यूचुषि ब्रह्मसुते गते स व्यासस्तपोऽर्थं गिरिमारुरोह ॥ १०॥ इहास्मि पर्याकुलचित्तवृत्तिर्गुरुं न पश्यामि महत्तमं च । सन्मार्गतो मां नय विश्वमातः प्रसीद मे त्वां शरणं व्रजामि ॥ ११॥
७ सप्तमदशकः - शुकोत्पत्तिः कृष्णस्य तस्यारणितः शुकाख्यस्तव प्रसादादजनिष्ट पुत्रः । हृष्टो मुनिर्मङ्गलकर्म चक्रे तत्रादितेया ववृषुः सुमानि ॥ १॥ केचिज्जगुः केचन वाद्यघोषं चक्रुश्च नाके ननृतुः स्त्रियश्च । वायुर्ववौ स्पर्शसुखः सुगन्धः शुकोद्भवे सर्वजनाः प्रहृष्टाः ॥ २॥ बालः स सद्यो ववृधे सुचेताः बृहस्पतेरात्तसमस्तविद्यः । दत्वा विनीतो गुरुदक्षिणां च प्रत्यागतो हर्षयति स्म तातम् ॥ ३॥ युवानमेकान्ततपःप्रवृत्तं व्यासः कदाचिच्छुकमेवमूचे । वेदांश्च शास्त्राणि च वेत्सि पुत्र कृत्वा विवाहं भव सद्गृहस्थः ॥ ४॥ सर्वाश्रमाणां कवयो विशिष्टा गृहाश्रमं श्रेष्ठतरं वदन्ति । तमाश्रितस्तिष्ठति लोक एष यजस्व देवान् विधिवत्पितॄंश्च ॥ ५॥ तवास्तु सत्पुत्र ऋणादहं च मुच्येय मां त्वं सुखिनं कुरुष्व । पुत्रः सुखायात्र परत्र च स्यात्त्वां पुत्र तीव्रैरलभे तपोभिः ॥ ६॥ किञ्च प्रमाथीनि सदेन्द्रियाणि हरन्ति चित्तं प्रसभं नरस्य । पश्यन् पिता मे जननीं तपस्वी पराशरोऽपि स्मरमोहितोऽभूत् ॥ ७॥ य आश्रमादाश्रममेति तत्तत्कर्माणि कुर्वन् स सुखी सदा स्यात् । गृहाश्रमो नैव च बन्धहेतुस्त्वया च धीमन् क्रियतां विवाहः ॥ ८॥ एवं ब्रुवाणोऽपि शुकं विवाहाद्यसक्तमाज्ञाय पितेव रागी । पुराणकर्त्ता च जगद्गुरुः स मायानिमग्नोऽश्रुविलोचनोऽभूत् ॥ ९॥ भोगेषु मे निस्पृहताऽस्तु मातः प्रलोभितो मा करवाणि पापम् । मा बाधतां मां तव देवि माया मायाधिनाथे सततं नमस्ते ॥ १०॥
८ अष्टमदशकः - परमज्ञानोपदेशः अथाह कृष्णः शृणु चिन्तयाऽलं गृहाश्रमस्ते न च बन्धकृत्स्यात् । बन्धस्य मुक्तेश्च मनो हि हेतुर्मनोजयार्थं भज विश्वधात्रीम् ॥ १॥ यस्याः प्रसादे सफलं समस्तं यदप्रसादे विफलं समस्तम् । माहात्म्यमस्या विदितं जगत्सु मया कृतं भागवतं शृणु त्वम् ॥ २॥ विष्णुर्जगत्येकसमुद्रलीने बालः शयानो वटपत्र एकः । स्वबालताहेतुविचारमग्नः शुश्राव कामप्यशरीरिवाचम् ॥ ३॥ सनातनं सत्यमहं मदन्यत्सत्यं न च स्यादहमेव सर्वम् । श्रुत्वेदमुन्मीलितदृष्टिरेष स्मिताननां त्वां जननीं ददर्श ॥ ४॥ चतुर्भुजा शङ्खगदारिपद्मधरा कृपाद्यैः सह शक्तिजालैः । स्थिता जलोपर्यमलाम्बरा त्वं प्रहृष्टचित्तं हरिमेवमात्थ ॥ ५॥ किं विस्मयेनाच्युत विस्मृताऽहं त्वया पराशक्तिमहाप्रभावात् । सा निर्गुणा वाङ्मनसोरगम्या मां सात्विकीं शक्तिमवेहि लक्ष्मीम् ॥ ६॥ श्रुतस्त्वया यस्त्वशरीरिशब्दो हिताय ते देव तया स उक्तः । अयं हि सर्वश्रुतिशास्त्रसारो मा विस्मरेमं हृदि रक्षणीयम् ॥ ७॥ नातः परं ज्ञेयमवेहि किञ्चित्प्रियोऽसि देव्याः शृणु मे वचस्त्वम् । त्वन्नाभिपद्माद्द्रुहिणो भवेत्स कर्ता जगत्पालय तत्समस्तम् ॥ ८॥ भ्रूमध्यतः पद्मभवस्य कोपाद्रुद्रो भविष्यन् सकलं हरेच्च । देवीं सदा संस्मर तेऽस्तु भद्रमेवं निगद्याशु तिरोदधाथ ॥ ९॥ हरेरिदं ज्ञानमजस्य लब्धमजात्सुरर्षेश्च ततो ममापि । मया त्विदं विस्तरतः सुतोक्तं यत्सूरयो भागवतं वदन्ति ॥ १०॥ देव्या महत्त्वं खलु वर्ण्यतेऽत्र यद्भक्तिमाप्तस्य गृहे न बन्धः । यद्भक्तिहीनस्त्वगृहेऽपि बद्धो राजाऽपि मुक्तो जनको गृहस्थः ॥ ११॥ विदेहराजं तमवाप्य पृष्ट्वा स्वधर्मशङ्काः परिहृत्य धीरः । फलेष्वसक्तः कुरु कर्म तेन कर्मक्षयः स्यात्तव भद्रमस्तु ॥ १२॥ श्रुत्वेति सद्यः शुक आश्रमात्स प्रस्थाय वैदेहपुरं समेत्य । प्रत्युद्गतः सर्वजनैर्नृपाय न्यवेदयत्स्वागमनस्य हेतुम् ॥ १३॥ गृहस्थधर्मस्य महत्त्वमस्माद्विज्ञाय धीमान् स शुको निवृत्तः । पित्राश्रमं प्राप्य सुतां पितॄणां व्यासेऽतिहृष्टे गृहिणीं चकार ॥ १४॥ उत्पाद्य पुत्रांश्चतुरः सुतां च गृहस्थधर्मान् विधिनाऽऽचरन् सः । प्रदाय चैनां मुनयेऽणुहाय बभूव काले कृतसर्वकृत्यः ॥ १५॥ हित्वाऽऽश्रमं तातमपीशशैलशृङ्गे तपस्वी सहसोत्पतन् खे । बभौ स भास्वानिव तद्वियोगखिन्नं शिवो व्यासमसान्त्वयच्च ॥ १६॥ सर्वत्र शङ्काकुलमेव चित्तं ममेह विक्षिप्तमधीरमार्तम् । कर्तव्यमूढोऽस्मि सदा शिवे मां धीरं कुरु त्वं वरदे नमस्ते ॥ १७॥
९ नवमदशकः - भुवनेश्वरीदर्शनः एकार्णवेऽस्मिन् जगति प्रलीने दैत्यौ हरिर्ब्रह्मवधोद्यतौ तौ । जघान देवि त्वदनुग्रहेण त्वदिच्छयैवागमदत्र रुद्रः ॥ १॥ एको विमानस्तरसाऽऽगतः खात्त्रिमूर्त्यविज्ञातगतिस्त्वदीयः । त्वत्प्रेरिता आरुरुहुस्तमेते स चोत्पतन् व्योम्नि चचार शीघ्रम् ॥ २॥ वैमानिकाश्चोद्गतयः सशक्रं दिवं सपद्मोद्भवसत्यलोकम् । सरुद्रकैलासममी सविष्णुवैकुण्ठमप्युत्पुलका अपश्यन् ॥ ३॥ अदृष्टपूर्वानितरांस्त्रिमूर्तीन् स्थानानि तेषामपि दृष्टवन्तः । त्रिमूर्तयस्ते च विमोहमापुः प्राप्तो विमानश्च सुधासमुद्रम् ॥ ४॥ त्वद्भ्रूलतालोलतरङ्गमालं त्वदीयमन्दस्मितचारुफेनम् । त्वन्मञ्जुमञ्जीरमृदुस्वनाढ्यं त्वत्पादयुग्मोपमसौख्यदं च ॥ ५॥ तन्मध्यतस्ते ददृशुर्विचित्रप्राकारनानाद्रुलतापरीतम् । स्थानं मणिद्वीपमदृष्टपूर्वं क्रमाच्छिवे त्वां च सखीसमेताम् ॥ ६॥ ज्ञात्वा द्रुतं त्वां हरिराह दातस्त्रिनेत्र धन्या वयमद्य नूनम् । सुधासमुद्रोऽयमनल्पपुण्यैः प्राप्या जगन्मातृनिवासभूमिः ॥ ७॥ सा दृश्यते रागिजनैरदृश्या मञ्चे निषण्णा बहुशक्तियुक्ता । एषैव दृक् सर्वमिदं च दृश्यमहेतुरेषा खलु सर्वहेतुः ॥ ८॥ बालः शयानो वटपत्र एक एकार्णवेऽपश्यमिमां स्मितास्याम् । ययैव मात्रा परिलालितोऽहमेनां समस्तार्तिहरां व्रजेम ॥ ९॥ रुध्यामहे द्वारि यदि स्तुवामस्तत्र स्थिता एव वयं महेशीम् । इत्यच्युतेनाभिहिते विमानस्त्वद्गोपुरद्वारमवाप देवि ॥ १०॥ आयाम्यहं चित्तनिरोधरूपविमानतस्ते पदमद्वितीयम् । न केनचिद्रुद्धगतो भवानि त्वामेव मातः शरणं व्रजामि ॥ ११॥
१० दशमदशकः - शक्तिप्रदानम् ततो विमानादजविष्णुरुद्रास्त्वद्गोपुरद्वार्यवरुह्य सद्यः । स्त्रियः कृता देवि तवेच्छयैव सविस्मयास्त्वन्निकटं समीयुः ॥ १॥ कृतप्रणामास्तव पादयुग्मनखेषु विश्वं प्रतिबिम्बितं ते । विलोक्य साश्चर्यममोघवाग्भिः पृथक्पृथक् तुष्टुवुरम्बिके त्वाम् ॥ २॥ नुतिप्रसन्ना निजसर्गशक्तिं महासरस्वत्यभिधामजाय । रक्षार्थशक्तिं हरये महालक्ष्म्याख्यां च लीलानिरते ददाथ ॥ ३॥ गौरीं महाकाल्यभिधां च दत्वा संहारशक्तिं गिरिशाय मातः । नवाक्षरं मन्त्रमुदीरयन्ती बद्धाञ्जलींस्तान् स्मितपूर्वमात्थ ॥ ४॥ ब्रह्मन् हरे रुद्र मदीयशक्तित्रयेण दत्तेन सुखं भवन्तः । ब्रह्माण्डसर्गस्थितिसंहृतीश्च कुर्वन्तु मे शासनया विनीताः ॥ ५॥ मान्या भवद्भिः खलु शक्तयो मे स्याच्छक्तिहीनं सकलं विनिन्द्यम् । स्मरेत मां सन्ततमेवमुक्त्वा प्रस्थापयामासिथ तांस्त्रिमूर्तीन् ॥ ६॥ नत्वा त्रयस्ते भवतीं निवृत्ताः पुंस्त्वं गता आरुरुहुर्विमानम् । सद्यस्तिरोधाः स सुधासमुद्रो द्वीपो विमानश्च तिरोबभूवुः ॥ ७॥ एकार्णवे पङ्कजसन्निधौ च हतासुरे ते खलु तस्थिवांसः । दृष्टं नु सत्यं किमु बुद्धिमोहः स्वप्नो नु किं वेति च न व्यजानन् ॥ ८॥ ततस्त्रयस्ते खलु सत्यलोकवैकुण्ठकैलासकृताधिवासाः । ब्रह्माण्डसृष्ट्यादिषु दत्तचित्तास्त्वां सर्वशक्तामभजन्त देवि ॥ ९॥ सुधासमुद्रं तरलोर्मिमालं स्थानं मणिद्वीपमनोपमं ते । मञ्चे निषण्णां भवतीं च चित्ते पश्यानि ते देवि नमः प्रसीद ॥ १०॥
११ एकादशदशकः - ब्रह्मनारदसंवादः श्रीनारदः पद्मजमेकदाऽऽह पितस्त्वया सृष्टमिदं जगत्किम् । किं विष्णुना वा गिरिशेन वा किमकर्तृकं वा सकलेश्वरः कः ॥ १॥ इतीरितोऽजः सुतमाह साधु पृष्टं त्वया नारद मां शृणु त्वम् । विभाति देवी खलु सर्वशक्तिस्वरूपिणी सा भुवनस्य हेतुः ॥ २॥ एकं परं ब्रह्म सदद्वितीयमात्मेति वेदान्तवचोभिरुक्ता । न सा पुमान् स्त्री च न निर्गुणा सा स्त्रीत्वं च पुंस्त्वं च गुणैर्दधाति ॥ ३॥ सर्वं तदावास्यमिदं जगत्सा जाता न सर्वं तत एव जातम् । तत्रैव सर्वं च भवेत्प्रलीनं सैवाखिलं नास्ति च किञ्चनान्यत् ॥ ४॥ गौणानि चान्तःकरणेन्द्रियाणि सा निर्गुणाऽवाङ्मतिगोचरा च । सा स्तोत्रमन्त्रैः सगुणा महद्भिः संस्तूयते भक्तविपन्निहन्त्री ॥ ५॥ सुधासमुद्रे वसतीयमार्या द्वीपे विचित्राद्भुतशक्तियुक्ता । सर्वं जगद्यद्वशगं वयं च त्रिमूर्तयो नाम यदाश्रिताः स्मः ॥ ६॥ तद्दत्तशक्तित्रयमात्रभाजस्त्रिमूर्तयः पुत्र वयं विनीताः । तदाज्ञया साधु सदाऽपि कुर्मो ब्रह्माण्डसर्गस्थितिसंहृतीश्च ॥ ७॥ दैवेन मूढं कविमातनोति सा दुर्बलं तु प्रबलं करोति । पङ्गुं गिरिं लङ्घयते च मूकं कृपावती चाऽतनुते सुवाचम् ॥ ८॥ यत्किञ्चिदज्ञायि मया महत्त्वं देव्यास्तदुक्तं तव सङ्ग्रहेण । सर्वत्र तद्वर्णय विस्तरेण विधत्स्व भक्तिं हृदये जनानाम् ॥ ९॥ इतीरितोऽजेन मुनिः प्रसन्नस्तव प्रभावं करुणार्द्रचित्ते । व्यासं तथाऽन्यांश्च यथोचितं स प्रबोधयामस पवित्रवाग्भिः ॥ १०॥ न मे गुरुस्त्वच्चरितस्य वक्ता न मे मतिस्त्वत्स्मरणैकसक्ता । अवाच्यवक्ताऽहमकार्यकर्ता नमामि मातश्चरणाम्बुजं ते ॥ ११॥
१२ द्वादशदशकः - उतथ्यजननम् पुरा द्विजः कश्चन देवदत्तो नाम प्रजार्थं तमसासमीपे । कुर्वन् मखं गोभिलशापवाचा लेभे सुतं मूढमनन्तदुःखः ॥ १॥ उतथ्यनामा ववृधे स बालो मूढस्तु दृष्टं न ददर्श किञ्चित् । श्रुतं न शुश्राव जगाद नैव पृष्टो न च स्नानजपादि चक्रे ॥ २॥ इतस्ततोऽटन् समवाप्तगङ्गो जले निमज्जन् प्रपिबंस्तदेव । वसन् मुनीनामुटजेषु वेदमन्त्रांश्च शृण्वन् स दिनानि निन्ये ॥ ३॥ क्रमेण सत्सङ्गविवृद्धसत्त्वः सत्यव्रतः सत्यतपाश्च भूत्वा । नासत्यवाक् त्वत्कृपया स मूढोऽप्युन्मीलितान्तर्नयनो बभूव ॥ ४॥ कुलं पवित्रं जननी विशुद्धा पिता च सत्कर्मरतः सदा मे । मया कृतं नैव निषिद्धकर्म तथाऽपि मूढोऽस्मि जनैश्च निन्द्यः ॥ ५॥ जन्मान्तरे किं नु कृतं मयाऽघं किं वा न विद्याऽर्थिजनस्य दत्ता । ग्रन्थोऽप्यदत्तः किमु पूज्यपूजा कृता न किं वा विधिवन्न जाने ॥ ६॥ नाकारणं कार्यमितीर्यते हि दैवं बलिष्ठं दुरतिक्रमं च । ततोऽत्र मूढो विफलीकृतोऽस्मि वन्ध्यद्रुवन्निर्जलमेघवच्च ॥ ७॥ इत्यादि सञ्चिन्त्य वने स्थितः स कदाचिदेकं रुधिराप्लुताङ्गम् । बीभत्सरूपं किटिमेष पश्यन्नय्यय्य इत्युत्स्वनमुच्चचार ॥ ८॥ शरेण विद्धः स किरिर्भयार्तः प्रवेपमानो मुनिवासदेशे । अन्तर्निकुञ्जस्य गतश्च दैवाददृश्यतामाप भयार्तिहन्त्रि ॥ ९॥ विना मकारं च विना च भक्तिमुच्चार्य वाग्बीजमनुं पवित्रम् । प्रसन्नबुद्धिः कृपया तवैष बभूव दूरीकृतसर्वपापः ॥ १०॥ नाहं कविर्गानविचक्षणो न नटो न शिल्पादिषु न प्रवीणः । पश्यात्र मां मूढमनन्यबन्धुं प्रसन्नबुद्धिं कुरु मां नमस्ते ॥ ११॥
१३ त्रयोदशदशकः - उतथ्यमहिमा अथागतः कश्चिदधिज्यधन्वा मुनिं निषादः सहसा जगाद । त्वं सत्यवाग्ब्रूहि मुने त्वया किं दृष्टः किटिः सायकविद्धदेहः ॥ १॥ दृष्टस्त्वया चेद्वद सूकरः क्व गतो न वाऽदृश्यत किं मुनीन्द्र । अहं निषादः खलु वन्यवृत्तिर्ममास्ति दारादिकपोष्यवर्गः ॥ २॥ श्रुत्वा निषादस्य वचो मुनिः स तूष्णीं स्थितश्चिन्तयति स्म गाढम् । वदामि किं दृष्ट इतीर्यते चेद्धन्यादयं तं मम चाप्यघं स्यात् ॥ ३॥ सत्यं नरं रक्षति रक्षितं चेदसत्यवक्ता नरकं व्रजेच्च । सत्यं हि सत्यं सदयं न किञ्चित्सत्यं कृपाशून्यमिदं मतं मे ॥ ४॥ एवं मुनेश्चिन्तयतः स्वकार्यव्यग्रो निषादः पुनरेवमूचे । दृष्टस्त्वया किं स किटिर्न किं वा दृष्टः स शीघ्रं कथयात्र सत्यम् ॥ ५॥ मुनिस्तमाहात्र पुनः पुनः किं निषाद मां पृच्छसि मोहमग्नः । पश्यन् न भाषेत न च ब्रुवाणः पश्येदलं वाग्भिरवेहि सत्यम् ॥ ६॥ उन्मादिनो जल्पनमेतदेवं मत्वा निषादः सहसा जगाम । न सत्यमुक्तं मुनिना न कोलो हतश्च सर्वं तव देवि लीलाः ॥ ७॥ द्रष्टा परं ब्रह्म तदेव च स्यादिति श्रुतिः प्राह न भाषते सः । सदा ब्रुवाणस्तु न पश्यतीदमयं हि सत्यव्रतवाक्यसारः ॥ ८॥ भूयः स सारस्वतबीजमन्त्रं चिरं जपन् ज्ञाननिधिः कविश्च । वाल्मीकिवत्सर्वदिशि प्रसिद्धो बभूव बन्धून् समतर्पयच्च ॥ ९॥ स्मृता नता देवि सुपूजिता वा श्रुता नुता वा खलु वन्दिता वा । ददासि नित्यं हितमाश्रितेभ्यः कृपार्द्रचित्ते सततं नमस्ते ॥ १०॥
१४ चतुर्दशदशकः - सुदर्शनकथा - भरद्वाजाश्रमप्रवेशम् राजा पुराऽऽसीत्किल कोसलेषु धर्मैकनिष्ठो ध्रुवसन्धिनामा । आस्तां प्रिये अस्य मनोरमा च लीलावती चेति दृढानुरक्ते ॥ १॥ मनोरमाऽसूत सुदर्शनाख्यं कुमारकं शत्रुजितं च साऽन्या । संवर्धयंस्तौ मृगयाविहारी वने नृपो हा हरिणा हतोऽभूत् ॥ २॥ विचिन्तयन् राजकुलस्य वृत्तं तज्ज्येष्ठपुत्रस्य सुदर्शनस्य । राज्याभिषेकाय गुरुर्वसिष्ठश्चकार मन्त्रं सचिवैः समेतः ॥ ३॥ मातामहः शत्रुजितो युधाजिदभ्येत्य सद्योऽमितवीर्यशाली । राज्ये स्वदौहित्रमिहाभिषिक्तं कर्तुं कुबुद्धिः कुरुते स्म यत्नम् ॥ ४॥ मनोरमाया अपि वीरसेनः पिताऽभ्युपेत्याशु रुरोध तस्य । यत्नं बली स्वस्वसुतासुताभिषेकैकबुद्धी खलु तावभूताम् ॥ ५॥ कृत्वा विवादं च ततो नृपौ द्वौ घोरं रणं चक्रतुरिद्धरोषौ । युधाजिता तत्र तु वीरसेनो दैवाद्धतोऽभूद्धरिणा करीव ॥ ६॥ राज्येऽभिषिक्तः खलु शत्रुजित्स बालस्ततोऽयं रिपुभिद्युधाजित् । दौहित्रराज्यं सुखमेकनाथः शशास वज्रीव दिवं महेशि ॥ ७॥ पत्युः पितुश्चापि मृतेरनाथा भीता विदल्लाभिधमन्त्रियुक्ता । मनोरमा बालसुता त्वरण्ये ययौ भरद्वाजमुनिं शरण्यम् ॥ ८॥ तपोनिधिर्दीनजनानुकम्पी ज्ञात्वा मुनिस्तां ध्रुवसन्धिपत्नीम् । उवाच- वत्से वस निर्भयैव तपोवनेऽत्रास्तु शुभं तवेति ॥ ९॥ अल्पोऽप्युपेक्ष्यो न रिपुर्न रोगोऽप्येवं स्मरन्नाशु नृपो युधाजित् । तां हर्तुकामः ससुतां महर्षेः प्रापाश्रमं मन्त्रिवरेण साकम् ॥ १०॥ न मानितस्तेन तपस्विना स मनोरमां नैव सुतं च लेभे । प्रहर्तुकामोऽपि मुनिं स मन्त्रिवाचा निवृत्तः श्रुतकौशिकोऽभूत् ॥ ११॥ एवं मुनिस्तां ससुतां ररक्ष भीतोऽस्मि संसारयुधाजितोऽहम् । न मे सहायोऽस्ति विना त्वयैष सनूपुरं ते चरणं नमामि ॥ १२॥
१५ पञ्चदशदशकः - सुदर्शनकथा - देवीदर्शनम् एवं तवैव कृपया मुनिवर्यशीतच्छायाश्रितो हतभयः स सुदर्शनोऽयम् । वेदध्वनिश्रवणपूतहृदाश्रमान्ते सम्मोदयन् मुनिजनान् ववृधे कुमारः ॥ १॥ आबाल्यमेष मुनिबालकसङ्गमेन क्लीं क्लीमितीश्वरि सदा तव बीजमन्त्रम् । तत्रोच्चचार कृपयाऽस्य पुरः कदाचिदाविर्बभूविथ नतं तमभाषथाश्च ॥ २॥ प्रीताऽस्मि ते सुत जगज्जननीमवेहि मां सर्वकामवरदां तव भद्रमस्तु । चन्द्राननां शशिकलां विमलां सुबाहोः काशीश्वरस्य तनयां विधिनोद्वह त्वम् ॥ ३॥ नष्टा भवेयुरचिरेण तवारिवर्गा राज्यं च यैरपहृतं पुनरेष्यसि त्वम् । मातृद्वयेन सचिवैश्च समं स्वधर्मान् कुर्याः सदेति समुदीर्य तिरोदधाथ ॥ ४॥ स्वप्ने त्वया शशिकला कथिताऽस्ति भारद्वाजाश्रमे प्रथितकोसलवंशजातः । धीमान् सुदर्शन इति ध्रुवसन्धिपुत्र एनं पतिं वृणु तवास्तु शुभं सदेति ॥ ५॥ स्वप्नानुभूतमनृतं किमृतं न वेति सुप्तोत्थिता तु मतिमत्यपि न व्यजानात् । पृष्टात्सुदर्शनकथां सुमुखी द्विजात्सा श्रुत्वाऽनुरक्तहृदयैव बभूव देवि ॥ ६॥ ज्ञात्वा सुबाहुरिदमाकुलमानसस्तामस्मान्निवर्त्तयितुमाशु सहेष्टपत्न्या । कृत्वा प्रयत्नमखिलं विफलं च पश्यन्निच्छास्वयंवरविधिं हितमेव मेने ॥ ७॥ कश्चित्कदाचन सुदर्शनमेत्य विप्रः प्राहागतः शशिकलावचसाऽहमत्र । सा त्वां ब्रवीति- नृपपुत्र जगज्जनन्या वाचा वृतोऽसि पतिरस्मि तवैव दासी ॥ ८॥ अत्रागता नृपतयो बहवस्त्वमेत्य तेषां सुधीर मिषतां नय मां प्रियां ते । एवं वधूवचनमानय तां सुशीलां भद्रं तवास्त्विदमुदीर्य जगाम विप्रः ॥ ९॥ स्वप्ने च जाग्रति च पश्यति भक्तवर्यस्त्वां सन्ततं तव वचो मधुरं शृणोति । ऐश्वर्यमाशु लभतेऽपि च मुक्तिमेति त्वद्भक्तिमेव मम देहि नमो जनन्यै ॥ १०॥
१६ षोडशदशकः - सुदर्शनविवाहम् श्रुत्वा वधूवाक्यमरं कुमारो हृष्टो भरद्वाजमुनिं प्रणम्य । आपृछ्य मात्रा सह देवि स त्वां स्मरन् रथेनाप पुरं सुबाहोः ॥ १॥ स्वयंवराहूतमहीभुजां स सभां प्रविष्टो हतभीर्निषण्णः । कन्या कला पूर्णशशी त्वसावित्याहुर्जनास्तामभिवीक्षमाणाः ॥ २॥ वधूश्च तद्दर्शनवर्धितानुरागा स्मरन्ती तव वाक्यसारम् । सभां नृपाणामजितेन्द्रियाणां न प्राविशत्सा पितृचोदिताऽपि ॥ ३॥ शङ्काकुलास्ते नृवरा बभूवुरुच्चैर्युधाजित्कुपितो जगाद- । मा दीयतां लोकहितानभिज्ञा वधूरशक्ताय सुदर्शनाय ॥ ४॥ बालोऽयमित्येष मयाऽऽश्रमे प्रागुपेक्षितः सोऽत्र रिपुत्वमेति । माऽयं च वध्वा व्रियतां वृतश्चेद्धन्यामिमं तां च हरेयमाशु ॥ ५॥ श्रुत्वा युधाजिद्वचनं नृपाला हितैषिणः केचिदुपेत्य सर्वम् । सुदर्शनं प्रोचुरथापि धीरः स निर्भयो नैव चचाल देवि ॥ ६॥ एकत्र पुत्री च सुदर्शनश्च युधाजिदन्यत्र बली सकोपः । तन्मध्यगो मंक्षु नृपः सुबाहुर्बद्धाञ्जलिः प्राह नृपान् विनम्रः ॥ ७॥ नृपा वचो मे शृणुतेह बाला नायाति पुत्री मम मण्डपेऽत्र । तत्क्षम्यतां श्वोऽत्र नयाम्यहं तां याताद्य वो विश्रममन्दिराणि ॥ ८॥ गतेषु सर्वेषु सुदर्शनस्तु त्वां संस्मरन् मातृहितानुसारी । सुबाहुना तन्निशि तेन दत्तां वधूं यथाविध्युदुवाह देवि ॥ ९॥ प्रातर्युधाजित्प्रबलो विवाहवार्तां निशम्यात्तरुषा ससैन्यः । सुदर्शनं मातृवधूसमेतं यात्रोन्मुखं भीमरवो रुरोध ॥ १०॥ ततो रणे घोरतरे सुबाहुः क्लीं क्लीमितीशानि समुच्चचार । तत्राविरासीः समराङ्गणे त्वं सिंहाधिरूढा स्वजनार्तिहन्त्री ॥ ११॥ त्वन्नाम गायन् कथयन् गुणांस्ते त्वां पूजयंश्चात्र नयामि कालम् । स्वप्नेऽपि दृष्टा न मया त्वमम्बे कृपां कुरु त्वं मयि ते नमोऽस्तु ॥ १२॥
१७ सप्तदशदशकः - सुदर्शनकोसलप्राप्तिः युधाजितं शत्रुजितं च हत्वा रणाङ्गणस्था नुतिभिः प्रसन्ना । सुबाहुमुख्याननुगृह्य भक्तान् सर्वेषु पश्यत्सु तिरोदधाथ ॥ १॥ पृष्टो नृपान् प्राह सुदर्शनस्तान् दृष्टा भवद्भिः खलु सर्वशक्ता । या निर्गुणा योगिभिरप्यदृश्या दृश्या च भक्तैः सगुणा विनीतैः ॥ २॥ या राजसीदं सृजतीव शक्तिर्या सात्विकी पालयतीव विश्वम् । या तामसी संहरतीव सर्वं सद्वस्तु सैवान्यदसत्समस्तम् ॥ ३॥ भक्तार्तिहन्त्री करुणामयी सा भक्तद्रुहां भीतिकरी प्रकामम् । वसन् भरद्वाजतपोवनान्ते चिराय मात्रा सह तां भजेऽहम् ॥ ४॥ तामेव भक्त्या भजतेह भुक्तिमुक्तिप्रदामस्तु शुभं सदा वः । श्रुत्वेदमानम्रमुखास्तथेति सम्मन्त्र्य भूपाश्च ततो निवृत्ताः ॥ ५॥ सुदर्शनो मातृवधूसमेतः सुबाहुमापृछ्य रथाधिरूढः । पुरीमयोध्यां प्रविशन् पुरेव सीतापतिस्तोषयति स्म सर्वान् ॥ ६॥ लीलावतीं प्राप्य विमातरं च नत्वा विषण्णां हतपुत्रताताम् । सदुक्तिभिः कर्मगतीः प्रबोध्य स सान्त्वयामास महेशि भक्तः ॥ ७॥ जनेषु पश्यत्सु सुदर्शनोऽत्र त्वां पूजयित्वा गुरुणाऽभिषिक्तः । राज्ये त्वदीयं गृहमाशु कृत्वा पूजाविधानादि च संवृधत्त ॥ ८॥ तस्मिन् नृपे त्वत्सदनानि कृत्वा जनाः प्रतिग्राममपूजयंस्त्वाम् । काश्यां सुबाहुश्च तथाऽकरोत्ते सर्वत्र पेतुः करुणाकटाक्षाः ॥ ९॥ न कर्मणा न प्रजया धनेन न योगसाङ्ख्यादिविचिन्तया च । न च व्रतेनापि सुखानुभूतिर्भक्त्यैव मर्त्यः सुखमेति मातः ॥ १०॥ नाहं सुबाहुश्च सुदर्शनश्च न मे भरद्वाजमुनिः शरण्यः । गुरुः सुहृद्बन्धुरपि त्वमेव महेश्वरि त्वां सततं नमामि ॥ ११॥
१८ अष्टादशदशकः - रामकथा सूर्यान्वये दाशरथी रमेशो रामाभिधोऽभूद्भरतोऽथ जातः । ज्येष्टानुवर्त्ती खलु लक्ष्मणश्च शत्रुघ्ननामाऽपि जगद्विधात्रि ॥ १॥ विमातृवाक्योज्झितराज्यभोगो रामः ससीतः सहलक्ष्मणश्च । चरन् जटावल्कलवानरण्ये गोदावरीतीरमवाप देवि ॥ २॥ तं वञ्चयन् रावण एत्य मायी जहार सीतां यतिरूपधारी । रामस्य पत्नीविरहातुरस्य श्रुत्वा विलापं वनमप्यरोदीत् ॥ ३॥ श्रीनारदोऽभ्येत्य जगाद रामं किं रोदिषि प्राकृतमर्त्यतुल्यः । त्वं रावणं हन्तुमिहावतीर्णो हरिः कथं विस्मरसीदमार्य ॥ ४॥ कृते युगे वेदवतीति कन्या हरिं श्रुतिज्ञा पतिमाप्तुमैच्छत् । सा पुष्करद्वीपगता तदर्थमेकाकिनी तीव्रतपश्चकार ॥ ५॥ श्रुता तयाऽभूदशरीरिवाक् ते हरिः पतिर्भाविनि जन्मनि स्यात् । निशम्य तद्धृष्टमनास्तथैव कृत्वा तपस्तत्र निनाय कालम् ॥ ६॥ तां रावणः कामशरार्द्दितः संश्चकर्ष सा च स्तवनेन देवीम् । प्रसाद्य कोपारुणलोचनाभ्यां निरीक्ष्य तं निश्चलमाततान ॥ ७॥ शशाप तं च त्वमरे मदर्थे सबान्धवो राक्षस नंक्ष्यसीति । स्वं कौणपस्पृष्टमशुद्धदेहं योगेन सद्यो विजहौ सती सा ॥ ८॥ जाता पुनः सा मिथिलेशकन्या काले हरिं त्वां पतिमाप दैवात् । स हन्यतां सत्वरमाशरेन्द्रस्तन्नाशकालस्तु समागतश्च ॥ ९॥ तदर्थमाराधय लोकनाथां नवाहयज्ञेन कृतोपवासः । प्रसाद्य तामेव सुरा नराश्च कामान् लभन्ते शुभमेव ते स्यात् ॥ १०॥ इत्यूचिवांसं मुनिमेव राम आचार्यमाकल्प्य सलक्ष्मणस्त्वाम् । सम्पूज्य सुस्मेरमुखीं व्रतान्ते सिंहाधिरूढां च पुरो ददर्श ॥ ११॥ भक्त्या नतं तं द्रुतमात्थ राम हरिस्त्वमंशेन मदाज्ञयैव । जातो नरत्वेन दशास्यहत्यै ददामि तच्छक्तिमहं तवेह ॥ १२॥ श्रुत्वा तवोक्तिं स हनूमदाद्यैः साकं कपीन्द्रैः कृतसेतुबन्धः । लङ्कां प्रविष्टो हतरावणाद्यः पुरीमयोध्यामगमत्ससीतः ॥ १३॥ हा देवि भक्तिर्न हि मे गुरुश्च न चैव वस्तुग्रहणे पटुत्वम् । सत्सङ्गतिश्चापि न ते पतन्तु कृपाकटाक्षा मयि ते नमोऽस्तु ॥ १४॥
१९ एकोनविंशदशकः - भूम्याः दुःखम् १ पुरा धरा दुर्जनभारदीना समं सुरभ्या विबुधैश्च देवि । विधिं समेत्य स्वदशामुवाच स चानयत्क्षीरपयोनिधिं तान् ॥ १॥ स्तुतो हरिः पद्मभवेन सर्वं ज्ञात्वाऽखिलान् साञ्जलिबद्धमाह । ब्रह्मन् सुरा नैव वयं स्वतन्त्रा दैवं बलीयः किमहं करोमि ॥ २॥ दैवेन नीतः खलु मत्स्यकूर्मकोलादिजन्मान्यवशोऽहमाप्तः । नृसिंहभावादतिभीकरत्वं हयाननत्वात्परिहास्यतां च ॥ ३॥ जातः पुनर्दाशरथिश्च दुःखाद्दुःखं गतोऽहं विपिनान्तचारी । राज्यं च नष्टं दयिता हृता मे पिता मृतो हा प्लवगाः सहायाः ॥ ४॥ कृत्वा रणं भीममरिं निहत्य पत्नीं च राज्यं च पुनर्गृहीत्वा । दुष्टापवादेन पतिव्रतां तां विहाय हा दुर्यशसाऽभिषिक्तः ॥ ५॥ यदि स्वतन्त्रोऽस्मि ममैवमार्तिर्न स्याद्वयं कर्मकलापबद्धाः । सदाऽपि मायवशगास्ततोऽत्र मायाधिनाथां शरणं व्रजामः ॥ ६॥ इतीरितैर्भक्तिविनम्रशीर्षैर्निमीलिताक्षैर्विबुधैः स्मृता त्वम् । प्रभातसन्ध्येव जपासुमाङ्गी तमोनिहन्त्री च पुरः स्थिताऽऽत्थ ॥ ७॥ जाने दशां वो वसुदेवपुत्रो भूत्वा हरिर्दुष्टजनान् निहन्ता । तदर्थशक्तीरहमस्य दद्यामंशेन जायेय च नन्दपुत्री ॥ ८॥ यूयं च साहाय्यममुष्य कर्तुमंशेन देवा दयितासमेताः । जायेध्वमुर्व्यां जगतोऽस्तु भद्रमेवं विनिर्दिश्य तिरोदधाथ ॥ ९॥ विचित्रदुष्टासुरभावभारनिपीडितं मे हृदयं महेशि । अत्रावतीर्येदमपाकुरु त्वं माता हि मे ते वरदे नमोऽस्तु ॥ १०॥
२० विंशदशकः - देवकीपुत्रवधं अथोरुपुण्ये मथुरापुरे तु विभूषिते मौक्तिकमालिकाभिः । श्रीदेवकीशौरिविवाहरङ्गे सर्वैः श्रुतं व्योमवचः स्फुटार्थम् ॥ १॥ अवेहि भो देवकनन्दनायाः सुतोऽष्टमः कंस तवान्तकः स्यात् । श्रुत्वेति तां हन्तुमसिं दधानः कंसो निरुद्धो वसुदेवमुख्यैः ॥ २॥ अथाह शौरिः शृणु कंस पुत्रान् ददामि तेऽस्याः शपथं करोमि । एतद्वचो मे व्यभिचर्यते चेन्मत्पूर्वजाता नरके पतन्तु ॥ ३॥ श्रद्धाय शौरेर्वचनं प्रशान्तस्तां देवकीं भोजपतिर्मुमोच । सर्वे च तुष्टा यदवो नगर्यां तौ दम्पती चोषतुरात्तमोदम् ॥ ४॥ काले सती पुत्रमसूत तातः कंसाय निश्शङ्कमदात्सुतं स्वम् । हन्ता न मेऽयं शिशुरित्युदीर्य तं प्रत्यदाद्भोजपतिश्च तस्मै ॥ ५॥ अथाशु भूभारविनाशनाख्यत्वन्नाटकप्रेक्षणकौतुकेन । श्रीनारदः सर्वविदेत्य कंसमदृश्यहासं सकलं जगाद ॥ ६॥ त्वं भूप दैत्यः खलु कालनेमिर्जगत्प्रसिद्धो हरिणा हतश्च । ततोऽत्र जातोऽसि सुरा हरिश्च त्वां हन्तुमिच्छन्त्यधुनाऽपि शत्रुम् ॥ ७॥ देवास्तदर्थं नररूपिणोऽत्र व्रजे च जाता वसुदेवमुख्याः । नन्दादयश्च त्रिदशा इमे न विसृम्भणीया न च बान्धवास्ते ॥ ८॥ त्वं व्योमवाणीं स्मर देवकस्य पुत्र्याः सुतेष्वष्टमतां गतः सन् । स त्वां निहन्ता हरिरेव शत्रुरल्पोऽपि नोपेक्ष्य इतीर्यते हि ॥ ९॥ सर्वात्मजानां नृप मेलनेऽस्याः सर्वेऽष्टमाः स्युः प्रथमे च सर्वे । मायाविनं विद्धि हरिं सदेति गते मुनौ क्रोधमियाय कंसः ॥ १०॥ स देवकीसूनुमरं जघान कारागृहे तां पतिमप्यबध्नात् । तयोः सुतान् षट् खलु जातमात्रान् हत्वा कृतं स्वं हितमेव मेने ॥ ११॥ कायेन वाचा मनसेन्द्रियैर्वा मा जातु पापं करवाणि देवि । ममास्तु सत्कर्मरतिः प्रियस्ते भवानि भक्तं कुरु मां नमस्ते ॥ १२॥
२१ एकविंशदशकः - नन्दसुतावतारः सर्वेऽपि जीवा निजकर्मबद्धा एते षडासन्द्रुहिणस्य पौत्राः । तन्निन्दया दैत्यकुले प्रजाताः पुनश्च शप्ता जनकेन दैवात् ॥ १॥ तेनैव ते शौरिसुतत्वमाप्ता हताश्च कंसेन तु जातमात्राः । श्रीनारदेनर्षिवरेण देवि ज्ञातं पुरावृत्तमिदं समस्तम् ॥ २॥ प्राग्दम्पती चादितिकश्यपौ हा स्वकर्मदोषेण पुनश्च जातौ । तौ देवकीशूरसुतौ स्वपुत्रनाशादिभिर्दुःखमवापतुश्च ॥ ३॥ त्वं देवकीसप्तमगर्भतो वै गृह्णन्त्यनन्तांशशिशुं स्वशक्त्या । निवेश्य रोहिण्युदरे धरण्यां मर्त्यो भवेत्यच्युतमादिशश्च ॥ ४॥ प्राक्कर्मदोषात्स सुहृन्मघोनः क्रुद्धेन शप्तो भृगुणा मुरारिः । दयार्हसंसारिदशामवाप्स्यन् हा देवकीगर्भमथाविवेश ॥ ५॥ पूर्णे तु गर्भे हरिरर्द्धरात्रे कारागृहे देवकनन्दनायाः । जज्ञे सुतेष्वष्टमतामवाप्तः शौरिर्विमुक्तो निगडैश्च बन्धात् ॥ ६॥ व्योमोत्थवाक्येन तवैव बालं गृह्णन्नदृष्टः खलु गेहपालैः । निद्रां गतैस्त्वद्विवृतेन शौरिर्द्वारेण यातो बहिरात्ततोषम् ॥ ७॥ त्वं स्वेच्छया गोपकुले यशोदानन्दात्मजा स्वापितजीवजाले । अजायथा भक्तजनार्तिहन्त्री सर्वं नियन्त्री सकलार्थदात्री ॥ ८॥ तव प्रभावाद्वसुदेव एको गच्छन्नभीतो यमुनामयत्नम् । तीर्त्वा नदीं गोकुलमाप तत्र दास्याः करे स्वं तनयं ददौ च ॥ ९॥ तयैव दत्तामथ बालिकां त्वामादाय शीघ्रं स ततो निवृत्तः । कारागृहं प्राप्य ददौ प्रियायै स चाभवत्पूर्ववदेव बद्धः ॥ १०॥ त्वद्रोदनोत्थापितगेहपालैर्निवेदितो भोजपतिः समेत्य । त्वां पादयुग्मग्रहणेन कुर्वन्नधःशिरस्कां निरगाद्गृहान्तात् ॥ ११॥ स पोथयामास शिलातले त्वां सद्यः समुत्पत्य करादमुष्य । दिवि स्थिता शङ्खगदादिहस्ता सुरैः स्तुता स्मेरमुखी त्वमात्थ ॥ १२॥ वधेन किं मे तव कंस जातस्तवान्तकः क्वाप्यविदूरदेशे । मा द्रुह्यतां साधुजनो हितं स्वं विचिन्तयेत्युक्तवती तिरोऽभूः ॥ १३॥ स भोजराट् स्वान्तकनाशनाय सर्वान् शिशून् हन्तुमरं बलिष्ठान् । वत्साघमुख्यानसुरान्नियुज्य कृतार्थमात्मानममन्यतोच्चैः ॥ १४॥ कंसोऽस्ति मे चेतसि कामलोभक्रोधादिमन्त्रिप्रवरैः समेतः । सद्भावहन्ता खलु नन्दपुत्रि तं नाशय त्वच्चरणं नमामि ॥ १५॥
२२ द्वाविंशदशकः - कृष्णकथा श्रियःपतिर्गोमलमूत्रगन्धिन्यस्तप्रभो गोपकुले विषण्णः । कृष्णाभिधो वत्सबकादिभीतो रुदन् सदा देवी निनाय बाल्यम् ॥ १॥ हैयङ्गवीनं मथितं पयश्च गोपीर्विलज्जः सततं ययाचे । स चाम्बया गोरसचौर्यचुञ्चुरुलूखले पाशवरेण बद्धः ॥ २॥ वनेषु भीमातपशुष्कगात्रो गाश्चारयन् कण्टकविद्धपादः । वन्याम्बुपायी फलमूलभक्षी दिने दिने ग्लानिमवाप कृष्णः ॥ ३॥ दैवेन मुक्तः स च गोपदास्यादक्रूरनीतो मथुरां प्रविष्टः । कंसं निहत्यापि हताभिलाषस्तत्रोग्रसेनस्य बभूव दासः ॥ ४॥ दृष्ट्वा जरासन्धचमूं भयेन स बन्धुमित्रो मथुरां विहाय । धावन् कथञ्चिद्बहुदुर्गमार्तः स द्वारकाद्वीपपुरं विवेश ॥ ५॥ स रुक्मिणीं जाम्बवतीं च भामां कन्यास्तथा द्व्यष्टसहस्रमन्याः । समुद्वहन् सस्मितनर्मलापः क्रीडामृगोऽभूत्सततं वधूनाम् ॥ ६॥ स दस्युवृत्तिस्त्रिदिवाज्जहार भामानियुक्तः सुरपारिजातम् । सत्या च तं गोवृषवत्सरोषं बद्ध्वा तरौ दुर्वचसाऽभ्यषिञ्चत् ॥ ७॥ श्रीनारदायातिथये तया स दत्तोथ मुक्तो मुनिना च नीतः । ततस्तयाऽस्मै कनकं प्रदाय पुनर्गृहीतस्त्रपयाऽऽप मौनम् ॥ ८॥ सूतीगृहाद्भीष्मकजासुते स प्रद्युम्ननाम्नीश्वरि शम्बरेण । हृते शिशौ निर्मथिताभिमान उच्चै रुदंस्त्वां शरणं प्रपन्नः ॥ ९॥ पुत्रार्थिनीं जाम्बवतीमपुत्रां स तोषयिष्यन्नुपमन्युशिष्यः । मुण्डी च दण्डी च शिवस्य शैले मन्त्रं जपन् घोरतपश्चकार ॥ १०॥ वरेण भर्गस्य दशात्मजान् सा प्रासूत सर्वा दयिताश्च शौरेः । तथैव लब्ध्वा स सुतायुतानि सुखं न लेभे निजकर्मदोषात् ॥ ११॥ शापादृषीणां धृतराष्ट्रपत्न्याश्चान्योन्यवैरेण कृताहवेषु । सर्वे हता हन्त कुलं यदूनां महत्प्रदग्धं वनमग्निनेव ॥ १२॥ व्याधेषुविद्धो मृतिमाप कृष्णः कुशस्थली चाब्धिजलाप्लुताऽभूत् । हा जह्रिरे दस्युभिरेनसाऽष्टावक्रस्य शापेन यदुस्त्रियश्च ॥ १३॥ एवं हरिः कर्मफलान्यभुङ्क्त न कोऽपि मुच्येत च कर्मबन्धात् । दुःखं त्वभक्तस्य सुदुस्सहं स्याद्भक्तस्य ते तत्सुसहं भवेच्च ॥ १४॥ जानास्यहं ते पदयोरभक्तो भक्तो नु किं वेति न चैव जाने । त्वं सर्वशक्ता कुरु मां सुशक्तं सर्वत्र भूयोऽपि शिवे नमस्ते ॥ १५॥
२३ त्रयोविंशदशकः - महालक्ष्म्यवतारः रम्भस्य पुत्रो महिषासुरः प्राक् तीव्रैस्तपोभिर्द्रुहिणात्प्रसन्नात् । अवध्यतां पुम्भिरवाप्य धृष्टो न मे मृतिः स्यादिति च व्यचिन्तीत् ॥ १॥ स चिक्षुराद्यैरसुरैः समेतः शक्रादिदेवान्युधि पद्मजं च । रुद्रं च विष्णुं च विजित्य नाके वसन् बलाद्यज्ञहविर्जहार ॥ २॥ चिरं भृशं दैत्यनिपीडितास्ते देवाः समं पद्मजशङ्कराभ्याम् । हरिं समेत्यासुरदौष्ट्यमूचूस्त्वां संस्मरन् देवि मुरारिराह ॥ ३॥ सुरा वयं तेन रणेऽतिघोरे पराजिता दैत्यवरो बलिष्ठः । मत्तो भृशं पुम्भिरवध्यभावान्न नः स्त्रियो युद्धविचक्षणाश्च ॥ ४॥ तेजोभिरेका भवतीह नश्चेत्सैवासुरान् भीमबलान्निहन्ता । यथा भवत्येतदरं तथैव संप्रार्थयामोऽवतु नो महेशी ॥ ५॥ एवं हरौ वक्तरि पद्मजातात्तेजोऽभवद्राजसरक्तवर्णम् । शिवादभूत्तामसरौप्यवर्णं नीलप्रभं सात्त्विकमच्युताच्च ॥ ६॥ तेजांस्यभूवन् विविधानि शक्रमुखामरेभ्यो मिषतोऽखिलस्य । सम्योगतस्तान्यचिरेण मातः स्त्रीरूपमष्टादशहस्तमापुः ॥ ७॥ तत्तु त्वमासीः शुभदे महालक्ष्म्याख्या जगन्मोहनमोहनाङ्गी । त्वं ह्येव भक्ताभयदानदक्षा भक्तद्रुहां भीतिकरी च देवि ॥ ८॥ सद्यस्त्वमुच्चैश्चकृषेऽट्टहासं सुराः प्रहृष्टा वसुधा चकम्पे । चुक्षोभ सिन्धुर्गिरयो विचेलुर्दैत्यश्च मत्तो महिषश्चुकोप ॥ ९॥ त्वां सुन्दरीं चारमुखात् स दैत्यो विज्ञाय कामी विससर्ज दूतम् । स चेश्वरीं दैत्यगुणान् प्रवक्ता त्वां नेतुकामो विफलोद्यमोऽभूत् ॥ १०॥ प्रलोभनैस्त्वामथ देवशक्तिं ज्ञात्वाऽपि वाक्यैरनुनेतुकामः । एकैकशः प्रेषयतिस्म दूतान् त्वां कामिनीं कर्तुमिमे न शेकुः ॥ ११॥ अवेहि मां पुच्छविषाणहीनं भारं वहन्तं महिषं द्विपादम् । हिंसन्ति मां स्वर्थिजनास्त्वमेव रक्षाकरी मे शुभदे नमस्ते ॥ १२॥
२४ चतुर्विंशदशकः - महिषासुरवधम् - देवीस्तुतिः देवि त्वया बाष्कलदुर्मुखादिदैत्येषु वीरेषु रणे हतेषु । सद्वाक्यतस्त्वामनुनेतुकामो मोघप्रयत्नो महिषश्चुकोप ॥ १॥ त्वां कामरूपः खुरपुच्छशृङ्गैर्नानास्त्रशस्त्रैश्च भृशं प्रहर्ता । गर्जन् विनिन्दन् प्रहसन् धरित्रीं प्रकम्पयंश्चासुरराड्युयोध ॥ २॥ जपारुणाक्षी मधुपानतुष्टा त्वं चारिणाऽरेर्महिषस्य कण्ठम् । छित्वा शिरो भूमितले निपात्य रणाङ्गणस्था विबुधैः स्तुताऽभूः ॥ ३॥ मातस्त्वया नो विपदो निरस्ता अशक्यमन्यैरिदमद्भुताङ्गि । ब्रह्माण्डसर्गस्थितिनाशकर्त्रीं कस्त्वां जयेत् केन कथं कुतो वा ॥ ४॥ विद्यास्वरूपाऽसि महेशि यस्मिन् स वै परेषां सुखदः कविश्च । त्वं वर्तसे यत्र सदाऽप्यविद्यास्वरूपिणी स त्वधमः पशुः स्यात् ॥ ५॥ कृपाकटाक्षास्तव देवि यस्मिन् पतन्ति तस्यात्मजवित्तदाराः । यच्छन्ति सौख्यं न पतन्ति यस्मिन् त एव दुःखं ददतेऽस्य नूनम् ॥ ६॥ पश्याम नित्यं तव रूपमेतत्कथाश्च नामानि च कीर्तयाम । नमाम मूर्ध्ना पदपङ्कजे ते स्मराम कारुण्यमहाप्रवाहम् ॥ ७॥ त्वमेव माताऽसि दिवौकसां नो नान्या द्वितीया हितदानदक्षा । अन्ये सुता वा तव सन्ति नो वा न रक्षिता नस्त्वदृते महेशि ॥ ८॥ क्व त्वं वयं क्वेति विचिन्त्य सर्वं क्षमस्व नो देव्यपराधजालम् । यदा यदा नो विपदो भवन्ति तदा तदा पालय पालयास्मान् ॥ ९॥ इति स्तुवत्सु त्रिदशेषु सद्यः कृपाश्रुनेत्रैव तिरोदधाथ । ततो जगद्देवि विभूतिपूर्णं बभूव धर्मिष्ठसमस्तजीवम् ॥ १०॥ त्वां संस्मरेयं न च वा स्मरेयं विपत्सु मा विस्मर मां विमूढम् । रुदन् बिडालार्भकवन्न किञ्चिच्छक्नोमि कर्तुं शुभदे नमस्ते ॥ ११॥
२५ पञ्चविंशदशकः - महासरस्वत्यवतारः सुम्भादिवधम् अथामराः शत्रुविनाशतृप्ताश्चिराय भक्त्या भवतीं भजन्तः । मन्दीभवद्भक्तिहृदः क्रमेण पुनश्च दैत्याभिभवं समीयुः ॥ १॥ सुम्भो निसुम्भश्च सहोदरौ स्वैः प्रसादितात्पद्मभवात्तपोभिः । स्त्रीमात्रवध्यत्वमवाप्य देवान् जित्वा रणेऽध्यूषतुरैन्द्रलोकम् ॥ २॥ भ्रष्टश्रियस्ते तु गुरूपदेशाद्धिमाद्रिमाप्ता नुनुवुः सुरास्त्वाम् । तेषां पुरश्चाद्रिसुताऽऽविरासीत्स्नातुं गता सा किल देवनद्याम् ॥ ३॥ तद्देहकोशात्त्वमजा प्रजाता यतः प्रसिद्धा खलु कौशिकीति । महासरस्वत्यभिधां दधाना त्वं राजसीशक्तिरितीर्यसे च ॥ ४॥ हिमाद्रिशृङ्गेषु मनोहराङ्गी सिंहाधिरूढा मृदुगानलोला । श्रोत्राणि नेत्राण्यपि देहभाजां चकर्षिथाष्टादशबाहुयुक्ता ॥ ५॥ विज्ञाय सुम्भः किल दूतवाक्यात्त्वां मोहनाङ्गीं दयितां चिकीर्षुः । त्वदन्तिके प्रेषयतिस्म दूतानेकैकशः स्निग्धवचोविलासान् ॥ ६॥ त्वां प्राप्य ते कालिकया समेतामेकैकशः सुम्भगुणान् प्रभाष्य । पत्नी भवास्येति कृतोपदेशास्तत्प्रातिकुल्यात्कुपिता बभूवुः ॥ ७॥ सुम्भाज्ञया धूम्रविलोचनाख्यो रणोद्यतः कालिकया हतोऽभूत् । चण्डं च मुण्डं च निहत्य काली त्वत्फालजा तद्रुधिरं पपौ च ॥ ८॥ चामुण्डिकेति प्रथिता ततः सा त्वां रक्तबीजोऽध युयुत्सुराप । यद्रक्तबिन्दूद्भवरक्तबीजसङ्घैर्जगद्व्याप्तमभूदशेषम् ॥ ९॥ ब्रह्मेन्द्रपाश्यादिकदेवशक्तिकोट्यो रणं चक्रुररातिसङ्घैः । तत्सङ्गरं वर्णयितुं न शक्तः सहस्रजिह्वोऽपि पुनः किमन्ये ॥ १०॥ रणेऽतिघोरे विवृतानना सा काली स्वजिह्वां खलु चालयन्ती । त्वच्छस्त्रकृत्ताखिलरक्तबीजरक्तं पपौ गर्जनभीतदैत्या ॥ ११॥ त्वया निसुम्भस्य शीरो निकृत्तं सुम्भस्य तत्कालिकयाऽपि चान्ते । अन्येऽसुरास्त्वां शिरसा प्रणम्य पातालमापुस्त्वदनुग्रहेण ॥ १२॥ हतेषु देवा रिपुषु प्रणम्य त्वां तुष्टुवुः स्वर्गमगुः पुनश्च । ते पूर्ववद्यज्ञहविर्हरन्तो भूमाववर्षन् जहृषुश्च मर्त्याः ॥ १३॥ मातर्मदीये हृदी सन्ति दम्भदर्पाभिमानाद्यसुरा बलिष्ठाः । निहत्य तान् देह्यभयं सुखं च त्वमेव माता मम ते नमोऽस्तु ॥ १४॥
२६ षड्विंशदशकः - सुरथकथा राजा पुराऽऽसित् सुरथाभिधानः स्वारोचिषे चैत्रकुलावतंसः । मन्वन्तरे सत्यरतो वदान्यः सम्यक्प्रजापालनमात्रनिष्ठः ॥ १॥ वीरोऽपि दैवात्समरे स कोलाविध्वंसिभिः शत्रुबलैर्जितः सन् । त्यक्त्वा स्वराज्यं वनमेत्य शान्तं सुमेधसं प्राप मुनिं शरण्यम् ॥ २॥ तपोवनं निर्भयमावसन्द्रुमच्छायाश्रितः शीतलवातपृक्तः । स एकदा राज्यगृहादिचिन्तापर्याकुलः कञ्चिदपश्यदार्तम् ॥ ३॥ राजा तमूचे सुरथोऽस्मि नाम्ना जितोऽरिभिर्भ्रष्टविभूतिजालः । गृहादिचिन्तामथितान्तरङ्गः कुतोऽसि कस्त्वं वद मां समस्तम् ॥ ४॥ श्रुत्वेति स प्रत्यवदत्समाधिनामाऽस्मि वैश्यो हृतसर्ववित्तः । पत्नीसुताद्यैः स्वगृहान्निरस्तस्तथाऽपि सोत्कण्ठमिमान् स्मरामि ॥ ५॥ अनेन साकं सुरथो विनीतो मुनिं प्रणम्याह समधिनामा । गृहान्निरस्तोऽपि गृहादिचिन्तां करोति सोत्कण्ठमयं महर्षे ॥ ६॥ ब्रह्मैव सत्यं परमद्वितीयं मिथ्या जगत्सर्वमिदं च जाने । तथाऽपि मां बाधत एव राज्यगृहादिचिन्ता वद तस्य हेतुम् ॥ ७॥ ऊचे तपस्वी शृणु भूप माया सर्वस्य हेतुः सगुणाऽगुणा सा । बन्धं च मोक्षं च करोति सैव सर्वेऽपि मायावशगा भवन्ति ॥ ८॥ ज्ञानं हरेरस्ति विधेश्च किन्तु क्वचित्कदाचिन्मिलितौ मिथस्तौ । विमोहितौ कस्त्वमरे नु कस्त्वमेवं विवादं किल चक्रतुः स्म ॥ ९॥ ज्ञानं द्विधैकं त्वपरोक्षमन्यत्परोक्षमप्येतदवेहि राजन् । आद्यं महेश्याः कृपया विरक्त्या भक्त्या महत्सङ्गमतश्च लभ्यम् ॥ १०॥ य एतदाप्नोति स सर्वमुक्तो द्वेषश्च रागश्च न तस्य भूप । ज्ञानं द्वितीयं खलु शास्त्रवाक्यविचारतो बुद्धिमतैव लभ्यम् ॥ ११॥ शमादिहीनो न च शास्त्रवाक्यविचारमात्रेण विमुक्तिमेति । देव्याः कटाक्षैर्लभते च भुक्तिं मुक्तिं च सा केवलभक्तिगम्या ॥ १२॥ सम्पूज्य तां साकमनेन दुर्गां कृत्वा प्रसन्नां स्वहितं लभस्व । श्रुत्वा मुनेर्वाक्यमुभौ महेशि त्वां पूजयामासतुरिद्धभक्त्या ॥ १३॥ वर्षद्वयान्ते भवतीं समीक्ष्य स्वप्ने सतोषावपि तावतृप्तौ । दिदृक्षया जाग्रति चापि भक्तावाचेरतुर्द्वौ कठिनव्रतानि ॥ १४॥ वर्षत्रयान्ते सुमुखीं प्रसन्नां त्वां वीक्ष्य तौ तुष्टुवतुः प्रहृष्टौ । दैवात्समाधिस्त्वदनुग्रहेण लब्ध्वा परं ज्ञानमवाप मुक्तिम् ॥ १५॥ भोगाविरक्तः सुरथस्तु शीघ्रं निष्कण्टकं राज्यमवाप भूयः । मन्वन्तरे भूपतिरष्टमे स सावर्णिनामा च मनुर्बभूव ॥ १६॥ त्वं भुक्तिकामाय ददासि भोगं मुमुक्षवे संसृतिमोचनं च । किञ्चिन्न पृच्छामि परं विमूढो नमामि ते पादसरोजयुग्मम् ॥ १७॥
२७ सप्तविंशदशकः - शताक्ष्यवतारः दैत्यः पुरा कश्चन दुर्गमाख्यः प्रसादितात्पद्मभवात्तपोभिः । अवैदिकं वैदिकमप्यगृह्णान्मन्त्रं समस्तं दिविषज्जयैषी ॥ १॥ वेदे गृहीते दितिजेन विप्राः श्रुतिस्थिरा विस्मृतवेदमन्त्राः । सान्ध्यानि कर्माण्यपि नैव चक्रुः क्षितिस्त्ववेदाध्ययना बभूव ॥ २॥ हृतेषु मन्त्रेष्वखिलेषु पूजायज्ञादि भूमौ न कृतं मनुष्यैः । सुरा अशक्तास्तदलाभखिन्ना दैत्येन युद्धे बलिना जिताश्च ॥ ३॥ त्यक्त्वा दिवं ते गिरिगह्वरेषु निलीय वर्षाणि बहूनि निन्युः । वृष्टेरभावाद्धरणी च शुष्कजलाशया तर्षनिपीडिताऽभूत् ॥ ४॥ सर्वे तृषार्ताश्च हिमाद्रिमेत्य त्वां ध्यानपूजानुतिभिर्भजन्तः । प्रसादयामासुरनेककोटिब्रह्माण्डकर्त्रीमखिलार्तिहन्त्रीम् ॥ ५॥ दृष्टा दयार्द्राक्षिशता त्वमेभिः कृपाश्रुवर्षैर्नवरात्रमुर्व्याम् । जलाशयान्पूर्णजलांश्चकर्थ जनाः शताक्षीत्यभिधां ददुस्ते ॥ ६॥ क्षुत्पीडितानां च चराचराणां सर्वत्र नानाविधमन्नमिष्टम् । स्वादूनि मूलानि फलानि चादाः शाकम्भरीति प्रथिता ततोऽभूः ॥ ७॥ दैत्यस्तु विज्ञाय समस्तमस्त्रशस्त्रैः ससैन्यः प्रहरन् वपुस्ते । रणाङ्गणे सायकविद्धगात्रः सशब्दमुर्व्यां तरुवत्पपात ॥ ८॥ स चासुरात्मा खलु वेदमन्त्रान् चिरं पठंस्त्वामभिवीक्षमाणः । गतायुराविश्य परात्मनि त्वय्यवाप मुक्तिं मिषतां सुराणाम् ॥ ९॥ वेदान्हृतानब्जभवानने त्वं पुनश्च निक्षिप्य जगत्सुरक्षाम् । कृत्वा नुता देवगणैर्नरैश्च तुष्टा तिरोऽभूः करुणार्द्रनेत्रा ॥ १०॥ भक्तस्य वै दुर्गतिनाशिनी त्वं सुखप्रदा दुर्गमहन्त्रि मातः । दुर्गेति नाम्ना विदिता च लोके विचित्ररूपास्तव देवि लीलाः ॥ ११॥ कोऽप्यस्ति चित्ते मम दुर्गमोऽयं ज्ञातस्त्वया नैव मया तु देवि । यः सन्ततं द्रुह्यति मे तमाशु संहृत्य मां रक्ष नमो नमस्ते ॥ १२॥
२८ अष्टाविंशदशकः - शक्त्यवमानदोषः हालाहलाख्यानसुरान् पुरा तु निजघ्नतुर्विष्णुहरौ रणान्ते । स्वेनैव वीर्येण जयोऽयमेवं तौ मोहितौ दर्पमवापतुश्च ॥ १॥ ततो विधिस्तौ तरुवद्विचेष्टौ तेजोविहीनावभिवीक्ष्य भीतः । निमीलिताक्षः सकलं विचिन्त्य जानन् सुतान् दक्षमुखानुवाच ॥ २॥ पुत्रा हरिं पश्यत धूर्जटिं च यौ नष्टशक्ती खलु शक्तिकोपात् । ततो जगद्भारयुतोऽस्मि यूयं शक्तिं तपोभिः कुरुत प्रसन्नाम् ॥ ३॥ शक्तेः प्रसादेन हि पूर्ववत्तौ स्यातां यशोवृद्धिरनेन वः स्यात् । शक्तिश्च यत्रावतरत्यमोघमेतत्कुलं याति कृतार्थतां च ॥ ४॥ शक्तेः कटाक्षैर्जगतोऽस्तु भद्रमेवं निशम्याशु हिमाद्रिमेत्य । दक्षादयो ध्यानजपादिभिस्त्वामाराध्य भक्त्याऽब्दशतानि निन्युः ॥ ५॥ दृष्टा पुरस्तैस्तु नुता त्वमात्थ भीत्यालमार्त्या च हितं ददामि । गौरी च लक्ष्मीश्च ममैव शक्ती ते शम्भवे प्राग् हरये च दत्ते ॥ ६॥ तौ शक्तिसाहाय्यत एव दैत्यान्निजघ्नतुः सत्यमिदं तु ताभ्याम् । हा विस्मृतं शक्त्यवमानदोषाद्विनष्टशक्ती खलु तावभूताम् ॥ ७॥ तौ पूर्ववत्स्तामिह शक्तिरेका जायेत दक्षस्य कुले मदीया । क्षीराब्धितोऽन्या च पुरारिराद्यां गृह्णातु पश्चादितरां च विष्णुः ॥ ८॥ सर्वे स्वशक्तिं परिपूज्य मायाबीजादिमन्त्रान्विधिवज्जपन्तः । विराट्स्वरूपं मम रूपमेतत्सच्चित्स्वरूपं च सदा स्मरेत ॥ ९॥ प्रयात तुष्टा जगतां शुभं स्यादेवं त्वमाभाष्य तिरोदधाथ । कारुण्यतस्ते गिरिशो हरिश्च शक्तावभूतां निजकर्म कर्तुम् ॥ १०॥ मातः कटाक्षा मयी ते पतन्तु मा माऽस्तु मे शक्त्यवमानपापम् । सर्वान्स्वधर्मान् करवाण्यभीतो भद्रं मम स्यात्सततं नमस्ते ॥ ११॥
२९ एकोनत्रिंशदशकः - देवीपीठोत्पत्तिः अथैकदाऽदृश्यत दक्षगेहे शाक्तं महस्तच्च बभूव बाला । विज्ञाय ते शक्तिमिमां जगत्सु सर्वेऽपि हृष्टा अभवन् क्षणश्च ॥ १॥ दक्षः स्वगेहापतितां चकार नाम्ना सतीं पोषयति स्म तां सः । स्मरन् वचस्ते गिरिशाय काले प्रदाय तां द्वौ समतोषयच्च ॥ २॥ एवं शिवःशक्तियुतः पुनश्च बभूव गच्छत्सु दिनेषु दक्षः । दैवाच्छिवद्वेषमवाप देहं तत्पोषितं स्वं विजहौ सती च ॥ ३॥ दुःखेन कोपेन च हा सतीति मुहुर्वदन्नुद्धृतदारदेहः । बभ्राम सर्वत्र हरः सुरेषु पश्यत्सु शार्ङ्गी शिवमन्वचारीत् ॥ ४॥ रुद्रांसविन्यस्तसतीशरीरं विष्णुः शरौघैर्बहुशश्चकर्त । एकैकशः पेतुरमुष्य खण्डा भूमौ शिवे साष्टशतं स्थलेषु ॥ ५॥ यतो यतः पेतुरिमे स्थलानि सर्वाणि तानि प्रथितानि लोके । इमानि पूतानि भवानि देवीपीठानि सर्वाघहराणि भान्ति ॥ ६॥ त्वमेकमेवाद्वयमत्र भिन्ननामानि धृत्वा खलु मन्त्रतन्त्रैः । सम्पूज्यमाना शरणागतानां भुक्तिं च मुक्तिं च ददासि मातः ॥ ७॥ निर्विण्णचित्तः स सतीवियोगाच्छिवः स्मरंस्त्वां कुहचिन्निषण्णः । समाधिमग्नोऽभवदेष लोकः शक्तिं विना हा विरसोऽलसश्च ॥ ८॥ चिन्ताकुला मोहधियो विशीर्णतोषा महारोगनिपीडिताश्च । सौभाग्यहीना विहताभिलाषाः सर्वे सदोद्विग्नहृदो बभूवुः ॥ ९॥ शिवोऽपि शक्त्या सहितः करोति सर्वं वियुक्तश्च तया जडः स्यात् । मा माऽस्तु मे शक्तिवियोग एष दासोऽस्मि भूयो वरदे नमस्ते ॥ १०॥
३० त्रिंशदशकः - श्रीपार्वत्यवतारः समाधिमग्ने गिरिशे विरिञ्चात्तपःप्रसन्नात्किल तारकाख्यः । दैत्यो वरं प्राप्य विजित्य देवान् सबान्धवः स्वर्गसुखान्यभुङ्क्त १ ॥ वरैः स भर्गौरसपुत्रमात्रवध्यत्वमाप्तोऽस्य च पत्न्यभावात् । सर्वाधिपत्यं स्वबलं च मोहान्मत्तो भृशं शाश्वतमेव मेने ॥ २॥ नष्टाखिलाः श्रीहरये सुरास्ते निवेदयामासुरशेषदुःखम् । स चाह देवा अनयेन नूनमुपेक्षते नो जननी कृपार्द्रा ॥ ३॥ तद्विस्मृतेर्जातमिदं करेण यष्ट्या च या ताडयति स्वपुत्रम् । तामेव बालः स निजेष्टदात्रीं सास्रं रुदन्मातरमभ्युपैति ॥ ४॥ माता हि नः शक्तिरिमां प्रसन्नां कुर्याम भक्त्या तपसा च शीघ्रम् । सर्वापदः सैव हरिष्यतीति श्रुत्वामरास्त्वां नुनुवुर्महेशि ॥ ५॥ निशम्य तेषां श्रुतिवाक्यगर्भस्तुतिं प्रसन्ना विबुधांस्त्वमात्थ- । अलं विषादेन सुराः समस्तं जाने हरिष्यामि भयं द्रुतं वः ॥ ६॥ हिमाद्रिपुत्री विबुधास्तदर्थं जायेत गौरी मम शक्तिरेका । सा च प्रदेया वृषभध्वजाय तयोः सुतस्तं दितिजं च हन्यात् ॥ ७॥ इत्थं निशम्यास्तभयेषु देवेष्वभ्यर्थिता देवि हिमाचलेन । त्वं वर्णयन्ती निजतत्त्वमेभ्यः प्रदर्शयामासिथ विश्वरूपम् ॥ ८॥ सहस्रशीर्षं च सहस्रवक्त्रं सहस्रकर्णं च सहस्रनेत्रम् । सहस्रहस्तं च सहस्रपादमनेकविद्युत्प्रभमुज्ज्वलं च ॥ ९॥ दृष्ट्वेदमीश्वर्यखिलैर्भियोक्ता त्वं चोपसंहृत्य विराट्स्वरूपम् । कृपावती स्मेरमुखी पुनश्च निवृत्तिमार्गं गिरये न्यगादीः ॥ १०॥ उक्त्वाऽखिलं संसृतिमुक्तिमार्गं सुरेषु पश्यत्सु तिरोदधाथ । श्रुत्वाऽद्रिमुख्यास्तव गीतमुच्चैर्देवा जपध्यानपरा बभूवुः ॥ ११॥ अथैकदा प्रादुरभूद्धिमाद्रौ शाक्तं महो दक्षगृहे यथा प्राक् । क्रमेण तद्देवि बभूव कन्या सा पार्वतीति प्रथिता जगत्सु ॥ १२॥ हिमाद्रिणैषा च हराय दत्ता तयोः सुतः स्कन्द इति प्रसिद्धः । स तारकाख्यं दितिजं निहत्य ररक्ष लोकानखिलान् महेशि ॥ १३॥ दुर्वाससः शापबलेन शक्रो नष्टाखिलश्रीर्वचनेन विष्णोः । क्षीरोदधिं सासुरदेवसङ्घो ममन्थ तस्मादुदभूच्च लक्ष्मीः ॥ १४॥ या पूजितेन्द्रेण रमा तवैका शक्तिः स्वरैश्वर्यपुनःप्रदानात् । शापान्मुनेर्देवगणान्विमोच्य कटाक्षतस्ते हरिमाप भूयः ॥ १५॥ त्वं सर्वशक्तिर्न जिताऽसि केनाप्यन्यान् जयस्येव सदा शरण्या । मातेव पत्नीव सुतेव वा त्वं विभासि भक्तस्य नमो नमस्ते ॥ १६॥
३१ एकत्रिंशदशकः - भ्रामर्यवतारः कश्चित्पुरा मन्त्रमुदीर्य गायत्रीति प्रसिद्धं दितिजोऽरुणाख्यः । चिराय कृत्वा तप आत्मयोनेः प्रसादितादाप वरानपूर्वान् ॥ १॥ स्त्रीपुम्भिरस्त्रैश्च रणे द्विपादैश्चतुष्पदैश्चाप्युभयात्मकैश्च । अवध्यतां देवपराजयं च लब्ध्वा स दृप्तो दिवमाससाद ॥ २॥ रणे जिता दैत्यभयेन लोकपालैः सह स्वस्वपदानि हित्वा । देवा द्रुताः प्राप्य शिवं रिपूणां संयग्वधोपायमचिन्तयंश्च ॥ ३॥ तदाऽभवत्काप्यशरीरिणी वाग्भजेत देवीं शुभमेव वः स्यात् । दैत्योऽरुणो वर्धयतीह गायत्र्युपासनेनात्मबलं त्वधृष्यम् ॥ ४॥ यद्येष तं मन्त्रजपं जहाति स दुर्बलः साध्यवधोऽपि च स्यात् । एवं निशम्य त्रिदशैः प्रहृष्टैरभ्यर्थितो देवगुरुः प्रतस्थे ॥ ५॥ स प्राप दैत्यं यतिरूपधारी प्रत्युद्गतो मन्त्रजपातिसक्तम् । स्मितार्द्रमूचे कुशली सबन्धुमित्रो भवान् किं जगदेकवीर ॥ ६॥ दैत्यस्य ते मन्त्रजपेन किं यो नूनं बलिष्ठं त्वबलं करोति । येनैव देवा अबला रणेषु त्वया जितास्त्वं स्वहितं कुरुष्व ॥ ७॥ संन्यासिनो मन्त्रजपेन रागद्वेषादि जेतुं सततं यतन्ते । न त्वं यतिर्नापि मुमुक्षुरर्थकामातिसक्तस्य जपेन किं ते ॥ ८॥ एकं हि मन्त्रं समुपास्वहे द्वौ तेनासि मित्रं मम तद्वदामि- । मन्त्रश्च मे मुक्तिद एव तुभ्यं वृद्धिं न दद्यादयमित्यवेहि ॥ ९॥ बृहस्पतावेवमुदीर्य याते सत्यं तदुक्तं दितिजो विचिन्त्य । क्रमाज्जहौ मन्त्रजपं सदा हि मूढः परप्रोक्तविनेयबुद्धिः ॥ १०॥ एवं गुरौ कुर्वति दैत्यभीतैः कृत्वा तपोयोगजपाध्वरादि । जाम्बूनदेश्वर्यमरैः स्तुता त्वं प्रसादिता प्रादुरभूः कृपार्द्रा ॥ ११॥ त्वद्देहजातैर्भ्रमरैरनन्तैर्दैत्यः ससैन्यो विफलास्त्रशस्त्रः । दष्टो हतस्त्वं च नुतिप्रसन्ना पश्यत्सु देवेषु तिरोहिताऽभूः ॥ १२॥ स्वदेहतो वै भ्रमरान् विधात्री त्वं भ्रामरीति प्रथिता जगत्सु । अहो विचित्रास्तव देवि लीलाः नमो नमस्ते भुवनेशि मातः ॥ १३॥
३२ द्वात्रिंशदशकः - यक्षकथा पुरा सुरा वर्षशतं रणेषु निरन्तरेषु त्वदनुग्रहेण । विजित्य दैत्यान् जननीमपि त्वां विस्मृत्य दृप्ता नितरां बभूवुः ॥ १॥ मयैव दैत्या बलवत्तरेण हता न चान्यैरिति शक्रमुख्याः । देवा अभूवन्नतिदर्पवन्तस्त्वं देवि चान्तः कुरुषे स्म हासम् ॥ २॥ तच्चित्तदर्पासुरनाशनाय तेजोमयं यक्षवपुर्दधाना । त्वं नातिदूरे स्वयमाविरासीस्त्वां वासवाद्या ददृशुः सुरौघाः ॥ ३॥ सद्यः किलाशङ्क्यत तैरिदं किं मायाऽऽसुरी वेति ततो मघोना । अग्निर्नियुक्तो भवतीमवाप्तः पृष्टस्त्वया कोऽसि कुतोऽसि चेति ॥ ४॥ स चाह सर्वैर्विदितोऽग्निरस्मि मय्येव तिष्ठत्यखिलं जगच्च । शक्नोमि दग्धुं सकलं हविर्भुङ्मद्वीर्यतो दैत्यगणा जिताश्च ॥ ५॥ इतीरिता शुष्कतृणं त्वमेकं पुरो निधायात्थ दहैतदाशु । एवं ज्वलन्नग्निरिदं च दग्धुं कुर्वन् प्रयत्नं न शशाक मत्तः ॥ ६॥ स नष्टगर्वः सहसा निवृत्तस्ततोऽनिलो वज्रभृता नियुक्तः । त्वां प्राप्तवानग्निवदेव पृष्टो देवि स्वमाहात्म्यवचो बभाषे ॥ ७॥ मां मातरिश्वानमवेहि सर्वे व्यापारवन्तो हि मयैव जीवाः । न प्राणिनः सन्ति मया विना च गृह्णामि सर्वं चलयामि विश्वम् ॥ ८॥ इत्युक्तमाकर्ण्य तृणं तदेव प्रदर्श्य चैतच्चलयेत्यभाणीः । प्रभञ्जनस्तत्स च कर्म कर्तुमशक्त एवास्तमदो निवृत्तः ॥ ९॥ अथातिमानी शतमन्युरन्तरग्निं च वायुं च हसन्नवाप । त्वां यक्षरूपां सहसा तिरोऽभूः सोऽदह्यतान्तः स्वलघुत्वभीत्या ॥ १०॥ अथ श्रुताकाशवचोऽनुसारी ह्रीङ्कारमन्त्रं स चिराय जप्त्वा । पश्यन्नुमां त्वां करुणाश्रुनेत्रां ननाम भक्त्या शिथिलाभिमानः ॥ ११॥ ज्ञानं परं त्वन्मुखतः स लब्ध्वा कृताञ्जलिर्नम्रशिरा निवृत्तः । सर्वामरेभ्यः प्रददौ ततस्ते सर्वं त्वदिच्छावशगं व्यजानन् ॥ १२॥ ततः सुरा दम्भविमुक्तिमापुर्भवन्तु मर्त्याश्च विनम्रशीर्षाः । अन्योन्यसाहाय्यकराश्च सर्वे मा युद्धवार्ता भुवनत्रयेऽस्तु ॥ १३॥ त्वदिच्छया सूर्यशशाङ्कवह्निवाय्वादयो देवि सुराः स्वकानि । कर्माणि कुर्वन्ति न ते स्वतन्त्रास्तस्यै नमस्तेऽस्तु महानुभावे ॥ १४॥
३३ त्रयस्त्रिंशदशकः - गौतमकथा शक्रः पुरा जीवगणस्य कर्मदोषात्समाः पञ्चदश क्षमायाम् । वृष्टिं न चक्रे धरणी च शुष्कवापीतडागादिजलाशयाऽऽसीत् ॥ १॥ सस्यानि शुष्काणि खगान् मृगांश्च भुक्त्वाऽप्यतृप्ताः क्षुधया तृषा च । निपीडिता मर्त्यशवानि चाहो मर्त्या अनिष्टान्यपि भुञ्जते स्म ॥ २॥ क्षुधाऽर्दिताः सर्वजना महाऽऽपद्विमुक्तिकामा मिलिताः कदाचित् । तपोधनं गौतममेत्य भक्त्या पृष्टा मुनिं स्वागमहेतुमूचुः ॥ ३॥ विज्ञाय सर्वं मुनिराट् कृपालुः सम्पूज्य गायत्र्यभिधां शिवे त्वाम् । प्रसाद्य दृष्ट्वा च तवैव हस्ताल्लेभे नवं कामदपात्रमेकम् ॥ ४॥ दुकूलसौवर्णविभूषणान्नवस्त्रादि गावो महिषादयश्च । यद्यज्जनैरीप्सितमाशु तत्तत्तत्पात्रतो देवि समुद्बभूव ॥ ५॥ रोगो न दैन्यं न भयं न चैव जना मिथो मोदकरा बभूवुः । ते गौतमस्योग्रतपःप्रभावमुच्चैर्जगुस्तां करुणार्द्रतां च ॥ ६॥ एवं समा द्वादश तत्र सर्वे निन्युः कदाचिन्मिलितेषु तेषु । श्रीनारदो देवि शशीव गायत्र्याश्चर्यशक्तिं प्रगृणन्नवाप ॥ ७॥ स पूजितस्तत्र निषण्ण उच्चैर्निवेद्य तां गौतमकीर्तिलक्ष्मीम् । सभासु शक्रादिसुरैः प्रगीतां जगाम सन्तो जहृषुः कृतज्ञाः ॥ ८॥ काले धरां वृष्टिसमृद्धसस्यां दृष्ट्वा जना गौतममानमन्तः । आपृच्छ्य ते सज्जनसङ्गपूता मुदा जवात्स्वस्वगृहाणि जग्मुः ॥ ९॥ दुःखानि मे सन्तु यतो मनो मे प्रतप्तसङ्घट्टितहेमशोभि । विशुद्धमस्तु त्वयी बद्धरागो भवानि ते देवि नमोऽस्तु भूयः ॥ १०॥
३४ चतुस्त्रिंशदशकः - गौतमशापः स्वर्वासिभिर्गौतमकीर्त्तिरुच्चैर्गीता सभासु त्रिदशैः सदेति । आकर्ण्य देवर्षिमुखात्कृतघ्ना द्विजा बभूवुः किल सेर्ष्यचित्ताः ॥ १॥ तैर्माययाऽऽसन्नमृतिः कृता गौः सा प्रेषिता गौतमहोमशालाम् । अगान्मुनेर्जुह्वत एव वह्नौ हुङ्कारमात्रेण पपात चोर्व्याम् ॥ २॥ हता हता गौरिह गौतमेनेत्युच्चैर्द्विजाः प्रोच्य मुनिं निनिन्दुः । स चेद्धकोपः प्रलयानलाभस्तान् रक्तनेत्रः प्रशपन्नुवाच ॥ ३॥ व्रतेषु यज्ञेषु निवृत्तिशास्त्रेष्वपि द्विजा वो विमुखत्वमस्तु । निषिद्धकर्माचरणे रताः स्त स्त्रियः प्रजा वोऽपि तथा भवन्तु ॥ ४॥ सत्सङ्गमो माऽस्तु जगज्जनन्याः कथामृते वो न रतिः खलु स्यात् । पाषण्डकापालिकवृत्तिपापैः पीडा भवेद्वो नरकेषु नित्यम् ॥ ५॥ उक्त्वैवमार्यो मुनिरेत्य गायत्र्याख्यां कृपार्द्रां भवतीं ननाम । त्वमात्थ दुग्धं भुजगाय दत्तं दातुः सदाऽनर्थदमेव विद्धि ॥ ६॥ सदेदृशी कर्मगतिर्महर्षे शान्तिं भज स्वं तप एव रक्ष । मा कुप्यतामेवमृषिर्निशम्य महानुतापार्द्रमना बभूव ॥ ७॥ शप्ता द्विजा विस्मृतवेदमन्त्रा लब्ध्वा विवेकं मिलिता मुनिं तम् । प्राप्ताः प्रसीदेति मुहुर्वदन्तो नत्वा त्रपानम्रमुखा अतिष्ठन् ॥ ८॥ कृपार्द्रनेत्रो मुनिराह न स्यान्मृषा वचो मे नरके वसेत । जायेत विष्णुर्भुवी कृष्णनामा वन्देत तं शापविमोचनार्थम् ॥ ९॥ स्वपापमुक्त्यर्थमनन्तशक्तिं देवीं सदा ध्यायत भक्तिपूताः । सर्वत्र भूयाच्छुभमित्युदीर्य गायत्रि दध्यौ भवतीं महर्षिः ॥ १०॥ मुञ्चानि मा वाक्शरमन्यचित्ते कृतघ्नता माऽस्तु ममान्तरङ्गे । निन्दानि मा सज्जनमेष भीतो भवानि पापाद्वरदे नमस्ते ॥ ११॥
३५ पञ्चत्रिंशदशकः - अनुग्रहवैचित्र्यम् भाग्योदये त्रीणि भवन्ति नूनं मनुष्यता सज्जनसङ्गमश्च । त्वदीयमाहात्म्यकथाश्रुतिश्च यतः पुमांस्त्वत्पदभक्तिमेति ॥ १॥ ततः प्रसीदस्यखिलार्थकामान् भक्तस्य यच्छस्यभयं च मातः । क्षमां कृतागस्सु करोषि चार्योरन्योन्यवैरं शमयस्यनीहा ॥ २॥ दुष्कीर्तिभीत्या पृथया कुमार्या त्यक्तं तटिन्यां सुतमर्कलब्धम् । संप्रार्थिता त्वं परिपालयन्ती प्रादर्शयः स्वं करुणाप्रवाहम् ॥ ३॥ सुतान् कुरुक्षेत्ररणे हतान् स्वान् दिदृक्षवे मातृगणाय कृष्णः । संप्रार्थितस्त्वत्करुणाभिषिक्तः प्रदर्श्य सर्वान् समतोषयच्च ॥ ४॥ वणिक् सुशीलः खलु नष्टवित्तो व्रतं चरन् प्राङ्नवरात्रमार्यः । त्वां देवि सम्पूज्य दरिद्रभावान्मुक्तः क्रमाद्वित्तसमृद्धिमाप ॥ ५॥ देवद्रुहो देवि रणे त्वयैव दैत्या हता गर्हितधर्मशास्त्राः । प्रह्लादमुख्यानसुरान् स्वभक्तान् देवांश्च सन्त्यक्तरणानकार्षीः ॥ ६॥ पुरन्दरे पापतिरोहिते तत्स्थानाधिरूढान्नहुषात्स्मरार्तात् । भीता शची त्वां परिपूज्य दृष्ट्वा पतिं क्रमाद्भीतिविमुक्तिमाप ॥ ७॥ शप्तो वसिष्ठेन निमिर्विदेहो भूत्वाऽपि देवि त्वदनुग्रहेण । ज्ञानं परं प्राप निमेः प्रयोगान्निमेषिणो जीवगणा भवन्ति ॥ ८॥ हा भार्गवा लोभविकोपचित्तैः प्रपीडिता हैहयवंशजातैः । हिमाद्रिमाप्ता भवतीं प्रपूज्य प्रसाद्य भीतेः खलु मुक्तिमापुः ॥ ९॥ दस्रौ युवानां च्यवनं पतिं च समानरूपानभिदृश्य मुग्धा । सती सुकन्या तव संस्मृताया भक्त्या प्रसादात्स्वपतिं व्याजानात् ॥ १०॥ सत्यव्रतो विप्रवधूं प्रसह्य हर्ता निरस्तो जनकेन राज्यात् । वसिष्ठशप्तोऽपि तव प्रसादाद्राज्येऽभिषिक्तोऽथ दिवं गतश्च ॥ ११॥ हा हा हरिश्चन्द्रनृपो विपत्सु मग्नः शताक्षीं परदेवतां त्वाम् । संस्मृत्य सद्यः स्वविपन्निवृत्तः कारुण्यतस्ते सुरलोकमाप ॥ १२॥ अगस्त्यपूजां परिगृह्य देवि विभासि विन्ध्याद्रिनिवासिनी त्वम् । द्रक्ष्ये कदा त्वां मम देहि भक्तिं कारुण्यमूर्त्ते सततं नमस्ते ॥ १३॥
३६ षट्त्रिंशदशकः - मूलप्रकृतिमहिमा त्वमेव मूलप्रकृतिस्त्वमात्मा त्वमस्यरूपा बहुरूपिणी च । दुर्गा च राधा कमला च सावित्र्याख्या सरस्वत्यपि च त्वमेव ॥ १॥ दुर्गा जगद्दुर्गतिनाशिनी त्वं श्रीकृष्णलीलारसिकाऽसि राधा । शोभास्वरूपाऽसि गृहादिषु श्रीर्विद्यास्वरूपाऽसि सरस्वती च ॥ २॥ सरस्वती हा गुरुशापनष्टां त्वं याज्ञवल्क्याय ददाथ विद्याम् । त्वामेव वाणीकवचं जपन्तः प्रसाध्य विद्यां बहवोऽधिजग्मुः ॥ ३॥ त्वं देवि सावित्र्यभिधां दधासि प्रसादतस्ते खलु वेदमातुः । लेभे नृपालोऽश्वपतिस्तनूजां नाम्ना च सावित्र्यभवत्किलैषा ॥ ४॥ सा सत्यवन्तं मृतमात्मकान्तमाजीवयन्ती श्वशुरं विधाय । दूरीकृतान्ध्यं तनयानसूत यमाद्गुरोराप च धर्मशास्त्रम् ॥ ५॥ स्कन्दस्य पत्नी खलु बालकाधिष्ठात्रि च षष्ठीति जगत्प्रसिद्धा । त्वं देवसेना धनदाऽधनानामपुत्रिणां पुत्रसुखं ददासि ॥ ६॥ सत्कर्मलब्धे तनये मृते तु प्रियव्रतोऽदूयत भक्तवर्यः । तं जीवयित्वा मृतमस्य दत्वा स्वभक्तवात्सल्यमदर्शयस्त्वम् ॥ ७॥ त्वमेव गङ्गा तुलसी धरा च स्वाहा स्वधा त्वं सुरभिश्च देवि । त्वं दक्षिणा कृष्णमयी च राधा दधासि राधामयकृष्णतां च ॥ ८॥ त्वं ग्रामदेवी नगराधिदेवी वनाधिदेवी गृहदेवता च । सम्पूज्यते भक्तजनैश्च या या सा सा त्वमेवासि महानुभावे ॥ ९॥ यद्यच्छ्रुतं दृष्टमपि स्मृतं च तत्तत्त्वदीयं हि कलांशजालम् । न किञ्चनास्त्येव शिवे त्वदन्यद्भूयोऽपि मूलप्रकृते नमस्ते ॥ १०॥
३७ सप्तत्रिंशदशकः - विष्णुमहत्त्वम् पुरा हरिस्त्वां किल सात्त्विकेन प्रसादयामास मखेन देवि । सुरेषु तं श्रेष्ठतमं चकर्थ स तेन सर्वत्र बभूव पूज्यः ॥ १॥ अधर्मवृद्धिश्च यदा त्रिलोके धर्मक्षयश्चापि तदा भवत्या । धर्मं समुद्धर्तुमधर्ममृद्धं मार्ष्टुं च देव्येष नियुज्यते हि ॥ २॥ स ईड्यते सर्वत एव सर्वैः पत्न्या च भूतैश्च समं गिरीशः । इलावृतेऽपूरुषसन्निधाने सङ्कर्षणाख्यं भजते मुरारिम् ॥ ३॥ तमेव भद्रश्रवसो हयास्यं भद्राश्ववर्षे मुनयः स्तुवन्ति । प्रह्लाद उच्चैर्हरिवर्षवासी विश्वार्तिशान्त्यै नृहरिं च नौति ॥ ४॥ श्रीः केतुमाले खलु कामरूपं तं रम्यके मत्स्यतनुं मनुश्च । हिरण्मये कूर्मशरीरभाजं स्तुवन्ति नारायणमर्यमा च ॥ ५॥ महावराहं कुरुषूत्तरेषु भू राघवं किम्पुरुषे हनूमान् । तं नारदो भारतवर्षवर्ती नरं च नारायणमाश्रयन्ते ॥ ६॥ सत्कर्मभूमिर्भरतस्य राज्यं सन्त्यत्र वैकुण्ठकथैकसक्ताः । तीर्थानि पुण्याश्रमपर्वताश्च जन्मात्र देवाः स्पृहयन्त्यजस्रम् ॥ ७॥ प्रह्लादपौत्रः सुतलाधिवासः सुरक्षितश्चात्मनिवेदनेन । वार्धक्यरोगक्लमभीतिमुक्तो महाबलिर्वामनमेव नौति ॥ ८॥ सहस्रशीर्षः शिरसा दधत् क्ष्मां हली हरेस्तामसमूर्तिरार्यैः । संस्तूयमानः सहनागकन्यः पातालमूले च सलीलमास्ते ॥ ९॥ विचित्ररूपं जगतां हिताय सर्वे स्तुवन्त्यच्युतमिद्धभक्त्या । एनं कुरु त्वं वरदानदक्षं मातः कृपार्द्रे वरदे नमस्ते ॥ १०॥
३८ अष्टात्रिंशदशकः - चित्तशुद्धिप्राधान्यम् अन्तर्मुखो यः स्वशुभेच्छयैव स्वयं विमर्शेन मनोमलानि । दृष्ट्वा शमाद्यैर्धुनुते समूलं स भाग्यवान्देवि तव प्रियश्च ॥ १॥ न वेदशास्त्राध्ययनेन तीर्थसंसेवया दानतपोव्रतैर्वा । शुद्धिं मनो याति तव स्मृतेस्तद्वैशद्यमादर्शवदेति मातः ॥ २॥ शुद्धिर्न यज्ञेन यजन् शशाङ्कः पत्नीं गुरोः प्राप भृशं स्मरार्तः । शतक्रतुर्गौतमधर्मपत्नीमगादहल्यां मदनेषु विद्धः ॥ ३॥ स विघ्नकारी तपसां मुनीनां गतस्पृहं योगिवरं प्रशान्तम् । हा विश्वरूपं पविना जघान न किञ्चनाकार्यमधर्मबुद्धेः ॥ ४॥ मुनिर्वसिष्ठः खलु तीर्थसेवी तपोनिधिर्गाधिसुतश्च कोपात् । उभौ मिथः शेपतुराडिभावं प्राप्तः किलैको बकतां परश्च ॥ ५॥ धनानि पृष्टानि गुरूनदातृन् स्वान् भार्गवान् पुत्रकलत्रभाजः । क्रुद्धाः परं हैहयभूमिपाला न्यपीडयन् कोऽत्र विशुद्धचित्तः ॥ ६॥ कुर्यान्न किं लोभहतो मनुष्यो युधिष्ठिराद्या अपि धर्मनिष्ठाः । पितामहं बन्धुजनान् गुरूंश्च रणे निजघ्नुः खलु राज्यलोभात् ॥ ७॥ कृष्णोपदिष्टो जनमेजयस्तु शुद्धान्तरङ्गः पितरं मखेन । परीक्षितं पापविमुक्तमार्यं विधाय ते प्रापयतिस्म लोकम् ॥ ८॥ सदा सदाचाररतो विविक्ते देशे निषण्णश्चरणाम्बुजे ते । ध्यायन्नजस्रं निजवासना यो निर्मार्ष्टि स त्वन्मयतामुपैति ॥ ९॥ ज्ञानं न भक्तिर्न तपो न योगबुद्धिर्न मे चित्तजयोऽपि मातः । अन्धं तमोऽहं प्रविशामि मृत्योः समुद्धरेमं वरदे नमस्ते ॥ १०॥
३९ एकोनचत्वारिंशदशकः - मणिद्वीपनिवासिनी सुधासमुद्रो जगतां त्रयाणां छत्रीभवन् मञ्जुतरङ्गफेनः । सवालुकाशङ्खविचित्ररत्नः सतारकव्योमसमो विभाति ॥ १॥ तन्मध्यदेशे विमलं मणिद्वीपाख्यां पदं देवि विराजते ते । यदुच्यते संसृतिनाशकारि सर्वोत्तरं पावनपावनं च ॥ २॥ तत्रास्त्ययोधातुमयो मनोज्ञः सालो महासारमयस्ततश्च । एवं च ताम्रादिमयाः किलाष्टादशातिचित्रा वरणा लसन्ति ॥ ३॥ तैरावृतं ते पदमद्वितीयं विभाति चिन्तामणिसद्म देवि । सन्त्यत्र सत्स्तम्भसहस्ररम्यशृङ्गारमुक्त्यादिकमण्डपाश्च ॥ ४॥ ब्रह्माण्डकोटीः सुखमावसन्त उपासकास्ते मनुजाः सुराश्च । दैत्याश्च सिद्धाश्च तथेतरे च यदन्ततो यान्ति पदं तदेतत् ॥ ५॥ त्वं मण्डपस्था बहुशक्तियुक्ता शृणोषि देवीकलगीतकानि । ज्ञानं विमुक्तिं च ददासि लोकरक्षामजस्रं कुरुषे च देवि ॥ ६॥ मञ्चोऽस्ति चिन्तामणिगेहतस्ते ब्रह्मा हरी रुद्र इहेश्वरश्च । खुरा भवन्त्यस्य सदाशिवस्तु विराजते सत्फलकत्वमाप्तः ॥ ७॥ तस्योपरि श्रीभुवनेश्वरि त्वं सर्वेशवामाङ्कतले निषण्णा । चतुर्भुजा भूषणभूषिताङ्गी निर्व्याजकारुण्यवती विभासि ॥ ८॥ प्रतिक्षणं कारयसि त्वमिच्छाज्ञानक्रियाशक्तिसमन्विताऽत्र । त्रिमूर्तिभिः शक्तिसहस्रयुक्ता ब्रह्माण्डसर्गस्थितिसंहृतीश्च ॥ ९॥ सा त्वं हि वाचां मनसोऽप्यगम्या विचित्ररूपाऽसि सदाऽप्यरूपा । पुरः सतां सन्निहिता कृपार्द्रा सदा मणिद्वीपनिवासिनी च ॥ १०॥ मातर्मदन्तःकरणे निषण्णा विद्यामयं मां कुरु बन्धमुक्तम् । बन्धं च मोक्षं च ददास्यसक्ता दासोऽस्मि ते देवि नमो नमस्ते ॥ ११॥
४० चत्वारिंशदशकः - प्रार्थना आद्येति विद्येति च कथ्यते या या चोदयेद्बुद्धिमुपासकस्य । ध्यायामि तामेव सदाऽपि सर्वचैतन्यरूपां भवमोचनीं त्वाम् ॥ १॥ प्रतिष्ठिताऽन्तःकरणेऽस्तु वाङ्मे वदामि सत्यं न वदाम्यसत्यम् । सत्योक्तिरेनं परिपातु मां मे श्रुतं च मा विस्मृतिमेतु मातः ॥ २॥ तेजस्वि मेऽधीतमजस्रमस्तु मा मा परद्वेषमतिश्च देवि । करोमि वीर्याणि समं सुहृद्भिर्विद्या परा साऽवतु मां प्रमादात् ॥ ३॥ त्वं रक्ष मे प्राणशरीरकर्मज्ञानेन्द्रियान्तःकरणानि देवि । भवन्तु धर्मा मयि वैदिकास्ते निराकृतिर्माऽस्तु मिथः कृपार्द्रे ॥ ४॥ यच्छ्रूयते यत्खलु दृश्यते च तदस्तु भद्रं सकलं यजत्रे । त्वां संस्तुवन्नस्तसमस्तरोग आयुः शिवे देवहितं नयानि ॥ ५॥ अविघ्नमायात्विह विश्वतो मे ज्ञानं प्रसन्ना मम बुद्धिरस्तु । नावेव सिन्धुं दुरितं समस्तं त्वत्सेवयैवातितरामि देवि ॥ ६॥ उर्वारुकं बन्धनतो यथैव तथैव मुच्येय च कर्मपाशात् । त्वां त्र्यम्बकां कीर्तिमतीं यजेय सन्मार्गतो मां नय विश्वमातः ॥ ७॥ क्षीणायुषो मृत्युगतान् स्वशक्त्या दीर्घायुषो वीतभयान् करोषि । सङ्गच्छतः संवदतश्च सर्वान् परोपकारैकरतान् कुरुष्व ॥ ८॥ मर्त्यो ह्यहं बालिशबुद्धिरेव धर्मानभिज्ञोऽप्यपराधकृच्च । हा दुर्लभं मे कपिहस्तपुष्पसुमाल्यवच्छीर्णमिदं नृजन्म ॥ ९॥ यथा पथा वारि यथा च गौः स्वं वत्सं तथाऽऽधावतु मां मनस्ते । विश्वानि पापानि विनाश्य मे यद्भद्रं शिवे देहि तदार्तिहन्त्रि ॥ १०॥ बहूक्तिभिः किं विदितस्त्वयाऽहं पुत्रः शिशुस्ते न च वेद्मि किञ्चित् । आगच्छ पश्यानि मुखारविन्दं पदाम्बुजाभ्यां सततं नमस्ते ॥ ११॥
४१ एकचत्वारिंशदशकः - प्रणामम् देवि त्वदावास्यमिदं न किञ्चिद्वस्तु त्वदन्यद्बहुधेव भासि । देवासुरासृक्पनरादिरूपा विश्वात्मिके ते सततं नमोऽस्तु ॥ १॥ न जन्म ते कर्म च देवि लोकक्षेमाय जन्मानि दधासि मातः । करोषि कर्माणि च निस्पृहा त्वं जगद्विधात्र्यै सततं नमस्ते ॥ २॥ तत्त्वत्पदं यद्ध्रुवमारुरुक्षुः पुमान् व्रती निश्चलदेहचित्तः । करोति तीव्राणि तपांसि योगी तस्यै नमस्ते जगदम्बिकायै ॥ ३॥ त्वदाज्ञया वात्यनिलोऽनलश्च ज्वलत्युदेति द्युमणिः शशी च । निजैर्निजैः कर्मभिरेव सर्वे त्वां पूजयन्ते वरदे नमस्ते ॥ ४॥ भक्तिर्न वन्ध्या यत एव देवि रागादिरोगाभिभवाद्विमुक्ताः । मर्त्त्यादयस्त्वत्पदमाप्नुवन्ति तस्यै नमस्ते भुवनेशि मातः ॥ ५॥ सर्वात्मना यो भजते त्वदङ्घ्रिं माया तवामुष्य सुखं ददाति । दुःखं च सा त्वद्विमुखस्य देवि मायाधिनाथे सततं नमस्ते ॥ ६॥ दुःखं न दुःखं न सुखं सुखं च त्वद्विस्मृतिर्दुःखमसह्यभारम् । सुखं सदा त्वत्स्मरणं महेशि लोकाय शं देहि नमो नमस्ते ॥ ७॥ पतन्तु ते देवि कृपाकटाक्षाः सर्वत्र भद्राणि भवन्तु नित्यम् । सर्वोऽपि मृत्योरमृतत्वमेतु नश्यन्त्वभद्राणि शिवे नमस्ते ॥ ८॥ नमो नमस्तेऽखिलशक्तियुक्ते नमो नमस्ते जगतां विधात्रि । नमो नमस्ते करुणार्द्रचित्ते नमो नमस्ते सकलार्तिहन्त्रि ॥ ९॥ दुर्गे महालक्ष्मि नमो नमस्ते भद्रे महावाणि नमो नमस्ते । कल्याणि मातङ्गि रमे भवानि सर्वस्वरूपे सततं नमस्ते ॥ १०॥ यत् किञ्चिदज्ञातवतेह देवीनारायणीयं रचितं मयेदम् । अभद्रनाशाय सतां हिताय तव प्रसादाय च नित्यमस्तु ॥ ११॥ शुभं The story of Devi and Narayanan and other aspects of the Bharatheeya wisdom is presented in Devi Narayaneeyam with 41 Dasakams and 480 verses.